៦. អព្យាកតវគ្គោ

១. អព្យាកតសុត្តំ

៥៤. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន សុតវតោ អរិយសាវកស្ស វិចិកិច្ឆា នុប្បជ្ជតិ អព្យាកតវត្ថូសូ’’តិ?

‘‘ទិដ្ឋិនិរោធា ខោ, ភិក្ខុ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស វិចិកិច្ឆា នុប្បជ្ជតិ អព្យាកតវត្ថូសុ. ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិគតមេតំ; ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិគតមេតំ; ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិគតមេតំ; ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិគតមេតំ. អស្សុតវា, ភិក្ខុ, បុថុជ្ជនោ ទិដ្ឋិំ នប្បជានាតិ, ទិដ្ឋិសមុទយំ នប្បជានាតិ, ទិដ្ឋិនិរោធំ នប្បជានាតិ, ទិដ្ឋិនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានាតិ. តស្ស សា ទិដ្ឋិ បវឌ្ឍតិ, សោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ន បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខុ, អរិយសាវកោ ទិដ្ឋិំ បជានាតិ, ទិដ្ឋិសមុទយំ បជានាតិ, ទិដ្ឋិនិរោធំ បជានាតិ, ទិដ្ឋិនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ. តស្ស សា ទិដ្ឋិ និរុជ្ឈតិ, សោ បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ. ឯវំ ជានំ ខោ, ភិក្ខុ, សុតវា អរិយសាវកោ ឯវំ បស្សំ ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ព្យាករោតិ; ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ព្យាករោតិ; ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ព្យាករោតិ; ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ព្យាករោតិ. ឯវំ ជានំ ខោ, ភិក្ខុ, សុតវា អរិយសាវកោ ឯវំ បស្សំ ឯវំ អព្យាករណធម្មោ ហោតិ អព្យាកតវត្ថូសុ. ឯវំ ជានំ ខោ, ភិក្ខុ, សុតវា អរិយសាវកោ ឯវំ បស្សំ ន ឆម្ភតិ, ន កម្បតិ, ន វេធតិ, ន សន្តាសំ អាបជ្ជតិ អព្យាកតវត្ថូសុ.

‘‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, តណ្ហាគតមេតំ…បេ… សញ្ញាគតមេតំ …បេ… មញ្ញិតមេតំ…បេ… បបញ្ចិតមេតំ…បេ… ឧបាទានគតមេតំ…បេ… ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, វិប្បដិសារោ ឯសោ; ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, វិប្បដិសារោ ឯសោ; ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, វិប្បដិសារោ ឯសោ; ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, វិប្បដិសារោ ឯសោ. អស្សុតវា, ភិក្ខុ, បុថុជ្ជនោ វិប្បដិសារំ នប្បជានាតិ, វិប្បដិសារសមុទយំ នប្បជានាតិ, វិប្បដិសារនិរោធំ នប្បជានាតិ, វិប្បដិសារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានាតិ. តស្ស សោ វិប្បដិសារោ បវឌ្ឍតិ, សោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ន បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខុ, អរិយសាវកោ វិប្បដិសារំ បជានាតិ, វិប្បដិសារសមុទយំ បជានាតិ, វិប្បដិសារនិរោធំ បជានាតិ, វិប្បដិសារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ. តស្ស សោ វិប្បដិសារោ និរុជ្ឈតិ, សោ បរិមុច្ចតិ ជាតិយា…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ. ឯវំ ជានំ ខោ, ភិក្ខុ, សុតវា អរិយសាវកោ ឯវំ បស្សំ ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ព្យាករោតិ…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិបិ ន ព្យាករោតិ. ឯវំ ជានំ ខោ, ភិក្ខុ, សុតវា អរិយសាវកោ ឯវំ បស្សំ ឯវំ អព្យាករណធម្មោ ហោតិ អព្យាកតវត្ថូសុ. ឯវំ ជានំ ខោ, ភិក្ខុ, សុតវា អរិយសាវកោ ឯវំ បស្សំ ន ឆម្ភតិ, ន កម្បតិ, ន វេធតិ, ន សន្តាសំ អាបជ្ជតិ អព្យាកតវត្ថូសុ. អយំ ខោ, ភិក្ខុ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ យេន សុតវតោ អរិយសាវកស្ស វិចិកិច្ឆា នុប្បជ្ជតិ អព្យាកតវត្ថូសូ’’តិ. បឋមំ.

២. បុរិសគតិសុត្តំ

៥៥. ‘‘សត្ត ច [សត្ត (សី.), សត្ត ច ខោ (ក.)], ភិក្ខវេ, បុរិសគតិយោ ទេសេស្សាមិ អនុបាទា ច បរិនិព្ពានំ [បរិនិព្ពាណំ (សី.)]. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សត្ត បុរិសគតិយោ?

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – ‘នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា, ន ភវិស្សតិ ន មេ ភវិស្សតិ, យទត្ថិ យំ ភូតំ តំ បជហាមី’តិ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. សោ ភវេ ន រជ្ជតិ, សម្ភវេ ន រជ្ជតិ, អត្ថុត្តរិ បទំ សន្តំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តញ្ច ខ្វស្ស បទំ ន សព្ពេន សព្ពំ សច្ឆិកតំ ហោតិ, តស្ស ន សព្ពេន សព្ពំ មានានុសយោ បហីនោ ហោតិ, ន សព្ពេន សព្ពំ ភវរាគានុសយោ បហីនោ ហោតិ, ន សព្ពេន សព្ពំ អវិជ្ជានុសយោ បហីនោ ហោតិ. សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទិវសំសន្តត្តេ [ទិវសសន្តត្តេ (សី. ស្យា.) ម. និ. ២.១៥៤] អយោកបាលេ ហញ្ញមានេ បបដិកា និព្ពត្តិត្វា និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – ‘នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា, ន ភវិស្សតិ ន មេ ភវិស្សតិ, យទត្ថិ យំ ភូតំ តំ បជហាមី’តិ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. សោ ភវេ ន រជ្ជតិ, សម្ភវេ ន រជ្ជតិ, អត្ថុត្តរិ បទំ សន្តំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តញ្ច ខ្វស្ស បទំ ន សព្ពេន សព្ពំ សច្ឆិកតំ ហោតិ, តស្ស ន សព្ពេន សព្ពំ មានានុសយោ បហីនោ ហោតិ, ន សព្ពេន សព្ពំ ភវរាគានុសយោ បហីនោ ហោតិ, ន សព្ពេន សព្ពំ អវិជ្ជានុសយោ បហីនោ ហោតិ. សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា…បេ… សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទិវសំសន្តត្តេ អយោកបាលេ ហញ្ញមានេ បបដិកា និព្ពត្តិត្វា ឧប្បតិត្វា អនុបហច្ច តលំ និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា…បេ… សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា…បេ… សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទិវសំសន្តត្តេ អយោកបាលេ ហញ្ញមានេ បបដិកា និព្ពត្តិត្វា ឧប្បតិត្វា ឧបហច្ច តលំ និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា…បេ… សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ហោតិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា…បេ… សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទិវសំសន្តត្តេ អយោកបាលេ ហញ្ញមានេ បបដិកា និព្ពត្តិត្វា ឧប្បតិត្វា បរិត្តេ តិណបុញ្ជេ វា កដ្ឋបុញ្ជេ វា និបតេយ្យ. សា តត្ថ អគ្គិម្បិ ជនេយ្យ, ធូមម្បិ ជនេយ្យ, អគ្គិម្បិ ជនេត្វា ធូមម្បិ ជនេត្វា តមេវ បរិត្តំ តិណបុញ្ជំ វា កដ្ឋបុញ្ជំ វា បរិយាទិយិត្វា អនាហារា និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា…បេ… សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា…បេ… សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទិវសំសន្តត្តេ អយោកបាលេ ហញ្ញមានេ បបដិកា និព្ពត្តិត្វា ឧប្បតិត្វា វិបុលេ តិណបុញ្ជេ វា កដ្ឋបុញ្ជេ វា និបតេយ្យ. សា តត្ថ អគ្គិម្បិ ជនេយ្យ, ធូមម្បិ ជនេយ្យ, អគ្គិម្បិ ជនេត្វា ធូមម្បិ ជនេត្វា តមេវ វិបុលំ តិណបុញ្ជំ វា កដ្ឋបុញ្ជំ វា បរិយាទិយិត្វា អនាហារា និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា…បេ… សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – ‘នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា, ន ភវិស្សតិ ន មេ ភវិស្សតិ, យទត្ថិ យំ ភូតំ តំ បជហាមី’តិ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. សោ ភវេ ន រជ្ជតិ, សម្ភវេ ន រជ្ជតិ, អត្ថុត្តរិ បទំ សន្តំ សម្មបញ្ញាយ បស្សតិ. តញ្ច ខ្វស្ស បទំ ន សព្ពេន សព្ពំ សច្ឆិកតំ ហោតិ, តស្ស ន សព្ពេន សព្ពំ មានានុសយោ បហីនោ ហោតិ, ន សព្ពេន សព្ពំ ភវរាគានុសយោ បហីនោ ហោតិ, ន សព្ពេន សព្ពំ អវិជ្ជានុសយោ បហីនោ ហោតិ. សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឧទ្ធំសោតោ ហោតិ អកនិដ្ឋគាមី. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទិវសំសន្តត្តេ អយោកបាលេ ហញ្ញមានេ បបដិកា និព្ពត្តិត្វា ឧប្បតិត្វា មហន្តេ តិណបុញ្ជេ វា កដ្ឋបុញ្ជេ វា និបតេយ្យ. សា តត្ថ អគ្គិម្បិ ជនេយ្យ, ធូមម្បិ ជនេយ្យ, អគ្គិម្បិ ជនេត្វា ធូមម្បិ ជនេត្វា តមេវ មហន្តំ តិណបុញ្ជំ វា កដ្ឋបុញ្ជំ វា បរិយាទិយិត្វា គច្ឆម្បិ ទហេយ្យ [ឌហេយ្យ (អញ្ញត្ថ)], ទាយម្បិ ទហេយ្យ, គច្ឆម្បិ ទហិត្វា ទាយម្បិ ទហិត្វា ហរិតន្តំ វា បថន្តំ វា [បន្ថន្តំ វា (សី.) ស្យាមបោត្ថកេ ឥទំ ន ទិស្សតិ] សេលន្តំ វា ឧទកន្តំ វា រមណីយំ វា ភូមិភាគំ អាគម្ម អនាហារា និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា…បេ… សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឧទ្ធំសោតោ ហោតិ អកនិដ្ឋគាមី. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត បុរិសគតិយោ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, អនុបាទាបរិនិព្ពានំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – ‘នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា, ន ភវិស្សតិ ន មេ ភវិស្សតិ, យទត្ថិ យំ ភូតំ តំ បជហាមី’តិ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. សោ ភវេ ន រជ្ជតិ, សម្ភវេ ន រជ្ជតិ, អត្ថុត្តរិ បទំ សន្តំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តញ្ច ខ្វស្ស បទំ សព្ពេន សព្ពំ សច្ឆិកតំ ហោតិ, តស្ស សព្ពេន សព្ពំ មានានុសយោ បហីនោ ហោតិ, សព្ពេន សព្ពំ ភវរាគានុសយោ បហីនោ ហោតិ, សព្ពេន សព្ពំ អវិជ្ជានុសយោ បហីនោ ហោតិ. សោ អាសវានំ ខយា…បេ… សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អនុបាទាបរិនិព្ពានំ. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត បុរិសគតិយោ អនុបាទា ច បរិនិព្ពាន’’ន្តិ. ទុតិយំ.

៣. តិស្សព្រហ្មាសុត្តំ

៥៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ. អថ ខោ ទ្វេ ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ គិជ្ឈកូដំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតា, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ វិមុត្តា’’តិ. អបរា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតា, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ អនុបាទិសេសា សុវិមុត្តា’’តិ. ឥទមវោចុំ តា ទេវតា. សមនុញ្ញោ សត្ថា អហោសិ. អថ ខោ តា ទេវតា ‘‘សមនុញ្ញោ សត្ថា’’តិ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយិំសុ.

អថ ខោ ភគវា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥមំ, ភិក្ខវេ, រត្តិំ ទ្វេ ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ គិជ្ឈកូដំ ឱភាសេត្វា យេនាហំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា មំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ, ភិក្ខវេ, ឯកា ទេវតា មំ ឯតទវោច – ‘ឯតា, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ វិមុត្តា’តិ. អបរា ទេវតា មំ ឯតទវោច – ‘ឯតា, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ អនុបាទិសេសា សុវិមុត្តា’តិ. ឥទមវោចុំ, ភិក្ខវេ, តា ទេវតា. ឥទំ វត្វា មំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយិំសូ’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវតោ អវិទូរេ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កតមេសានំ ខោ ទេវានំ ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ? តេន ខោ បន សមយេន តិស្សោ នាម ភិក្ខុ អធុនាកាលង្កតោ អញ្ញតរំ ព្រហ្មលោកំ ឧបបន្នោ ហោតិ. តត្រាបិ នំ ឯវំ ជានន្តិ – ‘‘តិស្សោ ព្រហ្មា មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវំ – គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ. អទ្ទសា ខោ តិស្សោ ព្រហ្មា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច – ‘‘ឯហិ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន; ស្វាគតំ, មារិស មោគ្គល្លាន! ចិរស្សំ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, ឥមំ បរិយាយមកាសិ, យទិទំ ឥធាគមនាយ. និសីទ, មារិស មោគ្គល្លាន, ឥទមាសនំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ. និសីទិ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បញ្ញត្តេ អាសនេ. តិស្សោបិ ខោ ព្រហ្មា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ តិស្សំ ព្រហ្មានំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯតទវោច – ‘‘កតមេសានំ ខោ, តិស្ស, ទេវានំ ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ? ‘‘ព្រហ្មកាយិកានំ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, ទេវានំ ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ.

‘‘សព្ពេសញ្ញេវ ខោ, តិស្ស, ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ? ‘‘ន ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, សព្ពេសំ ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ.

‘‘យេ ខោ តេ, មារិស មោគ្គល្លាន, ព្រហ្មកាយិកា ទេវា ព្រហ្មេន អាយុនា សន្តុដ្ឋា ព្រហ្មេន វណ្ណេន ព្រហ្មេន សុខេន ព្រហ្មេន យសេន ព្រហ្មេន អាធិបតេយ្យេន សន្តុដ្ឋា, តេ ឧត្តរិ និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ. តេសំ ន ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’តិ. យេ ច ខោ តេ, មារិស មោគ្គល្លាន, ព្រហ្មកាយិកា ទេវា ព្រហ្មេន អាយុនា អសន្តុដ្ឋា, ព្រហ្មេន វណ្ណេន ព្រហ្មេន សុខេន ព្រហ្មេន យសេន ព្រហ្មេន អាធិបតេយ្យេន អសន្តុដ្ឋា, តេ ច ឧត្តរិ និស្សរណំ យថាភូតំ បជានន្តិ. តេសំ ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ.

‘‘ឥធ, មារិស មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិ. តមេនំ តេ ទេវា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា ឧភតោភាគវិមុត្តោ. យាវស្ស កាយោ ឋស្សតិ តាវ នំ ទក្ខន្តិ ទេវមនុស្សា. កាយស្ស ភេទា ន នំ ទក្ខន្តិ ទេវមនុស្សា’តិ. ឯវម្បិ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, តេសំ ទេវានំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ.

‘‘ឥធ បន, មារិស មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ បញ្ញាវិមុត្តោ ហោតិ. តមេនំ តេ ទេវា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា បញ្ញាវិមុត្តោ. យាវស្ស កាយោ ឋស្សតិ តាវ នំ ទក្ខន្តិ ទេវមនុស្សា. កាយស្ស ភេទា ន នំ ទក្ខន្តិ ទេវមនុស្សា’តិ. ឯវម្បិ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, តេសំ ទេវានំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ.

‘‘ឥធ បន, មារិស មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ កាយសក្ខី ហោតិ. តមេនំ ទេវា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា កាយសក្ខី. អប្បេវ នាម អយមាយស្មា អនុលោមិកានិ សេនាសនានិ បដិសេវមានោ កល្យាណមិត្តេ ភជមានោ ឥន្ទ្រិយានិ សមន្នានយមានោ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ. ឯវម្បិ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, តេសំ ទេវានំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ.

‘‘ឥធ បន, មារិស មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ ទិដ្ឋិប្បត្តោ ហោតិ…បេ… សទ្ធាវិមុត្តោ ហោតិ…បេ… ធម្មានុសារី ហោតិ. តមេនំ តេ ទេវា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា ធម្មានុសារី. អប្បេវ នាម អយមាយស្មា អនុលោមិកានិ សេនាសនានិ បដិសេវមានោ កល្យាណមិត្តេ ភជមានោ ឥន្ទ្រិយានិ សមន្នានយមានោ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ. ឯវម្បិ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, តេសំ ទេវានំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តិស្សស្ស ព្រហ្មុនោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវំ – ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ យាវតកោ អហោសិ តិស្សេន ព្រហ្មុនា សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ.

‘‘ន ហិ បន តេ, មោគ្គល្លាន, តិស្សោ ព្រហ្មា សត្តមំ អនិមិត្តវិហារិំ បុគ្គលំ ទេសេតិ’’. ‘‘ឯតស្ស, ភគវា, កាលោ; ឯតស្ស, សុគត, កាលោ! យំ ភគវា សត្តមំ អនិមិត្តវិហារិំ បុគ្គលំ ទេសេយ្យ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មោគ្គល្លាន, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឥធ, មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តមេនំ តេ ទេវា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អប្បេវ នាម អយមាយស្មា អនុលោមិកានិ សេនាសនានិ បដិសេវមានោ កល្យាណមិត្តេ ភជមានោ ឥន្ទ្រិយានិ សមន្នានយមានោ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ. ឯវំ ខោ, មោគ្គល្លាន, តេសំ ទេវានំ ញាណំ ហោតិ – ‘សឧបាទិសេសេ វា សឧបាទិសេសោតិ, អនុបាទិសេសេ វា អនុបាទិសេសោ’’’តិ. តតិយំ.

៤. សីហសេនាបតិសុត្តំ

៥៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ សីហោ សេនាបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សីហោ សេនាបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សក្កា នុ ខោ, ភន្តេ, សន្ទិដ្ឋិកំ ទានផលំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ?

‘‘តេន ហិ, សីហ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ, យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, សីហ, ឥធ ទ្វេ បុរិសា – ឯកោ បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, ឯកោ បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ. តំ កិំ មញ្ញសិ, សីហ, កំ នុ ខោ [កិំ នុ ខោ (ក.)] អរហន្តោ បឋមំ អនុកម្បន្តា អនុកម្បេយ្យុំ – ‘យោ វា សោ បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, យោ វា សោ បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ’’’តិ?

‘‘យោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, កិន្តំ [កិន្តិ (ក.)] អរហន្តោ បឋមំ អនុកម្បន្តា អនុកម្បិស្សន្តិ! យោ ច ខោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ តំយេវ អរហន្តោ បឋមំ អនុកម្បន្តា អនុកម្បេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សីហ, កំ នុ ខោ អរហន្តោ បឋមំ ឧបសង្កមន្តា ឧបសង្កមេយ្យុំ – ‘យោ វា សោ បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, យោ វា សោ បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ’’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, កិន្តំ អរហន្តោ បឋមំ ឧបសង្កមន្តា ឧបសង្កមិស្សន្តិ! យោ ច ខោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ តំយេវ អរហន្តោ បឋមំ ឧបសង្កមន្តា ឧបសង្កមេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សីហ, កស្ស នុ ខោ អរហន្តោ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តា បដិគ្គណ្ហេយ្យុំ – ‘យោ វា សោ បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, យោ វា សោ បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ’’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, កិន្តំ តស្ស អរហន្តោ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តា បដិគ្គណ្ហិស្សន្តិ! យោ ច ខោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ តស្សេវ អរហន្តោ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តា បដិគ្គណ្ហេយ្យុំ’’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សីហ, កស្ស នុ ខោ អរហន្តោ បឋមំ ធម្មំ ទេសេន្តា ទេសេយ្យុំ – ‘យោ វា សោ បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, យោ វា សោ បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ’’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, កិន្តំ តស្ស អរហន្តោ បឋមំ ធម្មំ ទេសេន្តា ទេសេស្សន្តិ! យោ ច ខោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ តស្សេវ អរហន្តោ បឋមំ ធម្មំ ទេសេន្តា ទេសេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សីហ, កស្ស នុ ខោ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆេយ្យ – ‘យោ វា សោ បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, យោ វា សោ បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ’’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, កិន្តំ តស្ស កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆិស្សតិ! យោ ច ខោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ តស្សេវ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆេយ្យ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សីហ, កោ នុ ខោ យំយទេវ បរិសំ ឧបសង្កមេយ្យ, យទិ ខត្តិយបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិបរិសំ យទិ សមណបរិសំ វិសារទោ ឧបសង្កមេយ្យ អមង្កុភូតោ – ‘យោ វា សោ បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, យោ វា សោ បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ’’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, កិំ សោ យំយទេវ បរិសំ ឧបសង្កមិស្សតិ, យទិ ខត្តិយបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិបរិសំ យទិ សមណបរិសំ វិសារទោ ឧបសង្កមិស្សតិ អមង្កុភូតោ! យោ ច ខោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ សោ យំយទេវ បរិសំ ឧបសង្កមេយ្យ, យទិ ខត្តិយបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិបរិសំ យទិ សមណបរិសំ វិសារទោ ឧបសង្កមេយ្យ អមង្កុភូតោ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សីហ, កោ នុ ខោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ – ‘យោ វា សោ បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, យោ វា សោ បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ’’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ អស្សទ្ធោ មច្ឆរី កទរិយោ បរិភាសកោ, កិំ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជិស្សតិ! យោ ច ខោ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ សទ្ធោ ទានបតិ អនុប្បទានរតោ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ’’.

‘‘យានិមានិ, ភន្តេ, ភគវតា សន្ទិដ្ឋិកានិ ទានផលានិ អក្ខាតានិ, នាហំ ឯត្ថ ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមិ. អហម្បិ ឯតានិ ជានាមិ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ, មំ អរហន្តោ បឋមំ អនុកម្បន្តា អនុកម្បន្តិ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ, មំ អរហន្តោ បឋមំ ឧបសង្កមន្តា ឧបសង្កមន្តិ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ, មយ្ហំ អរហន្តោ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តា បដិគ្គណ្ហន្តិ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ, មយ្ហំ អរហន្តោ បឋមំ ធម្មំ ទេសេន្តា ទេសេន្តិ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ, មយ្ហំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘សីហោ សេនាបតិ ទាយកោ ការកោ សង្ឃុបដ្ឋាកោ’តិ. អហំ, ភន្តេ, ទាយកោ ទានបតិ យំយទេវ បរិសំ ឧបសង្កមាមិ, យទិ ខត្តិយបរិសំ…បេ… យទិ សមណបរិសំ វិសារទោ ឧបសង្កមាមិ អមង្កុភូតោ. យានិមានិ, ភន្តេ, ភគវតា សន្ទិដ្ឋិកានិ ទានផលានិ អក្ខាតានិ, នាហំ ឯត្ថ ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមិ. អហម្បិ ឯតានិ ជានាមិ. យញ្ច ខោ មំ, ភន្តេ, ភគវា ឯវមាហ – ‘ទាយកោ, សីហ, ទានបតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតី’តិ. ឯតាហំ ន ជានាមិ, ឯត្ថ ច បនាហំ, ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមី’’តិ. ‘‘ឯវមេតំ, សីហ; ឯវមេតំ, សីហ! ទាយកោ, សីហ, ទានបតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. អរក្ខេយ្យសុត្តំ

៥៨. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរក្ខេយ្យានិ, តីហិ ច អនុបវជ្ជោ. កតមានិ ចត្តារិ តថាគតស្ស អរក្ខេយ្យានិ? បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ; នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតំ យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ – ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’តិ. បរិសុទ្ធវចីសមាចារោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ; នត្ថិ តថាគតស្ស វចីទុច្ចរិតំ យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ – ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’តិ. បរិសុទ្ធមនោសមាចារោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ; នត្ថិ តថាគតស្ស មនោទុច្ចរិតំ យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ – ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’តិ. បរិសុទ្ធាជីវោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ; នត្ថិ តថាគតស្ស មិច្ឆាអាជីវោ យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ – ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’តិ. ឥមានិ ចត្តារិ តថាគតស្ស អរក្ខេយ្យានិ.

‘‘កតមេហិ តីហិ អនុបវជ្ជោ? ស្វាក្ខាតធម្មោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ. តត្រ វត មំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា កោចិ វា លោកស្មិំ សហធម្មេន បដិចោទេស្សតិ – ‘ឥតិបិ ត្វំ ន ស្វាក្ខាតធម្មោ’តិ. និមិត្តមេតំ, ភិក្ខវេ, ន សមនុបស្សាមិ. ឯតមហំ [ឯតំបហំ (សី. ស្យា.)], ភិក្ខវេ, និមិត្តំ អសមនុបស្សន្តោ ខេមប្បត្តោ អភយប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមិ.

‘‘សុបញ្ញត្តា ខោ បន មេ, ភិក្ខវេ, សាវកានំ និព្ពានគាមិនី បដិបទា. យថាបដិបន្នា មម សាវកា អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ. តត្រ វត មំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា កោចិ វា លោកស្មិំ សហធម្មេន បដិចោទេស្សតិ – ‘ឥតិបិ តេ ន សុបញ្ញត្តា សាវកានំ និព្ពានគាមិនី បដិបទា. យថាបដិបន្នា តវ សាវកា អាសវានំ ខយា…បេ… សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’តិ. និមិត្តមេតំ, ភិក្ខវេ, ន សមនុបស្សាមិ. ឯតមហំ, ភិក្ខវេ, និមិត្តំ អសមនុបស្សន្តោ ខេមប្បត្តោ អភយប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមិ.

‘‘អនេកសតា ខោ បន មេ, ភិក្ខវេ, សាវកបរិសា អាសវានំ ខយា…បេ… សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ. តត្រ វត មំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា កោចិ វា លោកស្មិំ សហធម្មេន បដិចោទេស្សតិ – ‘ឥតិបិ តេ ន អនេកសតា សាវកបរិសា អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’តិ. និមិត្តមេតំ, ភិក្ខវេ, ន សមនុបស្សាមិ. ឯតមហំ, ភិក្ខវេ, និមិត្តំ អសមនុបស្សន្តោ ខេមប្បត្តោ អភយប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមិ. ឥមេហិ តីហិ អនុបវជ្ជោ.

‘‘ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ តថាគតស្ស អរក្ខេយ្យានិ, ឥមេហិ ច តីហិ អនុបវជ្ជោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. កិមិលសុត្តំ

៥៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កិមិលាយំ វិហរតិ និចុលវនេ [វេឡុវនេ (សី. ស្យា. កំ. បី.) អ. និ. ៥.២០២; ៧.៤០]. អថ ខោ អាយស្មា កិមិលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា កិមិលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតី’’តិ?

‘‘ឥធ, កិមិល, តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ សត្ថរិ អគារវា វិហរន្តិ អប្បតិស្សា, ធម្មេ អគារវា វិហរន្តិ អប្បតិស្សា, សង្ឃេ អគារវា វិហរន្តិ អប្បតិស្សា, សិក្ខាយ អគារវា វិហរន្តិ អប្បតិស្សា, សមាធិស្មិំ អគារវា វិហរន្តិ អប្បតិស្សា, អប្បមាទេ អគារវា វិហរន្តិ អប្បតិស្សា, បដិសន្ថារេ អគារវា វិហរន្តិ អប្បតិស្សា. អយំ ខោ, កិមិល, ហេតុ អយំ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតី’’តិ.

‘‘កោ បន, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធ, កិមិល, តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ សត្ថរិ សគារវា វិហរន្តិ សប្បតិស្សា, ធម្មេ សគារវា វិហរន្តិ សប្បតិស្សា, សង្ឃេ សគារវា វិហរន្តិ សប្បតិស្សា, សិក្ខាយ សគារវា វិហរន្តិ សប្បតិស្សា, សមាធិស្មិំ សគារវា វិហរន្តិ សប្បតិស្សា, អប្បមាទេ សគារវា វិហរន្តិ សប្បតិស្សា, បដិសន្ថារេ សគារវា វិហរន្តិ សប្បតិស្សា. អយំ ខោ, កិមិល, ហេតុ អយំ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សត្តធម្មសុត្តំ

៦០. ‘‘សត្តហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ នចិរស្សេវ អាសវានំ ខយា…បេ… សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យ. កតមេហិ សត្តហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សទ្ធោ ហោតិ, សីលវា ហោតិ, ពហុស្សុតោ ហោតិ, បដិសល្លីនោ ហោតិ, អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ, សតិមា ហោតិ, បញ្ញវា ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្តហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ នចិរស្សេវ អាសវានំ ខយា…បេ… សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’’តិ. សត្តមំ.

៨. បចលាយមានសុត្តំ

៦១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ភគ្គេសុ វិហរតិ សុសុមារគិរេ ភេសកឡាវនេ មិគទាយេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ មគធេសុ កល្លវាឡបុត្តគាមេ [កល្លវាលមុត្តគាមេ (ស្យា.)] បចលាយមានោ និសិន្នោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ មគធេសុ កល្លវាឡបុត្តគាមេ បចលាយមានំ និសិន្នំ. ទិស្វា – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវំ – ភគ្គេសុ សុសុមារគិរេ ភេសកឡាវនេ មិគទាយេ អន្តរហិតោ មគធេសុ កល្លវាឡបុត្តគាមេ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស សម្មុខេ បាតុរហោសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច –

‘‘បចលាយសិ នោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, បចលាយសិ នោ ត្វំ, មោគ្គល្លានា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘តស្មាតិហ, មោគ្គល្លាន, យថាសញ្ញិស្ស តេ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ ឱក្កមតិ, តំ សញ្ញំ មា មនសាកាសិ [មា មនសិកាសិ (សី.), មនសិ ករេយ្យាសិ (ស្យា.), មនសាកាសិ (ក.)], តំ សញ្ញំ មា ពហុលមកាសិ [តំ សញ្ញំ ពហុលំ ករេយ្យាសិ (ស្យា.), តំ សញ្ញំ ពហុលមកាសិ (ក.)]. ឋានំ ខោ បនេតំ, មោគ្គល្លាន, វិជ្ជតិ យំ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ’’.

‘‘នោ ចេ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ, តតោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ចេតសា អនុវិតក្កេយ្យាសិ អនុវិចារេយ្យាសិ, មនសា អនុបេក្ខេយ្យាសិ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ.

‘‘នោ ចេ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ, តតោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន សជ្ឈាយំ ករេយ្យាសិ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ.

‘‘នោ ចេ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ, តតោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, ឧភោ កណ្ណសោតានិ អាវិញ្ឆេយ្យាសិ [អាវិញ្ជេយ្យាសិ (សី. ស្យា.)], បាណិនា គត្តានិ អនុមជ្ជេយ្យាសិ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ.

‘‘នោ ចេ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ, តតោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, ឧដ្ឋាយាសនា ឧទកេន អក្ខីនិ អនុមជ្ជិត្វា [បនិញ្ជិត្វា (ក.)] ទិសា អនុវិលោកេយ្យាសិ, នក្ខត្តានិ តារករូបានិ ឧល្លោកេយ្យាសិ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ.

‘‘នោ ចេ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ, តតោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករេយ្យាសិ, ទិវាសញ្ញំ អធិដ្ឋហេយ្យាសិ – យថា ទិវា តថា រត្តិំ យថា រត្តិំ តថា ទិវា. ឥតិ វិវដេន [វិវដ្ដេន (ស្យា.), មិទ្ធវិគតេន (ក.)] ចេតសា អបរិយោនទ្ធេន សប្បភាសំ ចិត្តំ ភាវេយ្យាសិ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ.

‘‘នោ ចេ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ, តតោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, បច្ឆាបុរេសញ្ញី [បច្ឆាបុរេ តថាសញ្ញី (កត្ថចិ)] ចង្កមំ អធិដ្ឋហេយ្យាសិ អន្តោគតេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ អពហិគតេន មានសេន. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ.

‘‘នោ ចេ តេ ឯវំ វិហរតោ តំ មិទ្ធំ បហីយេថ, តតោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេយ្យាសិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិ ករិត្វា. បដិពុទ្ធេន ច [បដិពុទ្ធេនេវ (ស្យា.)] តេ, មោគ្គល្លាន, ខិប្បញ្ញេវ បច្ចុដ្ឋាតព្ពំ – ‘ន សេយ្យសុខំ ន បស្សសុខំ ន មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរិស្សាមី’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, មោគ្គល្លាន, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘តស្មាតិហ, មោគ្គល្លាន, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ន ឧច្ចាសោណ្ឌំ បគ្គហេត្វា កុលានិ ឧបសង្កមិស្សាមី’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, មោគ្គល្លាន, សិក្ខិតព្ពំ. សចេ, មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ ឧច្ចាសោណ្ឌំ បគ្គហេត្វា កុលានិ ឧបសង្កមតិ, សន្តិ ហិ, មោគ្គល្លាន, កុលេសុ កិច្ចករណីយានិ. យេហិ មនុស្សា អាគតំ ភិក្ខុំ ន មនសិ ករោន្តិ, តត្រ ភិក្ខុស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘កោសុ នាម ឥទានិ មំ ឥមស្មិំ កុលេ បរិភិន្ទិ, វិរត្តរូបា ទានិមេ មយិ មនុស្សា’តិ. ឥតិស្ស អលាភេន មង្កុភាវោ, មង្កុភូតស្ស ឧទ្ធច្ចំ, ឧទ្ធតស្ស អសំវរោ, អសំវុតស្ស អារា ចិត្តំ សមាធិម្ហា.

‘‘តស្មាតិហ, មោគ្គល្លាន, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ន វិគ្គាហិកកថំ កថេស្សាមី’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, មោគ្គល្លាន, សិក្ខិតព្ពំ. វិគ្គាហិកាយ, មោគ្គល្លាន, កថាយ សតិ កថាពាហុល្លំ បាដិកង្ខំ, កថាពាហុល្លេ សតិ ឧទ្ធច្ចំ, ឧទ្ធតស្ស អសំវរោ, អសំវុតស្ស អារា ចិត្តំ សមាធិម្ហា [នាហំ មោគ្គលាន សព្ពេហេវ សមគ្គំ វណ្ណយាមិ គហដ្ឋេហិ. បព្ពជិតេហិ ខោ អហំ មោគ្គល្លាន សមគ្គំ វណ្ណយាមិ (ក.)]. នាហំ, មោគ្គល្លាន, សព្ពេហេវ សំសគ្គំ វណ្ណយាមិ. ន បនាហំ, មោគ្គល្លាន, សព្ពេហេវ សំសគ្គំ ន វណ្ណយាមិ. សគហដ្ឋបព្ពជិតេហិ ខោ អហំ, មោគ្គល្លាន, សំសគ្គំ ន វណ្ណយាមិ [នាហំ មោគ្គល្លាន សព្ពេហេវ សមគ្គំ វណ្ណយាមិ គហដ្ឋេហិ, បព្ពជិតេហិ ខោ អហំ មោគ្គល្លាន សមគ្គំ វណ្ណយាមិ (ក.)]. យានិ ច ខោ តានិ សេនាសនានិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ [មនុស្សរាហសេយ្យកានិ (សី. ស្យា.)] បដិសល្លានសារុប្បានិ តថារូបេហិ សេនាសនេហិ សំសគ្គំ [សមគ្គំ (ក.)] វណ្ណយាមី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ សំខិត្តេន តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តោ ហោតិ អច្ចន្តនិដ្ឋោ អច្ចន្តយោគក្ខេមី អច្ចន្តព្រហ្មចារី អច្ចន្តបរិយោសានោ សេដ្ឋោ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ?

‘‘ឥធ, មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុនោ សុតំ ហោតិ – ‘សព្ពេ ធម្មា នាលំ អភិនិវេសាយា’តិ; ឯវញ្ចេតំ, មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុនោ សុតំ ហោតិ – ‘សព្ពេ ធម្មា នាលំ អភិនិវេសាយា’តិ. សោ សព្ពំ ធម្មំ អភិជានាតិ, សព្ពំ ធម្មំ អភិញ្ញាយ សព្ពំ ធម្មំ បរិជានាតិ. សព្ពំ ធម្មំ បរិញ្ញាយ យំកិញ្ចិ វេទនំ វេទិយតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា. សោ តាសុ វេទនាសុ អនិច្ចានុបស្សី វិហរតិ, វិរាគានុបស្សី វិហរតិ, និរោធានុបស្សី វិហរតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សី វិហរតិ. សោ តាសុ វេទនាសុ អនិច្ចានុបស្សី វិហរន្តោ វិរាគានុបស្សី វិហរន្តោ និរោធានុបស្សី វិហរន្តោ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី វិហរន្តោ ន កិញ្ចិ [ន ច កិញ្ចិ (សី. ស្យា. ក.) ម. និ. ១.៣៩០ បស្សិតព្ពំ] លោកេ ឧបាទិយតិ, អនុបាទិយំ ន បរិតស្សតិ, អបរិតស្សំ បច្ចត្តំយេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ. ឯត្តាវតា ខោ, មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ សំខិត្តេន តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តោ ហោតិ អច្ចន្តនិដ្ឋោ អច្ចន្តយោគក្ខេមី អច្ចន្តព្រហ្មចារី អច្ចន្តបរិយោសានោ សេដ្ឋោ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. មេត្តសុត្តំ

៦២. [ឥតិវុ. ២២ ឥតិវុត្តកេបិ] ‘‘មា, ភិក្ខវេ, បុញ្ញានំ ភាយិត្ថ. សុខស្សេតំ, ភិក្ខវេ, អធិវចនំ យទិទំ បុញ្ញានិ [យទិទំ បុញ្ញន្តិ (សី.), យទិទំ បុញ្ញានិ (ក.)]. អភិជានាមិ ខោ បនាហំ [ភិក្ខវេ ទីឃរត្តំ ឥដ្ឋំ (ស្យា.), ភិក្ខវេ ទីឃរត្តំ បុញ្ញានំ ឥដ្ឋំ (?)], ភិក្ខវេ, ទីឃរត្តំ កតានំ បុញ្ញានំ ទីឃរត្តំ ឥដ្ឋំ [ភិក្ខវេ ទីឃរត្តំ ឥដ្ឋំ (ស្យា.), ភិក្ខវេ ទីឃរត្តំ បុញ្ញានំ ឥដ្ឋំ (?)] កន្តំ មនាបំ វិបាកំ បច្ចនុភូតំ. សត្ត វស្សានិ មេត្តំ ចិត្តំ ភាវេសិំ. សត្ត វស្សានិ មេត្តំ ចិត្តំ ភាវេត្វា សត្ត សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ នយិមំ លោកំ បុនាគមាសិំ. សំវដ្ដមានេ សុទាហំ [សំវដ្ដមានស្សុទាហំ (ក.)], ភិក្ខវេ, លោកេ អាភស្សរូបគោ ហោមិ, វិវដ្ដមានេ លោកេ សុញ្ញំ ព្រហ្មវិមានំ ឧបបជ្ជាមិ.

‘‘តត្រ សុទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា ហោមិ មហាព្រហ្មា អភិភូ អនភិភូតោ អញ្ញទត្ថុទសោ វសវត្តី. ឆត្តិំសក្ខត្តុំ ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, សក្កោ អហោសិំ ទេវានមិន្ទោ; អនេកសតក្ខត្តុំ រាជា អហោសិំ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឥមានិ សត្ត រតនានិ អហេសុំ, សេយ្យថិទំ – ចក្ករតនំ, ហត្ថិរតនំ, អស្សរតនំ, មណិរតនំ, ឥត្ថិរតនំ, គហបតិរតនំ, បរិណាយករតនមេវ សត្តមំ. បរោសហស្សំ ខោ បន មេ, ភិក្ខវេ, បុត្តា អហេសុំ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា. សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសិ’’ន្តិ [អជ្ឈាវសន្តិ (ស្យា.) អជ្ឈាវសតិ (សី. ក.)].

‘‘បស្ស បុញ្ញានំ វិបាកំ, កុសលានំ សុខេសិនោ [សុខេសិនំ (សី.)];

មេត្តំ ចិត្តំ វិភាវេត្វា, សត្ត វស្សានិ ភិក្ខវោ [ភិក្ខវេ (ក.)];

សត្តសំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ, នយិមំ លោកំ បុនាគមិំ [បុនាគមំ (ស្យា.)].

‘‘សំវដ្ដមានេ លោកម្ហិ, ហោមិ អាភស្សរូបគោ;

វិវដ្ដមានេ លោកស្មិំ, សុញ្ញព្រហ្មូបគោ អហុំ.

‘‘សត្តក្ខត្តុំ មហាព្រហ្មា, វសវត្តី តទា អហុំ;

ឆត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ.

‘‘ចក្កវត្តី អហុំ រាជា, ជម្ពុមណ្ឌស្ស [ជម្ពុទីបស្ស (សី.), ជម្ពុសណ្ឌស្ស (ស្យា.)] ឥស្សរោ;

មុទ្ធាវសិត្តោ [មុទ្ធាភិសិត្តោ (ក.)] ខត្តិយោ, មនុស្សាធិបតី អហុំ.

‘‘អទណ្ឌេន អសត្ថេន, វិជេយ្យ បថវិំ ឥមំ;

អសាហសេន កម្មេន [ធម្មេន (សី. ស្យា.)], សមេន អនុសាសិ តំ.

‘‘ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា, អស្មិំ បថវិមណ្ឌលេ;

មហទ្ធនេ មហាភោគេ, អឌ្ឍេ អជាយិហំ កុលេ.

‘‘សព្ពកាមេហិ សម្បន្នេ [សម្បុណ្ណេ (ក.)], រតនេហិ ច សត្តហិ;

ពុទ្ធា សង្គាហកា លោកេ, តេហិ ឯតំ សុទេសិតំ.

‘‘ឯសោ ហេតុ មហន្តស្ស, បថព្យោ មេ ន វិបជ្ជតិ [ឯស ហេតុ មហន្តស្ស, បុថព្យោ យេន វុច្ចតិ (សី. ស្យា.)];

បហូតវិត្តូបករណោ, រាជា ហោតិ [ហោមិ (សី. ស្យា.)] បតាបវា.

‘‘ឥទ្ធិមា យសវា ហោតិ [ហោមិ (សី. ស្យា.)], ជម្ពុមណ្ឌស្ស [ជម្ពុសណ្ឌស្ស (សី. ស្យា.)] ឥស្សរោ;

កោ សុត្វា នប្បសីទេយ្យ, អបិ កណ្ហាភិជាតិយោ.

‘‘តស្មា ហិ អត្តកាមេន [អត្ថកាមេន (ស្យា. ក.)], មហត្តមភិកង្ខតា;

សទ្ធម្មោ គរុកាតព្ពោ, សរំ ពុទ្ធានសាសន’’ន្តិ. នវមំ;

១០. ភរិយាសុត្តំ

៦៣. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. តេន ខោ បន សមយេន អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិស្ស និវេសនេ មនុស្សា ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទា ហោន្តិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កិំ នុ តេ, គហបតិ, និវេសនេ មនុស្សា ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទា កេវដ្ដា មញ្ញេ មច្ឆវិលោបេ’’តិ? ‘‘អយំ, ភន្តេ, សុជាតា ឃរសុណ្ហា អឌ្ឍកុលា អានីតា. សា នេវ សស្សុំ អាទិយតិ, ន សសុរំ អាទិយតិ, ន សាមិកំ អាទិយតិ, ភគវន្តម្បិ ន សក្ករោតិ ន គរុំ ករោតិ ន មានេតិ ន បូជេតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា សុជាតំ ឃរសុណ្ហំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ, សុជាតេ’’តិ! ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សុជាតា ឃរសុណ្ហា ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ សុជាតំ ឃរសុណ្ហំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘សត្ត ខោ ឥមា, សុជាតេ, បុរិសស្ស ភរិយាយោ. កតមា សត្ត? វធកសមា, ចោរីសមា, អយ្យសមា, មាតាសមា, ភគិនីសមា, សខីសមា, ទាសីសមា. ឥមា ខោ, សុជាតេ, សត្ត បុរិសស្ស ភរិយាយោ. តាសំ ត្វំ កតមា’’តិ? ‘‘ន ខោ អហំ [នាហំ (ស្យា.)], ភន្តេ, ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា តថា ធម្មំ ទេសេតុ យថាហំ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ ជានេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, សុជាតេ, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សុជាតា ឃរសុណ្ហា ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘បទុដ្ឋចិត្តា អហិតានុកម្បិនី,

អញ្ញេសុ រត្តា អតិមញ្ញតេ បតិំ;

ធនេន កីតស្ស វធាយ ឧស្សុកា,

យា ឯវរូបា បុរិសស្ស ភរិយា;

‘វធា ច ភរិយា’តិ ច សា បវុច្ចតិ.

‘‘យំ ឥត្ថិយា វិន្ទតិ សាមិកោ ធនំ,

សិប្បំ វណិជ្ជញ្ច កសិំ អធិដ្ឋហំ;

អប្បម្បិ តស្ស អបហាតុមិច្ឆតិ,

យា ឯវរូបា បុរិសស្ស ភរិយា;

‘ចោរី ច ភរិយា’តិ ច សា បវុច្ចតិ.

‘‘អកម្មកាមា អលសា មហគ្ឃសា,

ផរុសា ច ចណ្ឌី ទុរុត្តវាទិនី;

ឧដ្ឋាយកានំ អភិភុយ្យ វត្តតិ,

យា ឯវរូបា បុរិសស្ស ភរិយា;

‘អយ្យា ច ភរិយា’តិ ច សា បវុច្ចតិ.

‘‘យា សព្ពទា ហោតិ ហិតានុកម្បិនី,

មាតាវ បុត្តំ អនុរក្ខតេ បតិំ;

តតោ ធនំ សម្ភតមស្ស រក្ខតិ,

យា ឯវរូបា បុរិសស្ស ភរិយា;

‘មាតា ច ភរិយា’តិ ច សា បវុច្ចតិ.

‘‘យថាបិ ជេដ្ឋា ភគិនី កនិដ្ឋកា [កណិដ្ឋា (សី.), កនិដ្ឋា (ស្យា.)],

សគារវា ហោតិ សកម្ហិ សាមិកេ;

ហិរីមនា ភត្តុវសានុវត្តិនី,

យា ឯវរូបា បុរិសស្ស ភរិយា;‘ភគិនី ច ភរិយា’តិ ច សា បវុច្ចតិ.

‘‘យាចីធ ទិស្វាន បតិំ បមោទតិ,

សខី សខារំវ ចិរស្សមាគតំ;

កោលេយ្យកា សីលវតី បតិព្ពតា,

យា ឯវរូបា បុរិសស្ស ភរិយា;

‘សខី ច ភរិយា’តិ ច សា បវុច្ចតិ.

‘‘អក្កុទ្ធសន្តា វធទណ្ឌតជ្ជិតា,

អទុដ្ឋចិត្តា បតិនោ តិតិក្ខតិ;

អក្កោធនា ភត្តុវសានុវត្តិនី,

យា ឯវរូបា បុរិសស្ស ភរិយា;

‘ទាសី ច ភរិយា’តិ ច សា បវុច្ចតិ.

‘‘យាចីធ ភរិយា វធកាតិ វុច្ចតិ,

‘ចោរី ច អយ្យា’តិ ច យា បវុច្ចតិ;

ទុស្សីលរូបា ផរុសា អនាទរា,

កាយស្ស ភេទា និរយំ វជន្តិ តា.

‘‘យាចីធ មាតា ភគិនី សខីតិ ច,

‘ទាសី ច ភរិយា’តិ ច សា បវុច្ចតិ;

សីលេ ឋិតត្តា ចិររត្តសំវុតា,

កាយស្ស ភេទា សុគតិំ វជន្តិ តា’’តិ.

‘‘ឥមា ខោ, សុជាតេ, សត្ត បុរិសស្ស ភរិយាយោ. តាសំ ត្វំ កតមា’’តិ? ‘‘អជ្ជតគ្គេ មំ, ភន្តេ, ភគវា ទាសីសមំ សាមិកស្ស ភរិយំ ធារេតូ’’តិ. ទសមំ.

១១. កោធនសុត្តំ

៦៤. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សបត្តកន្តា សបត្តករណា កោធនំ អាគច្ឆន្តិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា. កតមេ សត្ត? ឥធ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ទុព្ពណ្ណោ អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស វណ្ណវតាយ នន្ទតិ. កោធនោយំ [កោធនាយំ (ក.)], ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ, កិញ្ចាបិ សោ ហោតិ សុន្ហាតោ សុវិលិត្តោ កប្បិតកេសមស្សុ ឱទាតវត្ថវសនោ [ឱទាតវសនោ (ក.)]; អថ ខោ សោ ទុព្ពណ្ណោវ ហោតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ទុក្ខំ សយេយ្យា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស សុខសេយ្យាយ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ, កិញ្ចាបិ សោ បល្លង្កេ សេតិ គោនកត្ថតេ បដលិកត្ថតេ កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណេ សឧត្តរច្ឆទេ ឧភតោលោហិតកូបធានេ; អថ ខោ សោ ទុក្ខញ្ញេវ សេតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ន បចុរត្ថោ អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស បចុរត្ថតាយ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ, អនត្ថម្បិ គហេត្វា ‘អត្ថោ មេ គហិតោ’តិ មញ្ញតិ, អត្ថម្បិ គហេត្វា ‘អនត្ថោ មេ គហិតោ’តិ មញ្ញតិ. តស្សិមេ ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ វិបច្ចនីកា គហិតា ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ កោធាភិភូតស្ស. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ន ភោគវា អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ភោគវតាយ នន្ទតិ. កោធនស្ស, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលស្ស កោធាភិភូតស្ស កោធបរេតស្ស, យេបិស្ស តេ ហោន្តិ ភោគា ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតា ពាហាពលបរិចិតា សេទាវក្ខិត្តា ធម្មិកា ធម្មលទ្ធា, តេបិ រាជានោ រាជកោសំ បវេសេន្តិ កោធាភិភូតស្ស. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ន យសវា អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស យសវតាយ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ, យោបិស្ស សោ ហោតិ យសោ អប្បមាទាធិគតោ, តម្ហាបិ ធំសតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចមោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ ន មិត្តវា អស្សា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស មិត្តវតាយ នន្ទតិ. កោធនំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលំ កោធាភិភូតំ កោធបរេតំ, យេបិស្ស តេ ហោន្តិ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា, តេបិ អារកា បរិវជ្ជន្តិ កោធាភិភូតំ. អយំ, ភិក្ខវេ, ឆដ្ឋោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ វតាយំ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យា’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស សុគតិគមនេ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ…បេ… កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, សត្តមោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ធម្មា សបត្តកន្តា សបត្តករណា កោធនំ អាគច្ឆន្តិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា’’តិ.

‘‘កោធនោ ទុព្ពណ្ណោ ហោតិ, អថោ ទុក្ខម្បិ សេតិ សោ;

អថោ អត្ថំ គហេត្វាន, អនត្ថំ អធិបជ្ជតិ [អធិគច្ឆតិ (សី.), បដិបជ្ជតិ (ស្យា.)].