១០. នន្ទមាតាសុត្តំ

៥៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ចារិកំ ចរន្តិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. តេន ខោ បន សមយេន វេឡុកណ្ឌកី [វេឡុកណ្ឌកី (ស្យា.) អ. និ. ៦.៣៧; ២.១៣៤; សំ. និ. ២.១៧៣ បស្សិតព្ពំ] នន្ទមាតា ឧបាសិកា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ បារាយនំ [ចូឡនិ. បារាយនវគ្គ, វត្ថុគាថា] សរេន ភាសតិ.

តេន ខោ បន សមយេន វេស្សវណោ មហារាជា ឧត្តរាយ ទិសាយ ទក្ខិណំ ទិសំ គច្ឆតិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អស្សោសិ ខោ វេស្សវណោ មហារាជា នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ បារាយនំ សរេន ភាសន្តិយា, សុត្វា កថាបរិយោសានំ អាគមយមានោ អដ្ឋាសិ.

អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា បារាយនំ សរេន ភាសិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. អថ ខោ វេស្សវណោ មហារាជា នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ កថាបរិយោសានំ វិទិត្វា អព្ភានុមោទិ – ‘‘សាធុ ភគិនិ, សាធុ ភគិនី’’តិ! ‘‘កោ បនេសោ, ភទ្រមុខា’’តិ? ‘‘អហំ តេ, ភគិនិ, ភាតា វេស្សវណោ, មហារាជា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភទ្រមុខ, តេន ហិ យោ មេ អយំ ធម្មបរិយាយោ ភណិតោ ឥទំ តេ ហោតុ អាតិថេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភគិនិ, ឯតញ្ចេវ មេ ហោតុ អាតិថេយ្យំ. ស្វេវ [ស្វេ ច (សី.)] សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ អកតបាតរាសោ វេឡុកណ្ឌកំ អាគមិស្សតិ, តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា មម ទក្ខិណំ អាទិសេយ្យាសិ. ឯតញ្ចេវ [ឯវញ្ច (សី. ស្យា.), ឯតញ្ច (?)] មេ ភវិស្សតិ អាតិថេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេសិ. អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ អកតបាតរាសោ យេន វេឡុកណ្ឌកោ តទវសរិ. អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា អញ្ញតរំ បុរិសំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស កាលំ អារោចេហិ – ‘កាលោ, ភន្តេ, អយ្យាយ នន្ទមាតុយា និវេសនេ និដ្ឋិតំ ភត្ត’’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, អយ្យេ’’តិ ខោ សោ បុរិសោ នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ បដិស្សុត្វា អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស កាលំ អារោចេសិ – ‘‘កាលោ, ភន្តេ, អយ្យាយ នន្ទមាតុយា និវេសនេ និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ.

អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ នន្ទមាតរំ ឧបាសិកំ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘កោ បន តេ, នន្ទមាតេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អព្ភាគមនំ អារោចេសី’’តិ?

‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ បារាយនំ សរេន ភាសិត្វា តុណ្ហី អហោសិំ. អថ ខោ, ភន្តេ, វេស្សវណោ មហារាជា មម កថាបរិយោសានំ វិទិត្វា អព្ភានុមោទិ – ‘សាធុ, ភគិនិ, សាធុ, ភគិនី’តិ! ‘កោ បនេសោ, ភទ្រមុខា’តិ? ‘អហំ តេ, ភគិនិ, ភាតា វេស្សវណោ, មហារាជា’តិ. ‘សាធុ, ភទ្រមុខ, តេន ហិ យោ មេ អយំ ធម្មបរិយាយោ ភណិតោ ឥទំ តេ ហោតុ អាតិថេយ្យ’ន្តិ. ‘សាធុ, ភគិនិ, ឯតញ្ចេវ មេ ហោតុ អាតិថេយ្យំ. ស្វេវ សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ អកតបាតរាសោ វេឡុកណ្ឌកំ អាគមិស្សតិ, តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា មម ទក្ខិណំ អាទិសេយ្យាសិ. ឯតញ្ចេវ [ឯតញ្ច (សី.), ឯវញ្ច (ស្យា.)] មេ ភវិស្សតិ អាតិថេយ្យ’ន្តិ. យទិទំ [យមិទំ (ម. និ. ១.៣៦៣)], ភន្តេ, ទានេ [បុញ្ញំ ហិ តំ (សី.), បុញ្ញំ បុញ្ញមហិតំ (ស្យា.), បុញ្ញំ វា បុញ្ញមហំ វា (បី.), បុញ្ញំ វា បុញ្ញមហី វា (ក.)] បុញ្ញញ្ច បុញ្ញមហី ច តំ [បុញ្ញំ ហិ តំ (សី.), បុញ្ញំ បុញ្ញមហិតំ (ស្យា.), បុញ្ញំ វា បុញ្ញមហំ វា (បី.), បុញ្ញំ វា បុញ្ញមហី វា (ក.)] វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស សុខាយ ហោតូ’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ! យត្រ ហិ នាម វេស្សវណេន មហារាជេន ឯវំមហិទ្ធិកេន ឯវំមហេសក្ខេន ទេវបុត្តេន សម្មុខា សល្លបិស្សសី’’តិ.

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. ឥធ មេ, ភន្តេ, នន្ទោ នាម ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ. តំ រាជានោ កិស្មិញ្ចិទេវ បករណេ ឱកស្ស បសយ្ហ ជីវិតា វោរោបេសុំ. តស្មិំ ខោ បនាហំ, ភន្តេ, ទារកេ គហិតេ វា គយ្ហមានេ វា វធេ វា វជ្ឈមានេ វា ហតេ វា ហញ្ញមានេ វា នាភិជានាមិ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្ត’’ន្តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ នន្ទមាតេ! យត្រ ហិ នាម ចិត្តុប្បាទម្បិ [ចិត្តុប្បាទមត្តម្បិ (ស្យា.)] បរិសោធេស្សសី’’តិ.

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. ឥធ មេ, ភន្តេ, សាមិកោ កាលង្កតោ អញ្ញតរំ យក្ខយោនិំ ឧបបន្នោ. សោ មេ តេនេវ បុរិមេន អត្តភាវេន ឧទ្ទស្សេសិ. ន ខោ បនាហំ, ភន្តេ, អភិជានាមិ តតោនិទានំ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្ត’’ន្តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ! យត្រ ហិ នាម ចិត្តុប្បាទម្បិ បរិសោធេស្សសី’’តិ.

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. យតោហំ, ភន្តេ, សាមិកស្ស ទហរស្សេវ ទហរា អានីតា នាភិជានាមិ សាមិកំ មនសាបិ អតិចរិតា [អតិចរិតុំ (ស្យា.), អតិចារិត្តំ (ក.)], កុតោ បន កាយេនា’’តិ! ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ! យត្រ ហិ នាម ចិត្តុប្បាទម្បិ បរិសោធេស្សសី’’តិ.

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. យទាហំ, ភន្តេ, ឧបាសិកា បដិទេសិតា នាភិជានាមិ កិញ្ចិ សិក្ខាបទំ សញ្ចិច្ច វីតិក្កមិតា’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ’’តិ!

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. ឥធាហំ, ភន្តេ, យាវទេវ [យាវទេវ (សី. ស្យា.) សំ. និ. ២.១៥២ បាឡិ ច អដ្ឋកថាដីកា ច បស្សិតព្ពា] អាកង្ខាមិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខិកា ច វិហរាមិ សតា ច សម្បជានា សុខញ្ច កាយេ បដិសំវេទេមិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ’’តិ!

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. យានិមានិ, ភន្តេ, ភគវតា ទេសិតានិ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ នាហំ តេសំ កិញ្ចិ អត្តនិ អប្បហីនំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ’’តិ!

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ នន្ទមាតរំ ឧបាសិកំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមីតិ. ទសមំ.

មហាយញ្ញវគ្គោ បញ្ចមោ.