១១. កោធនសុត្តំ

៦៤. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សបត្តកន្តា សបត្តករណា កោធនំ អាគច្ឆន្តិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា. កតមេ សត្ត? ឥធ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ទុព្ពណ្ណោ អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស វណ្ណវតាយ នន្ទតិ. កោធនោយំ [កោធនាយំ (ក.)], ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ, កិញ្ចាបិ សោ ហោតិ សុន្ហាតោ សុវិលិត្តោ កប្បិតកេសមស្សុ ឱទាតវត្ថវសនោ [ឱទាតវសនោ (ក.)]; អថ ខោ សោ ទុព្ពណ្ណោវ ហោតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ទុក្ខំ សយេយ្យា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស សុខសេយ្យាយ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ, កិញ្ចាបិ សោ បល្លង្កេ សេតិ គោនកត្ថតេ បដលិកត្ថតេ កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណេ សឧត្តរច្ឆទេ ឧភតោលោហិតកូបធានេ; អថ ខោ សោ ទុក្ខញ្ញេវ សេតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ន បចុរត្ថោ អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស បចុរត្ថតាយ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ, អនត្ថម្បិ គហេត្វា ‘អត្ថោ មេ គហិតោ’តិ មញ្ញតិ, អត្ថម្បិ គហេត្វា ‘អនត្ថោ មេ គហិតោ’តិ មញ្ញតិ. តស្សិមេ ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ វិបច្ចនីកា គហិតា ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ កោធាភិភូតស្ស. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ន ភោគវា អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ភោគវតាយ នន្ទតិ. កោធនស្ស, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលស្ស កោធាភិភូតស្ស កោធបរេតស្ស, យេបិស្ស តេ ហោន្តិ ភោគា ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតា ពាហាពលបរិចិតា សេទាវក្ខិត្តា ធម្មិកា ធម្មលទ្ធា, តេបិ រាជានោ រាជកោសំ បវេសេន្តិ កោធាភិភូតស្ស. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ន យសវា អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស យសវតាយ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ, យោបិស្ស សោ ហោតិ យសោ អប្បមាទាធិគតោ, តម្ហាបិ ធំសតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចមោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ន មិត្តវា អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស មិត្តវតាយ នន្ទតិ. កោធនំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលំ កោធាភិភូតំ កោធបរេតំ, យេបិស្ស តេ ហោន្តិ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា, តេបិ អារកា បរិវជ្ជន្តិ កោធាភិភូតំ. អយំ, ភិក្ខវេ, ឆដ្ឋោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស សុគតិគមនេ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ…បេ… កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, សត្តមោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ធម្មា សបត្តកន្តា សបត្តករណា កោធនំ អាគច្ឆន្តិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា’’តិ.

‘‘កោធនោ ទុព្ពណ្ណោ ហោតិ, អថោ ទុក្ខម្បិ សេតិ សោ;

អថោ អត្ថំ គហេត្វាន, អនត្ថំ អធិបជ្ជតិ [អធិគច្ឆតិ (សី.), បដិបជ្ជតិ (ស្យា.)].

‘‘តតោ កាយេន វាចាយ, វធំ កត្វាន កោធនោ;

កោធាភិភូតោ បុរិសោ, ធនជានិំ និគច្ឆតិ.

‘‘កោធសម្មទសម្មត្តោ, អាយសក្យំ [អាយសក្ខំ (ស្យា.)] និគច្ឆតិ;

ញាតិមិត្តា សុហជ្ជា ច, បរិវជ្ជន្តិ កោធនំ.

[ឥតិវុ. ៨៨ ឥតិវុត្តកេបិ] ‘‘អនត្ថជននោ កោធោ, កោធោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ កោធោ សហតេ នរំ.

‘‘យំ កុទ្ធោ ឧបរោធេតិ, សុករំ វិយ ទុក្ករំ;

បច្ឆា សោ វិគតេ កោធេ, អគ្គិទឌ្ឍោវ តប្បតិ.

‘‘ទុម្មង្កុយំ បទស្សេតិ [សទស្សេតិ (សី.), បឋមំ ទស្សេតិ (ស្យា.)], ធូមំ ធូមីវ បាវកោ;

យតោ បតាយតិ កោធោ, យេន កុជ្ឈន្តិ មានវា.

‘‘នាស្ស ហិរី ន ឱត្តប្បំ [ន អស្ស ហិរី ឱត្តប្បញ្ច (ក.)], ន វាចោ ហោតិ គារវោ;

កោធេន អភិភូតស្ស, ន ទីបំ ហោតិ កិញ្ចនំ.

‘‘តបនីយានិ កម្មានិ, យានិ ធម្មេហិ អារកា;

តានិ អារោចយិស្សាមិ, តំ សុណាថ យថា តថំ.

‘‘កុទ្ធោ ហិ បិតរំ ហន្តិ, ហន្តិ កុទ្ធោ សមាតរំ;

កុទ្ធោ ហិ ព្រាហ្មណំ ហន្តិ, ហន្តិ កុទ្ធោ បុថុជ្ជនំ.

‘‘យាយ មាតុ ភតោ បោសោ, ឥមំ លោកំ អវេក្ខតិ;

តម្បិ បាណទទិំ សន្តិំ, ហន្តិ កុទ្ធោ បុថុជ្ជនោ.

‘‘អត្តូបមា ហិ តេ សត្តា, អត្តា ហិ បរមោ [បរមំ (សី. ស្យា.)] បិយោ;

ហន្តិ កុទ្ធោ បុថុត្តានំ, នានារូបេសុ មុច្ឆិតោ.

‘‘អសិនា ហន្តិ អត្តានំ, វិសំ ខាទន្តិ មុច្ឆិតា;

រជ្ជុយា ពជ្ឈ មីយន្តិ, បព្ពតាមបិ កន្ទរេ.

‘‘ភូនហច្ចានិ [ភូតហច្ចានិ (សី. ស្យា.)] កម្មានិ, អត្តមារណិយានិ ច;

ករោន្តា នាវពុជ្ឈន្តិ [ករោន្តោ នាវពុជ្ឈតិ (ក.)], កោធជាតោ បរាភវោ.

‘‘ឥតាយំ កោធរូបេន, មច្ចុបាសោ គុហាសយោ;

តំ ទមេន សមុច្ឆិន្ទេ, បញ្ញាវីរិយេន ទិដ្ឋិយា.

‘‘យថា មេតំ [ឯកមេតំ (ស្យា.), ឯកមេតំ (សី.)] អកុសលំ, សមុច្ឆិន្ទេថ បណ្ឌិតោ;

តថេវ ធម្មេ សិក្ខេថ, មា នោ ទុម្មង្កុយំ អហុ.

‘‘វីតកោធា អនាយាសា, វីតលោភា អនុស្សុកា [អនិស្សុកា (សី. ស្យា.) តទដ្ឋកថាសុ បន ‘‘អនុស្សុកា’’ ត្វេវ ទិស្សតិ];

ទន្តា កោធំ បហន្ត្វាន, បរិនិព្ពន្តិ អនាសវា’’តិ [បរិនិព្ពិស្សថនាសវាតិ (ស្យា.), បរិនិព្ពិំសុ អនាសវាតិ (ក.)]. ឯកាទសមំ;

អព្យាកតវគ្គោ ឆដ្ឋោ.