៥. មហាយញ្ញវគ្គោ

១. សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិសុត្តំ

៤៤. [ទី. និ. ៣.៣៣២; ចូឡនិ. បោសាលមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៣] ‘‘សត្តិមា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. កតមា សត្ត? សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ មនុស្សា, ឯកច្ចេ ច ទេវា, ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកា. អយំ បឋមា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា ព្រហ្មកាយិកា បឋមាភិនិព្ពត្តា. អយំ ទុតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា អាភស្សរា. អយំ តតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ ទេវា សុភកិណ្ហា. អយំ ចតុត្ថា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនូបគា. អយំ បញ្ចមា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគា. អយំ ឆដ្ឋា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ.

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគា. អយំ សត្តមា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ’’តិ. បឋមំ.

២. សមាធិបរិក្ខារសុត្តំ

៤៥. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, សមាធិបរិក្ខារា. កតមេ សត្ត? សម្មាទិដ្ឋិ, សម្មាសង្កប្បោ, សម្មាវាចា, សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាអាជីវោ, សម្មាវាយាមោ, សម្មាសតិ. យា ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេហិ សត្តហង្គេហិ ចិត្តស្សេកគ្គតា បរិក្ខតា [‘សបរិក្ខារតា’តិបិ, ‘សបរិក្ខតា’តិបិ (សំ. និ. ៥.២៨)], អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយោ សម្មាសមាធិ [សមាធិ (ស្យា.)] សឧបនិសោ ឥតិបិ សបរិក្ខារោ ឥតិបី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បឋមអគ្គិសុត្តំ

៤៦. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, អគ្គី. កតមេ សត្ត? រាគគ្គិ, ទោសគ្គិ, មោហគ្គិ, អាហុនេយ្យគ្គិ, គហបតគ្គិ, ទក្ខិណេយ្យគ្គិ, កដ្ឋគ្គិ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត អគ្គី’’តិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយអគ្គិសុត្តំ

៤៧. តេន ខោ បន សមយេន ឧគ្គតសរីរស្ស ព្រាហ្មណស្ស មហាយញ្ញោ ឧបក្ខដោ ហោតិ. បញ្ច ឧសភសតានិ ថូណូបនីតានិ ហោន្តិ យញ្ញត្ថាយ, បញ្ច វច្ឆតរសតានិ ថូណូបនីតានិ ហោន្តិ យញ្ញត្ថាយ, បញ្ច វច្ឆតរិសតានិ ថូណូបនីតានិ ហោន្តិ យញ្ញត្ថាយ, បញ្ច អជសតានិ ថូណូបនីតានិ ហោន្តិ យញ្ញត្ថាយ, បញ្ច ឧរព្ភសតានិ ថូណូបនីតានិ ហោន្តិ យញ្ញត្ថាយ. អថ ខោ ឧគ្គតសរីរោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឧគ្គតសរីរោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘សុតំ មេតំ, ភោ គោតម, អគ្គិស្ស អាទានំ [អាធានំ (សី. ស្យា.)] យូបស្ស ឧស្សាបនំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំស’’ន្តិ. ‘‘មយាបិ ខោ ឯតំ, ព្រាហ្មណ, សុតំ អគ្គិស្ស អាទានំ យូបស្ស ឧស្សាបនំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំស’’ន្តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ឧគ្គតសរីរោ ព្រាហ្មណោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ ឧគ្គតសរីរោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សុតំ មេតំ, ភោ គោតម, អគ្គិស្ស អាទានំ យូបស្ស ឧស្សាបនំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំស’’ន្តិ. ‘‘មយាបិ ខោ ឯតំ, ព្រាហ្មណ, សុតំ អគ្គិស្ស អាទានំ យូបស្ស ឧស្សាបនំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំស’’ន្តិ. ‘‘តយិទំ, ភោ គោតម, សមេតិ ភោតោ ចេវ គោតមស្ស អម្ហាកញ្ច, យទិទំ សព្ពេន សព្ពំ’’.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា អានន្ទោ ឧគ្គតសរីរំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, ព្រាហ្មណ, តថាគតា ឯវំ បុច្ឆិតព្ពា – ‘សុតំ មេតំ, ភោ គោតម, អគ្គិស្ស អាទានំ យូបស្ស ឧស្សាបនំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំស’ន្តិ. ឯវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, តថាគតា បុច្ឆិតព្ពា – ‘អហញ្ហិ, ភន្តេ, អគ្គិំ [អគ្គិស្ស (ក.)] អាទាតុកាមោ, [អាធាតុកាមោ (សី. ស្យា.)] យូបំ ឧស្សាបេតុកាមោ. ឱវទតុ មំ, ភន្តេ, ភគវា. អនុសាសតុ មំ, ភន្តេ, ភគវា យំ មម អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’’តិ.

អថ ខោ ឧគ្គតសរីរោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហញ្ហិ, ភោ គោតម, អគ្គិំ អាទាតុកាមោ យូបំ ឧស្សាបេតុកាមោ. ឱវទតុ មំ ភវំ គោតមោ. អនុសាសតុ មំ ភវំ គោតមោ យំ មម អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

‘‘អគ្គិំ, ព្រាហ្មណ, អាទេន្តោ [អាធេន្តោ (សី. ស្យា.)] យូបំ ឧស្សាបេន្តោ បុព្ពេវ យញ្ញា តីណិ សត្ថានិ ឧស្សាបេតិ អកុសលានិ ទុក្ខុទ្រយានិ [ទុក្ខុទ្ទយានិ (សី.)] ទុក្ខវិបាកានិ. កតមានិ តីណិ? កាយសត្ថំ, វចីសត្ថំ, មនោសត្ថំ. អគ្គិំ, ព្រាហ្មណ, អាទេន្តោ យូបំ ឧស្សាបេន្តោ បុព្ពេវ យញ្ញា ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ – ‘ឯត្តកា ឧសភា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា វច្ឆតរា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា វច្ឆតរិយោ ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា អជា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា ឧរព្ភា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយា’តិ. សោ ‘បុញ្ញំ ករោមី’តិ អបុញ្ញំ ករោតិ, ‘កុសលំ ករោមី’តិ អកុសលំ ករោតិ, ‘សុគតិយា មគ្គំ បរិយេសាមី’តិ ទុគ្គតិយា មគ្គំ បរិយេសតិ. អគ្គិំ, ព្រាហ្មណ, អាទេន្តោ យូបំ ឧស្សាបេន្តោ បុព្ពេវ យញ្ញា ឥទំ បឋមំ មនោសត្ថំ ឧស្សាបេតិ អកុសលំ ទុក្ខុទ្រយំ ទុក្ខវិបាកំ.

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, អគ្គិំ អាទេន្តោ យូបំ ឧស្សាបេន្តោ បុព្ពេវ យញ្ញា ឯវំ វាចំ ភាសតិ – ‘ឯត្តកា ឧសភា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា វច្ឆតរា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា វច្ឆតរិយោ ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា អជា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា ឧរព្ភា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយា’តិ. សោ ‘បុញ្ញំ ករោមី’តិ អបុញ្ញំ ករោតិ, ‘កុសលំ ករោមី’តិ អកុសលំ ករោតិ, ‘សុគតិយា មគ្គំ បរិយេសាមី’តិ ទុគ្គតិយា មគ្គំ បរិយេសតិ. អគ្គិំ, ព្រាហ្មណ, អាទេន្តោ យូបំ ឧស្សាបេន្តោ បុព្ពេវ យញ្ញា ឥទំ ទុតិយំ វចីសត្ថំ ឧស្សាបេតិ អកុសលំ ទុក្ខុទ្រយំ ទុក្ខវិបាកំ.

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, អគ្គិំ អាទេន្តោ យូបំ ឧស្សាបេន្តោ បុព្ពេវ យញ្ញា សយំ បឋមំ សមារម្ភតិ [សមារព្ភតិ (សី. ក.), សមារភតិ (ស្យា.)] ឧសភា ហន្តុំ [ហញ្ញន្តុ (សី. ស្យា.)] យញ្ញត្ថាយ, សយំ បឋមំ សមារម្ភតិ វច្ឆតរា ហន្តុំ យញ្ញត្ថាយ, សយំ បឋមំ សមារម្ភតិ វច្ឆតរិយោ ហន្តុំ យញ្ញត្ថាយ, សយំ បឋមំ សមារម្ភតិ អជា ហន្តុំ យញ្ញត្ថាយ, សយំ បឋមំ សមារម្ភតិ ឧរព្ភា ហន្តុំ យញ្ញត្ថាយ [ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយាតិ (សី. ស្យា.)]. សោ ‘បុញ្ញំ ករោមី’តិ អបុញ្ញំ ករោតិ, ‘កុសលំ ករោមី’តិ អកុសលំ ករោតិ, ‘សុគតិយា មគ្គំ បរិយេសាមី’តិ ទុគ្គតិយា មគ្គំ បរិយេសតិ. អគ្គិំ, ព្រាហ្មណ, អាទេន្តោ យូបំ ឧស្សាបេន្តោ បុព្ពេវ យញ្ញា ឥទំ តតិយំ កាយសត្ថំ ឧស្សាបេតិ អកុសលំ ទុក្ខុទ្រយំ ទុក្ខវិបាកំ. អគ្គិំ, ព្រាហ្មណ, អាទេន្តោ យូបំ ឧស្សាបេន្តោ បុព្ពេវ យញ្ញា ឥមានិ តីណិ សត្ថានិ ឧស្សាបេតិ អកុសលានិ ទុក្ខុទ្រយានិ ទុក្ខវិបាកានិ.

‘‘តយោមេ, ព្រាហ្មណ, អគ្គី បហាតព្ពា បរិវជ្ជេតព្ពា, ន សេវិតព្ពា. កតមេ តយោ? រាគគ្គិ, ទោសគ្គិ, មោហគ្គិ.

‘‘កស្មា ចាយំ, ព្រាហ្មណ, រាគគ្គិ បហាតព្ពោ បរិវជ្ជេតព្ពោ, ន សេវិតព្ពោ? រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្មាយំ រាគគ្គិ បហាតព្ពោ បរិវជ្ជេតព្ពោ, ន សេវិតព្ពោ.

‘‘កស្មា ចាយំ, ព្រាហ្មណ, ទោសគ្គិ បហាតព្ពោ បរិវជ្ជេតព្ពោ, ន សេវិតព្ពោ? ទុដ្ឋោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ទោសេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្មាយំ ទោសគ្គិ បហាតព្ពោ បរិវជ្ជេតព្ពោ, ន សេវិតព្ពោ.

‘‘កស្មា ចាយំ, ព្រាហ្មណ, មោហគ្គិ បហាតព្ពោ បរិវជ្ជេតព្ពោ, ន សេវិតព្ពោ? មូឡ្ហោ ខោ, ព្រាហ្មណ, មោហេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្មាយំ មោហគ្គិ បហាតព្ពោ បរិវជ្ជេតព្ពោ, ន សេវិតព្ពោ. ឥមេ ខោ តយោ, ព្រាហ្មណ, អគ្គី បហាតព្ពា បរិវជ្ជេតព្ពា, ន សេវិតព្ពា.

‘‘តយោ ខោ, ព្រាហ្មណ, អគ្គី សក្កត្វា គរុំ កត្វា មានេត្វា បូជេត្វា សម្មា សុខំ បរិហាតព្ពា. កតមេ តយោ? អាហុនេយ្យគ្គិ, គហបតគ្គិ, ទក្ខិណេយ្យគ្គិ.

‘‘កតមោ ច, ព្រាហ្មណ, អាហុនេយ្យគ្គិ? ឥធ, ព្រាហ្មណ, យស្ស តេ ហោន្តិ មាតាតិ វា បិតាតិ វា, អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, អាហុនេយ្យគ្គិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អតោហយំ [ឥតោបាយំ (ក.)], ព្រាហ្មណ, អាហុតោ សម្ភូតោ, តស្មាយំ អាហុនេយ្យគ្គិ សក្កត្វា គរុំ កត្វា មានេត្វា បូជេត្វា សម្មា សុខំ បរិហាតព្ពោ.

‘‘កតមោ ច, ព្រាហ្មណ, គហបតគ្គិ? ឥធ, ព្រាហ្មណ, យស្ស តេ ហោន្តិ បុត្តាតិ វា ទារាតិ វា ទាសាតិ វា បេស្សាតិ វា កម្មករាតិ វា, អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, គហបតគ្គិ. តស្មាយំ គហបតគ្គិ សក្កត្វា គរុំ កត្វា មានេត្វា បូជេត្វា សម្មា សុខំ បរិហាតព្ពោ.

‘‘កតមោ ច, ព្រាហ្មណ, ទក្ខិណេយ្យគ្គិ? ឥធ, ព្រាហ្មណ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា បរប្បវាទា បដិវិរតា ខន្តិសោរច្ចេ និវិដ្ឋា ឯកមត្តានំ ទមេន្តិ, ឯកមត្តានំ សមេន្តិ, ឯកមត្តានំ បរិនិព្ពាបេន្តិ, អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, ទក្ខិណេយ្យគ្គិ. តស្មាយំ ទក្ខិណេយ្យគ្គិ សក្កត្វា គរុំ កត្វា មានេត្វា បូជេត្វា សម្មា សុខំ បរិហាតព្ពោ. ឥមេ ខោ, ព្រាហ្មណ, តយោ អគ្គី សក្កត្វា គរុំ កត្វា មានេត្វា បូជេត្វា សម្មា សុខំ បរិហាតព្ពា.

‘‘អយំ ខោ បន, ព្រាហ្មណ, កដ្ឋគ្គិ កាលេន កាលំ ឧជ្ជលេតព្ពោ, កាលេន កាលំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ, កាលេន កាលំ និព្ពាបេតព្ពោ, កាលេន កាលំ និក្ខិបិតព្ពោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ ឧគ្គតសរីរោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម; អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតន្តិ. ឯសាហំ, ភោ គោតម, បញ្ច ឧសភសតានិ មុញ្ចាមិ ជីវិតំ ទេមិ, បញ្ច វច្ឆតរសតានិ មុញ្ចាមិ ជីវិតំ ទេមិ, បញ្ច វច្ឆតរិសតានិ មុញ្ចាមិ ជីវិតំ ទេមិ, បញ្ច អជសតានិ មុញ្ចាមិ ជីវិតំ ទេមិ, បញ្ច ឧរព្ភសតានិ មុញ្ចាមិ ជីវិតំ ទេមិ. ហរិតានិ ចេវ តិណានិ ខាទន្តុ, សីតានិ ច បានីយានិ បិវន្តុ, សីតោ ច នេសំ វាតោ ឧបវាយត’’ន្តិ [ឧបវាយតូតិ (ក.)]. ចតុត្ថំ.

៥. បឋមសញ្ញាសុត្តំ

៤៨. ‘‘សត្តិមា, ភិក្ខវេ, សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា.

‘‘កតមា សត្ត? អសុភសញ្ញា, មរណសញ្ញា, អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា, អនិច្ចសញ្ញា, អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយសញ្ញាសុត្តំ

៤៩. ‘‘សត្តិមា, ភិក្ខវេ, សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា. កតមា សត្ត? អសុភសញ្ញា, មរណសញ្ញា, អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា, អនិច្ចសញ្ញា, អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានាតិ.

‘‘‘អសុភសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ. ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? អសុភសញ្ញាបរិចិតេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ មេថុនធម្មសមាបត្តិយា ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អសុភសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ មេថុនធម្មសមាបត្តិយា ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អសុភសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ មេថុនធម្មសមាបត្តិយា ចិត្តំ អនុសន្ទហតិ [អនុសណ្ឋាតិ (សី.)] អប្បដិកុល្យតា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘អភាវិតា មេ អសុភសញ្ញា, នត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, អប្បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អសុភសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ មេថុនធម្មសមាបត្តិយា ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘សុភាវិតា មេ អសុភសញ្ញា, អត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. ‘អសុភសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘មរណសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? មរណសញ្ញាបរិចិតេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ ជីវិតនិកន្តិយា ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ មរណសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ ជីវិតនិកន្តិយា ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ មរណសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ ជីវិតនិកន្តិយា ចិត្តំ អនុសន្ទហតិ អប្បដិកុល្យតា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘អភាវិតា មេ មរណសញ្ញា, នត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, អប្បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ មរណសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ ជីវិតនិកន្តិយា ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘សុភាវិតា មេ មរណសញ្ញា, អត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. ‘មរណសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? អាហារេ បដិកូលសញ្ញាបរិចិតេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ រសតណ្ហាយ ចិត្តំ បតិលីយតិ …បេ… ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អាហារេ បដិកូលសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ រសតណ្ហាយ ចិត្តំ បតិលីយតិ…បេ… ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អាហារេ បដិកូលសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ រសតណ្ហាយ ចិត្តំ អនុសន្ទហតិ អប្បដិកុល្យតា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘អភាវិតា មេ អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, នត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, អប្បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អាហារេ បដិកូលសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ រសតណ្ហាយ ចិត្តំ បតិលីយតិ…បេ… ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘សុភាវិតា មេ អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, អត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. ‘អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញាបរិចិតេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ លោកចិត្រេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ…បេ… សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ…បេ… បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ លោកចិត្រេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ លោកចិត្រេសុ ចិត្តំ អនុសន្ទហតិ អប្បដិកុល្យតា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘អភាវិតា មេ សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា, នត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, អប្បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ លោកចិត្រេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ…បេ… ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘សុភាវិតា មេ សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា, អត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. ‘សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘អនិច្ចសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? អនិច្ចសញ្ញាបរិចិតេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ លាភសក្ការសិលោកេ ចិត្តំ បតិលីយតិ…បេ… ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អនិច្ចសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ លាភសក្ការសិលោកេ ចិត្តំ បតិលីយតិ…បេ… ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អនិច្ចសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ លាភសក្ការសិលោកេ ចិត្តំ អនុសន្ទហតិ អប្បដិកុល្យតា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘អភាវិតា មេ អនិច្ចសញ្ញា, នត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, អប្បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អនិច្ចសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ លាភសក្ការសិលោកេ ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតិ ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ; វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘សុភាវិតា មេ អនិច្ចសញ្ញា, អត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. ‘អនិច្ចសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញាបរិចិតេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ អាលស្យេ កោសជ្ជេ វិស្សដ្ឋិយេ បមាទេ អននុយោគេ អបច្ចវេក្ខណាយ តិព្ពា ភយសញ្ញា បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ, សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឧក្ខិត្តាសិកេ វធកេ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ អាលស្យេ កោសជ្ជេ វិស្សដ្ឋិយេ បមាទេ អននុយោគេ អបច្ចវេក្ខណាយ តិព្ពា ភយសញ្ញា, ន បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ, សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឧក្ខិត្តាសិកេ វធកេ. វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘អភាវិតា មេ អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, នត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, អប្បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ អាលស្យេ កោសជ្ជេ វិស្សដ្ឋិយេ បមាទេ អននុយោគេ អបច្ចវេក្ខណាយ តិព្ពា ភយសញ្ញា បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ, សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឧក្ខិត្តាសិកេ វធកេ. វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘សុភាវិតា មេ អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, អត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. ‘អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញាបរិចិតេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានាបគតំ មានសំ ហោតិ វិធាសមតិក្កន្តំ សន្តំ សុវិមុត្តំ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ ន អហង្ការមមង្ការមានាបគតំ មានសំ ហោតិ វិធាសមតិក្កន្តំ សន្តំ សុវិមុត្តំ. វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘អភាវិតា មេ ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា, នត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, អប្បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ.

‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញាបរិចិតេន ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានាបគតំ មានសំ ហោតិ វិធាសមតិក្កន្តំ សន្តំ សុវិមុត្តំ. វេទិតព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ‘សុភាវិតា មេ ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា, អត្ថិ មេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ, បត្តំ មេ ភាវនាពល’ន្តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. ‘ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. មេថុនសុត្តំ

៥០. អថ ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភវម្បិ នោ គោតមោ ព្រហ្មចារី បដិជានាតី’’តិ? ‘‘យញ្ហិ តំ, ព្រាហ្មណ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘អខណ្ឌំ អច្ឆិទ្ទំ អសពលំ អកម្មាសំ បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរតី’តិ, មមេវ តំ, ព្រាហ្មណ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, អខណ្ឌំ អច្ឆិទ្ទំ អសពលំ អកម្មាសំ បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរាមី’’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, ព្រហ្មចរិយស្ស ខណ្ឌម្បិ ឆិទ្ទម្បិ សពលម្បិ កម្មាសម្បី’’តិ?

‘‘ឥធ, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា សម្មា ព្រហ្មចារី បដិជានមានោ ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ; អបិ ច ខោ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនន្ហាបនសម្ពាហនំ សាទិយតិ. សោ តំ អស្សាទេតិ [សោ តទស្សាទេតិ (សី.)], តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. ឥទម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ព្រហ្មចរិយស្ស ខណ្ឌម្បិ ឆិទ្ទម្បិ សពលម្បិ កម្មាសម្បិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, អបរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, សំយុត្តោ មេថុនេន សំយោគេន ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន [ជរាមរណេន (សី. ស្យា.)] សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ន បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា សម្មា ព្រហ្មចារី បដិជានមានោ ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, នបិ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនន្ហាបនសម្ពាហនំ សាទិយតិ; អបិ ច ខោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សញ្ជគ្ឃតិ សំកីឡតិ សំកេលាយតិ…បេ… នបិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សញ្ជគ្ឃតិ សំកីឡតិ សំកេលាយតិ; អបិ ច ខោ មាតុគាមស្ស ចក្ខុនា ចក្ខុំ ឧបនិជ្ឈាយតិ បេក្ខតិ…បេ… នបិ មាតុគាមស្ស ចក្ខុនា ចក្ខុំ ឧបនិជ្ឈាយតិ បេក្ខតិ; អបិ ច ខោ មាតុគាមស្ស សទ្ទំ សុណាតិ តិរោកុដ្ដំ វា តិរោបាការំ វា ហសន្តិយា វា ភណន្តិយា វា គាយន្តិយា វា រោទន្តិយា វា…បេ… នបិ មាតុគាមស្ស សទ្ទំ សុណាតិ តិរោកុដ្ដំ វា តិរោបាការំ វា ហសន្តិយា វា ភណន្តិយា វា គាយន្តិយា វា រោទន្តិយា វា; អបិ ច ខោ យានិស្ស តានិ បុព្ពេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសិតលបិតកីឡិតានិ តានិ អនុស្សរតិ…បេ… នបិ យានិស្ស តានិ បុព្ពេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសិតលបិតកីឡិតានិ តានិ អនុស្សរតិ; អបិ ច ខោ បស្សតិ គហបតិំ វា គហបតិបុត្តំ វា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតំ សមង្គីភូតំ បរិចារយមានំ…បេ… នបិ បស្សតិ គហបតិំ វា គហបតិបុត្តំ វា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតំ សមង្គីភូតំ បរិចារយមានំ; អបិ ច ខោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វាតិ. សោ តំ អស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. ឥទម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ព្រហ្មចរិយស្ស ខណ្ឌម្បិ ឆិទ្ទម្បិ សពលម្បិ កម្មាសម្បិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, អបរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ សំយុត្តោ មេថុនេន សំយោគេន, ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ន បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘យាវកីវញ្ចាហំ, ព្រាហ្មណ, ឥមេសំ សត្តន្នំ មេថុនសំយោគានំ អញ្ញតរញ្ញតរមេថុនសំយោគំ [អញ្ញតរំ មេថុនសំយោគំ (សី. ស្យា.)] អត្តនិ អប្បហីនំ សមនុបស្សិំ, នេវ តាវាហំ, ព្រាហ្មណ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ បច្ចញ្ញាសិំ [អភិសម្ពុទ្ធោ បច្ចញ្ញាសិំ (សី. ស្យា.)].

‘‘យតោ ច ខោហំ, ព្រាហ្មណ, ឥមេសំ សត្តន្នំ មេថុនសំយោគានំ អញ្ញតរញ្ញតរមេថុនសំយោគំ អត្តនិ អប្បហីនំ ន សមនុបស្សិំ, អថាហំ, ព្រាហ្មណ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ បច្ចញ្ញាសិំ. ‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ, អកុប្បា មេ វិមុត្តិ [ចេតោវិមុត្តិ (សី. ក.)], អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម; អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. សំយោគសុត្តំ

៥១. ‘‘សំយោគវិសំយោគំ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មបរិយាយំ ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ…បេ… កតមោ ច សោ, ភិក្ខវេ, សំយោគោ វិសំយោគោ ធម្មបរិយាយោ?

‘‘ឥត្ថី, ភិក្ខវេ, អជ្ឈត្តំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ មនសិ ករោតិ – ឥត្ថិកុត្តំ ឥត្ថាកប្បំ ឥត្ថិវិធំ ឥត្ថិច្ឆន្ទំ ឥត្ថិស្សរំ ឥត្ថាលង្ការំ. សា តត្ថ រជ្ជតិ តត្រាភិរមតិ. សា តត្ថ រត្តា តត្រាភិរតា ពហិទ្ធា បុរិសិន្ទ្រិយំ មនសិ ករោតិ – បុរិសកុត្តំ បុរិសាកប្បំ បុរិសវិធំ បុរិសច្ឆន្ទំ បុរិសស្សរំ បុរិសាលង្ការំ. សា តត្ថ រជ្ជតិ តត្រាភិរមតិ. សា តត្ថ រត្តា តត្រាភិរតា ពហិទ្ធា សំយោគំ អាកង្ខតិ. យញ្ចស្សា សំយោគបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ តញ្ច អាកង្ខតិ. ឥត្ថត្តេ, ភិក្ខវេ, អភិរតា សត្តា បុរិសេសុ សំយោគំ គតា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥត្ថី ឥត្ថត្តំ នាតិវត្តតិ.

‘‘បុរិសោ, ភិក្ខវេ, អជ្ឈត្តំ បុរិសិន្ទ្រិយំ មនសិ ករោតិ – បុរិសកុត្តំ បុរិសាកប្បំ បុរិសវិធំ បុរិសច្ឆន្ទំ បុរិសស្សរំ បុរិសាលង្ការំ. សោ តត្ថ រជ្ជតិ តត្រាភិរមតិ. សោ តត្ថ រត្តោ តត្រាភិរតោ ពហិទ្ធា ឥត្ថិន្ទ្រិយំ មនសិ ករោតិ – ឥត្ថិកុត្តំ ឥត្ថាកប្បំ ឥត្ថិវិធំ ឥត្ថិច្ឆន្ទំ ឥត្ថិស្សរំ ឥត្ថាលង្ការំ. សោ តត្ថ រជ្ជតិ តត្រាភិរមតិ. សោ តត្ថ រត្តោ តត្រាភិរតោ ពហិទ្ធា សំយោគំ អាកង្ខតិ. យញ្ចស្ស សំយោគបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ តញ្ច អាកង្ខតិ. បុរិសត្តេ, ភិក្ខវេ, អភិរតា សត្តា ឥត្ថីសុ សំយោគំ គតា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បុរិសត្តំ នាតិវត្តតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោគោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, វិសំយោគោ ហោតិ? ឥត្ថី, ភិក្ខវេ, អជ្ឈត្តំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ន មនសិ ករោតិ – ឥត្ថិកុត្តំ ឥត្ថាកប្បំ ឥត្ថិវិធំ ឥត្ថិច្ឆន្ទំ ឥត្ថិស្សរំ ឥត្ថាលង្ការំ. សា តត្ថ ន រជ្ជតិ, សា តត្រ នាភិរមតិ. សា តត្ថ អរត្តា តត្រ អនភិរតា ពហិទ្ធា បុរិសិន្ទ្រិយំ ន មនសិ ករោតិ – បុរិសកុត្តំ បុរិសាកប្បំ បុរិសវិធំ បុរិសច្ឆន្ទំ បុរិសស្សរំ បុរិសាលង្ការំ. សា តត្ថ ន រជ្ជតិ, តត្រ នាភិរមតិ. សា តត្ថ អរត្តា តត្រ អនភិរតា ពហិទ្ធា សំយោគំ នាកង្ខតិ. យញ្ចស្សា សំយោគបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ តញ្ច នាកង្ខតិ. ឥត្ថត្តេ, ភិក្ខវេ, អនភិរតា សត្តា បុរិសេសុ វិសំយោគំ គតា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥត្ថី ឥត្ថត្តំ អតិវត្តតិ.

‘‘បុរិសោ, ភិក្ខវេ, អជ្ឈត្តំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ន មនសិ ករោតិ – បុរិសកុត្តំ បុរិសាកប្បំ បុរិសវិធំ បុរិសច្ឆន្ទំ បុរិសស្សរំ បុរិសាលង្ការំ. សោ តត្ថ ន រជ្ជតិ, សោ តត្រ នាភិរមតិ. សោ តត្ថ អរត្តោ តត្រ អនភិរតោ ពហិទ្ធា ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ន មនសិ ករោតិ – ឥត្ថិកុត្តំ ឥត្ថាកប្បំ ឥត្ថិវិធំ ឥត្ថិច្ឆន្ទំ ឥត្ថិស្សរំ ឥត្ថាលង្ការំ. សោ តត្ថ ន រជ្ជតិ, តត្រ នាភិរមតិ. សោ តត្ថ អរត្តោ តត្រ អនភិរតោ ពហិទ្ធា សំយោគំ នាកង្ខតិ. យញ្ចស្ស សំយោគបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ តញ្ច នាកង្ខតិ. បុរិសត្តេ, ភិក្ខវេ, អនភិរតា សត្តា ឥត្ថីសុ វិសំយោគំ គតា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បុរិសត្តំ អតិវត្តតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសំយោគោ ហោតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោគោ វិសំយោគោ ធម្មបរិយាយោ’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ទានមហប្ផលសុត្តំ

៥២. ឯកំ សមយំ ភគវា ចម្បាយំ វិហរតិ គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ. អថ ខោ សម្ពហុលា ចម្បេយ្យកា ឧបាសកា យេន អាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ ចម្បេយ្យកា ឧបាសកា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ចិរស្សុតា នោ, ភន្តេ [ភន្តេ សារិបុត្ត (សី.)], ភគវតោ សម្មុខា ធម្មីកថា. សាធុ មយំ, ភន្តេ, លភេយ្យាម ភគវតោ សម្មុខា ធម្មិំ កថំ [ភគវតោ សន្តិកា ធម្មិំ កថំ (សី.), ភគវតោ ធម្មិំ កថំ (ស្យា.)] សវនាយា’’តិ. ‘‘តេនហាវុសោ, តទហុបោសថេ អាគច្ឆេយ្យាថ, អប្បេវ នាម លភេយ្យាថ ភគវតោ សម្មុខា [ភគវតោ សន្តិកេ (ស្យា.)] ធម្មិំ កថំ សវនាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ចម្បេយ្យកា ឧបាសកា អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បដិស្សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ.

អថ ខោ ចម្បេយ្យកា ឧបាសកា តទហុបោសថេ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តេហិ ចម្បេយ្យកេហិ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘សិយា នុ ខោ, ភន្តេ, ឥធេកច្ចស្ស តាទិសំយេវ ទានំ ទិន្នំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ; សិយា បន, ភន្តេ, ឥធេកច្ចស្ស តាទិសំយេវ ទានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំស’’ន្តិ? ‘‘សិយា, សារិបុត្ត, ឥធេកច្ចស្ស តាទិសំយេវ ទានំ ទិន្នំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ; សិយា បន, សារិបុត្ត, ឥធេកច្ចស្ស តាទិសំយេវ ទានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំស’’ន្តិ. ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចស្ស តាទិសំយេវ ទានំ ទិន្នំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ; កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចស្ស តាទិសំយេវ ទានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំស’’ន្តិ?

‘‘ឥធ, សារិបុត្ត, ឯកច្ចោ សាបេខោ [សាបេក្ខោ (ស្យា.)] ទានំ ទេតិ, បតិពទ្ធចិត្តោ [បតិពន្ធចិត្តោ (ក.)] ទានំ ទេតិ, សន្និធិបេខោ ទានំ ទេតិ, ‘ឥមំ បេច្ច បរិភុញ្ជិស្សាមី’តិ ទានំ ទេតិ. សោ តំ ទានំ ទេតិ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, សារិបុត្ត, ទទេយ្យ ឥធេកច្ចោ ឯវរូបំ ទាន’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តត្រ, សារិបុត្ត, យ្វាយំ សាបេខោ ទានំ ទេតិ, បតិពទ្ធចិត្តោ ទានំ ទេតិ, សន្និធិបេខោ ទានំ ទេតិ, ‘ឥមំ បេច្ច បរិភុញ្ជិស្សាមី’តិ ទានំ ទេតិ. សោ តំ ទានំ ទត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. សោ តំ កម្មំ ខេបេត្វា តំ ឥទ្ធិំ តំ យសំ តំ អាធិបច្ចំ អាគាមី ហោតិ អាគន្តា ឥត្ថត្តំ.

‘‘ឥធ បន, សារិបុត្ត, ឯកច្ចោ ន ហេវ ខោ សាបេខោ ទានំ ទេតិ, ន បតិពទ្ធចិត្តោ ទានំ ទេតិ, ន សន្និធិបេខោ ទានំ ទេតិ, ន ‘ឥមំ បេច្ច បរិភុញ្ជិស្សាមី’តិ ទានំ ទេតិ; អបិ ច ខោ ‘សាហុ ទាន’ន្តិ ទានំ ទេតិ…បេ… នបិ ‘សាហុ ទាន’ន្តិ ទានំ ទេតិ; អបិ ច ខោ ‘ទិន្នបុព្ពំ កតបុព្ពំ បិតុបិតាមហេហិ ន អរហាមិ បោរាណំ កុលវំសំ ហាបេតុ’ន្តិ ទានំ ទេតិ…បេ… នបិ ‘ទិន្នបុព្ពំ កតបុព្ពំ បិតុបិតាមហេហិ ន អរហាមិ បោរាណំ កុលវំសំ ហាបេតុ’ន្តិ ទានំ ទេតិ; អបិ ច ខោ ‘អហំ បចាមិ, ឥមេ ន បចន្តិ, នារហាមិ បចន្តោ អបចន្តានំ ទានំ អទាតុ’ន្តិ ទានំ ទេតិ…បេ… នបិ ‘អហំ បចាមិ, ឥមេ ន បចន្តិ, នារហាមិ បចន្តោ អបចន្តានំ ទានំ អទាតុ’ន្តិ ទានំ ទេតិ; អបិ ច ខោ ‘យថា តេសំ បុព្ពកានំ ឥសីនំ តានិ មហាយញ្ញានិ អហេសុំ, សេយ្យថិទំ – អដ្ឋកស្ស វាមកស្ស វាមទេវស្ស វេស្សាមិត្តស្ស យមទគ្គិនោ អង្គីរសស្ស ភារទ្វាជស្ស វាសេដ្ឋស្ស កស្សបស្ស ភគុនោ, ឯវំ មេ អយំ ទានសំវិភាគោ ភវិស្សតី’តិ ទានំ ទេតិ…បេ… នបិ ‘យថា តេសំ បុព្ពកានំ ឥសីនំ តានិ មហាយញ្ញានិ អហេសុំ, សេយ្យថិទំ – អដ្ឋកស្ស វាមកស្ស វាមទេវស្ស វេស្សាមិត្តស្ស យមទគ្គិនោ អង្គីរសស្ស ភារទ្វាជស្ស វាសេដ្ឋស្ស កស្សបស្ស ភគុនោ, ឯវំ មេ អយំ ទានសំវិភាគោ ភវិស្សតី’តិ ទានំ ទេតិ; អបិ ច ខោ ‘ឥមំ មេ ទានំ ទទតោ ចិត្តំ បសីទតិ, អត្តមនតា សោមនស្សំ ឧបជាយតី’តិ ទានំ ទេតិ…បេ… នបិ ‘ឥមំ មេ ទានំ ទទតោ ចិត្តំ បសីទតិ, អត្តមនតា សោមនស្សំ ឧបជាយតី’តិ ទានំ ទេតិ; អបិ ច ខោ ចិត្តាលង្ការចិត្តបរិក្ខារំ ទានំ ទេតិ. សោ តំ ទានំ ទេតិ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, សារិបុត្ត, ទទេយ្យ ឥធេកច្ចោ ឯវរូបំ ទាន’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តត្រ, សារិបុត្ត, យ្វាយំ ន ហេវ [នហេវ ខោ (សី. ស្យា.)] សាបេខោ ទានំ ទេតិ; ន បតិពទ្ធចិត្តោ ទានំ ទេតិ; ន សន្និធិបេខោ ទានំ ទេតិ; ន ‘ឥមំ បេច្ច បរិភុញ្ជិស្សាមី’តិ ទានំ ទេតិ; នបិ ‘សាហុ ទាន’ន្តិ ទានំ ទេតិ; នបិ ‘ទិន្នបុព្ពំ កតបុព្ពំ បិតុបិតាមហេហិ ន អរហាមិ បោរាណំ កុលវំសំ ហាបេតុ’ន្តិ ទានំ ទេតិ; នបិ ‘អហំ បចាមិ, ឥមេ ន បចន្តិ, នារហាមិ បចន្តោ អបចន្តានំ ទានំ អទាតុ’ន្តិ ទានំ ទេតិ; នបិ ‘យថា តេសំ បុព្ពកានំ ឥសីនំ តានិ មហាយញ្ញានិ អហេសុំ, សេយ្យថិទំ – អដ្ឋកស្ស វាមកស្ស វាមទេវស្ស វេស្សាមិត្តស្ស យមទគ្គិនោ អង្គីរសស្ស ភារទ្វាជស្ស វាសេដ្ឋស្ស កស្សបស្ស ភគុនោ, ឯវំ មេ អយំ ទានសំវិភាគោ ភវិស្សតី’តិ ទានំ ទេតិ; នបិ ‘ឥមំ មេ ទានំ ទទតោ ចិត្តំ បសីទតិ, អត្តមនតា សោមនស្សំ ឧបជាយតី’តិ ទានំ ទេតិ; អបិ ច ខោ ចិត្តាលង្ការចិត្តបរិក្ខារំ ទានំ ទេតិ. សោ តំ ទានំ ទត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. សោ តំ កម្មំ ខេបេត្វា តំ ឥទ្ធិំ តំ យសំ តំ អាធិបច្ចំ អនាគាមី ហោតិ អនាគន្តា ឥត្ថត្តំ. អយំ ខោ, សារិបុត្ត, ហេតុ អយំ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចស្ស តាទិសំយេវ ទានំ ទិន្នំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ. អយំ បន, សារិបុត្ត, ហេតុ អយំ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចស្ស តាទិសំយេវ ទានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំស’’ន្តិ. នវមំ.

១០. នន្ទមាតាសុត្តំ

៥៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ចារិកំ ចរន្តិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. តេន ខោ បន សមយេន វេឡុកណ្ឌកី [វេឡុកណ្ឌកី (ស្យា.) អ. និ. ៦.៣៧; ២.១៣៤; សំ. និ. ២.១៧៣ បស្សិតព្ពំ] នន្ទមាតា ឧបាសិកា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ បារាយនំ [ចូឡនិ. បារាយនវគ្គ, វត្ថុគាថា] សរេន ភាសតិ.

តេន ខោ បន សមយេន វេស្សវណោ មហារាជា ឧត្តរាយ ទិសាយ ទក្ខិណំ ទិសំ គច្ឆតិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អស្សោសិ ខោ វេស្សវណោ មហារាជា នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ បារាយនំ សរេន ភាសន្តិយា, សុត្វា កថាបរិយោសានំ អាគមយមានោ អដ្ឋាសិ.

អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា បារាយនំ សរេន ភាសិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. អថ ខោ វេស្សវណោ មហារាជា នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ កថាបរិយោសានំ វិទិត្វា អព្ភានុមោទិ – ‘‘សាធុ ភគិនិ, សាធុ ភគិនី’’តិ! ‘‘កោ បនេសោ, ភទ្រមុខា’’តិ? ‘‘អហំ តេ, ភគិនិ, ភាតា វេស្សវណោ, មហារាជា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភទ្រមុខ, តេន ហិ យោ មេ អយំ ធម្មបរិយាយោ ភណិតោ ឥទំ តេ ហោតុ អាតិថេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភគិនិ, ឯតញ្ចេវ មេ ហោតុ អាតិថេយ្យំ. ស្វេវ [ស្វេ ច (សី.)] សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ អកតបាតរាសោ វេឡុកណ្ឌកំ អាគមិស្សតិ, តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា មម ទក្ខិណំ អាទិសេយ្យាសិ. ឯតញ្ចេវ [ឯវញ្ច (សី. ស្យា.), ឯតញ្ច (?)] មេ ភវិស្សតិ អាតិថេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេសិ. អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ អកតបាតរាសោ យេន វេឡុកណ្ឌកោ តទវសរិ. អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា អញ្ញតរំ បុរិសំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស កាលំ អារោចេហិ – ‘កាលោ, ភន្តេ, អយ្យាយ នន្ទមាតុយា និវេសនេ និដ្ឋិតំ ភត្ត’’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, អយ្យេ’’តិ ខោ សោ បុរិសោ នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ បដិស្សុត្វា អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស កាលំ អារោចេសិ – ‘‘កាលោ, ភន្តេ, អយ្យាយ នន្ទមាតុយា និវេសនេ និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ.

អថ ខោ នន្ទមាតា ឧបាសិកា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ នន្ទមាតរំ ឧបាសិកំ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘កោ បន តេ, នន្ទមាតេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អព្ភាគមនំ អារោចេសី’’តិ?

‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ បារាយនំ សរេន ភាសិត្វា តុណ្ហី អហោសិំ. អថ ខោ, ភន្តេ, វេស្សវណោ មហារាជា មម កថាបរិយោសានំ វិទិត្វា អព្ភានុមោទិ – ‘សាធុ, ភគិនិ, សាធុ, ភគិនី’តិ! ‘កោ បនេសោ, ភទ្រមុខា’តិ? ‘អហំ តេ, ភគិនិ, ភាតា វេស្សវណោ, មហារាជា’តិ. ‘សាធុ, ភទ្រមុខ, តេន ហិ យោ មេ អយំ ធម្មបរិយាយោ ភណិតោ ឥទំ តេ ហោតុ អាតិថេយ្យ’ន្តិ. ‘សាធុ, ភគិនិ, ឯតញ្ចេវ មេ ហោតុ អាតិថេយ្យំ. ស្វេវ សារិបុត្តមោគ្គល្លានប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ អកតបាតរាសោ វេឡុកណ្ឌកំ អាគមិស្សតិ, តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា មម ទក្ខិណំ អាទិសេយ្យាសិ. ឯតញ្ចេវ [ឯតញ្ច (សី.), ឯវញ្ច (ស្យា.)] មេ ភវិស្សតិ អាតិថេយ្យ’ន្តិ. យទិទំ [យមិទំ (ម. និ. ១.៣៦៣)], ភន្តេ, ទានេ [បុញ្ញំ ហិ តំ (សី.), បុញ្ញំ បុញ្ញមហិតំ (ស្យា.), បុញ្ញំ វា បុញ្ញមហំ វា (បី.), បុញ្ញំ វា បុញ្ញមហី វា (ក.)] បុញ្ញញ្ច បុញ្ញមហី ច តំ [បុញ្ញំ ហិ តំ (សី.), បុញ្ញំ បុញ្ញមហិតំ (ស្យា.), បុញ្ញំ វា បុញ្ញមហំ វា (បី.), បុញ្ញំ វា បុញ្ញមហី វា (ក.)] វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស សុខាយ ហោតូ’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ! យត្រ ហិ នាម វេស្សវណេន មហារាជេន ឯវំមហិទ្ធិកេន ឯវំមហេសក្ខេន ទេវបុត្តេន សម្មុខា សល្លបិស្សសី’’តិ.

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. ឥធ មេ, ភន្តេ, នន្ទោ នាម ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ. តំ រាជានោ កិស្មិញ្ចិទេវ បករណេ ឱកស្ស បសយ្ហ ជីវិតា វោរោបេសុំ. តស្មិំ ខោ បនាហំ, ភន្តេ, ទារកេ គហិតេ វា គយ្ហមានេ វា វធេ វា វជ្ឈមានេ វា ហតេ វា ហញ្ញមានេ វា នាភិជានាមិ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្ត’’ន្តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ នន្ទមាតេ! យត្រ ហិ នាម ចិត្តុប្បាទម្បិ [ចិត្តុប្បាទមត្តម្បិ (ស្យា.)] បរិសោធេស្សសី’’តិ.

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. ឥធ មេ, ភន្តេ, សាមិកោ កាលង្កតោ អញ្ញតរំ យក្ខយោនិំ ឧបបន្នោ. សោ មេ តេនេវ បុរិមេន អត្តភាវេន ឧទ្ទស្សេសិ. ន ខោ បនាហំ, ភន្តេ, អភិជានាមិ តតោនិទានំ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្ត’’ន្តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ! យត្រ ហិ នាម ចិត្តុប្បាទម្បិ បរិសោធេស្សសី’’តិ.

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. យតោហំ, ភន្តេ, សាមិកស្ស ទហរស្សេវ ទហរា អានីតា នាភិជានាមិ សាមិកំ មនសាបិ អតិចរិតា [អតិចរិតុំ (ស្យា.), អតិចារិត្តំ (ក.)], កុតោ បន កាយេនា’’តិ! ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ! យត្រ ហិ នាម ចិត្តុប្បាទម្បិ បរិសោធេស្សសី’’តិ.

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. យទាហំ, ភន្តេ, ឧបាសិកា បដិទេសិតា នាភិជានាមិ កិញ្ចិ សិក្ខាបទំ សញ្ចិច្ច វីតិក្កមិតា’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ’’តិ!

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. ឥធាហំ, ភន្តេ, យាវទេវ [យាវទេវ (សី. ស្យា.) សំ. និ. ២.១៥២ បាឡិ ច អដ្ឋកថាដីកា ច បស្សិតព្ពា] អាកង្ខាមិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខិកា ច វិហរាមិ សតា ច សម្បជានា សុខញ្ច កាយេ បដិសំវេទេមិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ’’តិ!

‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, ឯសេវ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. អត្ថិ មេ អញ្ញោបិ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោ. យានិមានិ, ភន្តេ, ភគវតា ទេសិតានិ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ នាហំ តេសំ កិញ្ចិ អត្តនិ អប្បហីនំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ, នន្ទមាតេ’’តិ!

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ នន្ទមាតរំ ឧបាសិកំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមីតិ. ទសមំ.

មហាយញ្ញវគ្គោ បញ្ចមោ.