੧. ਪਚ੍ਚਯਚਤੁਕ੍ਕਵਣ੍ਣਨਾ

ਅਵਿਜ੍ਜਂ ਅਙ੍ਗਂ ਅਗ੍ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਪਰਂ ‘‘ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾ ਸਙ੍ਖਾਰੋ’’ਤਿਆਦੀਨਿ ਪਚ੍ਚਯਸਹਿਤਾਨਿ ਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾਨਿ ਅਙ੍ਗਭਾਵੇਨ ਵੁਤ੍ਤਾਨੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਨ, ਤਸ੍ਸ ਅਨਙ੍ਗਤ੍ਤਾ’’ਤਿ. ਏਵਞ੍ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਨਿਦ੍ਦੇਸੇ (ਵਿਭ. ੨੨੬) ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਅਵਿਜ੍ਜਾ’’ਤਿ ਅਵਿਜ੍ਜਂ ਵਿਸੁਂ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮੋ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾ ਸਙ੍ਖਾਰੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਤਂਤਂਪਚ੍ਚਯਵਨ੍ਤੋ ਸਙ੍ਖਾਰਾਦਯੋ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜਿਤਾਤਿ. ਤੀਸੁ ਪਕਾਰੇਸੁ ਪਠਮਪਠਮਵਾਰੋ ਦੁਤਿਯਵਾਰਾਦੀਸੁ ਪਵਿਸਨ੍ਤੋ ਪਚ੍ਚਯਵਿਸੇਸਾਦਿਸਬ੍ਬਨਾਨਤ੍ਤਸਾਧਾਰਣਤ੍ਤਾ ਤੇ ਵਾਰਵਿਸੇਸੇ ਗਣ੍ਹਾਤੀਤਿ ‘‘ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਗਾਹਕੋ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਪਠਮਵਾਰੋ ਏਵ ਹਿ ਨ ਕੇਵਲਂ ਛਟ੍ਠਾਯਤਨਮੇਵ, ਅਥ ਖੋ ਨਾਮਞ੍ਚ ਫਸ੍ਸਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯੋ, ਨਾਮਂ ਵਾ ਨ ਕੇਵਲਂ ਛਟ੍ਠਾਯਤਨਸ੍ਸੇਵ, ਅਥ ਖੋ ਫਸ੍ਸਸ੍ਸਾਪੀਤਿ ਪਚ੍ਚਯਵਿਸੇਸਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ, ਯੇਨ ਅਤ੍ਥਵਿਸੇਸੇਨ ਮਹਾਨਿਦਾਨਸੁਤ੍ਤਦੇਸਨਾ ਪਵਤ੍ਤਾ, ਤਂਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਞ੍ਚ ਛਟ੍ਠਾਯਤਨਙ੍ਗਂ ਪਰਿਹਾਪੇਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤੋਤਿ ਤਸ੍ਸ ਦੁਤਿਯਵਾਰੇ ਚ ਪਵੇਸੋ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਨ ਸਬ੍ਬਙ੍ਗਸਮੋਰੋਧਤੋ.

ਯਤ੍ਥਾਤਿ ਵਾਰਚਤੁਕ੍ਕੇ ਏਕੇਕਵਾਰੇ ਚ. ਅਞ੍ਞਥਾਤਿ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਤੋ ਅਞ੍ਞਥਾ ਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਅਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ‘‘ਰੂਪਂ ਸਲ਼ਾਯਤਨ’’ਨ੍ਤਿ, ਤੇਸੁਪਿ ਚ ਵਾਰੇਸੁ ਚਤੂਸੁਪਿ ਸੋਕਾਦਯੋ ਅਵੁਤ੍ਤਾ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯੇਸੁ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਤਤ੍ਥ ਚ ਵੁਤ੍ਤਮੇਵ ਇਧ ‘‘ਛਟ੍ਠਾਯਤਨ’’ਨ੍ਤਿ ਅਞ੍ਞਥਾ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ.

ਸਬ੍ਬਟ੍ਠਾਨਸਾਧਾਰਣਤੋਤਿ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਸਬ੍ਬਵਾਰਸਾਧਾਰਣਤੋ, ਸਬ੍ਬਵਿਞ੍ਞਾਣਪਵਤ੍ਤਿਟ੍ਠਾਨਭਵਸਾਧਾਰਣਤੋ ਵਾ. ਵਿਨਾ ਅਭਾਵੇਨ ਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਖਨ੍ਧਤ੍ਤਯਮ੍ਪਿ ਸਮਾਨਂ ਫਲਂ ਪਚ੍ਚਯੋ ਚਾਤਿ ਆਹ ‘‘ਅਵਿਸੇਸੇਨਾ’’ਤਿ. ‘‘ਤਿਣ੍ਣਂ ਸਙ੍ਗਤਿ ਫਸ੍ਸੋ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੨੦੪; ਸਂ. ਨਿ. ੨.੪੩) ਵਚਨਤੋ ਪਨ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਫਸ੍ਸਸ੍ਸ ਵਿਸੇਸਪਚ੍ਚਯੋਤਿ ਤਸ੍ਸ ਫਸ੍ਸੋ ਵਿਸਿਟ੍ਠਂ ਫਲਂ, ਸਤਿਪਿ ਪਚ੍ਚਯਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾਨਂ ਆਹਾਰਪਚ੍ਚਯਭਾਵੇ ਮਨੋਸਞ੍ਚੇਤਨਾਯ ਵਿਞ੍ਞਾਣਾਹਰਣਂ ਵਿਸਿਟ੍ਠਂ ਕਿਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਸਙ੍ਖਾਰੋ ਚਸ੍ਸ ਵਿਸਿਟ੍ਠੋ ਪਚ੍ਚਯੋ. ਅਚਿਤ੍ਤਕ੍ਖਣਮਤ੍ਤਾਨੀਤਿ ਚਿਤ੍ਤਕ੍ਖਣਪ੍ਪਮਾਣਰਹਿਤਾਨਿ. ਤਸ੍ਸਤ੍ਥੋਤਿ ਤਸ੍ਸ ਵੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਅਵਿਜ੍ਜਾਦਿਕਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੋ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਵਣ੍ਣਨਾਯਂ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇਵ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ.

ਹੇਤੁਕਾਦੀਨੀਤਿ ਏਤ੍ਥ ਯਸ੍ਮਿਂ ਚਤੁਕ੍ਕੇ ਹੇਤੁਕ-ਸਦ੍ਦੋ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਤਂ ਹੇਤੁਕ-ਸਦ੍ਦਸਹਚਰਿਤਤ੍ਤਾ ‘‘ਹੇਤੁਕ’’ਨ੍ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਹੇਤੁ-ਸਦ੍ਦੋ ਗਤਿਸੂਚਕੋ ਅਵਿਗਤਤਾ ਚ ਵਿਗਤਤਾਨਿਵਾਰਣਵਸੇਨ ਗਤਿ ਏਵ ਹੋਤੀਤਿ ਹੇਤੁਕਚਤੁਕ੍ਕਂ ਅਵਿਗਤਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ.

ਤਿਧਾ ਚਤੁਧਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਵਾਤਿ ਵਾ-ਸਦ੍ਦੋ ‘‘ਛਧਾ ਵਾ’’ਤਿਪਿ ਵਿਕਪ੍ਪੇਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਸਮਾਧਿ ਹਿ ਸਾਧਾਰਣੇਹਿ ਤੀਹਿ ਝਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਗ੍ਗਪਚ੍ਚਯੇਹਿ ਚ ਪਚ੍ਚਯੋਤਿ. ਉਪਾਦਾਨਂ ਭਵਸ੍ਸ ਮਗ੍ਗਪਚ੍ਚਯੇਨ ਚਾਤਿ ਸਤ੍ਤਧਾਤਿ ਕਾਮੁਪਾਦਾਨਵਜ੍ਜਾਨਂ ਵਸੇਨ ਵਦਤਿ. ਕਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਪਨ ਯਥਾ ਭਵਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤਿ, ਸੋ ਪਕਾਰੋ ਤਣ੍ਹਾਯਂ ਵੁਤ੍ਤੋ ਏਵਾਤਿ ਨ ਵੁਤ੍ਤੋ.

ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਚਤੁਕ੍ਕੇ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯੇਨ ਪਚ੍ਚਯਾ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਵਚਨਵਸੇਨਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ. ਅਤ੍ਥੋ ਹਿ ਨ ਕਤ੍ਥਚਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਯਥਾਸਕੇਹਿ ਪਚ੍ਚਯੋ ਨ ਹੋਤਿ, ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨੇਵ ਪਨ ਇਮਸ੍ਸ ਚਤੁਕ੍ਕਸ੍ਸ ਵੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਸੋਯੇਵੇਤ੍ਥ ਹੋਤੀਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ. ਪਠਮਵਾਰੋਤਿ ਪਠਮਚਤੁਕ੍ਕੋਤਿ ਏਵਂ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ. ਭਵਾਦੀਨਂ ਤਥਾ ਅਭਾਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨੇਵ ਪਠਮਚਤੁਕ੍ਕੋ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਭਵੋ ਜਾਤਿਯਾ, ਜਾਤਿ ਚ ਮਰਣਸ੍ਸ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯੋ ਨ ਹੋਤੀਤਿ ਯਥਾ ਅਵਿਗਤਚਤੁਕ੍ਕਾਦੀਸੁ ‘‘ਭਵਪਚ੍ਚਯਾ ਜਾਤਿ ਭਵਹੇਤੁਕਾ’’ਤਿਆਦਿ ਨ ਵੁਤ੍ਤਂ ਭਵਾਦੀਨਂ ਅਵਿਗਤਾਦਿਪਚ੍ਚਯਤਾਯ ਅਭਾਵਤੋ, ਏਵਮਿਧਾਪਿ ‘‘ਭਵਪਚ੍ਚਯਾ ਜਾਤੀ’’ਤਿਆਦਿ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ ਸਿਯਾ. ਪਚ੍ਚਯਵਚਨਮੇਵ ਹਿ ਤੇਸਂ ਸਹਜਾਤਸੂਚਕਂ ਆਪਨ੍ਨਂ ਅਵਿਗਤਚਤੁਕ੍ਕਾਦੀਸੁ ਵਿਯ ਇਧ ਪਚ੍ਚਯਵਿਸੇਸਸੂਚਕਸ੍ਸ ਵਚਨਨ੍ਤਰਸ੍ਸ ਅਭਾਵਾ, ਨ ਚ ਤਂ ਨ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਨ ਚ ਭਵਾਦਯੋ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯਾ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਨ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨੇਵਾਯਂ ਚਤੁਕ੍ਕੋ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਸੇਸਪਚ੍ਚਯਾਨਞ੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ‘‘ਭਵਾਦੀਨ’’ਨ੍ਤਿ ਏਤੇਨ ਸਹ ਅਯੋਜੇਤ੍ਵਾ ਸਾਮਞ੍ਞੇਨ ਅਵਿਜ੍ਜਾਦੀਨਂ ਸਹਜਾਤੇਨ ਸਹ ਸੇਸਪਚ੍ਚਯਭਾਵਾਨਞ੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਅਯਞ੍ਹੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ – ਪਚ੍ਚਯਵਿਸੇਸਸੂਚਕਸ੍ਸ ਵਚਨਨ੍ਤਰਸ੍ਸ ਅਭਾਵਾ ਸਹਜਾਤਤੋ ਅਞ੍ਞੇ ਪਚ੍ਚਯਭਾਵਾ ਅਵਿਜ੍ਜਾਦੀਨਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨੇਵਾਯਂ ਚਤੁਕ੍ਕੋ ਆਰਦ੍ਧੋਤਿ ਵੁਚ੍ਚੇਯ੍ਯ, ਨ ਚ ਤੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਨਾਯਂ ਤਥਾ ਆਰਦ੍ਧੋਤਿ.

‘‘ਮਹਾਨਿਦਾਨਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਏਕਾਦਸਙ੍ਗਿਕੋ ਪਟਿਚ੍ਚਸਮੁਪ੍ਪਾਦੋ ਵੁਤ੍ਤੋ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਥ ਪਨ ‘‘ਨਾਮਰੂਪਪਚ੍ਚਯਾ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ, ਵਿਞ੍ਞਾਣਪਚ੍ਚਯਾ ਨਾਮਰੂਪਂ, ਨਾਮਪਚ੍ਚਯਾ ਫਸ੍ਸੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਦੀ. ਨਿ. ੨.੯੭) ਦ੍ਵਿਕ੍ਖਤ੍ਤੁਂ ਆਗਤੇ ਨਾਮਰੂਪੇ ਏਕਧਾ ਗਹਿਤੇ ਨਵਙ੍ਗਿਕੋ, ਦ੍ਵਿਧਾ ਗਹਿਤੇ ਦਸਙ੍ਗਿਕੋ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਅਞ੍ਞਤ੍ਥ ਪਨ ਵੁਤ੍ਤੇਸੁ ਅਵਿਜ੍ਜਾਸਙ੍ਖਾਰੇਸੁ ਅਦ੍ਧਤ੍ਤਯਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਯੋਜਿਯਮਾਨੇਸੁ ਏਕਾਦਸਙ੍ਗਿਕੋ ਹੋਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਮਹਾਨਿਦਾਨਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਦੇਸਨਾਯ ਪਰਿਗ੍ਗਹਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਥ ਹਿ ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਾਦੀਨਿ ਵਿਯ ਰੂਪੇ ਛਟ੍ਠਾਯਤਨਞ੍ਚ ਨਾਮੇ ਅਨ੍ਤੋਗਧਂ ਕਤ੍ਵਾ ਫਸ੍ਸਸ੍ਸ ਨਿਰਵਸੇਸਰੂਪਪਚ੍ਚਯਂ ਵਿਯ ਨਿਰਵਸੇਸਨਾਮਪਚ੍ਚਯਞ੍ਚ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਨਾਮਰੂਪਪਚ੍ਚਯਾ ਫਸ੍ਸੋ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਏਵਮਿਧਾਪਿ ਤਤ੍ਥ ਦਸ੍ਸਿਤਵਿਸੇਸਦਸ੍ਸਨੇਨ ਤਂਦੇਸਨਾਪਰਿਗ੍ਗਹਤ੍ਥਂ ਏਕਚਿਤ੍ਤਕ੍ਖਣਿਕੇ ਪਟਿਚ੍ਚਸਮੁਪ੍ਪਾਦੇ ਛਟ੍ਠਾਯਤਨਂ ਨਾਮਨ੍ਤੋਗਧਂ ਕਤ੍ਵਾ ‘‘ਨਾਮਪਚ੍ਚਯਾ ਫਸ੍ਸੋ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.

ਰੂਪਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿਦੇਸਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਦੇਸਿਤਤ੍ਤਾ ‘‘ਇਮਸ੍ਸਾ’’ਤਿ ਵਚਨਸੇਸੋ, ਨ ਪੁਰਿਮਾਨਨ੍ਤਿ, ਤੇਨੇਵ ‘‘ਅਯਞ੍ਹੀ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ.

ਯੋਨਿਵਸੇਨ ਓਪਪਾਤਿਕਾਨਨ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਥ ਸਂਸੇਦਜਯੋਨਿਕਾਪਿ ਪਰਿਪੁਣ੍ਣਾਯਤਨਭਾਵੇਨ ਓਪਪਾਤਿਕਸਙ੍ਗਹਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਪਧਾਨਾਯ ਵਾ ਯੋਨਿਯਾ ਸਬ੍ਬਪਰਿਪੁਣ੍ਣਾਯਤਨਯੋਨਿਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਓਪਪਾਤਿਕਾਨ’’ਨ੍ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਏਵਂ ਸਙ੍ਗਹਨਿਦਸ੍ਸਨਵਸੇਨੇਵ ਹਿ ਧਮ੍ਮਹਦਯਵਿਭਙ੍ਗੇਪਿ (ਵਿਭ. ੧੦੦੯) ‘‘ਓਪਪਾਤਿਕਾਨਂ ਪੇਤਾਨ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ ਓਪਪਾਤਿਕਗ੍ਗਹਣਮੇਵ ਕਤਂ, ਨ ਸਂਸੇਦਜਗ੍ਗਹਣਨ੍ਤਿ. ਏਕਚਿਤ੍ਤਕ੍ਖਣੇ ਛਹਾਯਤਨੇਹਿ ਫਸ੍ਸਸ੍ਸ ਪਵਤ੍ਤਿ ਨਤ੍ਥਿ, ਨ ਚੇਕਸ੍ਸ ਅਕੁਸਲਫਸ੍ਸਸ੍ਸ ਛਟ੍ਠਾਯਤਨਵਜ੍ਜਂ ਆਯਤਨਂ ਸਮਾਨਕ੍ਖਣੇ ਪਵਤ੍ਤਮਾਨਂ ਪਚ੍ਚਯਭੂਤਂ ਅਤ੍ਥਿ, ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯੋ ਚੇਤ੍ਥ ਪਵਤ੍ਤਕੋ ਨ ਹੋਤੀਤਿ ਨ ਗਯ੍ਹਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਸਲ਼ਾਯਤਨਪਚ੍ਚਯਾ ਫਸ੍ਸੋ’’ਤਿ ਨ ਸਕ੍ਕਾ ਵਤ੍ਤੁਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ‘‘ਯਸ੍ਮਾ ਪਨੇਸੋ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ.

ਪੁਰਿਮਯੋਨਿਦ੍ਵਯੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਮ੍ਪਿ ਕੇਸਞ੍ਚਿ ਸਲ਼ਾਯਤਨਂ ਕਲਲਾਦਿਕਾਲੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ‘‘ਸਦਾ ਅਸਮ੍ਭਵਤੋ’’ਤਿ ਆਹ. ਪਚ੍ਛਿਮਯੋਨਿਦ੍ਵਯੇ ਪਨ ਯੇਸਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤੇਸਂ ਸਦਾ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ. ਇਤੋਤਿ ਇਮਸ੍ਮਾ ਚਤੁਕ੍ਕਤੋ, ਨਯਤੋ ਵਾ, ਯੋ ਵਿਸੇਸੋ.

ਪਚ੍ਚਯਚਤੁਕ੍ਕਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.