(១៣) ៣. កុសិនារវគ្គោ

១. កុសិនារសុត្តំ

១២៤. ឯកំ សមយំ ភគវា កុសិនារាយំ វិហរតិ ពលិហរណេ វនសណ្ឌេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អញ្ញតរំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. តមេនំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា ឧបសង្កមិត្វា ស្វាតនាយ ភត្តេន និមន្តេតិ. អាកង្ខមានោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អធិវាសេតិ. សោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន តស្ស គហបតិស្ស វា គហបតិបុត្តស្ស វា និវេសនំ តេនុបសង្កមតិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទតិ. តមេនំ សោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេតិ សម្បវារេតិ.

‘‘តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘សាធុ វត ម្យាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេតិ សម្បវារេតី’តិ. ឯវម្បិស្ស ហោតិ – ‘អហោ វត មាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អាយតិម្បិ ឯវរូបេន បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេយ្យ សម្បវារេយ្យា’តិ! សោ តំ បិណ្ឌបាតំ គថិតោ [គធិតោ (ស្យា. កំ. ក.)] មុច្ឆិតោ អជ្ឈោសន្នោ [អជ្ឈាបន្នោ (សី. ក.) អជ្ឈោបន្នោ (ដីកា)] អនាទីនវទស្សាវី អនិស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ. សោ តត្ថ កាមវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ, ព្យាបាទវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ, វិហិំសាវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ. ឯវរូបស្សាហំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ទិន្នំ ន មហប្ផលន្តិ វទាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? បមត្តោ ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរតិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អញ្ញតរំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. តមេនំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា ឧបសង្កមិត្វា ស្វាតនាយ ភត្តេន និមន្តេតិ. អាកង្ខមានោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អធិវាសេតិ. សោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន តស្ស គហបតិស្ស វា គហបតិបុត្តស្ស វា និវេសនំ តេនុបសង្កមតិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទតិ. តមេនំ សោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេតិ សម្បវារេតិ.

‘‘តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘សាធុ វត ម្យាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេតិ សម្បវារេតី’តិ. ឯវម្បិស្ស ន ហោតិ – ‘អហោ វត មាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អាយតិម្បិ ឯវរូបេន បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេយ្យ សម្បវារេយ្យា’តិ! សោ តំ បិណ្ឌបាតំ អគថិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ. សោ តត្ថ នេក្ខម្មវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ, អព្យាបាទវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ, អវិហិំសាវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ. ឯវរូបស្សាហំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ វទាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អប្បមត្តោ ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរតី’’តិ. បឋមំ.

២. ភណ្ឌនសុត្តំ

១២៥. ‘‘យស្សំ, ភិក្ខវេ, ទិសាយំ ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ, មនសិ កាតុម្បិ មេ ឯសា, ភិក្ខវេ, ទិសា ន ផាសុ ហោតិ, បគេវ គន្តុំ! និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆាមិ – ‘អទ្ធា តេ អាយស្មន្តោ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ, តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ [ពហុលីមកំសុ (ស្យា. កំ. បី.)]. កតមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ? នេក្ខម្មវិតក្កំ, អព្យាបាទវិតក្កំ, អវិហិំសាវិតក្កំ – ឥមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ. កតមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ? កាមវិតក្កំ, ព្យាបាទវិតក្កំ, វិហិំសាវិតក្កំ – ឥមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ’. យស្សំ, ភិក្ខវេ, ទិសាយំ ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ, មនសិ កាតុម្បិ មេ ឯសា, ភិក្ខវេ, ទិសា ន ផាសុ ហោតិ, បគេវ គន្តុំ! និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆាមិ – ‘អទ្ធា តេ អាយស្មន្តោ ឥមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ, ឥមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ’’’.

‘‘យស្សំ បន, ភិក្ខវេ, ទិសាយំ ភិក្ខូ សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរន្តិ, គន្តុម្បិ មេ ឯសា, ភិក្ខវេ, ទិសា ផាសុ ហោតិ, បគេវ មនសិ កាតុំ! និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆាមិ – ‘អទ្ធា តេ អាយស្មន្តោ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ, តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ. កតមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ? កាមវិតក្កំ, ព្យាបាទវិតក្កំ, វិហិំសាវិតក្កំ – ឥមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ. កតមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ? នេក្ខម្មវិតក្កំ, អព្យាបាទវិតក្កំ, អវិហិំសាវិតក្កំ – ឥមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ’. យស្សំ, ភិក្ខវេ, ទិសាយំ ភិក្ខូ សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរន្តិ, គន្តុម្បិ មេ ឯសា, ភិក្ខវេ, ទិសា ផាសុ ហោតិ, បគេវ មនសិ កាតុំ! និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆាមិ – ‘អទ្ធា តេ អាយស្មន្តោ ឥមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ, ឥមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសូ’’’តិ. ទុតិយំ.

៣. គោតមកចេតិយសុត្តំ

១២៦. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ គោតមកេ ចេតិយេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អភិញ្ញាយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ, នោ អនភិញ្ញាយ. សនិទានាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ, នោ អនិទានំ. សប្បាដិហារិយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ, នោ អប្បាដិហារិយំ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញាយ ធម្មំ ទេសយតោ នោ អនភិញ្ញាយ, សនិទានំ ធម្មំ ទេសយតោ នោ អនិទានំ, សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសយតោ នោ អប្បាដិហារិយំ, ករណីយោ ឱវាទោ, ករណីយា អនុសាសនី. អលញ្ច បន វោ, ភិក្ខវេ, តុដ្ឋិយា, អលំ អត្តមនតាយ, អលំ សោមនស្សាយ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ. ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ សហស្សី លោកធាតុ អកម្បិត្ថាតិ. តតិយំ.

៤. ភរណ្ឌុកាលាមសុត្តំ

១២៧. ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ យេន កបិលវត្ថុ តទវសរិ. អស្សោសិ ខោ មហានាមោ សក្កោ – ‘‘ភគវា កិរ កបិលវត្ថុំ អនុប្បត្តោ’’តិ. អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ មហានាមំ សក្កំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘គច្ឆ, មហានាម, កបិលវត្ថុស្មិំ, តថារូបំ អាវសថំ ជាន យត្ថជ្ជ មយំ ឯករត្តិំ វិហរេយ្យាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ មហានាមោ សក្កោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា កបិលវត្ថុំ បវិសិត្វា កេវលកប្បំ កបិលវត្ថុំ អន្វាហិណ្ឌន្តោ [អាហិណ្ឌន្តោ (ស្យា. កំ.)] នាទ្ទស កបិលវត្ថុស្មិំ តថារូបំ អាវសថំ យត្ថជ្ជ ភគវា ឯករត្តិំ វិហរេយ្យ.

អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, កបិលវត្ថុស្មិំ តថារូបោ អាវសថោ យត្ថជ្ជ ភគវា ឯករត្តិំ វិហរេយ្យ. អយំ, ភន្តេ, ភរណ្ឌុ កាលាមោ ភគវតោ បុរាណសព្រហ្មចារី. តស្សជ្ជ ភគវា អស្សមេ ឯករត្តិំ វិហរតូ’’តិ. ‘‘គច្ឆ, មហានាម, សន្ថរំ បញ្ញបេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ មហានាមោ សក្កោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេន ភរណ្ឌុស្ស កាលាមស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សន្ថរំ បញ្ញាបេត្វា ឧទកំ ឋបេត្វា បាទានំ ធោវនាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សន្ថតោ, ភន្តេ, សន្ថារោ, ឧទកំ ឋបិតំ បាទានំ ធោវនាយ. យស្សទានិ, ភន្តេ, ភគវា កាលំ មញ្ញតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា យេន ភរណ្ឌុស្ស កាលាមស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា បាទេ បក្ខាលេសិ. អថ ខោ មហានាមស្ស សក្កស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អកាលោ ខោ អជ្ជ ភគវន្តំ បយិរុបាសិតុំ. កិលន្តោ ភគវា. ស្វេ ទានាហំ ភគវន្តំ បយិរុបាសិស្សាមី’’តិ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ មហានាមំ សក្កំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘តយោ ខោមេ, មហានាម, សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? ឥធ, មហានាម, ឯកច្ចោ សត្ថា កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ; ន រូបានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, ន វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ. ឥធ បន, មហានាម, ឯកច្ចោ សត្ថា កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, រូបានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ; ន វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ. ឥធ បន, មហានាម, ឯកច្ចោ សត្ថា កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, រូបានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ. ឥមេ ខោ, មហានាម, តយោ សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ‘ឥមេសំ, មហានាម, តិណ្ណំ សត្ថារានំ ឯកា និដ្ឋា ឧទាហុ បុថុ និដ្ឋា’’’តិ?

ឯវំ វុត្តេ ភរណ្ឌុ កាលាមោ មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘ឯកាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ភគវា មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘នានាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភរណ្ឌុ កាលាមោ មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘ឯកាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘នានាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. តតិយម្បិ ខោ ភរណ្ឌុ កាលាមោ មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘ឯកាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. តតិយម្បិ ខោ ភគវា មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘នានាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ.

អថ ខោ ភរណ្ឌុ កាលាមស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហេសក្ខស្ស វតម្ហិ មហានាមស្ស សក្កស្ស សម្មុខា សមណេន គោតមេន យាវតតិយំ អបសាទិតោ. យំនូនាហំ កបិលវត្ថុម្ហា បក្កមេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភរណ្ឌុ កាលាមោ កបិលវត្ថុម្ហា បក្កាមិ. យំ កបិលវត្ថុម្ហា បក្កាមិ តថា បក្កន្តោវ អហោសិ ន បុន បច្ចាគច្ឆីតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ហត្ថកសុត្តំ

១២៨. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ ហត្ថកោ ទេវបុត្តោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា – ‘‘ភគវតោ បុរតោ ឋស្សាមី’’តិ ឱសីទតិមេវ សំសីទតិមេវ [ឱសីទតិ ចេវ សំសីទតិ ច (សី. បី.), ឱសីទតិ សំសីទតិ (ស្យា. កំ.)], ន សក្កោតិ សណ្ឋាតុំ. សេយ្យថាបិ នាម សប្បិ វា តេលំ វា វាលុកាយ អាសិត្តំ ឱសីទតិមេវ សំសីទតិមេវ, ន សណ្ឋាតិ; ឯវមេវំ ហត្ថកោ ទេវបុត្តោ – ‘‘ភគវតោ បុរតោ ឋស្សាមី’’តិ ឱសីទតិមេវ សំសីទតិមេវ, ន សក្កោតិ សណ្ឋាតុំ.

អថ ខោ ភគវា ហត្ថកំ ទេវបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឱឡារិកំ, ហត្ថក, អត្តភាវំ អភិនិម្មិនាហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ, ខោ ហត្ថកោ ទេវបុត្តោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា ឱឡារិកំ អត្តភាវំ អភិនិម្មិនិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ ហត្ថកំ ទេវបុត្តំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យេ តេ, ហត្ថក, ធម្មា បុព្ពេ មនុស្សភូតស្ស បវត្តិនោ អហេសុំ, អបិ នុ តេ តេ ធម្មា ឯតរហិ បវត្តិនោ’’តិ? ‘‘យេ ច មេ, ភន្តេ, ធម្មា បុព្ពេ មនុស្សភូតស្ស បវត្តិនោ អហេសុំ, តេ ច មេ ធម្មា ឯតរហិ បវត្តិនោ; យេ ច មេ, ភន្តេ, ធម្មា បុព្ពេ មនុស្សភូតស្ស នប្បវត្តិនោ អហេសុំ, តេ ច មេ ធម្មា ឯតរហិ បវត្តិនោ. សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, ភគវា ឯតរហិ អាកិណ្ណោ វិហរតិ ភិក្ខូហិ ភិក្ខុនីហិ ឧបាសកេហិ ឧបាសិកាហិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ; ឯវមេវំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អាកិណ្ណោ វិហរាមិ ទេវបុត្តេហិ. ទូរតោបិ, ភន្តេ, ទេវបុត្តា អាគច្ឆន្តិ ហត្ថកស្ស ទេវបុត្តស្ស សន្តិកេ ‘ធម្មំ សោស្សាមា’តិ. តិណ្ណាហំ, ភន្តេ, ធម្មានំ អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ. កតមេសំ តិណ្ណំ? ភគវតោ អហំ, ភន្តេ, ទស្សនស្ស អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ; សទ្ធម្មសវនស្សាហំ, ភន្តេ, អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ; សង្ឃស្សាហំ, ភន្តេ, ឧបដ្ឋានស្ស អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ. ឥមេសំ ខោ អហំ, ភន្តេ, តិណ្ណំ ធម្មានំ អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ’’តិ.

‘‘នាហំ ភគវតោ ទស្សនស្ស, តិត្តិមជ្ឈគា [តិត្តិ តិត្តិសម្ភវំ (ក.)] កុទាចនំ;

សង្ឃស្ស ឧបដ្ឋានស្ស, សទ្ធម្មសវនស្ស ច.

‘‘អធិសីលំ សិក្ខមានោ, សទ្ធម្មសវនេ រតោ;

តិណ្ណំ ធម្មានំ អតិត្តោ, ហត្ថកោ អវិហំ គតោ’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. កដុវិយសុត្តំ

១២៩. ឯកំ សមយំ ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ពារាណសិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា គោយោគបិលក្ខស្មិំ [គោយោគមិលក្ខស្មិំ (ស្យា. កំ. ក.)] បិណ្ឌាយ ចរមានោ [ចរមានំ (ក.)] អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ រិត្តស្សាទំ ពាហិរស្សាទំ មុដ្ឋស្សតិំ អសម្បជានំ អសមាហិតំ វិព្ភន្តចិត្តំ បាកតិន្ទ្រិយំ. ទិស្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច –

‘‘មា ខោ ត្វំ, ភិក្ខុ, អត្តានំ កដុវិយមកាសិ. តំ វត ភិក្ខុ កដុវិយកតំ អត្តានំ អាមគន្ធេន [អាមគន្ធេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អវស្សុតំ មក្ខិកា នានុបតិស្សន្តិ នាន្វាស្សវិស្សន្តីតិ [នានុពន្ធិស្សន្តិ (ក.)], នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតា ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិតោ សំវេគមាបាទិ. អថ ខោ ភគវា ពារាណសិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ពារាណសិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ. អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, គោយោគបិលក្ខស្មិំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ រិត្តស្សាទំ ពាហិរស្សាទំ មុដ្ឋស្សតិំ អសម្បជានំ អសមាហិតំ វិព្ភន្តចិត្តំ បាកតិន្ទ្រិយំ. ទិស្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចំ –

‘‘‘មា ខោ ត្វំ, ភិក្ខុ, អត្តានំ កដុវិយមកាសិ. តំ វត ភិក្ខុ កដុវិយកតំ អត្តានំ អាមគន្ធេន អវស្សុតំ មក្ខិកា នានុបតិស្សន្តិ នាន្វាស្សវិស្សន្តីតិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សោ ភិក្ខុ មយា ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិតោ សំវេគមាបាទី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, កដុវិយំ? កោ អាមគន្ធោ? កា មក្ខិកា’’តិ?

‘‘អភិជ្ឈា ខោ, ភិក្ខុ, កដុវិយំ; ព្យាបាទោ អាមគន្ធោ; បាបកា អកុសលា វិតក្កា មក្ខិកា. តំ វត, ភិក្ខុ, កដុវិយកតំ អត្តានំ អាមគន្ធេន អវស្សុតំ មក្ខិកា នានុបតិស្សន្តិ នាន្វាស្សវិស្សន្តីតិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ.

‘‘អគុត្តំ ចក្ខុសោតស្មិំ, ឥន្ទ្រិយេសុ អសំវុតំ;

មក្ខិកានុបតិស្សន្តិ, សង្កប្បា រាគនិស្សិតា.

‘‘កដុវិយកតោ ភិក្ខុ, អាមគន្ធេ អវស្សុតោ;

អារកា ហោតិ និព្ពានា, វិឃាតស្សេវ ភាគវា.

‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, អលទ្ធា សមថមត្តនោ [សមមត្តនោ (សី. ស្យា. កំ.), សម្មមត្តនោ (បី.)];

បរេតិ [ចរេតិ (ស្យា. ក.)] ពាលោ ទុម្មេធោ, មក្ខិកាហិ បុរក្ខតោ.

‘‘យេ ច សីលេន សម្បន្នា, បញ្ញាយូបសមេរតា;

ឧបសន្តា សុខំ សេន្តិ, នាសយិត្វាន មក្ខិកា’’តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. បឋមអនុរុទ្ធសុត្តំ

១៣០. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន យេភុយ្យេន បស្សាមិ មាតុគាមំ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជមានំ. កតិហិ នុ ខោ, ភន្តេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ?

‘‘តីហិ ខោ, អនុរុទ្ធ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, អនុរុទ្ធ, មាតុគាមោ បុព្ពណ្ហសមយំ មច្ឆេរមលបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ, មជ្ឈន្ហិកសមយំ ឥស្សាបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ, សាយន្ហសមយំ កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ. ឥមេហិ ខោ, អនុរុទ្ធ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយអនុរុទ្ធសុត្តំ

១៣១. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សំ លោកំ ឱលោកេមិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា [អបម្មុដ្ឋា (សី.), អបមុដ្ឋា (ស្យា. កំ.)], បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ. អថ ច បន មេ នានុបាទាយ [ន អនុបាទាយ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ.

‘‘យំ ខោ តេ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ឯវំ ហោតិ – ‘អហំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សំ លោកំ វោលោកេមី’តិ, ឥទំ តេ មានស្មិំ. យម្បិ តេ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ឯវំ ហោតិ – ‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គ’ន្តិ, ឥទំ តេ ឧទ្ធច្ចស្មិំ. យម្បិ តេ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ឯវំ ហោតិ – ‘អថ ច បន មេ នានុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’តិ, ឥទំ តេ កុក្កុច្ចស្មិំ. សាធុ វតាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឥមេ តយោ ធម្មេ បហាយ, ឥមេ តយោ ធម្មេ អមនសិករិត្វា អមតាយ ធាតុយា ចិត្តំ ឧបសំហរតូ’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ អបរេន សមយេន ឥមេ តយោ ធម្មេ បហាយ, ឥមេ តយោ ធម្មេ អមនសិករិត្វា អមតាយ ធាតុយា ចិត្តំ ឧបសំហរិ [ឧបសំហាសិ (ស្យា. កំ. បី.), ឧបសំហរតិ (ក.)]. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា អនុរុទ្ធោ អរហតំ អហោសីតិ. អដ្ឋមំ.

៩. បដិច្ឆន្នសុត្តំ

១៣២. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ឆន្នានិ អាវហន្តិ [វហន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], នោ វិវដានិ. កតមានិ តីណិ? មាតុគាមោ, ភិក្ខវេ, បដិច្ឆន្នោ អាវហតិ, នោ វិវដោ; ព្រាហ្មណានំ, ភិក្ខវេ, មន្តា បដិច្ឆន្នា អាវហន្តិ, នោ វិវដា; មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ឆន្នា អាវហតិ, នោ វិវដា. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ បដិច្ឆន្នានិ អាវហន្តិ, នោ វិវដានិ.

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, វិវដានិ វិរោចន្តិ, នោ បដិច្ឆន្នានិ. កតមានិ តីណិ? ចន្ទមណ្ឌលំ, ភិក្ខវេ, វិវដំ វិរោចតិ, នោ បដិច្ឆន្នំ; សូរិយមណ្ឌលំ, ភិក្ខវេ, វិវដំ វិរោចតិ, នោ បដិច្ឆន្នំ; តថាគតប្បវេទិតោ ធម្មវិនយោ, ភិក្ខវេ, វិវដោ វិរោចតិ, នោ បដិច្ឆន្នោ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ វិវដានិ វិរោចន្តិ, នោ បដិច្ឆន្នានី’’តិ. នវមំ.

១០. លេខសុត្តំ

១៣៣. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? បាសាណលេខូបមោ បុគ្គលោ, បថវិលេខូបមោ បុគ្គលោ, ឧទកលេខូបមោ បុគ្គលោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បាសាណលេខូបមោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បាសាណេ លេខា ន ខិប្បំ លុជ្ជតិ វាតេន វា ឧទកេន វា, ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បាសាណលេខូបមោ បុគ្គលោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បថវិលេខូបមោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ន ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បថវិយា លេខា ខិប្បំ លុជ្ជតិ វាតេន វា ឧទកេន វា, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ន ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បថវិលេខូបមោ បុគ្គលោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ឧទកលេខូបមោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អាគាឡ្ហេនបិ វុច្ចមានោ ផរុសេនបិ វុច្ចមានោ អមនាបេនបិ វុច្ចមានោ សន្ធិយតិមេវ [… យេវ (ស្យា. កំ.) … ចេវ (បី.)] សំសន្ទតិមេវ [… យេវ (ស្យា. កំ.) … ចេវ (បី.)] សម្មោទតិមេវ [… យេវ (ស្យា. កំ.) … ចេវ (បី.)]. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឧទកេ លេខា ខិប្បំយេវ បដិវិគច្ឆតិ, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អាគាឡ្ហេនបិ វុច្ចមានោ ផរុសេនបិ វុច្ចមានោ អមនាបេនបិ វុច្ចមានោ សន្ធិយតិមេវ សំសន្ទតិមេវ សម្មោទតិមេវ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ឧទកលេខូបមោ បុគ្គលោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ [បុ. ប. ១១៥]. ទសមំ.

កុសិនារវគ្គោ តេរសមោ.