៣. តតិយបណ្ណាសកំ

(១១) ១. សម្ពោធវគ្គោ

១. បុព្ពេវសម្ពោធសុត្តំ

១០៤. ‘‘បុព្ពេវ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘កោ នុ ខោ លោកេ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘យំ ខោ លោកំ [លោកេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ លោកេ អស្សាទោ. យំ លោកោ [លោកេ (បី. ក.)] អនិច្ចោ ទុក្ខោ វិបរិណាមធម្មោ, អយំ លោកេ អាទីនវោ. យោ លោកេ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ លោកេ និស្សរណ’ន្តិ [លោកនិស្សរណំ (អដ្ឋ.) ‘‘លោកេ និស្សរណ’’ន្តិ បទេន សំសន្ទិតព្ពំ]. យាវកីវញ្ចាហំ, ភិក្ខវេ, ឯវំ លោកស្ស អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ នាព្ភញ្ញាសិំ, នេវ តាវាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ [អភិសម្ពុទ្ធោ (សី. ស្យា. កំ. ក.)] បច្ចញ្ញាសិំ. យតោ ច ខ្វាហំ [ខោ អហំ (សី. បី.), ខោហំ (ស្យា. កំ. ក.)], ភិក្ខវេ, ឯវំ លោកស្ស អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អថាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ. ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ – ‘អកុប្បា មេ វិមុត្តិ [ចេតោវិមុត្តិ (សី. បី. ក.)], អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’’តិ. បឋមំ.

២. បឋមអស្សាទសុត្តំ

១០៥. ‘‘លោកស្សាហំ, ភិក្ខវេ, អស្សាទបរិយេសនំ អចរិំ. យោ លោកេ អស្សាទោ តទជ្ឈគមំ. យាវតកោ លោកេ អស្សាទោ, បញ្ញាយ មេ សោ សុទិដ្ឋោ. លោកស្សាហំ, ភិក្ខវេ, អាទីនវបរិយេសនំ អចរិំ. យោ លោកេ អាទីនវោ តទជ្ឈគមំ. យាវតកោ លោកេ អាទីនវោ, បញ្ញាយ មេ សោ សុទិដ្ឋោ. លោកស្សាហំ, ភិក្ខវេ, និស្សរណបរិយេសនំ អចរិំ. យំ លោកេ និស្សរណំ តទជ្ឈគមំ. យាវតកំ លោកេ និស្សរណំ, បញ្ញាយ មេ តំ សុទិដ្ឋំ. យាវកីវញ្ចាហំ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ នាព្ភញ្ញាសិំ, នេវ តាវាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ. យតោ ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អថាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ. ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ – ‘អកុប្បា មេ វិមុត្តិ, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ទុតិយអស្សាទសុត្តំ

១០៦. ‘‘នោ ចេទំ [នោ ចេតំ (ស្យា. កំ. បី. ក.) សំ. និ. ៣.២៨ បស្សិតព្ពំ], ភិក្ខវេ, លោកេ អស្សាទោ អភវិស្ស, នយិទំ សត្តា លោកេ សារជ្ជេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថិ លោកេ អស្សាទោ, តស្មា សត្តា លោកេ សារជ្ជន្តិ. នោ ចេទំ, ភិក្ខវេ, លោកេ អាទីនវោ អភវិស្ស, នយិទំ សត្តា លោកេ និព្ពិន្ទេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថិ លោកេ អាទីនវោ, តស្មា សត្តា លោកេ និព្ពិន្ទន្តិ. នោ ចេទំ, ភិក្ខវេ, លោកេ និស្សរណំ អភវិស្ស, នយិទំ សត្តា លោកម្ហា [លោកេ (ក.)] និស្សរេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថិ លោកេ និស្សរណំ, តស្មា សត្តា លោកម្ហា និស្សរន្តិ. យាវកីវញ្ច, ភិក្ខវេ, សត្តា លោកស្ស អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ នាព្ភញ្ញាសុំ [នាព្ភញ្ញំសុ (សំ. និ. ៣.២៨], នេវ តាវ, ភិក្ខវេ, សត្តា សទេវកា លោកា សមារកា សព្រហ្មកា សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ និស្សដា វិសំយុត្តា វិប្បមុត្តា [វិប្បយុត្តា (ក.)] វិមរិយាទីកតេន [វិមរិយាទិកតេន (សី. បី. ក.)] ចេតសា វិហរិំសុ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សត្តា លោកស្ស អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសុំ, អថ, ភិក្ខវេ, សត្តា សទេវកា លោកា សមារកា សព្រហ្មកា សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ និស្សដា វិសំយុត្តា វិប្បមុត្តា វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរន្តី’’តិ. តតិយំ.

៤. សមណព្រាហ្មណសុត្តំ

១០៧. ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា លោកស្ស អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ, ន មេ តេ [ន តេ (ក.)], ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ វា សមណសម្មតា ព្រាហ្មណេសុ វា ព្រាហ្មណសម្មតា, ន ច បន តេ អាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថំ វា ព្រហ្មញ្ញត្ថំ វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ. យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា លោកស្ស អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ បជានន្តិ, តេ ខោ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ វា សមណសម្មតា ព្រាហ្មណេសុ វា ព្រាហ្មណសម្មតា, តេ ច បនាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថញ្ច ព្រហ្មញ្ញត្ថញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ [វិហរិស្សន្តិ (សី. បី.)]. ចតុត្ថំ.

៥. រុណ្ណសុត្តំ

១០៨. ‘‘រុណ្ណមិទំ, ភិក្ខវេ, អរិយស្ស វិនយេ យទិទំ គីតំ. ឧម្មត្តកមិទំ, ភិក្ខវេ, អរិយស្ស វិនយេ យទិទំ នច្ចំ. កោមារកមិទំ, ភិក្ខវេ, អរិយស្ស វិនយេ យទិទំ អតិវេលំ ទន្តវិទំសកហសិតំ [ទន្តវិទំសកំ ហសិតំ (សី. បី.)]. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេតុឃាតោ គីតេ, សេតុឃាតោ នច្ចេ, អលំ វោ ធម្មប្បមោទិតានំ សតំ សិតំ សិតមត្តាយា’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. អតិត្តិសុត្តំ

១០៩. ‘‘តិណ្ណំ, ភិក្ខវេ, បដិសេវនាយ នត្ថិ តិត្តិ. កតមេសំ តិណ្ណំ? សោប្បស្ស, ភិក្ខវេ, បដិសេវនាយ នត្ថិ តិត្តិ. សុរាមេរយបានស្ស, ភិក្ខវេ, បដិសេវនាយ នត្ថិ តិត្តិ. មេថុនធម្មសមាបត្តិយា, ភិក្ខវេ, បដិសេវនាយ នត្ថិ តិត្តិ. ឥមេសំ, ភិក្ខវេ, តិណ្ណំ បដិសេវនាយ នត្ថិ តិត្តី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អរក្ខិតសុត្តំ

១១០. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ចិត្តេ, គហបតិ, អរក្ខិតេ កាយកម្មម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ. តស្ស អរក្ខិតកាយកម្មន្តស្ស អរក្ខិតវចីកម្មន្តស្ស អរក្ខិតមនោកម្មន្តស្ស កាយកម្មម្បិ អវស្សុតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អវស្សុតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អវស្សុតំ ហោតិ. តស្ស អវស្សុតកាយកម្មន្តស្ស អវស្សុតវចីកម្មន្តស្ស អវស្សុតមនោកម្មន្តស្ស កាយកម្មម្បិ បូតិកំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ បូតិកំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ បូតិកំ ហោតិ. តស្ស បូតិកាយកម្មន្តស្ស បូតិវចីកម្មន្តស្ស បូតិមនោកម្មន្តស្ស ន ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ន ភទ្ទិកា កាលង្កិរិយា.

‘‘សេយ្យថាបិ, គហបតិ, កូដាគារេ ទុច្ឆន្នេ កូដម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ, គោបានសិយោបិ អរក្ខិតា ហោន្តិ, ភិត្តិបិ អរក្ខិតា ហោតិ; កូដម្បិ អវស្សុតំ ហោតិ, គោបានសិយោបិ អវស្សុតា ហោន្តិ, ភិត្តិបិ អវស្សុតា ហោតិ; កូដម្បិ បូតិកំ ហោតិ, គោបានសិយោបិ បូតិកា ហោន្តិ, ភិត្តិបិ បូតិកា ហោតិ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, គហបតិ, ចិត្តេ អរក្ខិតេ កាយកម្មម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ. តស្ស អរក្ខិតកាយកម្មន្តស្ស អរក្ខិតវចីកម្មន្តស្ស អរក្ខិតមនោកម្មន្តស្ស កាយកម្មម្បិ អវស្សុតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អវស្សុតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អវស្សុតំ ហោតិ. តស្ស អវស្សុតកាយកម្មន្តស្ស អវស្សុតវចីកម្មន្តស្ស អវស្សុតមនោកម្មន្តស្ស កាយកម្មម្បិ បូតិកំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ បូតិកំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ បូតិកំ ហោតិ. តស្ស បូតិកាយកម្មន្តស្ស បូតិវចីកម្មន្តស្ស បូតិមនោកម្មន្តស្ស ន ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ន ភទ្ទិកា កាលង្កិរិយា.

‘‘ចិត្តេ, គហបតិ, រក្ខិតេ កាយកម្មម្បិ រក្ខិតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ រក្ខិតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ រក្ខិតំ ហោតិ. តស្ស រក្ខិតកាយកម្មន្តស្ស រក្ខិតវចីកម្មន្តស្ស រក្ខិតមនោកម្មន្តស្ស កាយកម្មម្បិ អនវស្សុតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អនវស្សុតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អនវស្សុតំ ហោតិ. តស្ស អនវស្សុតកាយកម្មន្តស្ស អនវស្សុតវចីកម្មន្តស្ស អនវស្សុតមនោកម្មន្តស្ស កាយកម្មម្បិ អបូតិកំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អបូតិកំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អបូតិកំ ហោតិ. តស្ស អបូតិកាយកម្មន្តស្ស អបូតិវចីកម្មន្តស្ស អបូតិមនោកម្មន្តស្ស ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ភទ្ទិកា កាលង្កិរិយា.

‘‘សេយ្យថាបិ, គហបតិ, កូដាគារេ សុច្ឆន្នេ កូដម្បិ រក្ខិតំ ហោតិ, គោបានសិយោបិ រក្ខិតា ហោន្តិ, ភិត្តិបិ រក្ខិតា ហោតិ; កូដម្បិ អនវស្សុតំ ហោតិ, គោបានសិយោបិ អនវស្សុតា ហោន្តិ, ភិត្តិបិ អនវស្សុតា ហោតិ; កូដម្បិ អបូតិកំ ហោតិ, គោបានសិយោបិ អបូតិកា ហោន្តិ, ភិត្តិបិ អបូតិកា ហោតិ.

ឯវមេវំ ខោ, គហបតិ, ចិត្តេ រក្ខិតេ កាយកម្មម្បិ រក្ខិតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ រក្ខិតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ រក្ខិតំ ហោតិ. តស្ស រក្ខិតកាយកម្មន្តស្ស រក្ខិតវចីកម្មន្តស្ស រក្ខិតមនោកម្មន្តស្ស កាយកម្មម្បិ អនវស្សុតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អនវស្សុតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អនវស្សុតំ ហោតិ. តស្ស អនវស្សុតកាយកម្មន្តស្ស អនវស្សុតវចីកម្មន្តស្ស អនវស្សុតមនោកម្មន្តស្ស កាយកម្មម្បិ អបូតិកំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អបូតិកំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អបូតិកំ ហោតិ. តស្ស អបូតិកាយកម្មន្តស្ស អបូតិវចីកម្មន្តស្ស អបូតិមនោកម្មន្តស្ស ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ភទ្ទិកា កាលង្កិរិយា’’តិ. សត្តមំ.

៨. ព្យាបន្នសុត្តំ

១១១. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ចិត្តេ, គហបតិ, ព្យាបន្នេ កាយកម្មម្បិ ព្យាបន្នំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ ព្យាបន្នំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ ព្យាបន្នំ ហោតិ. តស្ស ព្យាបន្នកាយកម្មន្តស្ស ព្យាបន្នវចីកម្មន្តស្ស ព្យាបន្នមនោកម្មន្តស្ស ន ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ន ភទ្ទិកា កាលង្កិរិយា. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, កូដាគារេ ទុច្ឆន្នេ កូដម្បិ ព្យាបន្នំ ហោតិ, គោបានសិយោបិ ព្យាបន្នា ហោន្តិ, ភិត្តិបិ ព្យាបន្នា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, គហបតិ, ចិត្តេ ព្យាបន្នេ កាយកម្មម្បិ ព្យាបន្នំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ ព្យាបន្នំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ ព្យាបន្នំ ហោតិ. តស្ស ព្យាបន្នកាយកម្មន្តស្ស ព្យាបន្នវចីកម្មន្តស្ស ព្យាបន្នមនោកម្មន្តស្ស ន ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ន ភទ្ទិកា កាលង្កិរិយា.

‘‘ចិត្តេ, គហបតិ, អព្យាបន្នេ កាយកម្មម្បិ អព្យាបន្នំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អព្យាបន្នំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អព្យាបន្នំ ហោតិ. តស្ស អព្យាបន្នកាយកម្មន្តស្ស អព្យាបន្នវចីកម្មន្តស្ស អព្យាបន្នមនោកម្មន្តស្ស ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ភទ្ទិកា កាលង្កិរិយា. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, កូដាគារេ សុច្ឆន្នេ កូដម្បិ អព្យាបន្នំ ហោតិ, គោបានសិយោបិ អព្យាបន្នា ហោន្តិ, ភិត្តិបិ អព្យាបន្នា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, គហបតិ, ចិត្តេ អព្យាបន្នេ កាយកម្មម្បិ អព្យាបន្នំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អព្យាបន្នំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អព្យាបន្នំ ហោតិ. តស្ស អព្យាបន្នកាយកម្មន្តស្ស…បេ… អព្យាបន្នមនោកម្មន្តស្ស ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ភទ្ទិកា កាលង្កិរិយា’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមនិទានសុត្តំ

១១២. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ. កតមានិ តីណិ? លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, ទោសោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, មោហោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ. យំ, ភិក្ខវេ, លោភបកតំ កម្មំ លោភជំ លោភនិទានំ លោភសមុទយំ, តំ កម្មំ អកុសលំ តំ កម្មំ សាវជ្ជំ តំ កម្មំ ទុក្ខវិបាកំ, តំ កម្មំ កម្មសមុទយាយ សំវត្តតិ, ន តំ កម្មំ កម្មនិរោធាយ សំវត្តតិ. យំ, ភិក្ខវេ, ទោសបកតំ កម្មំ ទោសជំ ទោសនិទានំ ទោសសមុទយំ, តំ កម្មំ អកុសលំ តំ កម្មំ សាវជ្ជំ តំ កម្មំ ទុក្ខវិបាកំ, តំ កម្មំ កម្មសមុទយាយ សំវត្តតិ, ន តំ កម្មំ កម្មនិរោធាយ សំវត្តតិ. យំ, ភិក្ខវេ, មោហបកតំ កម្មំ មោហជំ មោហនិទានំ មោហសមុទយំ, តំ កម្មំ អកុសលំ តំ កម្មំ សាវជ្ជំ តំ កម្មំ ទុក្ខវិបាកំ, តំ កម្មំ កម្មសមុទយាយ សំវត្តតិ, ន តំ កម្មំ កម្មនិរោធាយ សំវត្តតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ.

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ. កតមានិ តីណិ? អលោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, អទោសោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, អមោហោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ. យំ, ភិក្ខវេ, អលោភបកតំ កម្មំ អលោភជំ អលោភនិទានំ អលោភសមុទយំ, តំ កម្មំ កុសលំ តំ កម្មំ អនវជ្ជំ តំ កម្មំ សុខវិបាកំ, តំ កម្មំ កម្មនិរោធាយ សំវត្តតិ, ន តំ កម្មំ កម្មសមុទយាយ សំវត្តតិ. យំ, ភិក្ខវេ, អទោសបកតំ កម្មំ អទោសជំ អទោសនិទានំ អទោសសមុទយំ, តំ កម្មំ កុសលំ តំ កម្មំ អនវជ្ជំ តំ កម្មំ សុខវិបាកំ, តំ កម្មំ កម្មនិរោធាយ សំវត្តតិ, ន តំ កម្មំ កម្មសមុទយាយ សំវត្តតិ. យំ, ភិក្ខវេ, អមោហបកតំ កម្មំ អមោហជំ អមោហនិទានំ អមោហសមុទយំ, តំ កម្មំ កុសលំ តំ កម្មំ អនវជ្ជំ តំ កម្មំ សុខវិបាកំ, តំ កម្មំ កម្មនិរោធាយ សំវត្តតិ, ន តំ កម្មំ កម្មសមុទយាយ សំវត្តតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយនិទានសុត្តំ

១១៣. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ. កតមានិ តីណិ? អតីតេ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ជាយតិ; អនាគតេ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ជាយតិ; បច្ចុប្បន្នេ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ជាយតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អតីតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ជាយតិ? អតីតេ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ចេតសា អនុវិតក្កេតិ អនុវិចារេតិ. តស្ស អតីតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ចេតសា អនុវិតក្កយតោ អនុវិចារយតោ ឆន្ទោ ជាយតិ. ឆន្ទជាតោ តេហិ ធម្មេហិ សំយុត្តោ ហោតិ. ឯតមហំ, ភិក្ខវេ, សំយោជនំ វទាមិ យោ ចេតសោ សារាគោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អតីតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ជាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អនាគតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ជាយតិ? អនាគតេ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ចេតសា អនុវិតក្កេតិ អនុវិចារេតិ. តស្ស អនាគតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ចេតសា អនុវិតក្កយតោ អនុវិចារយតោ ឆន្ទោ ជាយតិ. ឆន្ទជាតោ តេហិ ធម្មេហិ សំយុត្តោ ហោតិ. ឯតមហំ, ភិក្ខវេ, សំយោជនំ វទាមិ យោ ចេតសោ សារាគោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អនាគតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ជាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ជាយតិ? បច្ចុប្បន្នេ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ចេតសា អនុវិតក្កេតិ អនុវិចារេតិ. តស្ស បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ចេតសា អនុវិតក្កយតោ អនុវិចារយតោ ឆន្ទោ ជាយតិ. ឆន្ទជាតោ តេហិ ធម្មេហិ សំយុត្តោ ហោតិ. ឯតមហំ, ភិក្ខវេ, សំយោជនំ វទាមិ យោ ចេតសោ សារាគោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ជាយតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ.

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ. កតមានិ តីណិ? អតីតេ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ន ជាយតិ; អនាគតេ ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ន ជាយតិ; បច្ចុប្បន្នេ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ន ជាយតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អតីតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ន ជាយតិ? អតីតានំ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយានំ ធម្មានំ អាយតិំ វិបាកំ បជានាតិ. អាយតិំ វិបាកំ វិទិត្វា តទភិនិវត្តេតិ. តទភិនិវត្តេត្វា [តទភិនិវជ្ជេតិ, តទភិនិវជ្ជេត្វា (សី. ស្យា. កំ.)] ចេតសា អភិនិវិជ្ឈិត្វា [អភិវិរាជេត្វា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បញ្ញាយ អតិវិជ្ឈ [អភិនិវិជ្ឈ (ក.)] បស្សតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អតីតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ន ជាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អនាគតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ន ជាយតិ? អនាគតានំ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយានំ ធម្មានំ អាយតិំ វិបាកំ បជានាតិ. អាយតិំ វិបាកំ វិទិត្វា តទភិនិវត្តេតិ. តទភិនិវត្តេត្វា ចេតសា អភិនិវិជ្ឈិត្វា បញ្ញាយ អតិវិជ្ឈ បស្សតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អនាគតេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ន ជាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ន ជាយតិ? បច្ចុប្បន្នានំ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទរាគដ្ឋានិយានំ ធម្មានំ អាយតិំ វិបាកំ បជានាតិ, អាយតិំ វិបាកំ វិទិត្វា តទភិនិវត្តេតិ, តទភិនិវត្តេត្វា ចេតសា អភិនិវិជ្ឈិត្វា បញ្ញាយ អតិវិជ្ឈ បស្សតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគដ្ឋានិយេ ធម្មេ អារព្ភ ឆន្ទោ ន ជាយតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិ. ទសមំ.

សម្ពោធវគ្គោ បឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

បុព្ពេវ ទុវេ អស្សាទា, សមណោ រុណ្ណបញ្ចមំ;

អតិត្តិ ទ្វេ ច វុត្តានិ, និទានានិ អបរេ ទុវេតិ.

(១២) ២. អាបាយិកវគ្គោ

១. អាបាយិកសុត្តំ

១១៤. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អាបាយិកា នេរយិកា ឥទមប្បហាយ. កតមេ តយោ? យោ ច អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ, យោ ច សុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តំ អមូលកេន [អភូតេន (ក.)] អព្រហ្មចរិយេន អនុទ្ធំសេតិ, យោ ចាយំ ឯវំវាទី ឯវំទិដ្ឋិ – ‘នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’តិ, សោ តាយ កាមេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ អាបាយិកា នេរយិកា ឥទមប្បហាយា’’តិ. បឋមំ.

២. ទុល្លភសុត្តំ

១១៥. ‘‘តិណ្ណំ, ភិក្ខវេ, បាតុភាវោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ. កតមេសំ តិណ្ណំ? តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ, តថាគតប្បវេទិតស្ស ធម្មវិនយស្ស ទេសេតា បុគ្គលោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ, កតញ្ញូ កតវេទី បុគ្គលោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ. ឥមេសំ ខោ, ភិក្ខវេ, តិណ្ណំ បាតុភាវោ ទុល្លភោ លោកស្មិ’’ន្តិ. ទុតិយំ.

៣. អប្បមេយ្យសុត្តំ

១១៦. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? សុប្បមេយ្យោ, ទុប្បមេយ្យោ, អប្បមេយ្យោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សុប្បមេយ្យោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ឧទ្ធតោ ហោតិ ឧន្នឡោ ចបលោ មុខរោ វិកិណ្ណវាចោ មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ អសមាហិតោ វិព្ភន្តចិត្តោ បាកតិន្ទ្រិយោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សុប្បមេយ្យោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ទុប្បមេយ្យោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អនុទ្ធតោ ហោតិ អនុន្នឡោ អចបលោ អមុខរោ អវិកិណ្ណវាចោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ សម្បជានោ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ សំវុតិន្ទ្រិយោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ទុប្បមេយ្យោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អប្បមេយ្យោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរហំ ហោតិ ខីណាសវោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អប្បមេយ្យោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. អានេញ្ជសុត្តំ

១១៧. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតិ តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ, តត្រ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារី អបរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ អាកាសានញ្ចាយតនូបគានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. អាកាសានញ្ចាយតនូបគានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ វីសតិ កប្បសហស្សានិ អាយុប្បមាណំ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតិ តិរច្ឆានយោនិម្បិ គច្ឆតិ បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ. ភគវតោ បន សាវកោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន, យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតិ តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ, តត្រ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារី អបរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ ចត្តារីសំ កប្បសហស្សានិ អាយុប្បមាណំ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតិ តិរច្ឆានយោនិម្បិ គច្ឆតិ បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ. ភគវតោ បន សាវកោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន, យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតិ តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ, តត្រ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្ពហុលវិហារី អបរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគានំ, ភិក្ខវេ, ទេវានំ សដ្ឋិ កប្បសហស្សានិ អាយុប្បមាណំ. តត្ថ បុថុជ្ជនោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា និរយម្បិ គច្ឆតិ តិរច្ឆានយោនិម្បិ គច្ឆតិ បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ. ភគវតោ បន សាវកោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យាវតកំ តេសំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ តំ សព្ពំ ខេបេត្វា តស្មិំយេវ ភវេ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ, អយំ អធិប្បយាសោ ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន, យទិទំ គតិយា ឧបបត្តិយា. ‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. វិបត្តិសម្បទាសុត្តំ

១១៨. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វិបត្តិយោ. កតមា តិស្សោ? សីលវិបត្តិ, ចិត្តវិបត្តិ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ. កតមា ច, ភិក្ខវេ, សីលវិបត្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ, អទិន្នាទាយី ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារី ហោតិ, មុសាវាទី ហោតិ, បិសុណវាចោ ហោតិ, ផរុសវាចោ ហោតិ, សម្ផប្បលាបី ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សីលវិបត្តិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ចិត្តវិបត្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អភិជ្ឈាលុ ហោតិ ព្យាបន្នចិត្តោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ចិត្តវិបត្តិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ វិបរីតទស្សនោ – ‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ, កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ. សីលវិបត្តិហេតុ វា, ភិក្ខវេ, សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជន្តិ; ចិត្តវិបត្តិហេតុ វា, ភិក្ខវេ, សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជន្តិ; ទិដ្ឋិវិបត្តិហេតុ វា, ភិក្ខវេ, សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជន្តិ. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វិបត្តិយោតិ.

‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, សម្បទា. កតមា តិស្សោ? សីលសម្បទា, ចិត្តសម្បទា, ទិដ្ឋិសម្បទា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, សីលសម្បទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ, មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សីលសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ចិត្តសម្បទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អនភិជ្ឈាលុ ហោតិ អព្យាបន្នចិត្តោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ចិត្តសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិសម្បទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ អវិបរីតទស្សនោ – ‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, អត្ថិ អយំ លោកោ, អត្ថិ បរោ លោកោ, អត្ថិ មាតា, អត្ថិ បិតា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិសម្បទា. សីលសម្បទាហេតុ វា, ភិក្ខវេ, សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ; ចិត្តសម្បទាហេតុ វា, ភិក្ខវេ, សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ; ទិដ្ឋិសម្បទាហេតុ វា, ភិក្ខវេ, សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ សម្បទា’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. អបណ្ណកសុត្តំ

១១៩. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វិបត្តិយោ. កតមា តិស្សោ? សីលវិបត្តិ, ចិត្តវិបត្តិ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ. កតមា ច, ភិក្ខវេ, សីលវិបត្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ…បេ… សម្ផប្បលាបី ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សីលវិបត្តិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ចិត្តវិបត្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អភិជ្ឈាលុ ហោតិ ព្យាបន្នចិត្តោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ចិត្តវិបត្តិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ វិបរីតទស្សនោ – ‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ…បេ… យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ. សីលវិបត្តិហេតុ វា, ភិក្ខវេ…បេ… ទិដ្ឋិវិបត្តិហេតុ វា, ភិក្ខវេ, សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជន្តិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អបណ្ណកោ មណិ ឧទ្ធំ ខិត្តោ យេន យេនេវ បតិដ្ឋាតិ សុប្បតិដ្ឋិតំយេវ បតិដ្ឋាតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សីលវិបត្តិហេតុ វា សត្តា…បេ… ឧបបជ្ជន្តិ. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វិបត្តិយោតិ.

‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, សម្បទា. កតមា តិស្សោ? សីលសម្បទា, ចិត្តសម្បទា, ទិដ្ឋិសម្បទា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, សីលសម្បទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ…បេ… អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សីលសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ចិត្តសម្បទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អនភិជ្ឈាលុ ហោតិ អព្យាបន្នចិត្តោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ចិត្តសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិសម្បទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ អវិបរីតទស្សនោ – ‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ…បេ… យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិសម្បទា. សីលសម្បទាហេតុ វា, ភិក្ខវេ, សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. ចិត្តសម្បទាហេតុ វា…បេ… ទិដ្ឋិសម្បទាហេតុ វា, ភិក្ខវេ, សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អបណ្ណកោ មណិ ឧទ្ធំ ខិត្តោ យេន យេនេវ បតិដ្ឋាតិ សុប្បតិដ្ឋិតំយេវ បតិដ្ឋាតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សីលសម្បទាហេតុ វា សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ, ចិត្តសម្បទាហេតុ វា សត្តា…បេ… ទិដ្ឋិសម្បទាហេតុ វា សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ សម្បទា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. កម្មន្តសុត្តំ

១២០. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វិបត្តិយោ. កតមា តិស្សោ? កម្មន្តវិបត្តិ, អាជីវវិបត្តិ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ. កតមា ច, ភិក្ខវេ, កម្មន្តវិបត្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ…បេ… សម្ផប្បលាបី ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កម្មន្តវិបត្តិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អាជីវវិបត្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ មិច្ឆាអាជីវោ ហោតិ, មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ [ជីវិតំ (ស្យា. កំ. ក.)] កប្បេតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អាជីវវិបត្តិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ វិបរីតទស្សនោ – ‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ…បេ… យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វិបត្តិយោតិ.

‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, សម្បទា. កតមា តិស្សោ? កម្មន្តសម្បទា, អាជីវសម្បទា, ទិដ្ឋិសម្បទា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, កម្មន្តសម្បទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ…បេ… សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កម្មន្តសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អាជីវសម្បទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សម្មាអាជីវោ ហោតិ, សម្មាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អាជីវសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិសម្បទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ អវិបរីតទស្សនោ – ‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ…បេ… យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិសម្បទា. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ សម្បទា’’តិ. សត្តមំ.

៨. បឋមសោចេយ្យសុត្តំ

១២១. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សោចេយ្យានិ. កតមានិ តីណិ? កាយសោចេយ្យំ, វចីសោចេយ្យំ, មនោសោចេយ្យំ. កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, កាយសោចេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កាយសោចេយ្យំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, វចីសោចេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ. ឥទំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ, វចីសោចេយ្យំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, មនោសោចេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អនភិជ្ឈាលុ ហោតិ អព្យាបន្នចិត្តោ សម្មាទិដ្ឋិកោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មនោសោចេយ្យំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ សោចេយ្យានី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ទុតិយសោចេយ្យសុត្តំ

១២២. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សោចេយ្យានិ. កតមានិ តីណិ? កាយសោចេយ្យំ, វចីសោចេយ្យំ, មនោសោចេយ្យំ. កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, កាយសោចេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, អព្រហ្មចរិយា បដិវិរតោ ហោតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កាយសោចេយ្យំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, វចីសោចេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វចីសោចេយ្យំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, មនោសោចេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ កាមច្ឆន្ទំ – ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ កាមច្ឆន្ទោ’តិ បជានាតិ; អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ កាមច្ឆន្ទំ – ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ កាមច្ឆន្ទោ’តិ បជានាតិ; យថា ច អនុប្បន្នស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច ឧប្បន្នស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស បហានំ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច បហីនស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស អាយតិំ អនុប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ ព្យាបាទំ – ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ ព្យាបាទោ’តិ បជានាតិ; អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ ព្យាបាទំ – ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ ព្យាបាទោ’តិ បជានាតិ; យថា ច អនុប្បន្នស្ស ព្យាបាទស្ស ឧប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច ឧប្បន្នស្ស ព្យាបាទស្ស បហានំ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច បហីនស្ស ព្យាបាទស្ស អាយតិំ អនុប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ ថិនមិទ្ធំ – ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ ថិនមិទ្ធ’ន្តិ បជានាតិ; អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ ថិនមិទ្ធំ – ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ ថិនមិទ្ធ’ន្តិ បជានាតិ; យថា ច អនុប្បន្នស្ស ថិនមិទ្ធស្ស ឧប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច ឧប្បន្នស្ស ថិនមិទ្ធស្ស បហានំ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច បហីនស្ស ថិនមិទ្ធស្ស អាយតិំ អនុប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ – ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ច’ន្តិ បជានាតិ; អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ – ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ច’ន្តិ បជានាតិ; យថា ច អនុប្បន្នស្ស ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ឧប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច ឧប្បន្នស្ស ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បហានំ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច បហីនស្ស ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស អាយតិំ អនុប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ វិចិកិច្ឆំ – ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ វិចិកិច្ឆា’តិ បជានាតិ; អសន្តំ វា អជ្ឈត្តំ វិចិកិច្ឆំ – ‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ វិចិកិច្ឆា’តិ បជានាតិ; យថា ច អនុប្បន្នាយ វិចិកិច្ឆាយ ឧប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច ឧប្បន្នាយ វិចិកិច្ឆាយ បហានំ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ; យថា ច បហីនាយ វិចិកិច្ឆាយ អាយតិំ អនុប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មនោសោចេយ្យំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ សោចេយ្យានីតិ.

[ឥតិវុ. ៦៦] ‘‘កាយសុចិំ វចីសុចិំ, ចេតោសុចិំ អនាសវំ;

សុចិំ សោចេយ្យសម្បន្នំ, អាហុ និន្ហាតបាបក’’ន្តិ. នវមំ;

១០. មោនេយ្យសុត្តំ

១២៣. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, មោនេយ្យានិ. កតមានិ តីណិ? កាយមោនេយ្យំ, វចីមោនេយ្យំ, មនោមោនេយ្យំ. កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, កាយមោនេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, អព្រហ្មចរិយា បដិវិរតោ ហោតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កាយមោនេយ្យំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, វចីមោនេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វចីមោនេយ្យំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, មនោមោនេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មនោមោនេយ្យំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ មោនេយ្យានី’’តិ.

‘‘កាយមុនិំ វចីមុនិំ, ចេតោមុនិំ អនាសវំ;

មុនិំ មោនេយ្យសម្បន្នំ, អាហុ សព្ពប្បហាយិន’’ន្តិ. ទសមំ;

អាបាយិកវគ្គោ ទ្វាទសមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អាបាយិកោ ទុល្លភោ អប្បមេយ្យំ, អានេញ្ជវិបត្តិសម្បទា;

អបណ្ណកោ ច កម្មន្តោ, ទ្វេ សោចេយ្យានិ មោនេយ្យន្តិ.

(១៣) ៣. កុសិនារវគ្គោ

១. កុសិនារសុត្តំ

១២៤. ឯកំ សមយំ ភគវា កុសិនារាយំ វិហរតិ ពលិហរណេ វនសណ្ឌេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អញ្ញតរំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. តមេនំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា ឧបសង្កមិត្វា ស្វាតនាយ ភត្តេន និមន្តេតិ. អាកង្ខមានោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អធិវាសេតិ. សោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន តស្ស គហបតិស្ស វា គហបតិបុត្តស្ស វា និវេសនំ តេនុបសង្កមតិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទតិ. តមេនំ សោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេតិ សម្បវារេតិ.

‘‘តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘សាធុ វត ម្យាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេតិ សម្បវារេតី’តិ. ឯវម្បិស្ស ហោតិ – ‘អហោ វត មាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អាយតិម្បិ ឯវរូបេន បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេយ្យ សម្បវារេយ្យា’តិ! សោ តំ បិណ្ឌបាតំ គថិតោ [គធិតោ (ស្យា. កំ. ក.)] មុច្ឆិតោ អជ្ឈោសន្នោ [អជ្ឈាបន្នោ (សី. ក.) អជ្ឈោបន្នោ (ដីកា)] អនាទីនវទស្សាវី អនិស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ. សោ តត្ថ កាមវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ, ព្យាបាទវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ, វិហិំសាវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ. ឯវរូបស្សាហំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ទិន្នំ ន មហប្ផលន្តិ វទាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? បមត្តោ ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរតិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អញ្ញតរំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. តមេនំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា ឧបសង្កមិត្វា ស្វាតនាយ ភត្តេន និមន្តេតិ. អាកង្ខមានោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អធិវាសេតិ. សោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន តស្ស គហបតិស្ស វា គហបតិបុត្តស្ស វា និវេសនំ តេនុបសង្កមតិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទតិ. តមេនំ សោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេតិ សម្បវារេតិ.

‘‘តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘សាធុ វត ម្យាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេតិ សម្បវារេតី’តិ. ឯវម្បិស្ស ន ហោតិ – ‘អហោ វត មាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អាយតិម្បិ ឯវរូបេន បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេយ្យ សម្បវារេយ្យា’តិ! សោ តំ បិណ្ឌបាតំ អគថិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ. សោ តត្ថ នេក្ខម្មវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ, អព្យាបាទវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ, អវិហិំសាវិតក្កម្បិ វិតក្កេតិ. ឯវរូបស្សាហំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ វទាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អប្បមត្តោ ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរតី’’តិ. បឋមំ.

២. ភណ្ឌនសុត្តំ

១២៥. ‘‘យស្សំ, ភិក្ខវេ, ទិសាយំ ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ, មនសិ កាតុម្បិ មេ ឯសា, ភិក្ខវេ, ទិសា ន ផាសុ ហោតិ, បគេវ គន្តុំ! និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆាមិ – ‘អទ្ធា តេ អាយស្មន្តោ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ, តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ [ពហុលីមកំសុ (ស្យា. កំ. បី.)]. កតមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ? នេក្ខម្មវិតក្កំ, អព្យាបាទវិតក្កំ, អវិហិំសាវិតក្កំ – ឥមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ. កតមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ? កាមវិតក្កំ, ព្យាបាទវិតក្កំ, វិហិំសាវិតក្កំ – ឥមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ’. យស្សំ, ភិក្ខវេ, ទិសាយំ ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ, មនសិ កាតុម្បិ មេ ឯសា, ភិក្ខវេ, ទិសា ន ផាសុ ហោតិ, បគេវ គន្តុំ! និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆាមិ – ‘អទ្ធា តេ អាយស្មន្តោ ឥមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ, ឥមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ’’’.

‘‘យស្សំ បន, ភិក្ខវេ, ទិសាយំ ភិក្ខូ សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរន្តិ, គន្តុម្បិ មេ ឯសា, ភិក្ខវេ, ទិសា ផាសុ ហោតិ, បគេវ មនសិ កាតុំ! និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆាមិ – ‘អទ្ធា តេ អាយស្មន្តោ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ, តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ. កតមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ? កាមវិតក្កំ, ព្យាបាទវិតក្កំ, វិហិំសាវិតក្កំ – ឥមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ. កតមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ? នេក្ខម្មវិតក្កំ, អព្យាបាទវិតក្កំ, អវិហិំសាវិតក្កំ – ឥមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសុ’. យស្សំ, ភិក្ខវេ, ទិសាយំ ភិក្ខូ សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរន្តិ, គន្តុម្បិ មេ ឯសា, ភិក្ខវេ, ទិសា ផាសុ ហោតិ, បគេវ មនសិ កាតុំ! និដ្ឋមេត្ថ គច្ឆាមិ – ‘អទ្ធា តេ អាយស្មន្តោ ឥមេ តយោ ធម្មេ បជហិំសុ, ឥមេ តយោ ធម្មេ ពហុលមកំសូ’’’តិ. ទុតិយំ.

៣. គោតមកចេតិយសុត្តំ

១២៦. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ គោតមកេ ចេតិយេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អភិញ្ញាយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ, នោ អនភិញ្ញាយ. សនិទានាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ, នោ អនិទានំ. សប្បាដិហារិយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ, នោ អប្បាដិហារិយំ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញាយ ធម្មំ ទេសយតោ នោ អនភិញ្ញាយ, សនិទានំ ធម្មំ ទេសយតោ នោ អនិទានំ, សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសយតោ នោ អប្បាដិហារិយំ, ករណីយោ ឱវាទោ, ករណីយា អនុសាសនី. អលញ្ច បន វោ, ភិក្ខវេ, តុដ្ឋិយា, អលំ អត្តមនតាយ, អលំ សោមនស្សាយ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ. ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ សហស្សី លោកធាតុ អកម្បិត្ថាតិ. តតិយំ.

៤. ភរណ្ឌុកាលាមសុត្តំ

១២៧. ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ យេន កបិលវត្ថុ តទវសរិ. អស្សោសិ ខោ មហានាមោ សក្កោ – ‘‘ភគវា កិរ កបិលវត្ថុំ អនុប្បត្តោ’’តិ. អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ មហានាមំ សក្កំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘គច្ឆ, មហានាម, កបិលវត្ថុស្មិំ, តថារូបំ អាវសថំ ជាន យត្ថជ្ជ មយំ ឯករត្តិំ វិហរេយ្យាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ មហានាមោ សក្កោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា កបិលវត្ថុំ បវិសិត្វា កេវលកប្បំ កបិលវត្ថុំ អន្វាហិណ្ឌន្តោ [អាហិណ្ឌន្តោ (ស្យា. កំ.)] នាទ្ទស កបិលវត្ថុស្មិំ តថារូបំ អាវសថំ យត្ថជ្ជ ភគវា ឯករត្តិំ វិហរេយ្យ.

អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, កបិលវត្ថុស្មិំ តថារូបោ អាវសថោ យត្ថជ្ជ ភគវា ឯករត្តិំ វិហរេយ្យ. អយំ, ភន្តេ, ភរណ្ឌុ កាលាមោ ភគវតោ បុរាណសព្រហ្មចារី. តស្សជ្ជ ភគវា អស្សមេ ឯករត្តិំ វិហរតូ’’តិ. ‘‘គច្ឆ, មហានាម, សន្ថរំ បញ្ញបេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ មហានាមោ សក្កោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេន ភរណ្ឌុស្ស កាលាមស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សន្ថរំ បញ្ញាបេត្វា ឧទកំ ឋបេត្វា បាទានំ ធោវនាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សន្ថតោ, ភន្តេ, សន្ថារោ, ឧទកំ ឋបិតំ បាទានំ ធោវនាយ. យស្សទានិ, ភន្តេ, ភគវា កាលំ មញ្ញតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា យេន ភរណ្ឌុស្ស កាលាមស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា បាទេ បក្ខាលេសិ. អថ ខោ មហានាមស្ស សក្កស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អកាលោ ខោ អជ្ជ ភគវន្តំ បយិរុបាសិតុំ. កិលន្តោ ភគវា. ស្វេ ទានាហំ ភគវន្តំ បយិរុបាសិស្សាមី’’តិ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ មហានាមំ សក្កំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘តយោ ខោមេ, មហានាម, សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? ឥធ, មហានាម, ឯកច្ចោ សត្ថា កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ; ន រូបានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, ន វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ. ឥធ បន, មហានាម, ឯកច្ចោ សត្ថា កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, រូបានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ; ន វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ. ឥធ បន, មហានាម, ឯកច្ចោ សត្ថា កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, រូបានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ. ឥមេ ខោ, មហានាម, តយោ សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ‘ឥមេសំ, មហានាម, តិណ្ណំ សត្ថារានំ ឯកា និដ្ឋា ឧទាហុ បុថុ និដ្ឋា’’’តិ?

ឯវំ វុត្តេ ភរណ្ឌុ កាលាមោ មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘ឯកាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ភគវា មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘នានាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភរណ្ឌុ កាលាមោ មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘ឯកាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘នានាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. តតិយម្បិ ខោ ភរណ្ឌុ កាលាមោ មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘ឯកាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ. តតិយម្បិ ខោ ភគវា មហានាមំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘នានាតិ, មហានាម, វទេហី’’តិ.

អថ ខោ ភរណ្ឌុ កាលាមស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហេសក្ខស្ស វតម្ហិ មហានាមស្ស សក្កស្ស សម្មុខា សមណេន គោតមេន យាវតតិយំ អបសាទិតោ. យំនូនាហំ កបិលវត្ថុម្ហា បក្កមេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភរណ្ឌុ កាលាមោ កបិលវត្ថុម្ហា បក្កាមិ. យំ កបិលវត្ថុម្ហា បក្កាមិ តថា បក្កន្តោវ អហោសិ ន បុន បច្ចាគច្ឆីតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ហត្ថកសុត្តំ

១២៨. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ ហត្ថកោ ទេវបុត្តោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា – ‘‘ភគវតោ បុរតោ ឋស្សាមី’’តិ ឱសីទតិមេវ សំសីទតិមេវ [ឱសីទតិ ចេវ សំសីទតិ ច (សី. បី.), ឱសីទតិ សំសីទតិ (ស្យា. កំ.)], ន សក្កោតិ សណ្ឋាតុំ. សេយ្យថាបិ នាម សប្បិ វា តេលំ វា វាលុកាយ អាសិត្តំ ឱសីទតិមេវ សំសីទតិមេវ, ន សណ្ឋាតិ; ឯវមេវំ ហត្ថកោ ទេវបុត្តោ – ‘‘ភគវតោ បុរតោ ឋស្សាមី’’តិ ឱសីទតិមេវ សំសីទតិមេវ, ន សក្កោតិ សណ្ឋាតុំ.

អថ ខោ ភគវា ហត្ថកំ ទេវបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឱឡារិកំ, ហត្ថក, អត្តភាវំ អភិនិម្មិនាហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ, ខោ ហត្ថកោ ទេវបុត្តោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា ឱឡារិកំ អត្តភាវំ អភិនិម្មិនិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ ហត្ថកំ ទេវបុត្តំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យេ តេ, ហត្ថក, ធម្មា បុព្ពេ មនុស្សភូតស្ស បវត្តិនោ អហេសុំ, អបិ នុ តេ តេ ធម្មា ឯតរហិ បវត្តិនោ’’តិ? ‘‘យេ ច មេ, ភន្តេ, ធម្មា បុព្ពេ មនុស្សភូតស្ស បវត្តិនោ អហេសុំ, តេ ច មេ ធម្មា ឯតរហិ បវត្តិនោ; យេ ច មេ, ភន្តេ, ធម្មា បុព្ពេ មនុស្សភូតស្ស នប្បវត្តិនោ អហេសុំ, តេ ច មេ ធម្មា ឯតរហិ បវត្តិនោ. សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, ភគវា ឯតរហិ អាកិណ្ណោ វិហរតិ ភិក្ខូហិ ភិក្ខុនីហិ ឧបាសកេហិ ឧបាសិកាហិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ; ឯវមេវំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អាកិណ្ណោ វិហរាមិ ទេវបុត្តេហិ. ទូរតោបិ, ភន្តេ, ទេវបុត្តា អាគច្ឆន្តិ ហត្ថកស្ស ទេវបុត្តស្ស សន្តិកេ ‘ធម្មំ សោស្សាមា’តិ. តិណ្ណាហំ, ភន្តេ, ធម្មានំ អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ. កតមេសំ តិណ្ណំ? ភគវតោ អហំ, ភន្តេ, ទស្សនស្ស អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ; សទ្ធម្មសវនស្សាហំ, ភន្តេ, អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ; សង្ឃស្សាហំ, ភន្តេ, ឧបដ្ឋានស្ស អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ. ឥមេសំ ខោ អហំ, ភន្តេ, តិណ្ណំ ធម្មានំ អតិត្តោ អប្បដិវានោ កាលង្កតោ’’តិ.

‘‘នាហំ ភគវតោ ទស្សនស្ស, តិត្តិមជ្ឈគា [តិត្តិ តិត្តិសម្ភវំ (ក.)] កុទាចនំ;

សង្ឃស្ស ឧបដ្ឋានស្ស, សទ្ធម្មសវនស្ស ច.

‘‘អធិសីលំ សិក្ខមានោ, សទ្ធម្មសវនេ រតោ;

តិណ្ណំ ធម្មានំ អតិត្តោ, ហត្ថកោ អវិហំ គតោ’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. កដុវិយសុត្តំ

១២៩. ឯកំ សមយំ ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ពារាណសិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា គោយោគបិលក្ខស្មិំ [គោយោគមិលក្ខស្មិំ (ស្យា. កំ. ក.)] បិណ្ឌាយ ចរមានោ [ចរមានំ (ក.)] អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ រិត្តស្សាទំ ពាហិរស្សាទំ មុដ្ឋស្សតិំ អសម្បជានំ អសមាហិតំ វិព្ភន្តចិត្តំ បាកតិន្ទ្រិយំ. ទិស្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច –

‘‘មា ខោ ត្វំ, ភិក្ខុ, អត្តានំ កដុវិយមកាសិ. តំ វត ភិក្ខុ កដុវិយកតំ អត្តានំ អាមគន្ធេន [អាមគន្ធេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អវស្សុតំ មក្ខិកា នានុបតិស្សន្តិ នាន្វាស្សវិស្សន្តីតិ [នានុពន្ធិស្សន្តិ (ក.)], នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតា ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិតោ សំវេគមាបាទិ. អថ ខោ ភគវា ពារាណសិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ពារាណសិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ. អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, គោយោគបិលក្ខស្មិំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ រិត្តស្សាទំ ពាហិរស្សាទំ មុដ្ឋស្សតិំ អសម្បជានំ អសមាហិតំ វិព្ភន្តចិត្តំ បាកតិន្ទ្រិយំ. ទិស្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចំ –

‘‘‘មា ខោ ត្វំ, ភិក្ខុ, អត្តានំ កដុវិយមកាសិ. តំ វត ភិក្ខុ កដុវិយកតំ អត្តានំ អាមគន្ធេន អវស្សុតំ មក្ខិកា នានុបតិស្សន្តិ នាន្វាស្សវិស្សន្តីតិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សោ ភិក្ខុ មយា ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិតោ សំវេគមាបាទី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, កដុវិយំ? កោ អាមគន្ធោ? កា មក្ខិកា’’តិ?

‘‘អភិជ្ឈា ខោ, ភិក្ខុ, កដុវិយំ; ព្យាបាទោ អាមគន្ធោ; បាបកា អកុសលា វិតក្កា មក្ខិកា. តំ វត, ភិក្ខុ, កដុវិយកតំ អត្តានំ អាមគន្ធេន អវស្សុតំ មក្ខិកា នានុបតិស្សន្តិ នាន្វាស្សវិស្សន្តីតិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ.

‘‘អគុត្តំ ចក្ខុសោតស្មិំ, ឥន្ទ្រិយេសុ អសំវុតំ;

មក្ខិកានុបតិស្សន្តិ, សង្កប្បា រាគនិស្សិតា.

‘‘កដុវិយកតោ ភិក្ខុ, អាមគន្ធេ អវស្សុតោ;

អារកា ហោតិ និព្ពានា, វិឃាតស្សេវ ភាគវា.

‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, អលទ្ធា សមថមត្តនោ [សមមត្តនោ (សី. ស្យា. កំ.), សម្មមត្តនោ (បី.)];

បរេតិ [ចរេតិ (ស្យា. ក.)] ពាលោ ទុម្មេធោ, មក្ខិកាហិ បុរក្ខតោ.

‘‘យេ ច សីលេន សម្បន្នា, បញ្ញាយូបសមេរតា;

ឧបសន្តា សុខំ សេន្តិ, នាសយិត្វាន មក្ខិកា’’តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. បឋមអនុរុទ្ធសុត្តំ

១៣០. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន យេភុយ្យេន បស្សាមិ មាតុគាមំ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជមានំ. កតិហិ នុ ខោ, ភន្តេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ?

‘‘តីហិ ខោ, អនុរុទ្ធ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, អនុរុទ្ធ, មាតុគាមោ បុព្ពណ្ហសមយំ មច្ឆេរមលបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ, មជ្ឈន្ហិកសមយំ ឥស្សាបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ, សាយន្ហសមយំ កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ. ឥមេហិ ខោ, អនុរុទ្ធ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយអនុរុទ្ធសុត្តំ

១៣១. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សំ លោកំ ឱលោកេមិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា [អបម្មុដ្ឋា (សី.), អបមុដ្ឋា (ស្យា. កំ.)], បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ. អថ ច បន មេ នានុបាទាយ [ន អនុបាទាយ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ.

‘‘យំ ខោ តេ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ឯវំ ហោតិ – ‘អហំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សំ លោកំ វោលោកេមី’តិ, ឥទំ តេ មានស្មិំ. យម្បិ តេ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ឯវំ ហោតិ – ‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គ’ន្តិ, ឥទំ តេ ឧទ្ធច្ចស្មិំ. យម្បិ តេ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ឯវំ ហោតិ – ‘អថ ច បន មេ នានុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’តិ, ឥទំ តេ កុក្កុច្ចស្មិំ. សាធុ វតាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឥមេ តយោ ធម្មេ បហាយ, ឥមេ តយោ ធម្មេ អមនសិករិត្វា អមតាយ ធាតុយា ចិត្តំ ឧបសំហរតូ’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ អបរេន សមយេន ឥមេ តយោ ធម្មេ បហាយ, ឥមេ តយោ ធម្មេ អមនសិករិត្វា អមតាយ ធាតុយា ចិត្តំ ឧបសំហរិ [ឧបសំហាសិ (ស្យា. កំ. បី.), ឧបសំហរតិ (ក.)]. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា អនុរុទ្ធោ អរហតំ អហោសីតិ. អដ្ឋមំ.

៩. បដិច្ឆន្នសុត្តំ

១៣២. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ឆន្នានិ អាវហន្តិ [វហន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], នោ វិវដានិ. កតមានិ តីណិ? មាតុគាមោ, ភិក្ខវេ, បដិច្ឆន្នោ អាវហតិ, នោ វិវដោ; ព្រាហ្មណានំ, ភិក្ខវេ, មន្តា បដិច្ឆន្នា អាវហន្តិ, នោ វិវដា; មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ឆន្នា អាវហតិ, នោ វិវដា. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ បដិច្ឆន្នានិ អាវហន្តិ, នោ វិវដានិ.

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, វិវដានិ វិរោចន្តិ, នោ បដិច្ឆន្នានិ. កតមានិ តីណិ? ចន្ទមណ្ឌលំ, ភិក្ខវេ, វិវដំ វិរោចតិ, នោ បដិច្ឆន្នំ; សូរិយមណ្ឌលំ, ភិក្ខវេ, វិវដំ វិរោចតិ, នោ បដិច្ឆន្នំ; តថាគតប្បវេទិតោ ធម្មវិនយោ, ភិក្ខវេ, វិវដោ វិរោចតិ, នោ បដិច្ឆន្នោ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ វិវដានិ វិរោចន្តិ, នោ បដិច្ឆន្នានី’’តិ. នវមំ.

១០. លេខសុត្តំ

១៣៣. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? បាសាណលេខូបមោ បុគ្គលោ, បថវិលេខូបមោ បុគ្គលោ, ឧទកលេខូបមោ បុគ្គលោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បាសាណលេខូបមោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បាសាណេ លេខា ន ខិប្បំ លុជ្ជតិ វាតេន វា ឧទកេន វា, ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បាសាណលេខូបមោ បុគ្គលោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បថវិលេខូបមោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ន ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បថវិយា លេខា ខិប្បំ លុជ្ជតិ វាតេន វា ឧទកេន វា, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ន ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បថវិលេខូបមោ បុគ្គលោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ឧទកលេខូបមោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អាគាឡ្ហេនបិ វុច្ចមានោ ផរុសេនបិ វុច្ចមានោ អមនាបេនបិ វុច្ចមានោ សន្ធិយតិមេវ [… យេវ (ស្យា. កំ.) … ចេវ (បី.)] សំសន្ទតិមេវ [… យេវ (ស្យា. កំ.) … ចេវ (បី.)] សម្មោទតិមេវ [… យេវ (ស្យា. កំ.) … ចេវ (បី.)]. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឧទកេ លេខា ខិប្បំយេវ បដិវិគច្ឆតិ, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អាគាឡ្ហេនបិ វុច្ចមានោ ផរុសេនបិ វុច្ចមានោ អមនាបេនបិ វុច្ចមានោ សន្ធិយតិមេវ សំសន្ទតិមេវ សម្មោទតិមេវ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ឧទកលេខូបមោ បុគ្គលោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ [បុ. ប. ១១៥]. ទសមំ.