៤. ចតុត្ថបណ្ណាសកំ

(១៦) ១. បុគ្គលវគ្គោ

១. សេវិតព្ពសុត្តំ

១៥៥. ‘‘ទសហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ. កតមេហិ ទសហិ? មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, មិច្ឆាសង្កប្បោ ហោតិ, មិច្ឆាវាចោ ហោតិ, មិច្ឆាកម្មន្តោ ហោតិ, មិច្ឆាអាជីវោ ហោតិ, មិច្ឆាវាយាមោ ហោតិ, មិច្ឆាសតិ ហោតិ, មិច្ឆាសមាធិ ហោតិ, មិច្ឆាញាណី ហោតិ, មិច្ឆាវិមុត្តិ ហោតិ – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ.

‘‘ទសហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ. កតមេហិ ទសហិ? សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, សម្មាសង្កប្បោ ហោតិ, សម្មាវាចោ ហោតិ, សម្មាកម្មន្តោ ហោតិ, សម្មាអាជីវោ ហោតិ, សម្មាវាយាមោ ហោតិ, សម្មាសតិ ហោតិ, សម្មាសមាធិ ហោតិ, សម្មាញាណី ហោតិ, សម្មាវិមុត្តិ ហោតិ – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ’’តិ.

២-១២. ភជិតព្ពាទិសុត្តានិ

១៥៦-១៦៦. ‘‘ទសហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ន ភជិតព្ពោ…បេ… ភជិតព្ពោ…បេ… ន បយិរុបាសិតព្ពោ… បយិរុបាសិតព្ពោ…បេ… ន បុជ្ជោ ហោតិ… បុជ្ជោ ហោតិ…បេ… ន បាសំសោ ហោតិ… បាសំសោ ហោតិ…បេ… អគារវោ ហោតិ… សគារវោ ហោតិ…បេ… អប្បតិស្សោ ហោតិ… សប្បតិស្សោ ហោតិ…បេ… ន អារាធកោ ហោតិ … អារាធកោ ហោតិ…បេ… ន វិសុជ្ឈតិ… វិសុជ្ឈតិ…បេ… មានំ នាធិភោតិ… មានំ អធិភោតិ…បេ. … បញ្ញាយ ន វឌ្ឍតិ… បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ…បេ….

‘‘ពហុំ អបុញ្ញំ បសវតិ… ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ. កតមេហិ ទសហិ? សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, សម្មាសង្កប្បោ ហោតិ, សម្មាវាចោ ហោតិ, សម្មាកម្មន្តោ ហោតិ, សម្មាអាជីវោ ហោតិ, សម្មាវាយាមោ ហោតិ, សម្មាសតិ ហោតិ, សម្មាសមាធិ ហោតិ, សម្មាញាណី ហោតិ, សម្មាវិមុត្តិ ហោតិ – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតី’’តិ.

បុគ្គលវគ្គោ បឋមោ.

(១៧) ២. ជាណុស្សោណិវគ្គោ

១. ព្រាហ្មណបច្ចោរោហណីសុត្តំ

១៦៧. តេន ខោ បន សមយេន ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ តទហុបោសថេ សីសំន្ហាតោ នវំ ខោមយុគំ និវត្ថោ អល្លកុសមុដ្ឋិំ អាទាយ ភគវតោ អវិទូរេ ឯកមន្តំ ឋិតោ ហោតិ.

អទ្ទសា ខោ ភគវា ជាណុស្សោណិំ ព្រាហ្មណំ តទហុបោសថេ សីសំន្ហាតំ នវំ ខោមយុគំ និវត្ថំ អល្លកុសមុដ្ឋិំ អាទាយ ឯកមន្តំ ឋិតំ. ទិស្វាន ជាណុស្សោណិំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, តទហុបោសថេ សីសំន្ហាតោ នវំ ខោមយុគំ និវត្ថោ អល្លកុសមុដ្ឋិំ អាទាយ ឯកមន្តំ ឋិតោ? កិំ ន្វជ្ជ ព្រាហ្មណកុលស្សា’’តិ? ‘‘បច្ចោរោហណី, ភោ គោតម, អជ្ជ ព្រាហ្មណកុលស្សា’’តិ.

‘‘យថា កថំ បន, ព្រាហ្មណ, ព្រាហ្មណានំ បច្ចោរោហណី ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា តទហុបោសថេ សីសំន្ហាតា នវំ ខោមយុគំ និវត្ថា អល្លេន គោមយេន បថវិំ ឱបុញ្ជិត្វា ហរិតេហិ កុសេហិ បត្ថរិត្វា អន្តរា ច វេលំ អន្តរា ច អគ្យាគារំ សេយ្យំ កប្បេន្តិ. តេ តំ រត្តិំ តិក្ខត្តុំ បច្ចុដ្ឋាយ បញ្ជលិកា អគ្គិំ នមស្សន្តិ – ‘បច្ចោរោហាម ភវន្តំ, បច្ចោរោហាម ភវន្ត’ន្តិ. ពហុកេន ច សប្បិតេលនវនីតេន អគ្គិំ សន្តប្បេន្តិ. តស្សា ច រត្តិយា អច្ចយេន បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន ព្រាហ្មណេ សន្តប្បេន្តិ. ឯវំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណានំ បច្ចោរោហណី ហោតី’’តិ.

‘‘អញ្ញថា ខោ, ព្រាហ្មណ, ព្រាហ្មណានំ បច្ចោរោហណី ហោតិ, អញ្ញថា ច បន អរិយស្ស វិនយេ បច្ចោរោហណី ហោតី’’តិ. ‘‘យថា កថំ បន, ភោ គោតម, អរិយស្ស វិនយេ បច្ចោរោហណី ហោតិ? សាធុ មេ ភវំ គោតមោ តថា ធម្មំ ទេសេតុ យថា អរិយស្ស វិនយេ បច្ចោរោហណី ហោតី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឥធ, ព្រាហ្មណ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘បាណាតិបាតស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចា’ តិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ បាណាតិបាតំ បជហតិ; បាណាតិបាតា បច្ចោរោហតិ.

…អទិន្នាទានស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចាតិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ អទិន្នាទានំ បជហតិ; អទិន្នាទានា បច្ចោរោហតិ.

…កាមេសុមិច្ឆាចារស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចាតិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ កាមេសុមិច្ឆាចារំ បជហតិ; កាមេសុមិច្ឆាចារា បច្ចោរោហតិ.

…មុសាវាទស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចាតិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ មុសាវាទំ បជហតិ; មុសាវាទា បច្ចោរោហតិ.

…បិសុណាយ វាចាយ ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចាតិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ បិសុណំ វាចំ បជហតិ; បិសុណាយ វាចាយ បច្ចោរោហតិ.

…ផរុសាយ វាចាយ ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចាតិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ ផរុសំ វាចំ បជហតិ; ផរុសាយ វាចាយ បច្ចោរោហតិ.

…សម្ផប្បលាបស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចាតិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ សម្ផប្បលាបំ បជហតិ; សម្ផប្បលាបា បច្ចោរោហតិ.

…អភិជ្ឈាយ ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចាតិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ អភិជ្ឈំ បជហតិ; អភិជ្ឈាយ បច្ចោរោហតិ.

…ព្យាបាទស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចាតិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ ព្យាបាទំ បជហតិ; ព្យាបាទា បច្ចោរោហតិ.

…មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចា’តិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតិ; មិច្ឆាទិដ្ឋិយា បច្ចោរោហតិ. ឯវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, អរិយស្ស វិនយេ បច្ចោរោហណី ហោតី’’តិ.

‘‘អញ្ញថា ខោ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណានំ បច្ចោរោហណី ហោតិ, អញ្ញថា ច បន អរិយស្ស វិនយេ បច្ចោរោហណី ហោតិ. ឥមិស្សា, ភោ គោតម, អរិយស្ស វិនយេ បច្ចោរោហណិយា ព្រាហ្មណានំ បច្ចោរោហណី កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ. អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. បឋមំ.

២. អរិយបច្ចោរោហណីសុត្តំ

១៦៨. ‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, បច្ចោរោហណិំ ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អរិយា បច្ចោរោហណី? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘បាណាតិបាតស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចា’តិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ បាណាតិបាតំ បជហតិ; បាណាតិបាតា បច្ចោរោហតិ.

… ‘អទិន្នាទានស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ – ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចា’តិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ អទិន្នាទានំ បជហតិ; អទិន្នាទានា បច្ចោរោហតិ.

… ‘កាមេសុមិច្ឆាចារស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ…បេ… កាមេសុមិច្ឆាចារា បច្ចោរោហតិ.

… ‘មុសាវាទស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ…បេ… មុសាវាទា បច្ចោរោហតិ.

… ‘បិសុណាយ វាចាយ ខោ បាបកោ វិបាកោ…បេ… បិសុណាយ វាចាយ បច្ចោរោហតិ.

… ‘ផរុសាយ វាចាយ ខោ បាបកោ វិបាកោ…បេ… ផរុសាយ វាចាយ បច្ចោរោហតិ.

… ‘សម្ផប្បលាបស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ…បេ… សម្ផប្បលាបា បច្ចោរោហតិ.

… ‘អភិជ្ឈាយ ខោ បាបកោ វិបាកោ…បេ… អភិជ្ឈាយ បច្ចោរោហតិ.

… ‘ព្យាបាទស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ…បេ… ព្យាបាទា បច្ចោរោហតិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អរិយា បច្ចោរោហណី? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ខោ បាបកោ វិបាកោ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចា’តិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតិ; មិច្ឆាទិដ្ឋិយា បច្ចោរោហតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយា បច្ចោរោហណី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. សង្គារវសុត្តំ

១៦៩. [អ. និ. ១០.១១៧] អថ ខោ សង្គារវោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សង្គារវោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, ឱរិមំ តីរំ, កិំ បារិមំ តីរ’’ន្តិ? ‘‘បាណាតិបាតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឱរិមំ តីរំ, បាណាតិបាតា វេរមណី បារិមំ តីរំ. អទិន្នាទានំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឱរិមំ តីរំ, អទិន្នាទានា វេរមណី បារិមំ តីរំ. កាមេសុមិច្ឆាចារោ ឱរិមំ តីរំ, កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី បារិមំ តីរំ. មុសាវាទោ ឱរិមំ តីរំ, មុសាវាទា វេរមណី បារិមំ តីរំ. បិសុណា វាចា ឱរិមំ តីរំ, បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី បារិមំ តីរំ. ផរុសា វាចា ឱរិមំ តីរំ, ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី បារិមំ តីរំ. សម្ផប្បលាបោ ឱរិមំ តីរំ, សម្ផប្បលាបា វេរមណី បារិមំ តីរំ. អភិជ្ឈា ឱរិមំ តីរំ, អនភិជ្ឈា បារិមំ តីរំ. ព្យាបាទោ ឱរិមំ តីរំ, អព្យាបាទោ បារិមំ តីរំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ ឱរិមំ តីរំ, សម្មាទិដ្ឋិ បារិមំ តីរំ. ឥទំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឱរិមំ តីរំ, ឥទំ បារិមំ តីរន្តិ.

‘‘អប្បកា តេ មនុស្សេសុ, យេ ជនា បារគាមិនោ;

អថាយំ ឥតរា បជា, តីរមេវានុធាវតិ.

‘‘យេ ច ខោ សម្មទក្ខាតេ, ធម្មេ ធម្មានុវត្តិនោ;

តេ ជនា បារមេស្សន្តិ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរំ.

‘‘កណ្ហំ ធម្មំ វិប្បហាយ, សុក្កំ ភាវេថ បណ្ឌិតោ;

ឱកា អនោកមាគម្ម, វិវេកេ យត្ថ ទូរមំ.

‘‘តត្រាភិរតិមិច្ឆេយ្យ, ហិត្វា កាមេ អកិញ្ចនោ;

បរិយោទបេយ្យ អត្តានំ, ចិត្តក្លេសេហិ បណ្ឌិតោ.

‘‘យេសំ សម្ពោធិយង្គេសុ, សម្មា ចិត្តំ សុភាវិតំ;

អាទានបដិនិស្សគ្គេ, អនុបាទាយ យេ រតា;

ខីណាសវា ជុតិមន្តោ, តេ លោកេ បរិនិព្ពុតា’’តិ. តតិយំ;

៤. ឱរិមសុត្តំ

១៧០. ‘‘ឱរិមញ្ច, ភិក្ខវេ, តីរំ ទេសេស្សាមិ បារិមញ្ច តីរំ. តំ សុណាថ…បេ… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ឱរិមំ តីរំ, កតមញ្ច បារិមំ តីរំ? បាណាតិបាតោ, ភិក្ខវេ, ឱរិមំ តីរំ, បាណាតិបាតា វេរមណី បារិមំ តីរំ. អទិន្នាទានំ ឱរិមំ តីរំ, អទិន្នាទានា វេរមណី បារិមំ តីរំ. កាមេសុមិច្ឆាចារោ ឱរិមំ តីរំ, កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី បារិមំ តីរំ. មុសាវាទោ ឱរិមំ តីរំ, មុសាវាទា វេរមណី បារិមំ តីរំ. បិសុណា វាចា ឱរិមំ តីរំ, បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី បារិមំ តីរំ. ផរុសា វាចា ឱរិមំ តីរំ, ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី បារិមំ តីរំ. សម្ផប្បលាបោ ឱរិមំ តីរំ, សម្ផប្បលាបា វេរមណី បារិមំ តីរំ. អភិជ្ឈា ឱរិមំ តីរំ, អនភិជ្ឈា បារិមំ តីរំ. ព្យាបាទោ ឱរិមំ តីរំ, អព្យាបាទោ បារិមំ តីរំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ ឱរិមំ តីរំ, សម្មាទិដ្ឋិ បារិមំ តីរំ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឱរិមំ តីរំ, ឥទំ បារិមំ តីរន្តិ.

‘‘អប្បកា តេ មនុស្សេសុ, យេ ជនា បារគាមិនោ;

អថាយំ ឥតរា បជា, តីរមេវានុធាវតិ.

‘‘យេ ច ខោ សម្មទក្ខាតេ, ធម្មេ ធម្មានុវត្តិនោ;

តេ ជនា បារមេស្សន្តិ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរំ.

‘‘កណ្ហំ ធម្មំ វិប្បហាយ, សុក្កំ ភាវេថ បណ្ឌិតោ;

ឱកា អនោកមាគម្ម, វិវេកេ យត្ថ ទូរមំ.

‘‘តត្រាភិរតិមិច្ឆេយ្យ, ហិត្វា កាមេ អកិញ្ចនោ;

បរិយោទបេយ្យ អត្តានំ, ចិត្តក្លេសេហិ បណ្ឌិតោ.

‘‘យេសំ សម្ពោធិយង្គេសុ, សម្មា ចិត្តំ សុភាវិតំ;

អាទានបដិនិស្សគ្គេ, អនុបាទាយ យេ រតា;

ខីណាសវា ជុតិមន្តោ, តេ លោកេ បរិនិព្ពុតា’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. បឋមអធម្មសុត្តំ

១៧១. [អ. និ. ១០.១១៣] ‘‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ អនត្ថោ ច; ធម្មោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា អនត្ថញ្ច, ធម្មញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ពំ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អធម្មោ ច អនត្ថោ ច? បាណាតិបាតោ, អទិន្នាទានំ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ, មុសាវាទោ, បិសុណា វាចា, ផរុសា វាចា, សម្ផប្បលាបោ, អភិជ្ឈា, ព្យាបាទោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អធម្មោ ច អនត្ថោ ច.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ធម្មោ ច អត្ថោ ច? បាណាតិបាតា វេរមណី, អទិន្នាទានា វេរមណី, កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី, មុសាវាទា វេរមណី, បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី, ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី, សម្ផប្បលាបា វេរមណី, អនភិជ្ឈា, អព្យាបាទោ, សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ធម្មោ ច អត្ថោ ច.

‘‘‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ អនត្ថោ ច; ធម្មោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា អនត្ថញ្ច, ធម្មញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយអធម្មសុត្តំ

១៧២. ‘‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ ធម្មោ ច; អនត្ថោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា ធម្មញ្ច, អនត្ថញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ. ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន សុគតោ ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ.

អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ ធម្មោ ច; អនត្ថោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា ធម្មញ្ច, អនត្ថញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’’តិ?

អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាម. យថា នោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ ព្យាករិស្សតិ តថា នំ ធារេស្សាមា’’តិ.

អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា មហាកច្ចានេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតទវោចុំ –

‘‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ កច្ចាន, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ ធម្មោ ច; អនត្ថោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា ធម្មញ្ច, អនត្ថញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ.

‘‘តេសំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’តិ?

‘‘តេសំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាម. យថា នោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ ព្យាករិស្សតិ តថា នំ ធារេស្សាមា’តិ. វិភជតុ អាយស្មា មហាកច្ចានោ’’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារំ គវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ មូលំ អតិក្កម្ម ខន្ធំ សាខាបលាសេ សារំ បរិយេសិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ អាយស្មន្តានំ សត្ថរិ សម្មុខីភូតេ តំ ភគវន្តំ អតិសិត្វា អម្ហេ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆិតព្ពំ មញ្ញថ [មញ្ញេថ (សី.), មញ្ញេយ្យាថ (ក.)]. សោ ហាវុសោ, ភគវា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតិ ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ. សោ ចេវ បនេតស្ស កាលោ អហោសិ យំ តុម្ហេ ភគវន្តំយេវ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ. យថា វោ ភគវា ព្យាករេយ្យ តថា នំ ធារេយ្យាថា’’តិ.

‘‘អទ្ធា, អាវុសោ កច្ចាន, ភគវា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតិ ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ. សោ ចេវ បនេតស្ស កាលោ អហោសិ យំ មយំ ភគវន្តំយេវ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាម. យថា នោ ភគវា ព្យាករេយ្យ តថា នំ ធារេយ្យាម. អបិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. វិភជតាយស្មា មហាកច្ចានោ អគរុំ ករិត្វា’’តិ.

‘‘តេន ហាវុសោ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ មហាកច្ចានស្ស បច្ចស្សោសុំ. អថាយស្មា មហាកច្ចានោ ឯតទវោច –

‘‘យំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ.

‘‘កតមោ, ចាវុសោ, អធម្មោ; កតមោ ច ធម្មោ? កតមោ ច អនត្ថោ, កតមោ ច អត្ថោ? ‘‘បាណាតិបាតោ, អាវុសោ, អធម្មោ; បាណាតិបាតា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច បាណាតិបាតបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; បាណាតិបាតា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘អទិន្នាទានំ, អាវុសោ, អធម្មោ; អទិន្នាទានា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច អទិន្នាទានបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; អទិន្នាទានា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘កាមេសុមិច្ឆាចារោ, អាវុសោ, អធម្មោ; កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច កាមេសុមិច្ឆាចារបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘មុសាវាទោ, អាវុសោ, អធម្មោ; មុសាវាទា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច មុសាវាទបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; មុសាវាទា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘បិសុណា វាចា, អាវុសោ, អធម្មោ; បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី ធម្មោ; យេ ច បិសុណាវាចាបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; បិសុណាយ វាចាយ វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘ផរុសា វាចា, អាវុសោ, អធម្មោ; ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី ធម្មោ; យេ ច ផរុសាវាចាបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; ផរុសាយ វាចាយ វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘សម្ផប្បលាបោ, អាវុសោ, អធម្មោ; សម្ផប្បលាបា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច សម្ផប្បលាបបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; សម្ផប្បលាបា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘អភិជ្ឈា, អាវុសោ, អធម្មោ; អនភិជ្ឈា ធម្មោ; យេ ច អភិជ្ឈាបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; អនភិជ្ឈាបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘ព្យាបាទោ, អាវុសោ, អធម្មោ; អព្យាបាទោ ធម្មោ; យេ ច ព្យាបាទបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; អព្យាបាទបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អាវុសោ, អធម្មោ; សម្មាទិដ្ឋិ ធម្មោ; យេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘‘យំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ. ឥមស្ស ខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. អាកង្ខមានា ច បន តុម្ហេ, អាវុសោ, ភគវន្តំយេវ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ. យថា នោ ភគវា ព្យាករោតិ តថា នំ ធារេយ្យាថា’’តិ.

‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ មហាកច្ចានស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ –

‘‘យំ ខោ នោ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ.

‘‘តេសំ នោ, ភន្តេ, អម្ហាកំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’តិ?

‘‘តេសំ នោ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាម. យថា នោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ ព្យាករិស្សតិ តថា នំ ធារេស្សាមា’តិ.

‘‘អថ ខោ មយំ, ភន្តេ, យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមិម្ហា; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតមត្ថំ អបុច្ឆិម្ហា. តេសំ នោ, ភន្តេ, អាយស្មតា មហាកច្ចានេន ឥមេហិ អក្ខរេហិ ឥមេហិ បទេហិ ឥមេហិ ព្យញ្ជនេហិ អត្ថោ សុវិភត្តោ’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខវេ! បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, មហាកច្ចានោ. មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, មហាកច្ចានោ. មំ ចេបិ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ, អហម្បិ ចេតំ ឯវមេវំ ព្យាករេយ្យំ យថា តំ មហាកច្ចានេន ព្យាកតំ. ឯសោ ចេវ តស្ស អត្ថោ. ឯវញ្ច នំ ធារេយ្យាថា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. តតិយអធម្មសុត្តំ

១៧៣. ‘‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ ធម្មោ ច; អនត្ថោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា ធម្មញ្ច, អនត្ថញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ពំ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អធម្មោ, កតមោ ច ធម្មោ; កតមោ ច អនត្ថោ, កតមោ ច អត្ថោ? បាណាតិបាតោ, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; បាណាតិបាតា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច បាណាតិបាតបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; បាណាតិបាតា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘អទិន្នាទានំ, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; អទិន្នាទានា វេរមណី ធម្មោ… កាមេសុមិច្ឆាចារោ, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី ធម្មោ… មុសាវាទោ, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; មុសាវាទា វេរមណី ធម្មោ… បិសុណា វាចា, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី ធម្មោ… ផរុសា វាចា, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី ធម្មោ… សម្ផប្បលាបោ, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; សម្ផប្បលាបា វេរមណី ធម្មោ… អភិជ្ឈា, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; អនភិជ្ឈា ធម្មោ… ព្យាបាទោ, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; អព្យាបាទោ ធម្មោ….

‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ភិក្ខវេ, អធម្មោ; សម្មាទិដ្ឋិ ធម្មោ; យេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ ធម្មោ ច; អនត្ថោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា ធម្មញ្ច, អនត្ថញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. កម្មនិទានសុត្តំ

១៧៤. ‘‘បាណាតិបាតម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ.

‘‘អទិន្នាទានម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ.

‘‘កាមេសុមិច្ឆាចារម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ.

‘‘មុសាវាទម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ.

‘‘បិសុណវាចម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ.

‘‘ផរុសវាចម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ.

‘‘សម្ផប្បលាបម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ.

‘‘អភិជ្ឈម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ.

‘‘ព្យាបាទម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ.

‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តិវិធំ វទាមិ – លោភហេតុកម្បិ, ទោសហេតុកម្បិ, មោហហេតុកម្បិ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, លោភោ កម្មនិទានសម្ភវោ, ទោសោ កម្មនិទានសម្ភវោ, មោហោ កម្មនិទានសម្ភវោ. លោភក្ខយា កម្មនិទានសង្ខយោ, ទោសក្ខយា កម្មនិទានសង្ខយោ, មោហក្ខយា កម្មនិទានសង្ខយោ’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បរិក្កមនសុត្តំ

១៧៥. ‘‘សបរិក្កមនោ អយំ, ភិក្ខវេ, ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ អបរិក្កមនោ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សបរិក្កមនោ អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ អបរិក្កមនោ? បាណាតិបាតិស្ស, ភិក្ខវេ, បាណាតិបាតា វេរមណី បរិក្កមនំ ហោតិ. អទិន្នាទាយិស្ស, ភិក្ខវេ, អទិន្នាទានា វេរមណី បរិក្កមនំ ហោតិ. កាមេសុមិច្ឆាចារិស្ស, ភិក្ខវេ, កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី បរិក្កមនំ ហោតិ. មុសាវាទិស្ស, ភិក្ខវេ, មុសាវាទា វេរមណី បរិក្កមនំ ហោតិ. បិសុណវាចស្ស, ភិក្ខវេ, បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី បរិក្កមនំ ហោតិ. ផរុសវាចស្ស, ភិក្ខវេ, ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី បរិក្កមនំ ហោតិ. សម្ផប្បលាបិស្ស, ភិក្ខវេ, សម្ផប្បលាបា វេរមណី បរិក្កមនំ ហោតិ. អភិជ្ឈាលុស្ស, ភិក្ខវេ, អនភិជ្ឈា បរិក្កមនំ ហោតិ. ព្យាបន្នចិត្តស្ស [ព្យាបាទស្ស (សី. បី. ក.), ព្យាបន្នស្ស (ស្យា.)], ភិក្ខវេ, អព្យាបាទោ បរិក្កមនំ ហោតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិស្ស, ភិក្ខវេ, សម្មាទិដ្ឋិ បរិក្កមនំ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សបរិក្កមនោ អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ អបរិក្កមនោ’’តិ. នវមំ.

១០. ចុន្ទសុត្តំ

១៧៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា បាវាយំ [ចម្បាយំ (ក. សី.) ទី. និ. ២.១៨៩ បស្សិតព្ពំ] វិហរតិ ចុន្ទស្ស កម្មារបុត្តស្ស អម្ពវនេ. អថ ខោ ចុន្ទោ កម្មារបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ចុន្ទំ កម្មារបុត្តំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កស្ស នោ ត្វំ, ចុន្ទ, សោចេយ្យានិ រោចេសី’’តិ? ‘‘ព្រាហ្មណា, ភន្តេ, បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា [សេវាលមាលកា (សី. ស្យា. បី.)] អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា សោចេយ្យានិ បញ្ញបេន្តិ; តេសាហំ សោចេយ្យានិ រោចេមី’’តិ.

‘‘យថា កថំ បន, ចុន្ទ, ព្រាហ្មណា បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា សោចេយ្យានិ បញ្ញបេន្តី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា. តេ សាវកំ [សាវកេ (ស្យា. ក.)] ឯវំ សមាទបេន្តិ – ‘ឯហិ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, កាលស្សេវ [សកាលស្សេវ (ស្យា.)] ឧដ្ឋហន្តោវ [ឧដ្ឋហន្តោ (ស្យា.), វុដ្ឋហន្តោវ (បី. ក.)] សយនម្ហា បថវិំ អាមសេយ្យាសិ; នោ ចេ បថវិំ អាមសេយ្យាសិ, អល្លានិ គោមយានិ អាមសេយ្យាសិ; នោ ចេ អល្លានិ គោមយានិ អាមសេយ្យាសិ, ហរិតានិ តិណានិ អាមសេយ្យាសិ; នោ ចេ ហរិតានិ តិណានិ អាមសេយ្យាសិ, អគ្គិំ បរិចរេយ្យាសិ; នោ ចេ អគ្គិំ បរិចរេយ្យាសិ, បញ្ជលិកោ អាទិច្ចំ នមស្សេយ្យាសិ; នោ ចេ បញ្ជលិកោ អាទិច្ចំ នមស្សេយ្យាសិ, សាយតតិយកំ ឧទកំ ឱរោហេយ្យាសី’តិ. ឯវំ ខោ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា សោចេយ្យានិ បញ្ញបេន្តិ; តេសាហំ សោចេយ្យានិ រោចេមី’’តិ.

‘‘អញ្ញថា ខោ, ចុន្ទ, ព្រាហ្មណា បច្ឆាភូមកា កមណ្ឌលុកា សេវាលមាលិកា អគ្គិបរិចារិកា ឧទកោរោហកា សោចេយ្យានិ បញ្ញបេន្តិ, អញ្ញថា ច បន អរិយស្ស វិនយេ សោចេយ្យំ ហោតី’’តិ. ‘‘យថា កថំ បន, ភន្តេ, អរិយស្ស វិនយេ សោចេយ្យំ ហោតិ? សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា តថា ធម្មំ ទេសេតុ យថា អរិយស្ស វិនយេ សោចេយ្យំ ហោតី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ចុន្ទ, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ចុន្ទោ កម្មារបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘តិវិធំ ខោ, ចុន្ទ, កាយេន អសោចេយ្យំ ហោតិ; ចតុព្ពិធំ វាចាយ អសោចេយ្យំ ហោតិ; តិវិធំ មនសា អសោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ចុន្ទ, តិវិធំ កាយេន អសោចេយ្យំ ហោតិ? ‘‘ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ លុទ្ទោ លោហិតបាណិ ហតបហតេ និវិដ្ឋោ អទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតេសុ [បាណភូតេសុ (ក.)].

‘‘អទិន្នាទាយី ហោតិ. យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ គាមគតំ វា អរញ្ញគតំ វា តំ អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតា ហោតិ.

‘‘កាមេសុមិច្ឆាចារី ហោតិ. យា តា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា [នត្ថិ សី. ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ] ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា [នត្ថិ សី. ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ] ធម្មរក្ខិតា សសាមិកា សបរិទណ្ឌា អន្តមសោ មាលាគុឡបរិក្ខិត្តាបិ, តថារូបាសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិតា ហោតិ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, តិវិធំ កាយេន អសោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ចុន្ទ, ចតុព្ពិធំ វាចាយ អសោចេយ្យំ ហោតិ? ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ មុសាវាទី ហោតិ. សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’តិ [សោ អជានំ វា អហំ ជានាមីតិ, ជានំ វា អហំ ន ជានាមីតិ, អបស្សំ វា អហំ បស្សាមីតិ, បស្សំ វា អហំ ន បស្សាមីតិ (បី. ក.) ឯវមុបរិបិ], សោ អជានំ វា អាហ ‘ជានាមី’តិ, ជានំ វា អាហ ‘ន ជានាមី’តិ; អបស្សំ វា អាហ ‘បស្សាមី’តិ, បស្សំ វា អាហ ‘ន បស្សាមី’តិ [សោ អជានំ វា អហំ ជានាមីតិ, ជានំ វា អហំ ន ជានាមីតិ, អបស្សំ វា អហំ បស្សាមីតិ, បស្សំ វា អហំ ន បស្សាមីតិ (បី. ក.) ឯវមុបរិបិ]. ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ.

‘‘បិសុណវាចោ ហោតិ. ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ សមគ្គានំ វា ភេត្តា [ភេទាតា (ក.)], ភិន្នានំ វា អនុប្បទាតា, វគ្គារាមោ វគ្គរតោ វគ្គនន្ទី វគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘ផរុសវាចោ ហោតិ. យា សា វាចា អណ្ឌកា កក្កសា បរកដុកា បរាភិសជ្ជនី កោធសាមន្តា អសមាធិសំវត្តនិកា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘សម្ផប្បលាបី ហោតិ អកាលវាទី អភូតវាទី អនត្ថវាទី អធម្មវាទី អវិនយវាទី; អនិធានវតិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ អកាលេន អនបទេសំ អបរិយន្តវតិំ អនត្ថសំហិតំ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, ចតុព្ពិធំ វាចាយ អសោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ចុន្ទ, តិវិធំ មនសា អសោចេយ្យំ ហោតិ? ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ អភិជ្ឈាលុ ហោតិ. យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ តំ អភិជ្ឈាតា [អភិជ្ឈិតា (ក.) ម. និ. ១.៤៤០ បស្សិតព្ពំ] ហោតិ – ‘អហោ វត យំ បរស្ស តំ មមស្សា’តិ.

‘‘ព្យាបន្នចិត្តោ ហោតិ បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ – ‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តុ វា ពជ្ឈន្តុ វា ឧច្ឆិជ្ជន្តុ វា វិនស្សន្តុ វា មា វា អហេសុ’ន្តិ [មា វា អហេសុំ ឥតិ វា តិ (សី. បី. ក.)].

‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ វិបរីតទស្សនោ – ‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកដទុក្កដានំ [នត្ថេត្ថ បាឋភេទោ] កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, មនសា តិវិធំ អសោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘ឥមេ ខោ, ចុន្ទ, ទស អកុសលកម្មបថា [អកុសលា កម្មបថា (?)]. ឥមេហិ ខោ, ចុន្ទ, ទសហិ អកុសលេហិ កម្មបថេហិ សមន្នាគតោ កាលស្សេវ ឧដ្ឋហន្តោវ សយនម្ហា បថវិំ ចេបិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ បថវិំ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘អល្លានិ ចេបិ គោមយានិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ អល្លានិ គោមយានិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘ហរិតានិ ចេបិ តិណានិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ ហរិតានិ តិណានិ អាមសតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘អគ្គិំ ចេបិ បរិចរតិ, អសុចិយេវ ហោតិ, នោ ចេបិ អគ្គិំ បរិចរតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘បញ្ជលិកោ ចេបិ អាទិច្ចំ នមស្សតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ បញ្ជលិកោ អាទិច្ចំ នមស្សតិ, អសុចិយេវ ហោតិ.

‘‘សាយតតិយកំ ចេបិ ឧទកំ ឱរោហតិ, អសុចិយេវ ហោតិ; នោ ចេបិ សាយតតិយកំ ឧទកំ ឱរោហតិ, អសុចិយេវ ហោតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមេ, ចុន្ទ, ទស អកុសលកម្មបថា អសុចីយេវ [អសុចិច្ចេវ (ស្យា.)] ហោន្តិ អសុចិករណា ច.

‘‘ឥមេសំ បន, ចុន្ទ, ទសន្នំ អកុសលានំ កម្មបថានំ សមន្នាគមនហេតុ និរយោ បញ្ញាយតិ, តិរច្ឆានយោនិ បញ្ញាយតិ, បេត្តិវិសយោ បញ្ញាយតិ, យា វា [យា ច (ក.)] បនញ្ញាបិ កាចិ ទុគ្គតិយោ [ទុគ្គតិ ហោតិ (ស្យា. ក.)].

‘‘តិវិធំ ខោ, ចុន្ទ, កាយេន សោចេយ្យំ ហោតិ; ចតុព្ពិធំ វាចាយ សោចេយ្យំ ហោតិ; តិវិធំ មនសា សោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថំ, ចុន្ទ, តិវិធំ កាយេន សោចេយ្យំ ហោតិ? ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ, លជ្ជី ទយាបន្នោ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ.

‘‘អទិន្នាទានំ បហាយ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ. យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ គាមគតំ វា អរញ្ញគតំ វា, ន តំ អទិន្នំ [តំ នាទិន្នំ (ក. សី., ម. និ. ១.៤៤១)] ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតា ហោតិ.

‘‘កាមេសុមិច្ឆាចារំ បហាយ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ យា តា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សសាមិកា សបរិទណ្ឌា អន្តមសោ មាលាគុឡបរិក្ខិត្តាបិ, តថារូបាសុ ន ចារិត្តំ អាបជ្ជិតា ហោតិ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, តិវិធំ កាយេន សោចេយ្យំ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ចុន្ទ, ចតុព្ពិធំ វាចាយ សោចេយ្យំ ហោតិ? ឥធ, ចុន្ទ, ឯកច្ចោ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ. សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’តិ, សោ អជានំ វា អាហ ‘ន ជានាមី’តិ, ជានំ វា អាហ ‘ជានាមី’តិ, អបស្សំ វា អាហ ‘ន បស្សាមី’តិ, បស្សំ វា អាហ ‘បស្សាមី’តិ. ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា ន សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ.

‘‘បិសុណំ វាចំ បហាយ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ – ន ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, ន អមុត្រ វា សុត្វា ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា សហិតានំ វា អនុប្បទាតា សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘ផរុសំ វាចំ បហាយ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ. យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘សម្ផប្បលាបំ បហាយ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី; និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ. ឯវំ ខោ, ចុន្ទ, ចតុព្ពិធំ វាចាយ សោចេយ្យំ ហោតិ.