੧. ਚੇਤਨਾਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੧੭੧. ਤਤਿਯਸ੍ਸ ਪਠਮੇ ਕਾਯਸਞ੍ਚੇਤਨਾਹੇਤੂਤਿ ਕਾਯਕਮ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਕਾਯਿਕਸ੍ਸ ਕਮ੍ਮਸ੍ਸ ਕਟਤ੍ਤਾ ਉਪਚਿਤਤ੍ਤਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਏਸ ਨਯੋ ਸੇਸਸਞ੍ਚੇਤਨਾਦ੍ਵਯੇਪਿ. ਉਦ੍ਧਚ੍ਚਸਹਗਤਚੇਤਨਾ ਪਵਤ੍ਤਿਵਿਪਾਕਂ ਦੇਤਿਯੇਵਾਤਿ ‘‘ਵੀਸਤਿਵਿਧਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਥਾ ਵਚੀਸਞ੍ਚੇਤਨਾ ਮਨੋਸਞ੍ਚੇਤਨਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਕਾਮਾਵਚਰਕੁਸਲਾਕੁਸਲਵਸੇਨ ਵੀਸਤਿ ਚੇਤਨਾ ਲਬ੍ਭਨ੍ਤਿ. ਇਦਂ ਤਥਾ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਉਪਸਂਹਰਤਿ. ਅਪਿਚੇਤ੍ਥ ਨਵ ਮਹਗ੍ਗਤਚੇਤਨਾਪਿ ਲਬ੍ਭਨ੍ਤੀਤਿ ਇਮਿਨਾ ਨਵਹਿ ਰੂਪਾਰੂਪਕੁਸਲਚੇਤਨਾਹਿ ਸਦ੍ਧਿਂ ਮਨੋਦ੍ਵਾਰੇ ਏਕੂਨਤਿਂਸਾਤਿ ਤੀਸੁ ਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਏਕੂਨਸਤ੍ਤਤਿ ਚੇਤਨਾ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾਵਾਤਿ ਇਦਂ ਤਾਪਿ ਚੇਤਨਾ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾਵ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਾ ਹਿ ਏਕੂਨਸਤ੍ਤਤਿ ਚੇਤਨਾ ਕੁਸਲਾਪਿ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਪਗੇਵ ਇਤਰਾ ਅਪ੍ਪਹੀਨਾਵਿਜ੍ਜਸ੍ਸੇਵ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਤੋ ਪਹੀਨਾਵਿਜ੍ਜਸ੍ਸ ਅਨੁਪ੍ਪਜ੍ਜਨਤੋ.

ਯਸ੍ਮਾ ਯਂ ਤਂ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਂ ਚੇਤਨਾਭੇਦਂ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰਞ੍ਚੇਵ ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰਞ੍ਚ ਮਨੋਸਙ੍ਖਾਰਞ੍ਚ ਪਰੇਹਿ ਅਨੁਸ੍ਸਾਹਿਤੋ ਸਾਮਮ੍ਪਿ ਅਸਙ੍ਖਾਰਿਕਚਿਤ੍ਤੇਨ ਕਰੋਤਿ, ਪਰੇਹਿ ਕਾਰਿਯਮਾਨੋ ਸਸਙ੍ਖਾਰਿਕਚਿਤ੍ਤੇਨਪਿ ਕਰੋਤਿ, ‘‘ਇਦਂ ਨਾਮ ਕਮ੍ਮਂ ਕਰੋਨ੍ਤੋਪਿ ਤਸ੍ਸ ਏਵਰੂਪੋ ਨਾਮ ਵਿਪਾਕੋ ਭਵਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ ਏਵਂ ਕਮ੍ਮਂ ਵਿਪਾਕਞ੍ਚ ਜਾਨਨ੍ਤੋਪਿ ਕਰੋਤਿ, ਮਾਤਾਪਿਤੂਸੁ ਚੇਤਿਯਵਨ੍ਦਨਾਦੀਨਿ ਕਰੋਨ੍ਤੇਸੁ ਅਨੁਕਰੋਨ੍ਤੋ ਦਾਰਕੋ ਵਿਯ ਕੇਵਲਂ ਕਮ੍ਮਞ੍ਞੇਵ ਵਿਜ੍ਜਾਨਨ੍ਤੋ ‘‘ਇਮਸ੍ਸ ਪਨ ਕਮ੍ਮਸ੍ਸ ਅਯਂ ਵਿਪਾਕੋ’’ਤਿ ਵਿਪਾਕਂ ਅਜਾਨਨ੍ਤੋਪਿ ਕਰੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਸਾਮਂ ਵਾ ਤ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਪਰੇਹਿ ਅਨਾਣਤ੍ਤੋਤਿ ਸਰਸੇਨੇਵ ਵਤ੍ਤਮਾਨੋ. ਜਾਨਨ੍ਤੋਤਿ ਅਨੁਸ੍ਸਵਾਦਿਵਸੇਨ ਜਾਨਨ੍ਤੋ.

ਨਨੁ ਚ ਖੀਣਾਸਵੋ ਚੇਤਿਯਂ ਵਨ੍ਦਤਿ, ਧਮ੍ਮਂ ਭਣਤਿ, ਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ ਮਨਸਿ ਕਰੋਤਿ, ਕਥਮਸ੍ਸ ਕਾਯਕਮ੍ਮਾਦਯੋ ਨ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ? ਅਵਿਪਾਕਤ੍ਤਾ. ਖੀਣਾਸਵੇਨ ਹਿ ਕਤਕਮ੍ਮਂ ਨੇਵ ਕੁਸਲਂ ਹੋਤਿ ਨਾਕੁਸਲਂ, ਅਵਿਪਾਕਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਕਿਰਿਯਾਮਤ੍ਤੇ ਤਿਟ੍ਠਤਿ. ਤੇਨਸ੍ਸ ਤੇ ਕਾਯਾਦਯੋ ਨ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਤੇਨੇਵਾਹ ‘‘ਖੀਣਾਸਵਸ੍ਸ ਕਾਯੇਨ ਕਰਣਕਮ੍ਮਂ ਪਞ੍ਞਾਯਤੀ’’ਤਿਆਦਿ. ਤਨ੍ਤਿ ਕੁਸਲਾਕੁਸਲਂ.

ਖਿਡ੍ਡਾਯ ਪਦੁਸ੍ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਖਿਡ੍ਡਾਪਦੋਸਿਨੋ, ਖਿਡ੍ਡਾਪਦੋਸਿਨੋ ਏਵ ਖਿਡ੍ਡਾਪਦੋਸਿਕਾ. ਖਿਡ੍ਡਾਪਦੋਸੋ ਵਾ ਏਤੇਸਂ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਖਿਡ੍ਡਾਪਦੋਸਿਕਾ. ਤੇ ਕਿਰ ਪੁਞ੍ਞਵਿਸੇਸਾਧਿਗਤੇਨ ਮਹਨ੍ਤੇਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਿਰਿਵਿਭਵੇਨ ਨਕ੍ਖਤ੍ਤਂ ਕੀਲ਼ਨ੍ਤਾ ਤਾਯ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਮਹਨ੍ਤਤਾਯ ‘‘ਆਹਾਰਂ ਪਰਿਭੁਞ੍ਜਿਮ੍ਹਾ ਨ ਪਰਿਭੁਞ੍ਜਿਮ੍ਹਾ’’ਤਿਪਿ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ. ਅਥ ਏਕਾਹਾਰਾਤਿਕ੍ਕਮਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਖਾਦਨ੍ਤਾਪਿ ਪਿਵਨ੍ਤਾਪਿ ਚਵਨ੍ਤਿਯੇਵ ਨ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿ. ਕਸ੍ਮਾ? ਕਮ੍ਮਜਤੇਜਸ੍ਸ ਬਲਵਤਾਯ ਕਰਜਕਾਯਸ੍ਸ ਮਨ੍ਦਤਾਯ. ਮਨੁਸ੍ਸਾਨਞ੍ਹਿ ਕਮ੍ਮਜਤੇਜੋ ਮਨ੍ਦੋ, ਕਰਜਕਾਯੋ ਬਲਵਾ. ਤੇਸਂ ਤੇਜਸ੍ਸ ਮਨ੍ਦਤਾਯ ਕਾਯਸ੍ਸ ਬਲਵਤਾਯ ਸਤ੍ਤਾਹਮ੍ਪਿ ਅਤਿਕ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਉਣ੍ਹੋਦਕਅਚ੍ਛਯਾਗੁਆਦੀਹਿ ਸਕ੍ਕਾ ਕਰਜਕਾਯਂ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭੇਤੁਂ. ਦੇਵਾਨਂ ਪਨ ਤੇਜੋ ਬਲਵਾ ਹੋਤਿ ਉਲ਼ਾਰਪੁਞ੍ਞਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਉਲ਼ਾਰਗਰੁਸਿਨਿਦ੍ਧਸੁਧਾਹਾਰਜੀਰਣਤੋ ਚ. ਕਰਜਂ ਮਨ੍ਦਂ ਮੁਦੁਸੁਖੁਮਾਲਭਾਵਤੋ. ਤੇ ਏਕਂ ਆਹਾਰਵੇਲਂ ਅਕ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾਵ ਸਣ੍ਠਾਪੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਨ੍ਤਿ. ਯਥਾ ਨਾਮ ਗਿਮ੍ਹਾਨਂ ਮਜ੍ਝਨ੍ਹਿਕੇ ਤਤ੍ਤਪਾਸਾਣੇ ਠਪਿਤਂ ਪਦੁਮਂ ਵਾ ਉਪ੍ਪਲਂ ਵਾ ਸਾਯਨ੍ਹਸਮਯੇ ਘਟਸਤੇਨਪਿ ਸਿਞ੍ਚਿਯਮਾਨਂ ਪਾਕਤਿਕਂ ਨ ਹੋਤਿ ਵਿਨਸ੍ਸਤਿਯੇਵ, ਏਵਮੇਵ ਪਚ੍ਛਾ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਖਾਦਨ੍ਤਾਪਿ ਪਿਵਨ੍ਤਾਪਿ ਚਵਨ੍ਤਿਯੇਵ ਨ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿ. ਕਤਮੇ ਪਨ ਤੇ ਦੇਵਾਤਿ? ‘‘ਇਮੇ ਨਾਮਾ’’ਤਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯ ਵਿਚਾਰਣਾ ਨਤ੍ਥਿ, ‘‘ਆਹਾਰੂਪਚ੍ਛੇਦੇਨ ਆਤਪੇ ਖਿਤ੍ਤਮਾਲਾ ਵਿਯਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਯੇ ਕੇਚਿ ਕਬਲ਼ੀਕਾਰਾਹਾਰੂਪਜੀਵਿਨੋ ਦੇਵਾ ਏਵਂ ਕਰੋਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਏਵਂ ਚਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਅਭਯਗਿਰਿਵਾਸਿਨੋ ਪਨਾਹੁ ‘‘ਨਿਮ੍ਮਾਨਰਤਿਪਰਨਿਮ੍ਮਿਤਵਸਵਤ੍ਤਿਨੋ ਤੇ ਦੇਵਾ, ਖਿਡ੍ਡਾਯ ਪਦੁਸ੍ਸਨਮਤ੍ਤੇਨੇਵ ਹੇਤੇ ਖਿਡ੍ਡਾਪਦੋਸਿਕਾਤਿ ਵੁਤ੍ਤਾ’’ਤਿ. ਕੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਦੇਵਾਨਂ ਆਹਾਰੋ, ਕਾ ਆਹਾਰਵੇਲਾਤਿ? ‘‘ਸਬ੍ਬੇਸਮ੍ਪਿ ਕਾਮਾਵਚਰਦੇਵਾਨਂ ਸੁਧਾ ਆਹਾਰੋ, ਸਾ ਹੇਟ੍ਠਿਮੇਹਿ ਹੇਟ੍ਠਿਮੇਹਿ ਉਪਰਿਮਾਨਂ ਉਪਰਿਮਾਨਂ ਪਣੀਤਤਮਾ ਹੋਤਿ. ਤਂ ਯਥਾਸਕਂ ਦਿਵਸਵਸੇਨੇਵ ਦਿਵਸੇ ਦਿਵਸੇ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ. ਕੇਚਿ ਪਨ ਬਦਰਪ੍ਪਮਾਣਂ ਸੁਧਾਹਾਰਂ ਪਰਿਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ. ਸੋ ਜਿਵ੍ਹਾਯਂ ਠਪਿਤਮਤ੍ਤੋਯੇਵ ਯਾਵ ਕੇਸਗ੍ਗਨਖਗ੍ਗਾ ਕਾਯਂ ਫਰਤਿ, ਤੇਸਂਯੇਵ ਦਿਵਸਵਸੇਨ ਸਤ੍ਤਦਿਵਸਂ ਯਾਪਨਸਮਤ੍ਥੋਵ ਹੋਤੀ’’ਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ.

ਇਸ੍ਸਾਪਕਤਤ੍ਤਾ ਪਦੁਟ੍ਠੇਨ ਮਨਸਾ ਪਦੁਸ੍ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਮਨੋਪਦੋਸਿਕਾ. ਉਸੂਯਵਸੇਨ ਵਾ ਮਨਸੋ ਪਦੋਸੋ ਮਨੋਪਦੋਸੋ, ਸੋ ਏਤੇਸਂ ਅਤ੍ਥਿ ਵਿਨਾਸਹੇਤੁਭੂਤੋਤਿ ਮਨੋਪਦੋਸਿਕਾ. ਅਕ੍ਕੁਦ੍ਧੋ ਰਕ੍ਖਤੀਤਿ ਕੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸੋ ਕੋਧੋ ਇਤਰਸ੍ਮਿਂ ਅਕ੍ਕੁਜ੍ਝਨ੍ਤੇ ਅਨੁਪਾਦਾਨੋ ਏਕਵਾਰਮੇਵ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਨਾਸੇਵਨੋ ਚਾਵੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਤਿ, ਉਦਕਨ੍ਤਂ ਪਤ੍ਵਾ ਅਗ੍ਗਿ ਵਿਯ ਨਿਬ੍ਬਾਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਕ੍ਕੁਦ੍ਧੋ ਤਂ ਚਵਨਤੋ ਰਕ੍ਖਤਿ. ਉਭੋਸੁ ਪਨ ਕੁਦ੍ਧੇਸੁ ਭਿਯ੍ਯੋ ਭਿਯ੍ਯੋ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਮ੍ਹਿ ਪਰਿਵਡ੍ਢਨਵਸੇਨ ਤਿਖਿਣਸਮੁਦਾਚਾਰੋ ਨਿਸ੍ਸਯਦਹਨਰਸੋ ਕੋਧੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨੋ ਹਦਯਵਤ੍ਥੁਂ ਨਿਦਹਨ੍ਤੋ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਸੁਖੁਮਾਲਂ ਕਰਜਕਾਯਂ ਵਿਨਾਸੇਤਿ, ਤਤੋ ਸਕਲੋਪਿ ਅਤ੍ਤਭਾਵੋ ਅਨ੍ਤਰਧਾਯਤਿ. ਤੇਨਾਹ ‘‘ਉਭੋਸੁ ਪਨਾ’’ਤਿਆਦਿ. ਤਥਾ ਚਾਹ ਭਗਵਾ ‘‘ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਮ੍ਹਿ ਪਦੁਟ੍ਠਚਿਤ੍ਤਾ ਕਿਲਨ੍ਤਕਾਯ…ਪੇ… ਚਵਨ੍ਤੀ’’ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੧.੪੭).

ਕਤਮੇ ਤੇਨ ਦੇਵਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਤੇਨਾਤਿ ਪਚ੍ਚਤ੍ਤੇ ਕਰਣਵਚਨਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਕਤਮੇ ਨਾਮ ਤੇ ਦੇਵਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ’’ਤਿ. ਕਰਣਤ੍ਥੇਯੇਵ ਵਾ ਏਤਂ ਕਰਣਵਚਨਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ ‘‘ਤੇਨ ਵਾ ਅਤ੍ਤਭਾਵੇਨਾ’’ਤਿ. ਸੇਸਮੇਤ੍ਥ ਉਤ੍ਤਾਨਮੇਵ.

ਚੇਤਨਾਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.