៧. មហាវគ្គោ

១. ហិរីឱត្តប្បសុត្តំ

៦៥. [អ. និ. ៥.២៤, ១៦៨; ២.៦.៥០] ‘‘ហិរោត្តប្បេ, ភិក្ខវេ, អសតិ ហិរោត្តប្បវិបន្នស្ស ហតូបនិសោ ហោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ; ឥន្ទ្រិយសំវរេ អសតិ ឥន្ទ្រិយសំវរវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ សីលំ; សីលេ អសតិ សីលវិបន្នស្ស ហតូបនិសោ ហោតិ សម្មាសមាធិ; សម្មាសមាធិម្ហិ អសតិ សម្មាសមាធិវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ យថាភូតញាណទស្សនំ; យថាភូតញាណទស្សនេ អសតិ យថាភូតញាណទស្សនវិបន្នស្ស ហតូបនិសោ ហោតិ និព្ពិទាវិរាគោ; និព្ពិទាវិរាគេ អសតិ និព្ពិទាវិរាគវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រុក្ខោ សាខាបលាសវិបន្នោ. តស្ស បបដិកាបិ ន បារិបូរិំ គច្ឆតិ, តចោបិ ផេគ្គុបិ សារោបិ ន បារិបូរិំ គច្ឆតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ហិរោត្តប្បេ អសតិ ហិរោត្តប្បវិបន្នស្ស ហតូបនិសោ ហោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ; ឥន្ទ្រិយសំវរេ អសតិ ឥន្ទ្រិយសំវរវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ សីលំ; សីលេ អសតិ សីលវិបន្នស្ស ហតូបនិសោ ហោតិ សម្មាសមាធិ; សម្មាសមាធិម្ហិ អសតិ សម្មាសមាធិវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ យថាភូតញាណទស្សនំ; យថាភូតញាណទស្សនេ អសតិ យថាភូតញាណទស្សនវិបន្នស្ស ហតូបនិសោ ហោតិ និព្ពិទាវិរាគោ; និព្ពិទាវិរាគេ អសតិ និព្ពិទាវិរាគវិបន្នស្ស ហតូបនិសំ ហោតិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ.

‘‘ហិរោត្តប្បេ, ភិក្ខវេ, សតិ ហិរោត្តប្បសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នោ ហោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ; ឥន្ទ្រិយសំវរេ សតិ ឥន្ទ្រិយសំវរសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នំ ហោតិ សីលំ; សីលេ សតិ សីលសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នោ ហោតិ សម្មាសមាធិ; សម្មាសមាធិម្ហិ សតិ សម្មាសមាធិសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នំ ហោតិ យថាភូតញាណទស្សនំ; យថាភូតញាណទស្សនេ សតិ យថាភូតញាណទស្សនសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នោ ហោតិ និព្ពិទាវិរាគោ; និព្ពិទាវិរាគេ សតិ និព្ពិទាវិរាគសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នំ ហោតិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រុក្ខោ សាខាបលាសសម្បន្នោ. តស្ស បបដិកាបិ បារិបូរិំ គច្ឆតិ, តចោបិ ផេគ្គុបិ សារោបិ បារិបូរិំ គច្ឆតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ហិរោត្តប្បេ សតិ ហិរោត្តប្បសម្បន្នស្ស ឧបនិសសម្បន្នោ ហោតិ…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សន’’ន្តិ. បឋមំ.

២. សត្តសូរិយសុត្តំ

៦៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ អម្ពបាលិវនេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; អធុវា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; អនស្សាសិកា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា. យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, អលមេវ សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុំ អលំ វិមុច្ចិតុំ.

‘‘សិនេរុ, ភិក្ខវេ, បព្ពតរាជា ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ អាយាមេន, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ វិត្ថារេន, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ មហាសមុទ្ទេ អជ្ឈោគាឡ្ហោ, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ មហាសមុទ្ទា អច្ចុគ្គតោ. ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន ពហូនិ វស្សានិ ពហូនិ វស្សសតានិ ពហូនិ វស្សសហស្សានិ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ទេវោ ន វស្សតិ. ទេវេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, អវស្សន្តេ យេ កេចិមេ ពីជគាមភូតគាមា ឱសធិតិណវនប្បតយោ តេ ឧស្សុស្សន្តិ វិសុស្សន្តិ, ន ភវន្តិ. ឯវំ អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; ឯវំ អធុវា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា…បេ… អលំ វិមុច្ចិតុំ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន ទុតិយោ សូរិយោ បាតុភវតិ. ទុតិយស្ស, ភិក្ខវេ, សូរិយស្ស បាតុភាវា យា កាចិ កុន្នទិយោ កុសោព្ភា [កុស្សុព្ភោ (សី.), កុស្សោព្ភា (ស្យា.)] តា ឧស្សុស្សន្តិ វិសុស្សន្តិ, ន ភវន្តិ. ឯវំ អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា…បេ… អលំ វិមុច្ចិតុំ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន តតិយោ សូរិយោ បាតុភវតិ. តតិយស្ស, ភិក្ខវេ, សូរិយស្ស បាតុភាវា យា កាចិ មហានទិយោ, សេយ្យថិទំ – គង្គា, យមុនា, អចិរវតី, សរភូ, មហី, តា ឧស្សុស្សន្តិ វិសុស្សន្តិ, ន ភវន្តិ. ឯវំ អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា…បេ… អលំ វិមុច្ចិតុំ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន ចតុត្ថោ សូរិយោ បាតុភវតិ. ចតុត្ថស្ស, ភិក្ខវេ, សូរិយស្ស បាតុភាវា យេ តេ មហាសរា យតោ ឥមា មហានទិយោ បវត្តន្តិ, សេយ្យថិទំ – អនោតត្តា, សីហបបាតា, រថការា, កណ្ណមុណ្ឌា, កុណាលា, ឆទ្ទន្តា, មន្ទាកិនិយា, តា ឧស្សុស្សន្តិ វិសុស្សន្តិ, ន ភវន្តិ. ឯវំ អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា…បេ… អលំ វិមុច្ចិតុំ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន បញ្ចមោ សូរិយោ បាតុភវតិ. បញ្ចមស្ស, ភិក្ខវេ, សូរិយស្ស បាតុភាវា យោជនសតិកានិបិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, ទ្វិយោជនសតិកានិបិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, តិយោជនសតិកានិបិ, ចតុយោជនសតិកានិបិ, បញ្ចយោជនសតិកានិបិ, ឆយោជនសតិកានិបិ, សត្តយោជនសតិកានិបិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ; សត្តតាលម្បិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ឆតាលម្បិ, បញ្ចតាលម្បិ, ចតុតាលម្បិ, តិតាលម្បិ, ទ្វិតាលម្បិ, តាលមត្តម្បិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ សណ្ឋាតិ; សត្តបោរិសម្បិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ឆបោរិសម្បិ, បញ្ចបោរិសម្បិ, ចតុបោរិសម្បិ, តិបោរិសម្បិ, ទ្វិបោរិសម្បិ, បោរិសម្បិ [បោរិសមត្តម្បិ (ស្យា.)], អឌ្ឍបោរិសម្បិ, កដិមត្តម្បិ, ជណ្ណុកាមត្តម្បិ, គោប្ផកមត្តម្បិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ សណ្ឋាតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សរទសមយេ ថុល្លផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ តត្ថ តត្ថ គោបទេសុ [គោប្ផកបទេសេសុ (ក.)] ឧទកានិ ឋិតានិ ហោន្តិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តត្ថ តត្ថ គោប្ផកមត្តានិ [គោបទមត្តានិ (សី. ស្យា.)] មហាសមុទ្ទេ ឧទកានិ ឋិតានិ ហោន្តិ. បញ្ចមស្ស, ភិក្ខវេ, សូរិយស្ស បាតុភាវា អង្គុលិបព្ពមត្តម្បិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ ន ហោតិ. ឯវំ អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា…បេ… អលំ វិមុច្ចិតុំ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន ឆដ្ឋោ សូរិយោ បាតុភវតិ. ឆដ្ឋស្ស, ភិក្ខវេ, សូរិយស្ស បាតុភាវា អយញ្ច មហាបថវី សិនេរុ ច បព្ពតរាជា ធូមាយន្តិ សំធូមាយន្តិ សម្បធូមាយន្តិ [ធូបាយន្តិ សន្ធូបាយន្តិ សម្បធូបាយន្តិ (សី. ស្យា.)]. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុម្ភការបាកោ អាលេបិតោ [អាលិម្បិតោ (សី. ស្យា.)] បឋមំ ធូមេតិ សំធូមេតិ សម្បធូមេតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆដ្ឋស្ស សូរិយស្ស បាតុភាវា អយញ្ច មហាបថវី សិនេរុ ច បព្ពតរាជា ធូមាយន្តិ សំធូមាយន្តិ សម្បធូមាយន្តិ. ឯវំ អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា…បេ… អលំ វិមុច្ចិតុំ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន សត្តមោ សូរិយោ បាតុភវតិ. សត្តមស្ស, ភិក្ខវេ, សូរិយស្ស បាតុភាវា អយញ្ច មហាបថវី សិនេរុ ច បព្ពតរាជា អាទិប្បន្តិ បជ្ជលន្តិ ឯកជាលា ភវន្តិ. ឥមិស្សា ច, ភិក្ខវេ, មហាបថវិយា សិនេរុស្ស ច បព្ពតរាជស្ស ឈាយមានានំ ទយ្ហមានានំ អច្ចិ វាតេន ខិត្តា យាវ ព្រហ្មលោកាបិ គច្ឆតិ. សិនេរុស្ស, ភិក្ខវេ, បព្ពតរាជស្ស ឈាយមានស្ស ទយ្ហមានស្ស វិនស្សមានស្ស មហតា តេជោខន្ធេន អភិភូតស្ស យោជនសតិកានិបិ កូដានិ បលុជ្ជន្តិ ទ្វិយោជនសតិកានិបិ, តិយោជនសតិកានិបិ, ចតុយោជនសតិកានិបិ, បញ្ចយោជនសតិកានិបិ កូដានិ បលុជ្ជន្តិ. ឥមិស្សា ច, ភិក្ខវេ, មហាបថវិយា សិនេរុស្ស ច បព្ពតរាជស្ស ឈាយមានានំ ទយ្ហមានានំ នេវ ឆារិកា បញ្ញាយតិ ន មសិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សប្បិស្ស វា តេលស្ស វា ឈាយមានស្ស ទយ្ហមានស្ស នេវ ឆារិកា បញ្ញាយតិ ន មសិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមិស្សា ច មហាបថវិយា សិនេរុស្ស ច បព្ពតរាជស្ស ឈាយមានានំ ទយ្ហមានានំ នេវ ឆារិកា បញ្ញាយតិ ន មសិ. ឯវំ អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; ឯវំ អធុវា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; ឯវំ អនស្សាសិកា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា. យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, អលមេវ សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុំ អលំ វិមុច្ចិតុំ.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, កោ មន្តា កោ សទ្ធាតា – ‘អយញ្ច បថវី សិនេរុ ច បព្ពតរាជា ទយ្ហិស្សន្តិ វិនស្សិស្សន្តិ, ន ភវិស្សន្តី’តិ អញ្ញត្រ ទិដ្ឋបទេហិ?

[អ. និ. ៦.៥៤; ៧.៧៣] ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, សុនេត្តោ នាម សត្ថា អហោសិ តិត្ថករោ កាមេសុ វីតរាគោ. សុនេត្តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, សត្ថុនោ អនេកានិ សាវកសតានិ អហេសុំ. សុនេត្តោ, ភិក្ខវេ, សត្ថា សាវកានំ ព្រហ្មលោកសហព្យតាយ ធម្មំ ទេសេសិ. យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សុនេត្តស្ស សត្ថុនោ ព្រហ្មលោកសហព្យតាយ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស សព្ពេន សព្ពំ សាសនំ អាជានិំសុ តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ ព្រហ្មលោកំ ឧបបជ្ជិំសុ. យេ ន សព្ពេន សព្ពំ សាសនំ អាជានិំសុ តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អប្បេកច្ចេ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ និម្មានរតីនំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ តុសិតានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ យាមានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ តាវតិំសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ ខត្តិយមហាសាលានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ ព្រាហ្មណមហាសាលានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ គហបតិមហាសាលានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សុនេត្តស្ស សត្ថុនោ ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ មេតំ បតិរូបំ យោហំ សាវកានំ សមសមគតិយោ អស្សំ អភិសម្បរាយំ, យំនូនាហំ ឧត្តរិ មេត្តំ [ឧត្តរិ មគ្គំ (ក.)] ភាវេយ្យ’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សុនេត្តោ សត្ថា សត្ត វស្សានិ មេត្តំ ចិត្តំ ភាវេសិ. សត្ត វស្សានិ មេត្តំ ចិត្តំ ភាវេត្វា សត្ត សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ នយិមំ លោកំ បុនរាគមាសិ. សំវដ្ដមានេ សុទំ, ភិក្ខវេ, លោកេ អាភស្សរូបគោ ហោតិ. វិវដ្ដមានេ លោកេ សុញ្ញំ ព្រហ្មវិមានំ ឧបបជ្ជតិ. តត្រ សុទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា ហោតិ មហាព្រហ្មា អភិភូ អនភិភូតោ អញ្ញទត្ថុទសោ វសវត្តី. ឆត្តិំសក្ខត្តុំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សក្កោ អហោសិ ទេវានមិន្ទោ. អនេកសតក្ខត្តុំ រាជា អហោសិ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ. បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា អហេសុំ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា. សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសិ. សោ ហិ នាម, ភិក្ខវេ, សុនេត្តោ សត្ថា ឯវំ ទីឃាយុកោ សមានោ ឯវំ ចិរដ្ឋិតិកោ អបរិមុត្តោ អហោសិ – ‘ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, អបរិមុត្តោ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ’’.

‘‘តំ កិស្ស ហេតុ? ចតុន្នំ ធម្មានំ អននុពោធា អប្បដិវេធា. កតមេសំ ចតុន្នំ? អរិយស្ស, ភិក្ខវេ, សីលស្ស អននុពោធា អប្បដិវេធា, អរិយស្ស សមាធិស្ស អននុពោធា អប្បដិវេធា, អរិយាយ បញ្ញាយ អននុពោធា អប្បដិវេធា, អរិយាយ វិមុត្តិយា អននុពោធា អប្បដិវេធា. តយិទំ, ភិក្ខវេ, អរិយំ សីលំ អនុពុទ្ធំ បដិវិទ្ធំ, អរិយោ សមាធិ អនុពោធោ បដិវិទ្ធោ, អរិយា បញ្ញា អនុពោធា បដិវិទ្ធា, អរិយា វិមុត្តិ អនុពោធា បដិវិទ្ធា, ឧច្ឆិន្នា ភវតណ្ហា, ខីណា ភវនេត្តិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘សីលំ សមាធិ បញ្ញា ច, វិមុត្តិ ច អនុត្តរា;

អនុពុទ្ធា ឥមេ ធម្មា, គោតមេន យសស្សិនា.

‘‘ឥតិ ពុទ្ធោ អភិញ្ញាយ, ធម្មមក្ខាសិ ភិក្ខុនំ;

ទុក្ខស្សន្តករោ សត្ថា, ចក្ខុមា បរិនិព្ពុតោ’’តិ. ទុតិយំ;

៣. នគរោបមសុត្តំ

៦៧. ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតំ [សុបរិក្ខិត្តំ (ក.)] ហោតិ, ចតុន្នញ្ច អាហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អករណីយំ ពាហិរេហិ បច្ចត្ថិកេហិ បច្ចាមិត្តេហិ.

‘‘កតមេហិ សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ឯសិកា ហោតិ គម្ភីរនេមា [គម្ភីរនេមិ (ក.)] សុនិខាតា អចលា អសម្បវេធី [អសម្បវេធិ (សី. ស្យា.)]. ឥមិនា បឋមេន នគរបរិក្ខារេន សុបរិក្ខតំ ហោតិ រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ បរិខា ហោតិ គម្ភីរា ចេវ វិត្ថតា ច. ឥមិនា ទុតិយេន នគរបរិក្ខារេន សុបរិក្ខតំ ហោតិ រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ អនុបរិយាយបថោ ហោតិ ឧច្ចោ ចេវ វិត្ថតោ ច. ឥមិនា តតិយេន នគរបរិក្ខារេន សុបរិក្ខតំ ហោតិ រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ អាវុធំ សន្និចិតំ ហោតិ សលាកញ្ចេវ ជេវនិកញ្ច [ជេវនិយញ្ច (សី. អដ្ឋ.)]. ឥមិនា ចតុត្ថេន នគរបរិក្ខារេន សុបរិក្ខតំ ហោតិ រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុពលកាយោ បដិវសតិ, សេយ្យថិទំ – ហត្ថារោហា អស្សារោហា រថិកា ធនុគ្គហា ចេលកា ចលកា បិណ្ឌទាយកា ឧគ្គា រាជបុត្តា បក្ខន្ទិនោ មហានាគា សូរា ចម្មយោធិនោ ទាសកបុត្តា. ឥមិនា បញ្ចមេន នគរបរិក្ខារេន សុបរិក្ខតំ ហោតិ រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ទោវារិកោ ហោតិ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី អញ្ញាតានំ និវារេតា ញាតានំ បវេសេតា. ឥមិនា ឆដ្ឋេន នគរបរិក្ខារេន សុបរិក្ខតំ ហោតិ រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ បាការោ ហោតិ ឧច្ចោ ចេវ វិត្ថតោ ច វាសនលេបនសម្បន្នោ ច. ឥមិនា សត្តមេន នគរបរិក្ខារេន សុបរិក្ខតំ ហោតិ រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឥមេហិ សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតំ ហោតិ.

‘‘កតមេសំ ចតុន្នំ អាហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី? ឥធ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ តិណកដ្ឋោទកំ សន្និចិតំ ហោតិ អព្ភន្តរានំ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ពាហិរានំ បដិឃាតាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ សាលិយវកំ សន្និចិតំ ហោតិ អព្ភន្តរានំ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ពាហិរានំ បដិឃាតាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ តិលមុគ្គមាសាបរណ្ណំ សន្និចិតំ ហោតិ អព្ភន្តរានំ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ពាហិរានំ បដិឃាតាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ ភេសជ្ជំ សន្និចិតំ ហោតិ, សេយ្យថិទំ – សប្បិ នវនីតំ តេលំ មធុ ផាណិតំ លោណំ អព្ភន្តរានំ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឥមេសំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ អាហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ ឥមេហិ សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតំ ហោតិ, ឥមេសញ្ច ចតុន្នំ អាហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ អករណីយំ ពាហិរេហិ បច្ចត្ថិកេហិ បច្ចាមិត្តេហិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, យតោ អរិយសាវកោ សត្តហិ សទ្ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, ចតុន្នញ្ច ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អករណីយោ មារស្ស អករណីយោ បាបិមតោ. កតមេហិ សត្តហិ សទ្ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ?

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ឯសិកា ហោតិ គម្ភីរនេមា សុនិខាតា អចលា អសម្បវេធី អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ សទ្ធោ ហោតិ, សទ្ទហតិ តថាគតស្ស ពោធិំ ‘ឥតិបិ សោ…បេ… ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. សទ្ធេសិកោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ; សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ; សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥមិនា បឋមេន សទ្ធម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ បរិក្ខា ហោតិ គម្ភីរា ចេវ វិត្ថតា ច អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ហិរីមា ហោតិ, ហិរីយតិ កាយទុច្ចរិតេន វចីទុច្ចរិតេន មនោទុច្ចរិតេន, ហិរីយតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា. ហិរីបរិក្ខោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ; សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ; សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥមិនា ទុតិយេន សទ្ធម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ អនុបរិយាយបថោ ហោតិ ឧច្ចោ ចេវ វិត្ថតោ ច អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឱត្តប្បី ហោតិ, ឱត្តប្បតិ កាយទុច្ចរិតេន វចីទុច្ចរិតេន មនោទុច្ចរិតេន, ឱត្តប្បតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា. ឱត្តប្បបរិយាយបថោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ; សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ; សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥមិនា តតិយេន សទ្ធម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ អាវុធំ សន្និចិតំ ហោតិ សលាកញ្ចេវ ជេវនិកញ្ច អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ពហុស្សុតោ ហោតិ…បេ… ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សុតាវុធោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ; សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ; សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥមិនា ចតុត្ថេន សទ្ធម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុពលកាយោ បដិវសតិ, សេយ្យថិទំ – ហត្ថារោហា អស្សារោហា រថិកា ធនុគ្គហា ចេលកា ចលកា បិណ្ឌទាយកា ឧគ្គា រាជបុត្តា បក្ខន្ទិនោ មហានាគា សូរា ចម្មយោធិនោ ទាសកបុត្តា អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. វីរិយពលកាយោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ; សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ; សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥមិនា បញ្ចមេន សទ្ធម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ទោវារិកោ ហោតិ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី អញ្ញាតានំ និវារេតា ញាតានំ បវេសេតា អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ សតិមា ហោតិ បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតោ ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា. សតិទោវារិកោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ; សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ; សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥមិនា ឆដ្ឋេន សទ្ធម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ បាការោ ហោតិ ឧច្ចោ ចេវ វិត្ថតោ ច វាសនលេបនសម្បន្នោ ច អព្ភន្តរានំ គុត្តិយា ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ បញ្ញវា ហោតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. បញ្ញាវាសនលេបនសម្បន្នោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ; សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ; សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥមិនា សត្តមេន សទ្ធម្មេន សមន្នាគតោ ហោតិ. ឥមេហិ សត្តហិ សទ្ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘កតមេសំ ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ តិណកដ្ឋោទកំ សន្និចិតំ ហោតិ អព្ភន្តរានំ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ អត្តនោ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ឱក្កមនាយ និព្ពានស្ស.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ សាលិយវកំ សន្និចិតំ ហោតិ អព្ភន្តរានំ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ អត្តនោ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ឱក្កមនាយ និព្ពានស្ស.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ តិលមុគ្គមាសាបរណ្ណំ សន្និចិតំ ហោតិ អព្ភន្តរានំ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ បីតិយា ច វិរាគា…បេ… តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ អត្តនោ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ឱក្កមនាយ និព្ពានស្ស.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមេ នគរេ ពហុំ ភេសជ្ជំ សន្និចិតំ ហោតិ, សេយ្យថិទំ – សប្បិ នវនីតំ តេលំ មធុ ផាណិតំ លោណំ អព្ភន្តរានំ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ពាហិរានំ បដិឃាតាយ. ឯវមេវំ ខោ ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ អត្តនោ រតិយា អបរិតស្សាយ ផាសុវិហារាយ ឱក្កមនាយ និព្ពានស្ស. ឥមេសំ ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥមេហិ សត្តហិ សទ្ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, ឥមេសញ្ច ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អករណីយោ មារស្ស អករណីយោ បាបិមតោ’’តិ. តតិយំ.

៤. ធម្មញ្ញូសុត្តំ

៦៨. ‘‘សត្តហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អាហុនេយ្យោ ហោតិ …បេ… អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស. កតមេហិ សត្តហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មញ្ញូ ច ហោតិ អត្ថញ្ញូ ច អត្តញ្ញូ ច មត្តញ្ញូ ច កាលញ្ញូ ច បរិសញ្ញូ ច បុគ្គលបរោបរញ្ញូ ច.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មញ្ញូ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ – សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ. នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ ជានេយ្យ – សុត្តំ គេយ្យំ…បេ… អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ, នយិធ ‘ធម្មញ្ញូ’តិ វុច្ចេយ្យ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ – សុត្តំ គេយ្យំ…បេ… អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ, តស្មា ‘ធម្មញ្ញូ’តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ធម្មញ្ញូ.

‘‘អត្ថញ្ញូ ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តស្ស តស្សេវ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ – ‘អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’តិ. នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តស្ស តស្សេវ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានេយ្យ – ‘អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’តិ, នយិធ ‘អត្ថញ្ញូ’តិ វុច្ចេយ្យ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តស្ស តស្សេវ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ – ‘អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’តិ, តស្មា ‘អត្ថញ្ញូ’តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ធម្មញ្ញូ, អត្ថញ្ញូ.

‘‘អត្តញ្ញូ ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្តានំ ជានាតិ – ‘ឯត្តកោម្ហិ សទ្ធាយ សីលេន សុតេន ចាគេន បញ្ញាយ បដិភានេនា’តិ. នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្តានំ ជានេយ្យ – ‘ឯត្តកោម្ហិ សទ្ធាយ សីលេន សុតេន ចាគេន បញ្ញាយ បដិភានេនា’តិ, នយិធ ‘អត្តញ្ញូ’តិ វុច្ចេយ្យ. យស្មា ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្តានំ ជានាតិ – ‘ឯត្តកោម្ហិ សទ្ធាយ សីលេន សុតេន ចាគេន បញ្ញាយ បដិភានេនា’តិ, តស្មា ‘អត្តញ្ញូ’តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ធម្មញ្ញូ, អត្ថញ្ញូ, អត្តញ្ញូ.

‘‘មត្តញ្ញូ ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មត្តំ ជានាតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ បដិគ្គហណាយ. នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មត្តំ ជានេយ្យ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ បដិគ្គហណាយ, នយិធ ‘មត្តញ្ញូ’តិ វុច្ចេយ្យ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មត្តំ ជានាតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ បដិគ្គហណាយ, តស្មា ‘មត្តញ្ញូ’តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ធម្មញ្ញូ, អត្ថញ្ញូ, អត្តញ្ញូ, មត្តញ្ញូ.

‘‘កាលញ្ញូ ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ, កាលំ ជានាតិ – ‘អយំ កាលោ ឧទ្ទេសស្ស, អយំ កាលោ បរិបុច្ឆាយ, អយំ កាលោ យោគស្ស, អយំ កាលោ បដិសល្លានស្សា’តិ. នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលំ ជានេយ្យ – ‘អយំ កាលោ ឧទ្ទេសស្ស, អយំ កាលោ បរិបុច្ឆាយ, អយំ កាលោ យោគស្ស, អយំ កាលោ បដិសល្លានស្សា’តិ, នយិធ ‘កាលញ្ញូ’តិ វុច្ចេយ្យ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលំ ជានាតិ – ‘អយំ កាលោ ឧទ្ទេសស្ស, អយំ កាលោ បរិបុច្ឆាយ, អយំ កាលោ យោគស្ស, អយំ កាលោ បដិសល្លានស្សា’តិ, តស្មា ‘កាលញ្ញូ’តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ធម្មញ្ញូ, អត្ថញ្ញូ, អត្តញ្ញូ, មត្តញ្ញូ, កាលញ្ញូ.

‘‘បរិសញ្ញូ ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិសំ ជានាតិ – ‘អយំ ខត្តិយបរិសា, អយំ ព្រាហ្មណបរិសា, អយំ គហបតិបរិសា, អយំ សមណបរិសា. តត្ថ ឯវំ ឧបសង្កមិតព្ពំ, ឯវំ ឋាតព្ពំ, ឯវំ កត្តព្ពំ, ឯវំ និសីទិតព្ពំ, ឯវំ ភាសិតព្ពំ, ឯវំ តុណ្ហី ភវិតព្ព’ន្តិ. នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិសំ ជានេយ្យ – ‘អយំ ខត្តិយបរិសា…បេ… ឯវំ តុណ្ហី ភវិតព្ព’ន្តិ, នយិធ ‘បរិសញ្ញូ’តិ វុច្ចេយ្យ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិសំ ជានាតិ – ‘អយំ ខត្តិយបរិសា, អយំ ព្រាហ្មណបរិសា, អយំ គហបតិបរិសា, អយំ សមណបរិសា. តត្ថ ឯវំ ឧបសង្កមិតព្ពំ, ឯវំ ឋាតព្ពំ, ឯវំ កត្តព្ពំ, ឯវំ និសីទិតព្ពំ, ឯវំ ភាសិតព្ពំ, ឯវំ តុណ្ហី ភវិតព្ព’ន្តិ, តស្មា ‘បរិសញ្ញូ’តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ធម្មញ្ញូ, អត្ថញ្ញូ, អត្តញ្ញូ, មត្តញ្ញូ, កាលញ្ញូ, បរិសញ្ញូ.

‘‘បុគ្គលបរោបរញ្ញូ ច កថំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ [សព្ពត្ថបិ ឥធ អារម្ភេ ‘‘ភិក្ខុនោ’’ ត្វេវ ទិស្សតិ] ទ្វយេន បុគ្គលា វិទិតា ហោន្តិ. ទ្វេ បុគ្គលា – ឯកោ អរិយានំ ទស្សនកាមោ, ឯកោ អរិយានំ ន ទស្សនកាមោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ អរិយានំ ន ទស្សនកាមោ, ឯវំ សោ តេនង្គេន គារយ្ហោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ អរិយានំ ទស្សនកាមោ, ឯវំ សោ តេនង្គេន បាសំសោ.

‘‘ទ្វេ បុគ្គលា អរិយានំ ទស្សនកាមា – ឯកោ សទ្ធម្មំ សោតុកាមោ, ឯកោ សទ្ធម្មំ ន សោតុកាមោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ សទ្ធម្មំ ន សោតុកាមោ, ឯវំ សោ តេនង្គេន គារយ្ហោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ សទ្ធម្មំ សោតុកាមោ, ឯវំ សោ តេនង្គេន បាសំសោ.

‘‘ទ្វេ បុគ្គលា សទ្ធម្មំ សោតុកាមា – ឯកោ ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, ឯកោ អនោហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ. យ្វាយំ បុគ្គលោ អនោហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, ឯវំ សោ តេនង្គេន គារយ្ហោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, ឯវំ សោ តេនង្គេន បាសំសោ.

‘‘ទ្វេ បុគ្គលា ឱហិតសោតា ធម្មំ សុណន្តិ [សុណន្តា (ក.)] – ឯកោ សុត្វា ធម្មំ ធារេតិ, ឯកោ សុត្វា ធម្មំ ន ធារេតិ. យ្វាយំ បុគ្គលោ សុត្វា ន ធម្មំ ធារេតិ, ឯវំ សោ តេនង្គេន គារយ្ហោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ សុត្វា ធម្មំ ធារេតិ, ឯវំ សោ តេនង្គេន បាសំសោ.

‘‘ទ្វេ បុគ្គលា សុត្វា ធម្មំ ធារេន្តិ [ធារេន្តា (ក.)] – ឯកោ ធាតានំ [ធតានំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ធម្មានំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ, ឯកោ ធាតានំ ធម្មានំ អត្ថំ ន ឧបបរិក្ខតិ. យ្វាយំ បុគ្គលោ ធាតានំ ធម្មានំ អត្ថំ ន ឧបបរិក្ខតិ, ឯវំ សោ តេនង្គេន គារយ្ហោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ ធាតានំ ធម្មានំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ, ឯវំ សោ តេនង្គេន បាសំសោ.

‘‘ទ្វេ បុគ្គលា ធាតានំ ធម្មានំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខន្តិ [ឧបបរិក្ខន្តា (ក.)] – ឯកោ អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ, ឯកោ អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ន ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ន ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ, ឯវំ សោ តេនង្គេន គារយ្ហោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ, ឯវំ សោ តេនង្គេន បាសំសោ.

‘‘ទ្វេ បុគ្គលា អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នា – ឯកោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ នោ បរហិតាយ, ឯកោ អត្តហិតាយ ច បដិបន្នោ បរហិតាយ ច. យ្វាយំ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ នោ បរហិតាយ, ឯវំ សោ តេនង្គេន គារយ្ហោ. យ្វាយំ បុគ្គលោ អត្ថហិតាយ ច បដិបន្នោ បរហិតាយ ច, ឯវំ សោ តេនង្គេន បាសំសោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ [ភិក្ខុនា (សី. ស្យា.)] ទ្វយេន បុគ្គលា វិទិតា ហោន្តិ. ឯវំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បុគ្គលបរោបរញ្ញូ ហោតិ. ‘‘ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្តហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អាហុនេយ្យោ ហោតិ បាហុនេយ្យោ…បេ… អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បារិច្ឆត្តកសុត្តំ

៦៩. ‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ បណ្ឌុបលាសោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា តស្មិំ សមយេ ហោន្តិ – ‘បណ្ឌុបលាសោ ទានិ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ នចិរស្សេវ ទានិ បន្នបលាសោ ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ បន្នបលាសោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា តស្មិំ សមយេ ហោន្តិ – ‘បន្នបលាសោ ទានិ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ នចិរស្សេវ ទានិ ជាលកជាតោ ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ ជាលកជាតោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា តស្មិំ សមយេ ហោន្តិ – ‘ជាលកជាតោ ទានិ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ នចិរស្សេវ ទានិ ខារកជាតោ ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ ខារកជាតោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា តស្មិំ សមយេ ហោន្តិ – ‘ខារកជាតោ ទានិ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ នចិរស្សេវ ទានិ កុដុមលកជាតោ [កុឌុមលកជាតោ (សី. ស្យា. បី.)] ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ កុដុមលកជាតោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា តស្មិំ សមយេ ហោន្តិ – ‘កុដុមលកជាតោ ទានិ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ នចិរស្សេវ ទានិ កោរកជាតោ [កោកាសកជាតោ (សី. ស្យា.), កោសកជាតោ (ក.)] ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ កោរកជាតោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា តស្មិំ សមយេ ហោន្តិ – ‘កោរកជាតោ ទានិ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ នចិរស្សេវ ទានិ សព្ពផាលិផុល្លោ [សព្ពបាលិផុល្លោ (សី. បី.)] ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ សព្ពផាលិផុល្លោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា បារិច្ឆត្តកស្ស កោវិឡារស្ស មូលេ ទិព្ពេ ចត្តារោ មាសេ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេន្តិ.

‘‘សព្ពផាលិផុល្លស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, បារិច្ឆត្តកស្ស កោវិឡារស្ស សមន្តា បញ្ញាសយោជនានិ អាភាយ ផុដំ ហោតិ, អនុវាតំ យោជនសតំ គន្ធោ គច្ឆតិ, អយមានុភាវោ បារិច្ឆត្តកស្ស កោវិឡារស្ស.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ សមយេ អរិយសាវកោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ ចេតេតិ, បណ្ឌុបលាសោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ តស្មិំ សមយេ ហោតិ ទេវានំវ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ, បន្នបលាសោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ តស្មិំ សមយេ ហោតិ ទេវានំវ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ជាលកជាតោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ តស្មិំ សមយេ ហោតិ ទេវានំវ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ខារកជាតោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ តស្មិំ សមយេ ហោតិ ទេវានំវ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ បីតិយា ច វិរាគា…បេ… តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, កុដុមលកជាតោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ តស្មិំ សមយេ ហោតិ ទេវានំវ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, កោរកជាតោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ តស្មិំ សមយេ ហោតិ ទេវានំវ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ អាសវានំ ខយា…បេ… សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, សព្ពផាលិផុល្លោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ តស្មិំ សមយេ ហោតិ ទេវានំវ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ.

‘‘តស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ភុម្មា ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេន្តិ – ‘ឯសោ ឥត្ថន្នាមោ អាយស្មា ឥត្ថន្នាមស្ស អាយស្មតោ សទ្ធិវិហារិកោ អមុកម្ហា គាមា វា និគមា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’តិ. ភុម្មានំ ទេវានំ សទ្ទំ សុត្វា ចាតុមហារាជិកា ទេវា…បេ… តាវតិំសា ទេវា… យាមា ទេវា… តុសិតា ទេវា… និម្មានរតី ទេវា… បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវា… ព្រហ្មកាយិកា ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេន្តិ – ‘ឯសោ ឥត្ថន្នាមោ អាយស្មា ឥត្ថន្នាមស្ស អាយស្មតោ សទ្ធិវិហារិកោ អមុកម្ហា គាមា វា និគមា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’តិ. ឥតិហ តេន ខណេន តេន មុហុត្តេន យាវ ព្រហ្មលោកា សទ្ទោ [សាធុការសទ្ទោ (សី. អដ្ឋ., ក. អដ្ឋ.)] អព្ភុគ្គច្ឆតិ, អយមានុភាវោ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. សក្កច្ចសុត្តំ

៧០. អថ ខោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភិក្ខុ, សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អកុសលំ បជហេយ្យ, កុសលំ ភាវេយ្យា’’តិ? អថ ខោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សត្ថារំ ខោ, ភិក្ខុ, សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អកុសលំ បជហេយ្យ, កុសលំ ភាវេយ្យ. ធម្មំ ខោ, ភិក្ខុ…បេ… សង្ឃំ ខោ, ភិក្ខុ…បេ… សិក្ខំ ខោ, ភិក្ខុ…បេ… សមាធិំ ខោ, ភិក្ខុ…បេ… អប្បមាទំ ខោ, ភិក្ខុ…បេ… បដិសន្ថារំ ខោ, ភិក្ខុ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អកុសលំ បជហេយ្យ, កុសលំ ភាវេយ្យា’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមេ ខោ មេ ធម្មា បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា, យំនូនាហំ ឥមេ ធម្មេ គន្ត្វា [គហេត្វា (ក.)] ភគវតោ អារោចេយ្យំ. ឯវំ មេ ឥមេ ធម្មា បរិសុទ្ធា ចេវ ភវិស្សន្តិ បរិសុទ្ធសង្ខាតតរា ច. សេយ្យថាបិ នាម បុរិសោ សុវណ្ណនិក្ខំ អធិគច្ឆេយ្យ បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតំ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘អយំ ខោ មេ សុវណ្ណនិក្ខោ បរិសុទ្ធោ បរិយោទាតោ, យំនូនាហំ ឥមំ សុវណ្ណនិក្ខំ គន្ត្វា [គហេត្វា (ក.)] កម្មារានំ ទស្សេយ្យំ. ឯវំ មេ អយំ សុវណ្ណនិក្ខោ សកម្មារគតោ បរិសុទ្ធោ ចេវ ភវិស្សតិ បរិសុទ្ធសង្ខាតតរោ ច. ឯវមេវំ [ខោ (ក.)] មេ ឥមេ ធម្មា បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា, យំនូនាហំ ឥមេ ធម្មេ គន្ត្វា [គហេត្វា (ក.)] ភគវតោ អារោចេយ្យំ. ឯវំ មេ ឥមេ ធម្មា បរិសុទ្ធា ចេវ ភវិស្សន្តិ បរិសុទ្ធសង្ខាតតរា ចា’’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘កិំ នុ ខោ, ភិក្ខុ, សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អកុសលំ បជហេយ្យ, កុសលំ ភាវេយ្យា’តិ? អថ ខោ តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘សត្ថារំ ខោ, ភិក្ខុ, សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អកុសលំ បជហេយ្យ, កុសលំ ភាវេយ្យ. ធម្មំ ខោ, ភិក្ខុ …បេ… បដិសន្ថារំ ខោ, ភិក្ខុ សក្កត្វា…បេ… កុសលំ ភាវេយ្យា’តិ. អថ ខោ តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘ឥមេ ខោ មេ ធម្មា បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា, យំនូនាហំ ឥមេ ធម្មេ គន្ត្វា ភគវតោ អារោចេយ្យំ. ឯវំ មេ ឥមេ ធម្មា បរិសុទ្ធា ចេវ ភវិស្សន្តិ បរិសុទ្ធសង្ខាតតរា ច. សេយ្យថាបិ នាម បុរិសោ សុវណ្ណនិក្ខំ អធិគច្ឆេយ្យ បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតំ. តស្ស ឯវមស្ស – អយំ ខោ មេ សុវណ្ណនិក្ខោ បរិសុទ្ធោ បរិយោទាតោ, យំនូនាហំ ឥមំ សុវណ្ណនិក្ខំ គន្ត្វា កម្មារានំ ទស្សេយ្យំ. ឯវំ មេ អយំ សុវណ្ណនិក្ខោ សកម្មារគតោ បរិសុទ្ធោ ចេវ ភវិស្សតិ បរិសុទ្ធសង្ខាតតរោ ច. ឯវមេវំ មេ ឥមេ ធម្មា បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា, យំនូនាហំ ឥមេ ធម្មេ គន្ត្វា ភគវតោ អារោចេយ្យំ. ឯវំ មេ ឥមេ ធម្មា បរិសុទ្ធា ចេវ ភវិស្សន្តិ បរិសុទ្ធសង្ខាតតរា ចា’’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! សត្ថារំ ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អកុសលំ បជហេយ្យ, កុសលំ ភាវេយ្យ. ធម្មំ ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អកុសលំ បជហេយ្យ, កុសលំ ភាវេយ្យ. សង្ឃំ ខោ…បេ… សិក្ខំ ខោ… សមាធិំ ខោ… អប្បមាទំ ខោ… បដិសន្ថារំ ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ អកុសលំ បជហេយ្យ, កុសលំ ភាវេយ្យា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥមស្ស ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ សគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេបិ សោ អគារវោ’’.

‘‘សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ សគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេបិ សោ អគារវោ.

‘‘សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយ សគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយបិ សោ អគារវោ.

‘‘សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយ អគារវោ សមាធិស្មិំ សគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយ អគារវោ សមាធិស្មិម្បិ សោ អគារវោ.

‘‘សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយ អគារវោ សមាធិស្មិំ អគារវោ អប្បមាទេ សគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយ អគារវោ សមាធិស្មិំ អគារវោ អប្បមាទេបិ សោ អគារវោ.

‘‘សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយ អគារវោ សមាធិស្មិំ អគារវោ អប្បមាទេ អគារវោ បដិសន្ថារេ សគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ…បេ… អប្បមាទេ អគារវោ បដិសន្ថារេបិ សោ អគារវោ.

‘‘សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេ អគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេបិ សោ សគារវោ…បេ….

‘‘សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ…បេ. … អប្បមាទេ សគារវោ បដិសន្ថារេ អគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ…បេ… អប្បមាទេ សគារវោ បដិសន្ថារេបិ សោ សគារវោ.

‘‘សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេបិ សគារវោ ភវិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេបិ សោ សគារវោ…បេ….

‘‘សោ វត, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ…បេ… អប្បមាទេ សគារវោ បដិសន្ថារេបិ សគារវោ ភវិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេ សគារវោ សង្ឃេ សគារវោ សិក្ខាយ សគារវោ សមាធិស្មិំ សគារវោ អប្បមាទេ សគារវោ បដិសន្ថារេបិ សោ សគារវោ’’តិ.

‘‘ឥមស្ស ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមី’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! សាធុ ខោ ត្វំ, សារិបុត្ត, ឥមស្ស មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាសិ. សោ វត, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ សគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ…បេ… យោ សោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយ អគារវោ សមាធិស្មិំ អគារវោ អប្បមាទេបិ សោ អគារវោ.

‘‘សោ វត, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយ អគារវោ សមាធិស្មិំ អគារវោ អប្បមាទេ អគារវោ បដិសន្ថារេ សគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ ធម្មេ អគារវោ សង្ឃេ អគារវោ សិក្ខាយ អគារវោ សមាធិស្មិំ អគារវោ អប្បមាទេ អគារវោ បដិសន្ថារេបិ សោ អគារវោ.

‘‘សោ វត, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេ អគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ…បេ… យោ សោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេបិ សោ សគារវោ …បេ….

‘‘សោ វត, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេ សគារវោ…បេ… អប្បមាទេ សគារវោ បដិសន្ថារេ អគារវោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ…បេ… អប្បមាទេ សគារវោ បដិសន្ថារេបិ សោ សគារវោ.

‘‘សោ វត, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេបិ សគារវោ ភវិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ ធម្មេបិ សោ សគារវោ…បេ….

‘‘សោ វត, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ…បេ… អប្បមាទេ សគារវោ បដិសន្ថារេបិ សោ សគារវោ ភវិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. យោ សោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សត្ថរិ សគារវោ…បេ… អប្បមាទេ សគារវោ បដិសន្ថារេបិ សោ សគារវោ’’តិ.

‘‘ឥមស្ស ខោ, សារិបុត្ត, មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ភាវនាសុត្តំ

៧១. ‘‘ភាវនំ អននុយុត្តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ, អថ ខ្វស្ស នេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘អភាវិតត្តា’តិស្ស វចនីយំ. កិស្ស អភាវិតត្តា? ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ, ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ, ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ, បញ្ចន្នំ ពលានំ, សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ, អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ អដ្ឋ វា ទស វា ទ្វាទស វា. តានស្សុ កុក្កុដិយា ន សម្មា អធិសយិតានិ, ន សម្មា បរិសេទិតានិ, ន សម្មា បរិភាវិតានិ. កិញ្ចាបិ តស្សា កុក្កុដិយា ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ កុក្កុដបោតកា បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជេយ្យុ’ន្តិ, អថ ខោ អភព្ពាវ តេ កុក្កុដបោតកា បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជិតុំ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ ន សម្មា អធិសយិតានិ, ន សម្មា បរិសេទិតានិ, ន សម្មា បរិភាវិតានិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភាវនំ អននុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ, អថ ខ្វស្ស នេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘អភាវិតត្តា’តិស្ស វចនីយំ. កិស្ស អភាវិតត្តា? ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ, ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ, ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ, បញ្ចន្នំ ពលានំ, សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ, អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស.

‘‘ភាវនំ អនុយុត្តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ, អថ ខ្វស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘ភាវិតត្តា’តិស្ស វចនីយំ. កិស្ស ភាវិតត្តា? ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ, ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ, ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ, បញ្ចន្នំ ពលានំ, សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ, អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ អដ្ឋ វា ទស វា ទ្វាទស វា. តានស្សុ កុក្កុដិយា សម្មា អធិសយិតានិ, សម្មា បរិសេទិតានិ, សម្មា បរិភាវិតានិ. កិញ្ចាបិ តស្សា កុក្កុដិយា ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ កុក្កុដបោតកា បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជេយ្យុ’ន្តិ, អថ ខោ ភព្ពាវ តេ កុក្កុដបោតកា បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជិតុំ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ សម្មា អធិសយិតានិ, សម្មា បរិសេទិតានិ, សម្មា បរិភាវិតានិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភាវនំ អនុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ, អថ ខ្វស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘ភាវិតត្តា’តិស្ស វចនីយំ. កិស្ស ភាវិតត្តា? ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ…បេ… អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ផលគណ្ឌស្ស [បលគណ្ឌស្ស (?)] វា ផលគណ្ឌន្តេវាសិកស្ស វា ទិស្សន្តេវ [ខីយន្តេ (ក.)] វាសិជដេ [ទិស្សន្តិ អង្គុលិបទានិ (សី.), អង្គុលបទានិ ទិស្សន្តិ អង្គុលបទំ (ក.)] អង្គុលិបទានិ ទិស្សតិ [ទិស្សន្តិ (ស្យា.)] អង្គុដ្ឋបទំ [ទិស្សន្តិ អង្គុលិបទានិ (សី.), អង្គុលបទានិ ទិស្សន្តិ អង្គុលបទំ (ក.)]. នោ ច ខ្វស្ស ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘ឯត្តកំ មេ អជ្ជ វាសិជដស្ស ខីណំ, ឯត្តកំ ហិយ្យោ, ឯត្តកំ បរេ’តិ, អថ ខ្វស្ស ខីណេ ‘ខីណ’ន្តេវ ញាណំ ហោតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភាវនំ អនុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘ឯត្តកំ មេ អជ្ជ អាសវានំ ខីណំ, ឯត្តកំ ហិយ្យោ, ឯត្តកំ បរេ’តិ, អថ ខ្វស្ស ខីណេ ‘ខីណ’ន្តេវ ញាណំ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សាមុទ្ទិកាយ នាវាយ វេត្តពន្ធនពទ្ធាយ [វេត្តពន្ធាយ (ក.)] ឆ មាសានិ ឧទកេ បរិយាទាយ ហេមន្តិកេន ថលេ ឧក្ខិត្តាយ វាតាតបបរេតានិ ពន្ធនានិ, តានិ បាវុស្សកេន មេឃេន អភិប្បវុដ្ឋានិ អប្បកសិរេនេវ បរិហាយន្តិ [បដិប្បស្សម្ភន្តិ (សី. ស្យា.)], បូតិកានិ ភវន្តិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភាវនំ អនុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ វិហរតោ អប្បកសិរេនេវ សំយោជនានិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ, បូតិកានិ ភវន្តី’’តិ. សត្តមំ.

៨. អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តំ

៧២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. អទ្ទសា ខោ ភគវា អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ [សញ្ជោតិភូតំ (ស្យា.)]. ទិស្វាន មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អមុំ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូត’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ វរំ – យំ អមុំ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ អាលិង្គេត្វា ឧបនិសីទេយ្យ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ វា, យំ វា ខត្តិយកញ្ញំ វា ព្រាហ្មណកញ្ញំ វា គហបតិកញ្ញំ វា មុទុតលុនហត្ថបាទំ អាលិង្គេត្វា ឧបនិសីទេយ្យ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ វា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, វរំ – យំ ខត្តិយកញ្ញំ វា ព្រាហ្មណកញ្ញំ វា គហបតិកញ្ញំ វា មុទុតលុនហត្ថបាទំ អាលិង្គេត្វា ឧបនិសីទេយ្យ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ វា, ទុក្ខញ្ហេតំ, ភន្តេ, យំ អមុំ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ អាលិង្គេត្វា ឧបនិសីទេយ្យ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ វា’’តិ.

‘‘អារោចយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, បដិវេទយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, យថា ឯតទេវ តស្ស វរំ ទុស្សីលស្ស បាបធម្មស្ស អសុចិសង្កស្សរសមាចារស្ស បដិច្ឆន្នកម្មន្តស្ស អស្សមណស្ស សមណបដិញ្ញស្ស អព្រហ្មចារិស្ស ព្រហ្មចារិបដិញ្ញស្ស អន្តោបូតិកស្ស អវស្សុតស្ស កសម្ពុជាតស្ស យំ អមុំ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ អាលិង្គេត្វា ឧបនិសីទេយ្យ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ វា. តំ កិស្ស ហេតុ? តតោនិទានញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ.

‘‘យញ្ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ទុស្សីលោ បាបធម្មោ អសុចិសង្កស្សរសមាចារោ…បេ… កសម្ពុជាតោ ខត្តិយកញ្ញំ វា ព្រាហ្មណកញ្ញំ វា គហបតិកញ្ញំ វា មុទុតលុនហត្ថបាទំ អាលិង្គេត្វា ឧបនិសីទតិ វា ឧបនិបជ្ជតិ វា, តញ្ហិ តស្ស [តំ ហិស្ស (ក.)], ភិក្ខវេ, ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ វរំ – យំ ពលវា បុរិសោ ទឡ្ហាយ វាលរជ្ជុយា ឧភោ ជង្ឃា វេឋេត្វា ឃំសេយ្យ – សា ឆវិំ ឆិន្ទេយ្យ ឆវិំ ឆេត្វា ចម្មំ ឆិន្ទេយ្យ ចម្មំ ឆេត្វា មំសំ ឆិន្ទេយ្យ មំសំ ឆេត្វា ន្ហារុំ ឆិន្ទេយ្យ ន្ហារុំ ឆេត្វា អដ្ឋិំ ឆិន្ទេយ្យ អដ្ឋិំ ឆេត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច តិដ្ឋេយ្យ, យំ វា ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា អភិវាទនំ សាទិយេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, វរំ – យំ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា អភិវាទនំ សាទិយេយ្យ, ទុក្ខញ្ហេតំ, ភន្តេ, យំ ពលវា បុរិសោ ទឡ្ហាយ វាលរជ្ជុយា…បេ… អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច តិដ្ឋេយ្យា’’តិ.

‘‘អារោចយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, បដិវេទយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, យថា ឯតទេវ តស្ស វរំ ទុស្សីលស្ស…បេ… កសម្ពុជាតស្ស យំ ពលវា បុរិសោ ទឡ្ហាយ វាលរជ្ជុយា ឧភោ ជង្ឃា វេឋេត្វា…បេ… អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច តិដ្ឋេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? តតោនិទានញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. យញ្ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ទុស្សីលោ…បេ… កសម្ពុជាតោ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា អភិវាទនំ សាទិយតិ, តញ្ហិ តស្ស, ភិក្ខវេ, ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ វរំ – យំ ពលវា បុរិសោ តិណ្ហាយ សត្តិយា តេលធោតាយ បច្ចោរស្មិំ បហរេយ្យ, យំ វា ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា អញ្ជលិកម្មំ សាទិយេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, វរំ – យំ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា អញ្ជលិកម្មំ សាទិយេយ្យ, ទុក្ខញ្ហេតំ, ភន្តេ, យំ ពលវា បុរិសោ តិណ្ហាយ សត្តិយា តេលធោតាយ បច្ចោរស្មិំ បហរេយ្យា’’តិ.

‘‘អារោចយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, បដិវេទយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, យថា ឯតទេវ តស្ស វរំ ទុស្សីលស្ស…បេ… កសម្ពុជាតស្ស យំ ពលវា បុរិសោ តិណ្ហាយ សត្តិយា តេលធោតាយ បច្ចោរស្មិំ បហរេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? តតោនិទានញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. យញ្ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ទុស្សីលោ បាបធម្មោ…បេ… កសម្ពុជាតោ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា អញ្ជលិកម្មំ សាទិយតិ, តញ្ហិ តស្ស, ភិក្ខវេ, ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ វរំ – យំ ពលវា បុរិសោ តត្តេន អយោបដ្ដេន អាទិត្តេន សម្បជ្ជលិតេន សជោតិភូតេន កាយំ សម្បលិវេឋេយ្យ, យំ វា ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ ចីវរំ បរិភុញ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, វរំ – យំ ខត្តិយមហាសាលានំ វា…បេ… សទ្ធាទេយ្យំ ចីវរំ បរិភុញ្ជេយ្យ, ទុក្ខញ្ហេតំ, ភន្តេ, យំ ពលវា បុរិសោ តត្តេន អយោបដ្ដេន អាទិត្តេន សម្បជ្ជលិតេន សជោតិភូតេន កាយំ សម្បលិវេឋេយ្យា’’តិ.

‘‘អារោចយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, បដិវេទយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, យថា ឯតទេវ តស្ស វរំ ទុស្សីលស្ស…បេ… កសម្ពុជាតស្ស យំ ពលវា បុរិសោ តត្តេន អយោបដ្ដេន អាទិត្តេន សម្បជ្ជលិតេន សជោតិភូតេន កាយំ សម្បលិវេឋេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? តតោនិទានញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. យញ្ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ទុស្សីលោ…បេ… កសម្ពុជាតោ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតិ, តញ្ហិ តស្ស, ភិក្ខវេ, ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ វរំ – យំ ពលវា បុរិសោ តត្តេន អយោសង្កុនា មុខំ វិវរិត្វា តត្តំ លោហគុឡំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ មុខេ បក្ខិបេយ្យ – តំ តស្ស ឱដ្ឋម្បិ ទហេយ្យ [ឌហេយ្យ (កត្ថចិ)] មុខម្បិ ទហេយ្យ ជិវ្ហម្បិ ទហេយ្យ កណ្ឋម្បិ ទហេយ្យ ឧរម្បិ [ម. និ. ៣.២៧០ ទេវទូតសុត្តេ បន ‘‘ឧទរម្បិ’’ ឥតិ វិទេសបាឋោ ទិស្សតិ] ទហេយ្យ អន្តម្បិ អន្តគុណម្បិ អាទាយ អធោភាគា [អធោភាគំ (ក.)] និក្ខមេយ្យ, យំ វា ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, វរំ – យំ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជេយ្យ, ទុក្ខញ្ហេតំ, ភន្តេ, យំ ពលវា បុរិសោ តត្តេន អយោសង្កុនា មុខំ វិវរិត្វា តត្តំ លោហគុឡំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ មុខេ បក្ខិបេយ្យ – តំ តស្ស ឱដ្ឋម្បិ ទហេយ្យ មុខម្បិ ទហេយ្យ ជិវ្ហម្បិ ទហេយ្យ កណ្ឋម្បិ ទហេយ្យ ឧរម្បិ ទហេយ្យ អន្តម្បិ អន្តគុណម្បិ អាទាយ អធោភាគំ និក្ខមេយ្យា’’តិ.

‘‘អារោចយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, បដិវេទយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, យថា ឯតទេវ តស្ស វរំ ទុស្សីលស្ស…បេ… កសម្ពុជាតស្ស យំ ពលវា បុរិសោ តត្តេន អយោសង្កុនា មុខំ វិវរិត្វា តត្តំ លោហគុឡំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ មុខេ បក្ខិបេយ្យ – តំ តស្ស ឱដ្ឋម្បិ ទហេយ្យ មុខម្បិ ទហេយ្យ ជិវ្ហម្បិ ទហេយ្យ កណ្ឋម្បិ ទហេយ្យ ឧរម្បិ ទហេយ្យ អន្តម្បិ អន្តគុណម្បិ អាទាយ អធោភាគំ និក្ខមេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? តតោនិទានញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. យញ្ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ទុស្សីលោ បាបធម្មោ…បេ… កសម្ពុជាតោ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជតិ, តញ្ហិ តស្ស ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ វរំ – យំ ពលវា បុរិសោ សីសេ វា គហេត្វា ខន្ធេ វា គហេត្វា តត្តំ អយោមញ្ចំ វា អយោបីឋំ វា អភិនិសីទាបេយ្យ វា អភិនិបជ្ជាបេយ្យ វា, យំ វា ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ មញ្ចបីឋំ [មញ្ចំ វា បីឋំ វា (ក.)] បរិភុជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, វរំ – យំ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ មញ្ចបីឋំ បរិភុញ្ជេយ្យ, ទុក្ខញ្ហេតំ, ភន្តេ, យំ ពលវា បុរិសោ សីសេ វា គហេត្វា ខន្ធេ វា គហេត្វា តត្តំ អយោមញ្ចំ វា អយោបីឋំ វា អភិនិសីទាបេយ្យ វា អភិនិបជ្ជាបេយ្យ វា’’តិ.

‘‘អារោចយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, បដិវេទយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, យថា ឯតទេវ តស្ស វរំ ទុស្សីលស្ស…បេ… កសម្ពុជាតស្ស យំ ពលវា បុរិសោ សីសេ វា គហេត្វា ខន្ធេ វា គហេត្វា តត្តំ អយោមញ្ចំ វា អយោបីឋំ វា អភិនិសីទាបេយ្យ វា អភិនិបជ្ជាបេយ្យ វា. តំ កិស្ស ហេតុ? តតោនិទានញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. យញ្ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ទុស្សីលោ បាបធម្មោ…បេ… កសម្ពុជាតោ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ មញ្ចបីឋំ បរិភុញ្ជតិ. តញ្ហិ តស្ស, ភិក្ខវេ, ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ វរំ – យំ ពលវា បុរិសោ ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា តត្តាយ លោហកុម្ភិយា បក្ខិបេយ្យ អាទិត្តាយ សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ – សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានោ សកិម្បិ ឧទ្ធំ គច្ឆេយ្យ សកិម្បិ អធោ គច្ឆេយ្យ សកិម្បិ តិរិយំ គច្ឆេយ្យ, យំ វា ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ វិហារំ បរិភុញ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, វរំ – យំ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ វិហារំ បរិភុញ្ជេយ្យ, ទុក្ខញ្ហេតំ, ភន្តេ, យំ ពលវា បុរិសោ ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា តត្តាយ លោហកុម្ភិយា បក្ខិបេយ្យ អាទិត្តាយ សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ – សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានោ សកិម្បិ ឧទ្ធំ គច្ឆេយ្យ សកិម្បិ អធោ គច្ឆេយ្យ សកិម្បិ តិរិយំ គច្ឆេយ្យា’’តិ.

‘‘អារោចយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, បដិវេទយាមិ វោ, ភិក្ខវេ, យថា ឯតទេវ តស្ស វរំ ទុស្សីលស្ស បាបធម្មស្ស…បេ… កសម្ពុជាតស្ស យំ ពលវា បុរិសោ ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា…បេ… សកិម្បិ តិរិយំ គច្ឆេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? តតោនិទានញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. យញ្ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ទុស្សីលោ បាបធម្មោ…បេ… កសម្ពុជាតោ ខត្តិយមហាសាលានំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលានំ វា គហបតិមហាសាលានំ វា សទ្ធាទេយ្យំ វិហារំ បរិភុញ្ជតិ. តញ្ហិ តស្ស, ភិក្ខវេ, ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘យេសញ្ច [យេសំ (?)] មយំ បរិភុញ្ជាម ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ [… បរិក្ខារានំ (សី. ស្យា. ក.)] តេសំ តេ ការា មហប្ផលា ភវិស្សន្តិ មហានិសំសា, អម្ហាកញ្ចេវាយំ បព្ពជ្ជា អវញ្ឈា ភវិស្សតិ សផលា សឧទ្រយា’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ – ‘អត្តត្ថំ វា, ភិក្ខវេ, សម្បស្សមានេន អលមេវ អប្បមាទេន សម្បាទេតុំ; បរត្ថំ វា, ភិក្ខវេ, សម្បស្សមានេន អលមេវ អប្បមាទេន សម្បាទេតុំ; ឧភយត្ថំ វា, ភិក្ខវេ, សម្បស្សមានេន អលមេវ អប្បមាទេន សម្បាទេតុ’’’ន្តិ.

ឥទមវោច ភគវា [ឥទមវោច ភគវា…បេ… (ក.)]. ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ សដ្ឋិមត្តានំ ភិក្ខូនំ ឧណ្ហំ លោហិតំ មុខតោ ឧគ្គញ្ឆិ [ឧគ្គច្ឆិ (ក.)]. សដ្ឋិមត្តា ភិក្ខូ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិំសុ – ‘‘សុទុក្ករំ ភគវា, សុទុក្ករំ ភគវា’’តិ. សដ្ឋិមត្តានំ ភិក្ខូនំ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តានិ វិមុច្ចិំសូតិ. អដ្ឋមំ.

៩. សុនេត្តសុត្តំ

៧៣. [អ. និ. ៦.៥៤; ៧.៦៦] ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, សុនេត្តោ នាម សត្ថា អហោសិ តិត្ថករោ កាមេសុ វីតរាគោ. សុនេត្តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, សត្ថុនោ អនេកានិ សាវកសតានិ អហេសុំ. សុនេត្តោ សត្ថា សាវកានំ ព្រហ្មលោកសហព្យតាយ ធម្មំ ទេសេសិ. យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ [យេ ខោ ភិក្ខវេ (សី. ស្យា.)], សុនេត្តស្ស សត្ថុនោ ព្រហ្មលោកសហព្យតាយ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ចិត្តានិ នប្បសាទេសុំ តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជិំសុ. យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សុនេត្តស្ស សត្ថុនោ ព្រហ្មលោកសហព្យតាយ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ចិត្តានិ បសាទេសុំ តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជិំសុ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, មូគបក្ខោ នាម សត្ថា អហោសិ…បេ… អរនេមិ នាម សត្ថា អហោសិ…បេ… កុទ្ទាលកោ [កុទ្ទាលោ (សី. ស្យា.)] នាម សត្ថា អហោសិ…បេ… ហត្ថិបាលោ នាម សត្ថា អហោសិ…បេ… ជោតិបាលោ នាម សត្ថា អហោសិ…បេ… អរកោ នាម សត្ថា អហោសិ តិត្ថករោ កាមេសុ វីតរាគោ. អរកស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, សត្ថុនោ អនេកានិ សាវកសតានិ អហេសុំ. អរកោ នាម សត្ថា សាវកានំ ព្រហ្មលោកសហព្យតាយ ធម្មំ ទេសេសិ. យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, អរកស្ស សត្ថុនោ ព្រហ្មលោកសហព្យតាយ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ចិត្តានិ នប្បសាទេសុំ, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជិំសុ. យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, អរកស្ស សត្ថុនោ ព្រហ្មលោកសហព្យតាយ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ចិត្តានិ បសាទេសុំ, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជិំសុ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, យោ ឥមេ សត្ត សត្ថារេ តិត្ថករេ កាមេសុ វីតរាគេ អនេកសតបរិវារេ សសាវកសង្ឃេ បទុដ្ឋចិត្តោ អក្កោសេយ្យ បរិភាសេយ្យ, ពហុំ សោ អបុញ្ញំ បសវេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ឥមេ សត្ត សត្ថារេ តិត្ថករេ កាមេសុ វីតរាគេ អនេកសតបរិវារេ សសាវកសង្ឃេ បទុដ្ឋចិត្តោ អក្កោសេយ្យ បរិភាសេយ្យ, ពហុំ សោ អបុញ្ញំ បសវេយ្យ. យោ ឯកំ ទិដ្ឋិសម្បន្នំ បុគ្គលំ បទុដ្ឋចិត្តោ អក្កោសតិ បរិភាសតិ, អយំ តតោ ពហុតរំ អបុញ្ញំ បសវតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? នាហំ, ភិក្ខវេ, ឥតោ ពហិទ្ធា ឯវរូបិំ ខន្តិំ វទាមិ យថាមំ សព្រហ្មចារីសុ’’.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ន នោ សព្រហ្មចារីសុ [ន ត្វេវ អម្ហំ សព្រហ្មចារីសុ (ស្យា.) អង្គុត្តរនិកាយេ អញ្ញថា ទិស្សតិ] ចិត្តានិ បទុដ្ឋានិ ភវិស្សន្តី’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. នវមំ.

១០. អរកសុត្តំ

៧៤. ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, អរកោ នាម សត្ថា អហោសិ តិត្ថករោ កាមេសុ វីតរាគោ. អរកស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, សត្ថុនោ អនេកានិ សាវកសតានិ អហេសុំ. អរកោ សត្ថា សាវកានំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេតិ – អប្បកំ, ព្រាហ្មណ, ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ លហុកំ [លហុសំ (ដីកា)] ពហុទុក្ខំ ពហុបាយាសំ មន្តាយំ [មន្តាយ (សព្ពត្ថ) ដីកា បស្សិតព្ពា] ពោទ្ធព្ពំ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, តិណគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទុ សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ ខិប្បំយេវ បដិវិគច្ឆតិ, ន ចិរដ្ឋិតិកំ ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឧស្សាវពិន្ទូបមំ ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ លហុកំ ពហុទុក្ខំ ពហុបាយាសំ មន្តាយំ ពោទ្ធព្ពំ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ថុល្លផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកពុព្ពុឡំ [ឧទកបុប្ផុឡំ (ក.)] ខិប្បំយេវ បដិវិគច្ឆតិ, ន ចិរដ្ឋិតិកំ ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឧទកពុព្ពុឡូបមំ ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ លហុកំ ពហុទុក្ខំ ពហុបាយាសំ មន្តាយំ ពោទ្ធព្ពំ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ ខិប្បំយេវ បដិវិគច្ឆតិ, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឧទកេ ទណ្ឌរាជូបមំ ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ…បេ… នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, នទី បព្ពតេយ្យា ទូរង្គមា សីឃសោតា ហារហារិនី, នត្ថិ សោ ខណោ វា លយោ វា មុហុត្តោ វា យំ សា [យាយ (ក.)] អាវត្តតិ [ថរតិ (សី.), ធរតិ (ស្យា.), អវតិដ្ឋេយ្យ (?)], អថ ខោ សា គច្ឆតេវ វត្តតេវ សន្ទតេវ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, នទីបព្ពតេយ្យូបមំ ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ លហុកំ…បេ… នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ពលវា បុរិសោ ជិវ្ហគ្គេ ខេឡបិណ្ឌំ សំយូហិត្វា អកសិរេនេវ វមេយ្យ [បតាបេយ្យ (ក.)]; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ខេឡបិណ្ឌូបមំ ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ…បេ… នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ទិវសំសន្តត្តេ អយោកដាហេ មំសបេសិ [មំសបេសី (សី. ស្យា.)] បក្ខិត្តា ខិប្បំយេវ បដិវិគច្ឆតិ, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, មំសបេសូបមំ ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ…បេ… នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, គាវី វជ្ឈា អាឃាតនំ នីយមានា យំ យទេវ បាទំ ឧទ្ធរតិ, សន្តិកេវ ហោតិ វធស្ស សន្តិកេវ មរណស្ស; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, គោវជ្ឈូបមំ [គាវីវជ្ឈូបមំ (សី. ស្យា.)] ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ លហុកំ ពហុទុក្ខំ ពហុបាយាសំ មន្តាយំ ពោទ្ធព្ពំ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណ’’ន្តិ.

‘‘តេន ខោ បន, ភិក្ខវេ, សមយេន មនុស្សានំ សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ អាយុប្បមាណំ អហោសិ, បញ្ចវស្សសតិកា កុមារិកា អលំបតេយ្យា អហោសិ. តេន ខោ បន, ភិក្ខវេ, សមយេន មនុស្សានំ ឆឡេវ អាពាធា អហេសុំ – សីតំ, ឧណ្ហំ, ជិឃច្ឆា, បិបាសា, ឧច្ចារោ, បស្សាវោ. សោ ហិ នាម, ភិក្ខវេ, អរកោ សត្ថា ឯវំ ទីឃាយុកេសុ មនុស្សេសុ ឯវំ ចិរដ្ឋិតិកេសុ ឯវំ អប្បាពាធេសុ សាវកានំ ឯវំ ធម្មំ ទេសេស្សតិ – ‘អប្បកំ, ព្រាហ្មណ, ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ លហុកំ ពហុទុក្ខំ ពហុបាយាសំ មន្តាយំ ពោទ្ធព្ពំ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណ’’’ន្តិ.

‘‘ឯតរហិ តំ, ភិក្ខវេ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘អប្បកំ ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ លហុកំ ពហុទុក្ខំ ពហុបាយាសំ មន្តាយំ ពោទ្ធព្ពំ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណ’ន្តិ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, យោ ចិរំ ជីវតិ សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ. វស្សសតំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ជីវន្តោ តីណិយេវ ឧតុសតានិ ជីវតិ – ឧតុសតំ ហេមន្តានំ, ឧតុសតំ គិម្ហានំ, ឧតុសតំ វស្សានំ. តីណិ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឧតុសតានិ ជីវន្តោ ទ្វាទស [ទ្វាទសំ (សី. ក.)] យេវ មាសសតានិ ជីវតិ – ចត្តារិ មាសសតានិ ហេមន្តានំ, ចត្តារិ មាសសតានិ គិម្ហានំ, ចត្តារិ មាសសតានិ វស្សានំ. ទ្វាទស ខោ បន, ភិក្ខវេ, មាសសតានិ ជីវន្តោ ចតុវីសតិយេវ អទ្ធមាសសតានិ ជីវតិ – អដ្ឋទ្ធមាសសតានិ ហេមន្តានំ, អដ្ឋទ្ធមាសសតានិ គិម្ហានំ, អដ្ឋទ្ធមាសសតានិ វស្សានំ. ចតុវីសតិ ខោ បន, ភិក្ខវេ, អទ្ធមាសសតានិ ជីវន្តោ ឆត្តិំសំយេវ រត្តិសហស្សានិ ជីវតិ – ទ្វាទស រត្តិសហស្សានិ ហេមន្តានំ, ទ្វាទស រត្តិសហស្សានិ គិម្ហានំ, ទ្វាទស រត្តិសហស្សានិ វស្សានំ. ឆត្តិំសំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, រត្តិសហស្សានិ ជីវន្តោ ទ្វេសត្តតិយេវ [ទ្វេសត្តតិញ្ញេវ (ស្យា.), ទ្វេសត្តតិញ្ចេវ (ក.)] ភត្តសហស្សានិ ភុញ្ជតិ – ចតុវីសតិ ភត្តសហស្សានិ ហេមន្តានំ, ចតុវីសតិ ភត្តសហស្សានិ គិម្ហានំ, ចតុវីសតិ ភត្តសហស្សានិ វស្សានំ សទ្ធិំ មាតុថញ្ញាយ សទ្ធិំ ភត្តន្តរាយេន.

‘‘តត្រិមេ ភត្តន្តរាយា កបិមិទ្ធោបិ ភត្តំ ន ភុញ្ជតិ, ទុក្ខិតោបិ ភត្តំ ន ភុញ្ជតិ, ព្យាធិតោបិ ភត្តំ ន ភុញ្ជតិ, ឧបោសថិកោបិ ភត្តំ ន ភុញ្ជតិ, អលាភកេនបិ ភត្តំ ន ភុញ្ជតិ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, មយា វស្សសតាយុកស្ស មនុស្សស្ស អាយុបិ សង្ខាតោ [សង្ខាតំ (?)], អាយុប្បមាណម្បិ សង្ខាតំ, ឧតូបិ សង្ខាតា, សំវច្ឆរាបិ សង្ខាតា, មាសាបិ សង្ខាតា, អទ្ធមាសាបិ សង្ខាតា, រត្តិបិ សង្ខាតា, ទិវាបិ សង្ខាតា, ភត្តាបិ សង្ខាតា, ភត្តន្តរាយាបិ សង្ខាតា. យំ, ភិក្ខវេ, សត្ថារា ករណីយំ សាវកានំ ហិតេសិនា អនុកម្បកេន អនុកម្បំ ឧបាទាយ; កតំ វោ តំ មយា ឯតានិ, ភិក្ខវេ, រុក្ខមូលានិ ឯតានិ សុញ្ញាគារានិ. ឈាយថ, ភិក្ខវេ, មា បមាទត្ថ; មា បច្ឆា វិប្បដិសារិនោ អហុវត្ថ. អយំ វោ អម្ហាកំ អនុសាសនី’’តិ. ទសមំ.

មហាវគ្គោ សត្តមោ.