១០. ចុន្ទសុត្តំ

១៧៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា បាវាយំ [ចម្បាយំ (ក. សី.) ទី. និ. ២.១៨៩ បស្សិតព្ពំ] វិហរតិ ចុន្ទស្ស កម្មារបុត្តស្ស អម្ពវនេ. អថ ខោ ចុន្ទោ កម្មារបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ចុន្ទំ កម្មារបុត្តំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កស្ស នោ ត្វំ, ចុន្ទ, សោចេយ្យានិ រោចេសី’’តិ? ‘‘ព្រាហ្មណា, ភន្តេ, បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា [សេវាលមាលកា (សី. ស្យា. បី.)] អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា សោចេយ្យានិ បញ្ញបេន្តិ; តេសាហំ សោចេយ្យានិ រោចេមី’’តិ.

‘‘យថា កថំ បន, ចុន្ទ, ព្រាហ្មណា បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា សោចេយ្យានិ បញ្ញបេន្តី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា. តេ សាវកំ [សាវកេ (ស្យា. ក.)] ឯវំ សមាទបេន្តិ – ‘ឯហិ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, កាលស្សេវ [សកាលស្សេវ (ស្យា.)] ឧដ្ឋហន្តោវ [ឧដ្ឋហន្តោ (ស្យា.), វុដ្ឋហន្តោវ (បី. ក.)] សយនម្ហា បថវិំ អាមសេយ្យាសិ; នោ ចេ បថវិំ អាមសេយ្យាសិ, អល្លានិ គោមយានិ អាមសេយ្យាសិ; នោ ចេ អល្លានិ គោមយានិ អាមសេយ្យាសិ, ហរិតានិ តិណានិ អាមសេយ្យាសិ; នោ ចេ ហរិតានិ តិណានិ អាមសេយ្យាសិ, អគ្គិំ បរិចរេយ្យាសិ; នោ ចេ អគ្គិំ បរិចរេយ្យាសិ, បញ្ជលិកោ អាទិច្ចំ នមស្សេយ្យាសិ; នោ ចេ បញ្ជលិកោ អាទិច្ចំ នមស្សេយ្យាសិ, សាយតតិយកំ ឧទកំ ឱរោហេយ្យាសី’តិ. ឯវំ ខោ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា សោចេយ្យានិ បញ្ញបេន្តិ; តេសាហំ សោចេយ្យានិ រោចេមី’’តិ.

‘‘អញ្ញថា ខោ, ចុន្ទ, ព្រាហ្មណា បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា សោចេយ្យានិ បញ្ញបេន្តិ, អញ្ញថា ច បន អរិយស្ស វិនយេ សោចេយ្យំ ហោតី’’តិ. ‘‘យថា កថំ បន, ភន្តេ, អរិយស្ស វិនយេ សោចេយ្យំ ហោតិ? សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា តថា ធម្មំ ទេសេតុ យថា អរិយស្ស វិនយេ សោចេយ្យំ ហោតី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ចុន្ទ, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ចុន្ទោ កម្មារបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘តិវិធំ ខោ, ចុន្ទ, កាយេន អសោចេយ្យំ ហោតិ; ចតុព្ពិធំ វាចាយ អសោចេយ្យំ ហោតិ; តិវិធំ មនសា អសោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ចុន្ទ, តិវិធំ កាយេន អសោចេយ្យំ ហោតិ? ‘‘ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ លុទ្ទោ លោហិតបាណិ ហតបហតេ និវិដ្ឋោ អទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតេសុ [បាណភូតេសុ (ក.)].

‘‘អទិន្នាទាយី ហោតិ. យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ គាមគតំ វា អរញ្ញគតំ វា តំ អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតា ហោតិ.

‘‘កាមេសុមិច្ឆាចារី ហោតិ. យា តា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា [នត្ថិ សី. ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ] ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា [នត្ថិ សី. ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ] ធម្មរក្ខិតា សសាមិកា សបរិទណ្ឌា អន្តមសោ មាលាគុឡបរិក្ខិត្តាបិ, តថារូបាសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិតា ហោតិ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, តិវិធំ កាយេន អសោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ចុន្ទ, ចតុព្ពិធំ វាចាយ អសោចេយ្យំ ហោតិ? ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ មុសាវាទី ហោតិ. សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’តិ [សោ អជានំ វា អហំ ជានាមីតិ, ជានំ វា អហំ ន ជានាមីតិ, អបស្សំ វា អហំ បស្សាមីតិ, បស្សំ វា អហំ ន បស្សាមីតិ (បី. ក.) ឯវមុបរិបិ], សោ អជានំ វា អាហ ‘ជានាមី’តិ, ជានំ វា អាហ ‘ន ជានាមី’តិ; អបស្សំ វា អាហ ‘បស្សាមី’តិ, បស្សំ វា អាហ ‘ន បស្សាមី’តិ [សោ អជានំ វា អហំ ជានាមីតិ, ជានំ វា អហំ ន ជានាមីតិ, អបស្សំ វា អហំ បស្សាមីតិ, បស្សំ វា អហំ ន បស្សាមីតិ (បី. ក.) ឯវមុបរិបិ]. ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ.

‘‘បិសុណវាចោ ហោតិ. ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ សមគ្គានំ វា ភេត្តា [ភេទាតា (ក.)], ភិន្នានំ វា អនុប្បទាតា, វគ្គារាមោ វគ្គរតោ វគ្គនន្ទី វគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘ផរុសវាចោ ហោតិ. យា សា វាចា អណ្ឌកា កក្កសា បរកដុកា បរាភិសជ្ជនី កោធសាមន្តា អសមាធិសំវត្តនិកា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘សម្ផប្បលាបី ហោតិ អកាលវាទី អភូតវាទី អនត្ថវាទី អធម្មវាទី អវិនយវាទី; អនិធានវតិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ អកាលេន អនបទេសំ អបរិយន្តវតិំ អនត្ថសំហិតំ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, ចតុព្ពិធំ វាចាយ អសោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ចុន្ទ, តិវិធំ មនសា អសោចេយ្យំ ហោតិ? ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ អភិជ្ឈាលុ ហោតិ. យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ តំ អភិជ្ឈាតា [អភិជ្ឈិតា (ក.) ម. និ. ១.៤៤០ បស្សិតព្ពំ] ហោតិ – ‘អហោ វត យំ បរស្ស តំ មមស្សា’តិ.

‘‘ព្យាបន្នចិត្តោ ហោតិ បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ – ‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តុ វា ពជ្ឈន្តុ វា ឧច្ឆិជ្ជន្តុ វា វិនស្សន្តុ វា មា វា អហេសុ’ន្តិ [មា វា អហេសុំ ឥតិ វា តិ (សី. បី. ក.)].

‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ វិបរីតទស្សនោ – ‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកដទុក្កដានំ [នត្ថេត្ថ បាឋភេទោ] កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, មនសា តិវិធំ អសោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘ឥមេ ខោ, ចុន្ទ, ទស អកុសលកម្មបថា [អកុសលា កម្មបថា (?)]. ឥមេហិ ខោ, ចុន្ទ, ទសហិ អកុសលេហិ កម្មបថេហិ សមន្នាគតោ កាលស្សេវ ឧដ្ឋហន្តោវ សយនម្ហា បថវិំ ចេបិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ បថវិំ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘អល្លានិ ចេបិ គោមយានិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ អល្លានិ គោមយានិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘ហរិតានិ ចេបិ តិណានិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ ហរិតានិ តិណានិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘អគ្គិំ ចេបិ បរិចរតិ, អសុចិយេវ ហោតិ, នោ ចេបិ អគ្គិំ បរិចរតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘បញ្ជលិកោ ចេបិ អាទិច្ចំ នមស្សតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ បញ្ជលិកោ អាទិច្ចំ នមស្សតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘សាយតតិយកំ ចេបិ ឧទកំ ឱរោហតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ សាយតតិយកំ ឧទកំ ឱរោហតិ, អសុចិយេវ ហោតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមេ, ចុន្ទ, ទស អកុសលកម្មបថា អសុចីយេវ [អសុចិច្ចេវ (ស្យា.)] ហោន្តិ អសុចិករណា ច.

‘‘ឥមេសំ បន, ចុន្ទ, ទសន្នំ អកុសលានំ កម្មបថានំ សមន្នាគមនហេតុ និរយោ បញ្ញាយតិ, តិរច្ឆានយោនិ បញ្ញាយតិ, បេត្តិវិសយោ បញ្ញាយតិ, យា វា [យា ច (ក.)] បនញ្ញាបិ កាចិ ទុគ្គតិយោ [ទុគ្គតិ ហោតិ (ស្យា. ក.)].

‘‘តិវិធំ ខោ, ចុន្ទ, កាយេន សោចេយ្យំ ហោតិ; ចតុព្ពិធំ វាចាយ សោចេយ្យំ ហោតិ; តិវិធំ មនសា សោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថំ, ចុន្ទ, តិវិធំ កាយេន សោចេយ្យំ ហោតិ? ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ, លជ្ជី ទយាបន្នោ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ.

‘‘អទិន្នាទានំ បហាយ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ. យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ គាមគតំ វា អរញ្ញគតំ វា, ន តំ អទិន្នំ [តំ នាទិន្នំ (ក. សី., ម. និ. ១.៤៤១)] ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតា ហោតិ.

‘‘កាមេសុមិច្ឆាចារំ បហាយ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ យា តា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សសាមិកា សបរិទណ្ឌា អន្តមសោ មាលាគុឡបរិក្ខិត្តាបិ, តថារូបាសុ ន ចារិត្តំ អាបជ្ជិតា ហោតិ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, តិវិធំ កាយេន សោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ចុន្ទ, ចតុព្ពិធំ វាចាយ សោចេយ្យំ ហោតិ? ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ. សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’តិ, សោ អជានំ វា អាហ ‘ន ជានាមី’តិ, ជានំ វា អាហ ‘ជានាមី’តិ, អបស្សំ វា អាហ ‘ន បស្សាមី’តិ, បស្សំ វា អាហ ‘បស្សាមី’តិ. ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា ន សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ.

‘‘បិសុណំ វាចំ បហាយ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ – ន ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, ន អមុត្រ វា សុត្វា ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា សហិតានំ វា អនុប្បទាតា សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘ផរុសំ វាចំ បហាយ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ. យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘សម្ផប្បលាបំ បហាយ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី; និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, ចតុព្ពិធំ វាចាយ សោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ចុន្ទ, តិវិធំ មនសា សោចេយ្យំ ហោតិ? ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ អនភិជ្ឈាលុ ហោតិ. យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ តំ អនភិជ្ឈិតា ហោតិ – ‘អហោ វត យំ បរស្ស តំ មមស្សា’តិ.

‘‘អព្យាបន្នចិត្តោ ហោតិ អប្បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ – ‘ឥមេ សត្តា អវេរា ហោន្តុ [ឥទំ បទំ សី. ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ, តថា ម. និ. ១.៤៤១] អព្យាបជ្ជា, អនីឃា សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’តិ.

‘‘សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ អវិបរីតទស្សនោ – ‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកដទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, អត្ថិ អយំ លោកោ, អត្ថិ បរោ លោកោ, អត្ថិ មាតា, អត្ថិ បិតា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, តិវិធំ មនសា សោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘ឥមេ ខោ, ចុន្ទ, ទស កុសលកម្មបថា. ឥមេហិ ខោ, ចុន្ទ, ទសហិ កុសលេហិ កម្មបថេហិ សមន្នាគតោ កាលស្សេវ ឧដ្ឋហន្តោវ សយនម្ហា បថវិំ ចេបិ អាមសតិ, សុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ បថវិំ អាមសតិ, សុចិយេវ ហោតិ.

‘‘អល្លានិ ចេបិ គោមយានិ អាមសតិ, សុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ អល្លានិ គោមយានិ អាមសតិ, សុចិយេវ ហោតិ.

‘‘ហរិតានិ ចេបិ តិណានិ អាមសតិ, សុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ ហរិតានិ តិណានិ អាមសតិ, សុចិយេវ ហោតិ.

‘‘អគ្គិំ ចេបិ បរិចរតិ, សុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ អគ្គិំ បរិចរតិ, សុចិយេវ ហោតិ.

‘‘បញ្ជលិកោ ចេបិ អាទិច្ចំ នមស្សតិ, សុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ បញ្ជលិកោ អាទិច្ចំ នមស្សតិ, សុចិយេវ ហោតិ.

‘‘សាយតតិយកំ ចេបិ ឧទកំ ឱរោហតិ, សុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ សាយតតិយកំ ឧទកំ ឱរោហតិ, សុចិយេវ ហោតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមេ, ចុន្ទ, ទស កុសលកម្មបថា សុចីយេវ ហោន្តិ សុចិករណា ច.

‘‘ឥមេសំ បន, ចុន្ទ, ទសន្នំ កុសលានំ កម្មបថានំ សមន្នាគមនហេតុ ទេវា បញ្ញាយន្តិ, មនុស្សា បញ្ញាយន្តិ, យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ សុគតិយោ’’តិ [សុគតិ ហោតីតិ (ស្យា.), សុគតិ ហោតិ (ក.)].

ឯវំ វុត្តេ ចុន្ទោ កម្មារបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ… ឧបាសកំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ទសមំ.