੧. ਪਚ੍ਚਯਾਨੁਲੋਮਵਣ੍ਣਨਾ

ਏਕੇਕਂ ਤਿਕਦੁਕਨ੍ਤਿ ਏਕੇਕਂ ਤਿਕਂ ਦੁਕਞ੍ਚਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਨ ਤਿਕਦੁਕਨ੍ਤਿ.

ਪਚ੍ਚਯਾ ਚੇਵਾਤਿ ਯੇ ਕੁਸਲਾਦਿਧਮ੍ਮੇ ਪਟਿਚ੍ਚਾਤਿ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਤੇ ਪਟਿਚ੍ਚਤ੍ਥਂ ਫਰਨ੍ਤਾ ਕੁਸਲਾਦਿਪਚ੍ਚਯਾ ਚੇਵਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਤੇਨੇਵਾਹ ‘‘ਤੇ ਚ ਖੋ ਸਹਜਾਤਾਵਾ’’ਤਿ. ਯੇਹਿ ਪਨ ਹੇਤਾਦਿਪਚ੍ਚਯੇਹਿ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਤੇ ਸਹਜਾਤਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ ਅਸਹਜਾਤਾਪੀਤਿ. ਏਤ੍ਥ ਪਟਿਚ੍ਚਸਹਜਾਤਵਾਰੇਹਿ ਸਮਾਨਤ੍ਥੇਹਿ ਪਟਿਚ੍ਚਸਹਜਾਤਾਭਿਧਾਨੇਹਿ ਸਮਾਨਤ੍ਥਂ ਬੋਧੇਨ੍ਤੇਨ ਭਗਵਤਾ ਪਚ੍ਛਿਮਵਾਰੇਨ ਪੁਰਿਮਵਾਰੋ, ਪੁਰਿਮਵਾਰੇਨ ਚ ਪਚ੍ਛਿਮਵਾਰੋ ਚ ਬੋਧਿਤੋਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਏਸ ਨਯੋ ਪਚ੍ਚਯਨਿਸ੍ਸਯਵਾਰੇਸੁ ਸਂਸਟ੍ਠਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਵਾਰੇਸੁ ਚ, ਏਵਞ੍ਚ ਨਿਰੁਤ੍ਤਿਕੋਸਲ੍ਲਂ ਜਨਿਤਂ ਹੋਤੀਤਿ.

‘‘ਤੇ ਤੇ ਪਨ ਪਞ੍ਹੇ ਉਦ੍ਧਰਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨ ਕੁਸਲੋ ਹੇਤੁ ਹੇਤੁਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਕਾਨਂ ਧਮ੍ਮਾਨ’’ਨ੍ਤਿ ਲਿਖਿਤਂ. ‘‘ਕੁਸਲਾ ਹੇਤੂ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਕਾਨਂ ਖਨ੍ਧਾਨ’’ਨ੍ਤਿ (ਪਟ੍ਠਾ. ੧.੧.੪੦੧) ਪਞ੍ਹਾਵਾਰਪਾਠੋਤਿ ਪਮਾਦਲੇਖਾ ਏਸਾਤਿ ਪਾਲ਼ਿਯਂ ਆਗਤਪਾਠਮੇਵ ਪਠਨ੍ਤਿ. ਪੁਰਿਮਵਾਰੇਸੁ ਸਹਜਾਤਨਿਸ੍ਸਯਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਪਚ੍ਚਯਭਾਵੇਹਿ ਕੁਸਲਾਦਿਧਮ੍ਮੇ ਨਿਯਮੇਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਮਿਂ ਨਿਯਮੇ ਕੁਸਲਾਦੀਨਂ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾਦੀਹਿ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪੁਚ੍ਛਿਤ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨਂ ਕਤਂ, ਨ ਤਤ੍ਥ ‘‘ਇਮੇ ਨਾਮ ਤੇ ਧਮ੍ਮਾ ਹੇਤਾਦਿਪਚ੍ਚਯਭੂਤਾ’’ਤਿ ਵਿਞ੍ਞਾਯਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਤ੍ਥ ‘‘ਸਿਯਾ ਕੁਸਲਂ ਧਮ੍ਮਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਕੁਸਲੋ ਧਮ੍ਮੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ’’ਤਿ (ਪਟ੍ਠਾ. ੧.੧.੨੫) ਏਵਮਾਦੀਹਿ ਸਙ੍ਗਹਿਤੇ ਪਟਿਚ੍ਚਤ੍ਥਾਦਿਫਰਣਕਭਾਵੇ ਹੇਤਾਦਿਪਚ੍ਚਯਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ਹੇਤਾਦਿਪਚ੍ਚਯਾਨਂ ਨਿਚ੍ਛਯਾਭਾਵਤੋ ਪਞ੍ਹਾ ਨਿਜ੍ਜਟਾ ਨਿਗ੍ਗੁਮ੍ਬਾ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਵਿਭਤ੍ਤਾ, ਇਧ ਪਨ ‘‘ਸਿਯਾ ਕੁਸਲੋ ਧਮ੍ਮੋ ਕੁਸਲਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯੇਨ ਪਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿ ਏਵਮਾਦੀਹਿ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾ ਹੇਤਾਦਿਪਚ੍ਚਯਭੂਤਾ ਕੁਸਲਾਦਯੋ ਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਚ ਨਿਚ੍ਛਿਤਾ, ਨ ਕੋਚਿ ਪੁਚ੍ਛਾਸਙ੍ਗਹਿਤੋ ਅਤ੍ਥੋ ਅਨਿਚ੍ਛਿਤੋ ਨਾਮ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਸਬ੍ਬੇਪਿ ਤੇ ਪਞ੍ਹਾ ਨਿਜ੍ਜਟਾ ਨਿਗ੍ਗੁਮ੍ਬਾ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਭਤ੍ਤਾ’’ਤਿ. ਪਞ੍ਹਾ ਪਨ ਉਦ੍ਧਰਿਤ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨਂ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ਸਮਾਨਨ੍ਤਿ ਨ ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਨਿਜ੍ਜਟਤਾ ਵੁਤ੍ਤਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ.

ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਪਞ੍ਞਾਪਿਤਤ੍ਤਾਤਿ ਪੁਚ੍ਛਾਮਤ੍ਤੇਨੇਵ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਠਪਿਤਤ੍ਤਾ ਪਕਾਸਿਤਤ੍ਤਾ, ਨਾਨਪ੍ਪਕਾਰੇਹਿ ਵਾ ਞਾਪਿਤਤ੍ਤਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.

੨੫-੩੪. ਪਰਿਕਪ੍ਪਪੁਚ੍ਛਾਤਿ ਵਿਧਿਪੁਚ੍ਛਾ. ਕਿਂ ਸਿਯਾਤਿ ਏਸੋ ਵਿਧਿ ਕਿਂ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਕਿਂ ਸਿਯਾ, ਅਥ ਨ ਸਿਯਾਤਿ ਸਮ੍ਪੁਚ੍ਛਨਂ ਵਾ ਪਰਿਕਪ੍ਪਪੁਚ੍ਛਾਤਿ ਵਦਤਿ. ਕਿਮਿਦਂ ਸਮ੍ਪੁਚ੍ਛਨਂ ਨਾਮ? ਸਮੇਚ੍ਚ ਪੁਚ੍ਛਨਂ, ‘‘ਕਿਂ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਂ ਪਰਿਯਾਪੁਣੇਯ੍ਯ, ਅਥ ਅਭਿਧਮ੍ਮ’’ਨ੍ਤਿ ਅਞ੍ਞੇਨ ਸਹ ਸਮ੍ਪਧਾਰਣਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਯੋ ਕੁਸਲੋ ਧਮ੍ਮੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ, ਸੋ ਕੁਸਲਂ ਧਮ੍ਮਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਸਿਯਾਤਿ ਏਤਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਥੇ ਸਤਿ ਪਚ੍ਛਾਜਾਤਵਿਪਾਕਪਚ੍ਚਯੇਸੁਪਿ ਸਬ੍ਬਪੁਚ੍ਛਾਨਂ ਪਵਤ੍ਤਿਤੋ ‘‘ਯੋ ਕੁਸਲੋ ਧਮ੍ਮੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯ ਪਚ੍ਛਾਜਾਤਪਚ੍ਚਯਾ ਵਿਪਾਕਪਚ੍ਚਯਾ, ਸੋ ਕੁਸਲਂ ਧਮ੍ਮਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਸਿਯਾ’’ਤਿ ਅਯਮਤ੍ਥੋ ਵਿਞ੍ਞਾਯੇਯ੍ਯ, ਤਥਾ ਚ ਸਤਿ ਪਚ੍ਛਾਜਾਤਪਚ੍ਚਯਾ ਵਿਪਾਕਪਚ੍ਚਯਾਤਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਂ ਨਿਦ੍ਧਾਰੇਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਸ ਕੁਸਲਂ ਧਮ੍ਮਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਭਵਨਸ੍ਸ ਪੁਚ੍ਛਨਤੋ ਕੁਸਲਾਨਂ ਤੇਹਿ ਪਚ੍ਚਯੇਹਿ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਅਨੁਞ੍ਞਾਤਾਤਿ ਆਪਜ੍ਜਤਿ, ਨ ਚ ਤਂਤਂਪਚ੍ਚਯਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਾਨਂ ਕੁਸਲਾਦੀਨਂ ਕੁਸਲਾਦਿਧਮ੍ਮੇ ਪਟਿਚ੍ਚ ਭਵਨਮਤ੍ਥਿਤਾ ਏਤ੍ਥ ਪੁਚ੍ਛਿਤਾ, ਅਥ ਖੋ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ, ਏਵਞ੍ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨੇ ‘‘ਕੁਸਲਂ ਧਮ੍ਮਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਕੁਸਲੋ ਧਮ੍ਮੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯੇਵ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜਿਤਾਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਯਮਤ੍ਥੋ ਸਦੋਸੋਤਿ ‘‘ਅਥ ਵਾ’’ਤਿ ਅਤ੍ਥਨ੍ਤਰਵਚਨਂ ਵੁਤ੍ਤਂ.

ਤਤ੍ਥ ‘‘ਕੁਸਲੋ ਧਮ੍ਮੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯਾ’’ਤਿ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਅਨੁਜਾਨਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ ਸਿਯਾ ਏਤ’’ਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਸਾ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ ਭਵਨਪੁਚ੍ਛਨਂ, ‘‘ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ’’ਤਿ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਅਨੁਜਾਨਿਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਸਾ ‘‘ਸਿਯਾ ਏਤ’’ਨ੍ਤਿ ਭਵਨਪੁਚ੍ਛਨਞ੍ਚ ਨ ਯੁਤ੍ਤਂ. ਅਨੁਞ੍ਞਾਤਞ੍ਹਿ ਨਿਚ੍ਛਿਤਮੇਵਾਤਿ. ਤਸ੍ਮਾ ਅਨਨੁਜਾਨਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਕੁਸਲਂ ਧਮ੍ਮਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਕੁਸਲੋ ਧਮ੍ਮੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ’’ਤਿ ਏਵਂ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਂ ਕਿਂ ਸਿਯਾਤਿ ਪੁਚ੍ਛਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯਾਤਿ ਵਾ ਇਦਮ੍ਪਿ ਸਮ੍ਪੁਚ੍ਛਨਮੇਵ, ਕੁਸਲਂ ਧਮ੍ਮਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਕੁਸਲੋ ਧਮ੍ਮੋ ਕਿਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸਿਯਾਤਿ ਯਥਾਪੁਚ੍ਛਿਤਸ੍ਸੇਵ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਸ੍ਸ ਸਮ੍ਭਵਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ‘‘ਕਿਂ ਏਵਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਂ ਸਿਯਾ ਸਮ੍ਭਵੇਯ੍ਯਾ’’ਤਿ, ਅਯਂ ਨਯੋ ਸਿਯਾਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਪਚ੍ਛਾਯੋਜਨੇ. ਯਥਾਠਾਨੇਯੇਵ ਪਨ ਠਿਤਾ ‘‘ਸਿਯਾ’’ਤਿ ਏਸਾ ਸਾਮਞ੍ਞਪੁਚ੍ਛਾ, ਤਾਯ ਪਨ ਪੁਚ੍ਛਾਯ ‘‘ਇਦਂ ਨਾਮ ਪੁਚ੍ਛਿਤ’’ਨ੍ਤਿ ਨ ਵਿਞ੍ਞਾਯਤੀਤਿ ਤਸ੍ਸਾਯੇਵ ਪੁਚ੍ਛਾਯ ਵਿਸੇਸਨਤ੍ਥਂ ‘‘ਕੁਸਲਂ ਧਮ੍ਮਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਕੁਸਲੋ ਧਮ੍ਮੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ’’ਤਿ ਪੁਚ੍ਛਤਿ, ਏਵਂ ਵਿਸੇਸਿਤਬ੍ਬਵਿਸੇਸਨਭਾਵੇਨ ਦ੍ਵੇਪਿ ਪੁਚ੍ਛਾ ਏਕਾਯੇਵ ਪੁਚ੍ਛਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ.

ਗਮਨੁਸ੍ਸੁਕ੍ਕਵਚਨਨ੍ਤਿ ਗਮਨਸ੍ਸ ਸਮਾਨਕਤ੍ਤੁਕਪਚ੍ਛਿਮਕਾਲਕਿਰਿਯਾਪੇਕ੍ਖਵਚਨਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਯਦਿਪਿ ਪਟਿਗਮਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤੀਨਂ ਪੁਰਿਮਪਚ੍ਛਿਮਕਾਲਤਾ ਨਤ੍ਥਿ, ਪਚ੍ਚਯਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾਨਂ ਪਨ ਸਹਜਾਤਾਨਮ੍ਪਿ ਪਚ੍ਚਯਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਭਾਵੇਨ ਗਹਣਂ ਪੁਰਿਮਪਚ੍ਛਿਮਭਾਵੇਨੇਵ ਹੋਤੀਤਿ ਗਹਣਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿਆਕਾਰਵਸੇਨ ਪਚ੍ਚਯਾਯਤ੍ਤਤਾਅਤ੍ਤਪਟਿਲਾਭਸਙ੍ਖਾਤਾਨਂ ਪਟਿਗਮਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਕਿਰਿਯਾਨਮ੍ਪਿ ਪੁਰਿਮਪਚ੍ਛਿਮਕਾਲਵੋਹਾਰੋ ਹੋਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਗਮਨਂ ਵਾ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਏਵਾਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਸ੍ਸ ਪਟਿਗਮਨਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨ੍ਤਸ੍ਸ ਪਟਿਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਂ ਸਮਾਨਕਿਰਿਯਾ. ਪਟਿਕਰਣਞ੍ਹਿ ਪਟਿਸਦ੍ਦਤ੍ਥੋਤਿ. ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਕੁਸਲਂ ਧਮ੍ਮ’’ਨ੍ਤਿ ਉਪਯੋਗਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਂ ਪਚ੍ਚਯਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਤਦਾਯਤ੍ਤੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਪਟਿਗਨ੍ਤ੍ਵਾਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ, ਤੇਨ ਪਟਿਚ੍ਚਾਤਿ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯਂ ਕਤ੍ਵਾਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ. ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯਕਰਣਞ੍ਹਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਾਭਿਮੁਖਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਂ ਪਟਿਗਮਨਂ, ਤਂ ਕਤ੍ਵਾਤਿ ਪਟਿਚ੍ਚਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੋਤਿ.

੩੫-੩੮. ਤਾਸੁ ਪਾਲ਼ਿਯਂ ਦ੍ਵੇਯੇਵ ਦਸ੍ਸਿਤਾਤਿ ਹੇਤਾਰਮ੍ਮਣਦੁਕੇ ਦ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਪੁਚ੍ਛਾਨਂ ਦਸ੍ਸਿਤਤ੍ਤਾ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਏਤ੍ਥ ਚ ਏਕਮੂਲਕਾਦਿਭਾਵੋ ਪੁਚ੍ਛਾਨਂ ਵੁਤ੍ਤੋਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ, ਪਚ੍ਚਯਾਨਂ ਪਨ ਵਸੇਨ ਸਬ੍ਬਪਠਮੋ ਪਚ੍ਚਯਨ੍ਤਰੇਨ ਅਵੋਮਿਸ੍ਸਕਤ੍ਤਾ ਸੁਦ੍ਧਿਕਨਯੋ, ਦੁਤਿਯੋ ਆਰਮ੍ਮਣਾਦੀਸੁ ਏਕੇਕਸ੍ਸ ਹੇਤੁ ਏਵ ਏਕਮੂਲਕਨ੍ਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਏਕਮੂਲਕਨਯੋ. ਏਵਂ ਹੇਤਾਰਮ੍ਮਣਦੁਕਾਦੀਨਂ ਅਧਿਪਤਿਆਦੀਨਂ ਮੂਲਭਾਵਤੋ ਦੁਕਮੂਲਕਾਦਯੋ ਨਯਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਤੇਵੀਸਤਿਮੂਲਕਨਯੋ ਚ ਤਤੋ ਪਰਂ ਮੂਲਸ੍ਸ ਅਭਾਵਤੋ ‘‘ਸਬ੍ਬਮੂਲਕ’’ਨ੍ਤਿ ਪਾਲ਼ਿਯਂ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਤਤ੍ਥ ਨਪੁਂਸਕਨਿਦ੍ਦੇਸੇਨ ਏਕ…ਪੇ… ਸਬ੍ਬਮੂਲਕਂ ਪਚ੍ਚਯਗਮਨਂ ਪਾਲ਼ਿਗਮਨਂ ਵਾਤਿ ਵਿਞ੍ਞਾਯਤਿ, ਏਕ…ਪੇ… ਸਬ੍ਬਮੂਲਕਂ ਨਯਂ ਅਸਮ੍ਮੁਯ੍ਹਨ੍ਤੇਨਾਤਿ ਉਪਯੋਗੋ ਵਾ, ਇਧ ਚ ਸਬ੍ਬਮੂਲਕਨ੍ਤਿ ਚ ਤੇਵੀਸਤਿਮੂਲਕਸ੍ਸੇਵ ਵੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਪਚ੍ਚਨੀਯੇ ਵਕ੍ਖਤਿ ‘‘ਯਥਾ ਅਨੁਲੋਮੇ ਏਕੇਕਸ੍ਸ ਪਦਸ੍ਸ ਏਕਮੂਲਕਂ…ਪੇ… ਯਾਵ ਤੇਵੀਸਤਿਮੂਲਕਂ, ਏਵਂ ਪਚ੍ਚਨੀਯੇਪਿ ਵਿਤ੍ਥਾਰੇਤਬ੍ਬ’’ਨ੍ਤਿ (ਪਟ੍ਠਾ. ਅਟ੍ਠ. ੧.੪੨-੪੪).

੩੯-੪੦. ‘‘ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਾ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾਤਿ ਏਤ੍ਤਾਵਤਾ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਂ ਆਦਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਪਰਿਯੋਸਾਨੋ ਏਕਮੂਲਕਨਯੋ ਦਸ੍ਸਿਤੋ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਵਿਨਯੇ ਵਿਯ ਚਕ੍ਕਬਨ੍ਧਨਵਸੇਨ ਪਾਲ਼ਿਗਤਿ ਆਪਜ੍ਜਤਿ, ਨ ਹੇਟ੍ਠਿਮਸੋਧਨਵਸੇਨ. ਹੇਟ੍ਠਿਮਸੋਧਨਵਸੇਨ ਚ ਇਧ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ ਪਾਲ਼ਿ ਗਤਾ, ਏਵਞ੍ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨੇ ‘‘ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਾ ਹੇਤੁਯਾ ਤੀਣਿ, ਅਧਿਪਤਿਪਚ੍ਚਯਾ ਤੀਣਿ, ਅਧਿਪਤਿਪਚ੍ਚਯਾ ਹੇਤੁਯਾ ਨਵ, ਆਰਮ੍ਮਣੇ ਤੀਣੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਹੇਟ੍ਠਿਮਂ ਸੋਧੇਤ੍ਵਾਵ ਪਾਲ਼ਿ ਪਵਤ੍ਤਾ. ਯੋ ਚੇਤ੍ਥ ‘‘ਏਕਮੂਲਕਨਯੋ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਸੋ ਸੁਦ੍ਧਿਕਨਯੋਵ. ਸੋ ਚ ਵਿਸੇਸਾਭਾਵਤੋ ਆਰਮ੍ਮਣਮੂਲਕਾਦੀਸੁ ਨ ਲਬ੍ਭਤਿ. ਨ ਹਿ ਆਰਮ੍ਮਣਾਦੀਸੁ ਤਸ੍ਮਿਂ ਤਸ੍ਮਿਂ ਆਦਿਮ੍ਹਿ ਠਪਿਤੇਪਿ ਪਚ੍ਚਯਨ੍ਤਰੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਾਵੇਨ ਆਦਿਮ੍ਹਿ ਵੁਤ੍ਤਸੁਦ੍ਧਿਕਤੋ ਵਿਸੇਸਤ੍ਥੋ ਲਬ੍ਭਤਿ, ਤੇਨੇਵ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨੇਪਿ ਆਰਮ੍ਮਣਮੂਲਕਾਦੀਸੁ ਸੁਦ੍ਧਿਕਨਯੋ ਨ ਦਸ੍ਸਿਤੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਾ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਾ ਅਧਿਪਤਿਪਚ੍ਚਯਾ…ਪੇ… ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਾ ਅਵਿਗਤਪਚ੍ਚਯਾ’’ਤਿ (ਪਟ੍ਠਾ. ੧.੧.੩੯) ਅਯਂ ਹੇਟ੍ਠਿਮਸੋਧਨਵਸੇਨ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯੇ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾਦਿਕੇ ਯੋਜੇਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤੋ ਏਕਮੂਲਕਨਯੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ‘‘ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਾ…ਪੇ… ਅਵਿਗਤਪਚ੍ਚਯਾ’’ਤਿ ਵਾ ਏਕਮੂਲਕੇਸੁ ਅਨਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯਸ੍ਸ ਮੂਲਕਂ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਏਕਮੂਲਕਾਦੀਨਿ ਸਂਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਸਬ੍ਬਮੂਲਕਸ੍ਸਾਵਸਾਨੇਨ ਅਵਿਗਤਪਚ੍ਚਯੇਨ ਨਿਟ੍ਠਾਪਿਤਨ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਅਧਿਪਤਿਪਚ੍ਚਯਾ ਅਨਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯਾ ਸਮਨਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯਾ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯਾ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਪਚ੍ਚਯਾਤਿ ਇਦਂ ਮੂਲਮੇਵ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਏਕਮੂਲਕਾਦੀਨਂ ਸਂਖਿਪਨਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ, ਨ ਸੁਦ੍ਧਿਕਦਸ੍ਸਨਂ, ਨਾਪਿ ਸਬ੍ਬਮੂਲਕੇ ਕਤਿਪਯਪਚ੍ਚਯਦਸ੍ਸਨਂ.

੪੧. ਤਤੋ ਨਿਸ੍ਸਯਾਦੀਨਿ ਮੂਲਾਨਿਪਿ ਸਂਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਅਵਿਗਤਮੂਲਕਨਯਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਅਵਿਗਤਪਚ੍ਚਯਾ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ’’ਤਿਆਦਿ ਆਰਦ੍ਧਂ. ਏਤਸ੍ਮਿਞ੍ਚ ਸੁਦ੍ਧਿਕਸ੍ਸ ਅਦਸ੍ਸਨੇਨ ਆਰਮ੍ਮਣਮੂਲਕਾਦੀਸੁ ਵਿਸੁਂ ਵਿਸੁਂ ਸੁਦ੍ਧਿਕਨਯੋ ਨ ਲਬ੍ਭਤੀਤਿ ਞਾਪਿਤੋ ਹੋਤਿ. ਨ ਹਿ ਆਦਿ ਕਤ੍ਥਚਿ ਸਂਖੇਪਨ੍ਤਰਗਤੋ ਹੋਤਿ. ਆਦਿਅਨ੍ਤੇਹਿ ਮਜ੍ਝਿਮਾਨਂ ਦਸ੍ਸਨਞ੍ਹਿ ਸਙ੍ਖੇਪੋ, ਆਦਿਤੋ ਪਭੁਤਿ ਕਤਿਚਿ ਵਤ੍ਵਾ ਗਤਿਦਸ੍ਸਨਂ ਵਾਤਿ. ਦੁਤਿਯਚਤੁਕ੍ਕਂ ਵਤ੍ਵਾ ‘‘ਵਿਗਤਪਚ੍ਚਯਾ’’ਤਿ ਪਦਂ ਉਦ੍ਧਰਿਤ੍ਵਾ ਠਪਿਤਂ. ਤੇਨ ਓਸਾਨਚਤੁਕ੍ਕਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਤਤਿਯਚਤੁਕ੍ਕਤੋ ਪਭੁਤਿ ਵਾ ਪਞ੍ਚਕਮੂਲਾਨਿ ਸਂਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਸਬ੍ਬਮੂਲਕਸ੍ਸ ਅਵਸਾਨੇਨ ਨਿਟ੍ਠਪੇਤਿ.

ਏਤ੍ਥ ਚ ਦੁਕਮੂਲਕਾਦੀਸੁ ਯਥਾ ਹੇਤੁਆਰਮ੍ਮਣਦੁਕੇਨ ਸਦ੍ਧਿਂ ਅਵਸੇਸਾ ਪਚ੍ਚਯਾ ਯੋਜਿਤਾ, ਹੇਤਾਰਮ੍ਮਣਾਧਿਪਤਿਤਿਕਾਦੀਹਿ ਚ ਅਵਸੇਸਾਵਸੇਸਾ, ਏਵਂ ਹੇਤੁਅਧਿਪਤਿਦੁਕਾਦੀਹਿ ਹੇਤੁਅਧਿਪਤਿਅਨਨ੍ਤਰਤਿਕਾਦੀਹਿ ਚ ਅਵਸੇਸਾਵਸੇਸਾ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬਾ ਸਿਯੁਂ. ਯਦਿ ਚ ਸਬ੍ਬੇਸਂ ਪਚ੍ਚਯਾਨਂ ਮੂਲਭਾਵੇਨ ਯੋਜਿਤਤ੍ਤਾ ਹੇਤੁਮੂਲਕੇ ਹੇਤੁਅਧਿਪਤਿਆਦਿਦੁਕਾਨਂ ਅਧਿਪਤਿਮੂਲਕਾਦੀਸੁ ਅਧਿਪਤਿਹੇਤੁਆਦਿਦੁਕੇਹਿ ਵਿਸੇਸੋ ਨਤ੍ਥਿ. ਤੇ ਏਵ ਹਿ ਪਚ੍ਚਯਾ ਉਪ੍ਪਟਿਪਾਟਿਯਾ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਤਥਾਪਿ ਆਰਮ੍ਮਣਮੂਲਕਾਦੀਸੁ ਆਰਮ੍ਮਣਾਧਿਪਤਿਦੁਕਾਦੀਨਂ ਅਵਸੇਸਾਵਸੇਸੇਹਿ, ਹੇਤੁਮੂਲਕੇ ਚ ਹੇਤੁਅਧਿਪਤਿਅਨਨ੍ਤਰਤਿਕਾਦੀਨਂ ਅਵਸੇਸਾਵਸੇਸੇਹਿ ਯੋਜਨੇ ਅਤ੍ਥਿ ਵਿਸੇਸੋਤਿ. ਯਸ੍ਮਾ ਪਨ ਏਵਂ ਯੋਜਿਯਮਾਨੇਸੁਪਿ ਸੁਖਗ੍ਗਹਣਂ ਨ ਹੋਤਿ, ਨ ਚ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਾਯ ਯੋਜਨਾਯ ਸਬ੍ਬਾ ਸਾ ਯੋਜਨਾ ਪਞ੍ਞਵਤਾ ਨ ਸਕ੍ਕਾ ਵਿਞ੍ਞਾਤੁਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਥਾ ਅਯੋਜੇਤ੍ਵਾ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨੇਵ ਯੋਜਨਾ ਕਤਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਦੇਸਨਾਵਿਧਾਨੇ ਹਿ ਭਗਵਾਵ ਪਮਾਣਨ੍ਤਿ. ਗਣਨਾਗਾਥਾ ਆਦਿਮਪਾਠੇ ਕਾਚਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ, ਤਸ੍ਮਾ ਸੁਟ੍ਠੁ ਗਣੇਤ੍ਵਾ ਗਹੇਤਬ੍ਬਾ.

‘‘ਦ੍ਵਾਵੀਸਤਿਯਾ ਤਿਕੇਸੁ ਏਕੇਕਂ ਤਿਕਂ ਦੁਕਾਨਂ ਸਤੇਨ ਸਤੇਨ ਸਦ੍ਧਿਂ ਯੋਜੇਤ੍ਵਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਤਂ ਦੁਕਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨੇ ਕੇਸਞ੍ਚਿ ਪੋਤ੍ਥਕਾਨਂ ਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਕੇਸੁਚਿ ਪਨ ਏਕੇਕੋ ਦੁਕੋ ਦ੍ਵਾਵੀਸਤਿਯਾ ਦ੍ਵਾਵੀਸਤਿਯਾ ਤਿਕੇਹਿ ਯੋਜਿਤੋ, ਤਞ੍ਚ ਗਮਨਂ ਯੁਤ੍ਤਂ. ਨ ਹਿ ਤਤ੍ਥ ਤਿਕਸ੍ਸ ਯੋਜਨਾ ਅਤ੍ਥਿ, ਅਥ ਖੋ ਤਿਕਾਨਂ ਏਕੇਕੇਨ ਪਦੇਨ ਦੁਕਸ੍ਸਾਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਛਸਟ੍ਠਿਯਾ ਤਿਕਪਦੇਸੁ ਏਕੇਕੇਨ ਸਂਸਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾ ਛਸਟ੍ਠਿ ਹੇਤੁਦੁਕਾ, ਤਥਾ ਸਹੇਤੁਕਦੁਕਾਦਯੋ ਚਾਤਿ ਦੁਕਾਨਂ ਛਸਤਾਧਿਕਾਨਿ ਛਸਹਸ੍ਸਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਤੇਸੁ ਏਕੇਕਸ੍ਮਿਂ ਪਟਿਚ੍ਚਵਾਰਾਦਯੋ ਸਤ੍ਤ ਵਾਰਾ ਨਯਾ ਪੁਚ੍ਛਾ ਚ ਸਬ੍ਬਾ ਦੁਕਪਟ੍ਠਾਨੇ ਹੇਤੁਦੁਕੇਨ ਸਮਾਨਾ.

‘‘ਦੁਕਸਤੇ ਏਕੇਕਂ ਦੁਕਂ ਦ੍ਵਾਵੀਸਤਿਯਾ ਤਿਕੇਹਿ ਸਦ੍ਧਿਂ ਯੋਜੇਤ੍ਵਾ’’ਤਿ ਚ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਤਮ੍ਪਿ ਤਿਕਦੁਕਪਟ੍ਠਾਨੇ ਕੇਸਞ੍ਚਿ ਪੋਤ੍ਥਕਾਨਂ ਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਪਨ ਯੁਤ੍ਤਗਮਨੇਸੁ ਏਕੇਕੋ ਤਿਕੋ ਦੁਕਸਤੇਨ ਯੋਜਿਤੋ. ਤਤ੍ਥ ਹੇਤੁਪਦਂ ਪਕ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤੋ ਏਕੋ ਕੁਸਲਤ੍ਤਿਕੋ, ਤਥਾ ਨਹੇਤੁਪਦਂ…ਪੇ… ਅਰਣਪਦਨ੍ਤਿ ਕੁਸਲਤ੍ਤਿਕਾਨਂ ਦ੍ਵੇ ਸਤਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਵੇਦਨਾਤ੍ਤਿਕਾਦੀਨਮ੍ਪੀਤਿ ਸਬ੍ਬੇਸਂ ਚਤੁਸਤਾਧਿਕਾਨਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਸਹਸ੍ਸਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਤੇਸੁ ਏਕੇਕਸ੍ਮਿਂ ਵਾਰਨਯਪੁਚ੍ਛਾ ਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨੇ ਕੁਸਲਤ੍ਤਿਕੇਨ ਸਮਾਨਾ.

‘‘ਛ ਅਨੁਲੋਮਮ੍ਹਿ ਨਯਾ ਸੁਗਮ੍ਭੀਰਾ’’ਤਿ ਵਚਨਤੋ ਪਨਾਤਿ ਏਤੇਨ ਇਦਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ – ‘‘ਅਨੁਲੋਮਮ੍ਹੀ’’ਤਿ ‘‘ਤਿਕਾਦਯੋ ਛਨਯਾ’’ਤਿ ਚ ਅਵਿਸੇਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਪਟਿਚ੍ਚਵਾਰਾਦਿਵਸੇਨ ਸਤ੍ਤਵਿਧਮ੍ਪਿ ਅਨੁਲੋਮਂ ਸਹ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਛ ਅਨੁਲੋਮਮ੍ਹੀ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਅਨੁਲੋਮਾਦਿਵਸੇਨ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਂ ਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਂ ਸਹ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਤਿਕਞ੍ਚ ਪਟ੍ਠਾਨਵਰ’’ਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਾਨਿ ਦੁਕਪਟ੍ਠਾਨਾਦੀਨਿ ਸਹ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਦੁਕੁਤ੍ਤਮ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਂ ਵਤ੍ਵਾ ‘‘ਛ ਨਯਾ ਸੁਗਮ੍ਭੀਰਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਇਮਮਤ੍ਥਂ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਪਚ੍ਚਯਾਨੁਲੋਮੇ ਸਤ੍ਤਪ੍ਪਭੇਦੇ ਛਪਿ ਏਤੇ ਪਟ੍ਠਾਨਾ ਪਟ੍ਠਾਨਨਯਾ ਚਤੁਪ੍ਪਭੇਦਾ ਪੁਚ੍ਛਾਵਸੇਨ ਉਦ੍ਧਰਿਤਬ੍ਬਾਤਿ. ਏਵਞ੍ਹਿ ਸਬ੍ਬਸ੍ਮਿਂ ਪਟ੍ਠਾਨੇ ਸਬ੍ਬੋ ਪਚ੍ਚਯਾਨੁਲੋਮੋ ਦਸ੍ਸਿਤੋ ਹੋਤੀਤਿ. ਪਚ੍ਚਨੀਯਗਾਥਾਦੀਸੁਪਿ ਏਸੇਵ ਨਯੋ. ਏਤ੍ਥ ਚ ਦੁਕਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਾਦੀਸੁ ਵਿਸੇਸਿਤਬ੍ਬੇਹਿ ਤਿਕੇਹਿ ਪਟ੍ਠਾਨਂ ਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਂ. ਦੁਕਾਨਂ ਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਂ ਦੁਕਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਂ. ਦੁਕਵਿਸੇਸਿਤਾ ਵਾ ਤਿਕਾ ਦੁਕਤਿਕਾ, ਦੁਕਤਿਕਾਨਂ ਪਟ੍ਠਾਨਂ ਦੁਕਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਨਯੇਨ ਵਚਨਤ੍ਥੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਦੁਕਾਦਿਵਿਸੇਸਿਤਸ੍ਸ ਚੇਤ੍ਥ ਤਿਕਾਦਿਪਦਸ੍ਸ ਦੁਕਾਦਿਭਾਵੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਦੁਕਪਟ੍ਠਾਨਮੇਵ ਹਿ ਤਿਕਪਦਸਂਸਨ੍ਦਨਵਸੇਨ ਦੁਕਪਦਸਂਸਨ੍ਦਨਵਸੇਨ ਚ ਪਵਤ੍ਤਂ ਦੁਕਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਂ ਦੁਕਦੁਕਪਟ੍ਠਾਨਞ੍ਚ, ਤਥਾ ਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਮੇਵ ਦੁਕਪਦਸਂਸਨ੍ਦਨਵਸੇਨ ਤਿਕਪਦਸਂਸਨ੍ਦਨਵਸੇਨ ਚ ਪਵਤ੍ਤਂ ਤਿਕਦੁਕਪਟ੍ਠਾਨਂ ਤਿਕਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਞ੍ਚਾਤਿ.

ਪਚ੍ਚਯਾਨੁਲੋਮਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.