੪. ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੧੪. ਚਤੁਤ੍ਥੇ ਚਤੂਹਿ ਸਙ੍ਗਹਵਤ੍ਥੂਹੀਤਿ ਦਾਨਪਿਯਵਚਨਅਤ੍ਥਚਰਿਯਾਸਮਾਨਤ੍ਤਤਾਸਙ੍ਖਾਤੇਹਿ ਚਤੂਹਿ ਸਙ੍ਗਹਕਾਰਣੇਹਿ. ਚਕ੍ਕਂ ਵਤ੍ਤੇਤੀਤਿ ਆਣਾਚਕ੍ਕਂ ਪਵਤ੍ਤੇਤਿ. ਚਕ੍ਕਨ੍ਤਿ ਵਾ ਇਧ ਰਤਨਚਕ੍ਕਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਅਯਞ੍ਹਿ ਚਕ੍ਕਸਦ੍ਦੋ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਂ, ਲਕ੍ਖਣੇ, ਰਥਙ੍ਗੇ, ਇਰਿਯਾਪਥੇ, ਦਾਨੇ, ਰਤਨਧਮ੍ਮਖੁਰਚਕ੍ਕਾਦੀਸੁ ਚ ਦਿਸ੍ਸਤਿ. ‘‘ਚਤ੍ਤਾਰਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਚਕ੍ਕਾਨਿ, ਯੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤਾਨਂ ਦੇਵਮਨੁਸ੍ਸਾਨ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ (ਅ. ਨਿ. ੪.੩੧) ਹਿ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਂ ਦਿਸ੍ਸਤਿ. ‘‘ਪਾਦਤਲੇਸੁ ਚਕ੍ਕਾਨਿ ਜਾਤਾਨੀ’’ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੨.੩੫; ੩.੨੦੪) ਏਤ੍ਥ ਲਕ੍ਖਣੇ. ‘‘ਚਕ੍ਕਂਵ ਵਹਤੋ ਪਦ’’ਨ੍ਤਿ (ਧ. ਪ. ੧) ਏਤ੍ਥ ਰਥਙ੍ਗੇ. ‘‘ਚਤੁਚਕ੍ਕਂ ਨਵਦ੍ਵਾਰ’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੧.੨੯) ਏਤ੍ਥ ਇਰਿਯਾਪਥੇ. ‘‘ਦਦਂ ਭੁਞ੍ਜ ਮਾ ਚ ਪਮਾਦੋ, ਚਕ੍ਕਂ ਵਤ੍ਤਯ ਸਬ੍ਬਪਾਣਿਨ’’ਨ੍ਤਿ (ਜਾ. ੧.੭.੧੪੯) ਏਤ੍ਥ ਦਾਨੇ. ‘‘ਦਿਬ੍ਬਂ ਚਕ੍ਕਰਤਨਂ ਪਾਤੁਰਹੋਸੀ’’ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੨.੨੪੩) ਏਤ੍ਥ ਰਤਨਚਕ੍ਕੇ. ‘‘ਮਯਾ ਪਵਤ੍ਤਿਤਂ ਚਕ੍ਕ’’ਨ੍ਤਿ (ਸੁ. ਨਿ. ੫੬੨) ਏਤ੍ਥ ਧਮ੍ਮਚਕ੍ਕੇ. ‘‘ਇਚ੍ਛਾਹਤਸ੍ਸ ਪੋਸਸ੍ਸ, ਚਕ੍ਕਂ ਭਮਤਿ ਮਤ੍ਥਕੇ’’ਤਿ (ਜਾ. ੧.੫.੧੦੩) ਏਤ੍ਥ ਖੁਰਚਕ੍ਕੇ. ‘‘ਖੁਰਪਰਿਯਨ੍ਤੇਨ ਚਕ੍ਕੇਨਾ’’ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੧.੧੬੬) ਏਤ੍ਥ ਪਹਰਣਚਕ੍ਕੇ. ‘‘ਅਸਨਿਵਿਚਕ੍ਕ’’ਨ੍ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੩.੬੧) ਏਤ੍ਥ ਅਸਨਿਮਣ੍ਡਲੇ. ਇਧ ਪਨਾਯਂ ਰਤਨਚਕ੍ਕੇ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ.

ਕਿਤ੍ਤਾਵਤਾ ਪਨਾਯਂ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤੀ ਨਾਮ ਹੋਤਿ? ਏਕਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਙ੍ਗੁਲਮਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਚਕ੍ਕਰਤਨਂ ਆਕਾਸਂ ਅਬ੍ਭੁਗ੍ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਪਵਤ੍ਤਤਿ. ਸਬ੍ਬਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤੀਨਞ੍ਹਿ ਨਿਸਿਨ੍ਨਾਸਨਤੋ ਉਟ੍ਠਹਿਤ੍ਵਾ ਚਕ੍ਕਰਤਨਸਮੀਪਂ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਹਤ੍ਥਿਸੋਣ੍ਡਸਦਿਸਪਨਾਲ਼ਿਂ ਸੁਵਣ੍ਣਭਿਙ੍ਗਾਰਂ ਉਕ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਉਦਕੇਨ ਅਬ੍ਭੁਕ੍ਕਿਰਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਅਭਿਵਿਜਿਨਾਤੁ ਭਵਂ ਚਕ੍ਕਰਤਨ’’ਨ੍ਤਿ ਵਚਨਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਵੇਹਾਸਂ ਅਬ੍ਭੁਗ੍ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਚਕ੍ਕਰਤਨਂ ਪਵਤ੍ਤਤੀਤਿ. ਯਸ੍ਸ ਪਵਤ੍ਤਿਸਮਕਾਲਮੇਵ, ਸੋ ਰਾਜਾ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤੀ ਨਾਮ ਹੋਤਿ.

ਧਮ੍ਮੋਤਿ ਦਸਕੁਸਲਕਮ੍ਮਪਥਧਮ੍ਮੋ, ਦਸਵਿਧਂ ਵਾ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਵਤ੍ਤਂ. ਦਸਵਿਧੇ ਵਾ ਕੁਸਲਧਮ੍ਮੇ ਅਗਰਹਿਤੇ ਵਾ ਰਾਜਧਮ੍ਮੇ ਨਿਯੁਤ੍ਤੋਤਿ ਧਮ੍ਮਿਕੋ. ਤੇਨ ਚ ਧਮ੍ਮੇਨ ਸਕਲਲੋਕਂ ਰਞ੍ਜੇਤੀਤਿ ਧਮ੍ਮਰਾਜਾ. ਧਮ੍ਮੇਨ ਵਾ ਲਦ੍ਧਰਜ੍ਜਤ੍ਤਾ ਧਮ੍ਮਰਾਜਾ. ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤੀਹਿ ਧਮ੍ਮੇਨ ਞਾਯੇਨ ਰਜ੍ਜਂ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਨ ਅਧਮ੍ਮੇਨ. ਦਸਵਿਧੇਨ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਵਤ੍ਤੇਨਾਤਿ ਦਸਪ੍ਪਭੇਦੇਨ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤੀਨਂ ਵਤ੍ਤੇਨ.

ਕਿਂ ਪਨ ਤਂ ਦਸਵਿਧਂ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਵਤ੍ਤਨ੍ਤਿ? ਵੁਚ੍ਚਤੇ –

‘‘ਕਤਮਂ ਪਨ ਤਂ, ਦੇਵ, ਅਰਿਯਂ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਵਤ੍ਤਨ੍ਤਿ? ਤੇਨ ਹਿ ਤ੍ਵਂ, ਤਾਤ, ਧਮ੍ਮਂਯੇਵ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਧਮ੍ਮਂ ਸਕ੍ਕਰੋਨ੍ਤੋ ਧਮ੍ਮਂ ਗਰੁਂ ਕਰੋਨ੍ਤੋ ਧਮ੍ਮਂ ਮਾਨੇਨ੍ਤੋ ਧਮ੍ਮਂ ਪੂਜੇਨ੍ਤੋ ਧਮ੍ਮਂ ਅਪਚਾਯਮਾਨੋ ਧਮ੍ਮਦ੍ਧਜੋ ਧਮ੍ਮਕੇਤੁ ਧਮ੍ਮਾਧਿਪਤੇਯ੍ਯੋ ਧਮ੍ਮਿਕਂ ਰਕ੍ਖਾਵਰਣਗੁਤ੍ਤਿਂ ਸਂਵਿਦਹਸ੍ਸੁ ਅਨ੍ਤੋਜਨਸ੍ਮਿਂ ਬਲਕਾਯਸ੍ਮਿਂ ਖਤ੍ਤਿਯੇਸੁ ਅਨੁਯਨ੍ਤੇਸੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗਹਪਤਿਕੇਸੁ ਨੇਗਮਜਾਨਪਦੇਸੁ ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਸੁ ਮਿਗਪਕ੍ਖੀਸੁ. ਮਾ ਚ ਤੇ, ਤਾਤ, ਵਿਜਿਤੇ ਅਧਮ੍ਮਕਾਰੋ ਪਵਤ੍ਤਿਤ੍ਥ. ਯੇ ਚ ਤੇ, ਤਾਤ, ਵਿਜਿਤੇ ਅਧਨਾ ਅਸ੍ਸੁ, ਤੇਸਞ੍ਚ ਧਨਮਨੁਪ੍ਪਦੇਯ੍ਯਾਸਿ. ਯੇ ਚ ਤੇ, ਤਾਤ, ਵਿਜਿਤੇ ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਮਦਪ੍ਪਮਾਦਾ ਪਟਿਵਿਰਤਾ ਖਨ੍ਤਿਸੋਰਚ੍ਚੇ ਨਿਵਿਟ੍ਠਾ ਏਕਮਤ੍ਤਾਨਂ ਦਮੇਨ੍ਤਿ, ਏਕਮਤ੍ਤਾਨਂ ਸਮੇਨ੍ਤਿ, ਏਕਮਤ੍ਤਾਨਂ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬਾਪੇਨ੍ਤਿ. ਤੇ ਕਾਲੇਨ ਕਾਲਂ ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਪਰਿਪੁਚ੍ਛੇਯ੍ਯਾਸਿ ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹੇਯ੍ਯਾਸਿ – ‘ਕਿਂ, ਭਨ੍ਤੇ, ਕੁਸਲਂ ਕਿਂ ਅਕੁਸਲਂ, ਕਿਂ ਸਾਵਜ੍ਜਂ ਕਿਂ ਅਨਵਜ੍ਜਂ, ਕਿਂ ਸੇਵਿਤਬ੍ਬਂ ਕਿਂ ਨ ਸੇਵਿਤਬ੍ਬਂ, ਕਿਂ ਮੇ ਕਰਿਯਮਾਨਂ ਦੀਘਰਤ੍ਤਂ ਅਹਿਤਾਯ ਦੁਕ੍ਖਾਯ ਅਸ੍ਸ, ਕਿਂ ਵਾ ਪਨ ਮੇ ਕਰਿਯਮਾਨਂ ਦੀਘਰਤ੍ਤਂ ਹਿਤਾਯ ਸੁਖਾਯ ਅਸ੍ਸਾ’ਤਿ. ਤੇਸਂ ਸੁਤ੍ਵਾ ਯਂ ਅਕੁਸਲਂ, ਤਂ ਅਭਿਨਿਵਜ੍ਜੇਯ੍ਯਾਸਿ, ਯਂ ਕੁਸਲਂ, ਤਂ ਸਮਾਦਾਯ ਵਤ੍ਤੇਯ੍ਯਾਸਿ. ਇਦਂ ਖੋ, ਤਾਤ, ਤਂ ਅਰਿਯਂ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਵਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ –

ਏਵਂ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਸੁਤ੍ਤੇ (ਦੀ. ਨਿ. ੩.੮੪) ਆਗਤਨਯੇਨ ਅਨ੍ਤੋਜਨਸ੍ਮਿਂ ਬਲਕਾਯੇ ਏਕਂ, ਖਤ੍ਤਿਯੇਸੁ ਏਕਂ, ਅਨੁਯਨ੍ਤੇਸੁ ਏਕਂ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗਹਪਤਿਕੇਸੁ ਏਕਂ, ਨੇਗਮਜਾਨਪਦੇਸੁ ਏਕਂ, ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਸੁ ਏਕਂ, ਮਿਗਪਕ੍ਖੀਸੁ ਏਕਂ, ਅਧਮ੍ਮਕਾਰਪ੍ਪਟਿਕ੍ਖੇਪੋ ਏਕਂ, ਅਧਨਾਨਂ ਧਨਾਨੁਪ੍ਪਦਾਨਂ ਏਕਂ, ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਹਪੁਚ੍ਛਨਂ ਏਕਨ੍ਤਿ ਏਵਮੇਵਂ ਤਂ ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਵਤ੍ਤਂ ਦਸਵਿਧਂ ਹੋਤਿ. ਗਹਪਤਿਕੇ ਪਨ ਪਕ੍ਖਿਜਾਤੇ ਚ ਵਿਸੁਂ ਕਤ੍ਵਾ ਗਣ੍ਹਨ੍ਤਸ੍ਸ ਦ੍ਵਾਦਸਵਿਧਂ ਹੋਤਿ.

ਅਞ੍ਞਥਾ ਵਤ੍ਤਿਤੁਂ ਅਦੇਨ੍ਤੋ ਸੋ ਧਮ੍ਮੋ ਅਧਿਟ੍ਠਾਨਂ ਏਤਸ੍ਸਾਤਿ ਤਦਧਿਟ੍ਠਾਨਂ. ਤੇਨ ਤਦਧਿਟ੍ਠਾਨੇਨ ਚੇਤਸਾ. ਸਕ੍ਕਰੋਨ੍ਤੋਤਿ ਆਦਰਕਿਰਿਯਾਵਸੇਨ ਕਰੋਨ੍ਤੋ. ਤੇਨਾਹ ‘‘ਯਥਾ’’ਤਿਆਦਿ. ਗਰੁਂ ਕਰੋਨ੍ਤੋਤਿ ਪਾਸਾਣਚ੍ਛਤ੍ਤਂ ਵਿਯ ਗਰੁਕਰਣਵਸੇਨ ਗਰੁਂ ਕਰੋਨ੍ਤੋ. ਤੇਨੇਵਾਹ ‘‘ਤਸ੍ਮਿਂ ਗਾਰਵੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ’’ਤਿ. ਧਮ੍ਮਾਧਿਪਤਿਭੂਤਾਗਤਭਾਵੇਨਾਤਿ ਇਮਿਨਾ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਜੇਟ੍ਠਕਭਾਵੇਨ ਪੁਰਿਮਤਰਂ ਅਤ੍ਤਭਾਵੇਸੁ ਸਕ੍ਕਚ੍ਚਂ ਸਮੁਪਚਿਤਭਾਵਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਧਮ੍ਮਵਸੇਨੇਵ ਚ ਸਬ੍ਬਕਿਰਿਯਾਨਂ ਕਰਣੇਨਾਤਿ ਏਤੇਨ ਠਾਨਨਿਸਜ੍ਜਾਦੀਸੁ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਧਮ੍ਮਨਿਨ੍ਨਪੋਣਪਬ੍ਭਾਰਭਾਵਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਅਸ੍ਸਾਤਿ ਰਕ੍ਖਾਵਰਣਗੁਤ੍ਤਿਯਾ. ਪਰਂ ਰਕ੍ਖਨ੍ਤੋਤਿ ਅਞ੍ਞਂ ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਿਕਾਦਿਅਨਤ੍ਥਤੋ ਰਕ੍ਖਨ੍ਤੋ. ਤੇਨੇਵ ਪਰਰਕ੍ਖਸਾਧਨੇਨ ਖਨ੍ਤਿਆਦਿਗੁਣੇਨ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਤਤੋ ਏਵ ਰਕ੍ਖਤਿ. ਮੇਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤਾਤਿ ਮੇਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤਾਯ. ਨਿਵਾਸਨਪਾਰੁਪਨਗੇਹਾਦੀਨਿ ਸੀਤੁਣ੍ਹਾਦਿਪ੍ਪਟਿਬਾਹਨੇਨ ਆਵਰਣਂ.

ਅਨ੍ਤੋਜਨਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਅਬ੍ਭਨ੍ਤਰਭੂਤੇ ਪੁਤ੍ਤਦਾਰਾਦਿਜਨੇ. ਸੀਲਸਂਵਰੇ ਪਤਿਟ੍ਠਾਪੇਨ੍ਤੋਤਿ ਇਮਿਨਾ ਰਕ੍ਖਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਵਤ੍ਥਗਨ੍ਧਮਾਲਾਦੀਨਿ ਚਸ੍ਸ ਦਦਮਾਨੋਤਿ ਇਮਿਨਾ ਆਵਰਣਂ, ਇਤਰੇਨ ਗੁਤ੍ਤਿਂ. ਸਮ੍ਪਦਾਨੇਨਪੀਤਿ ਪਿ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਸੀਲਸਂਵਰੇਸੁ ਪਤਿਟ੍ਠਾਪਨਾਦੀਨਂ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੇਤਿ. ਏਸ ਨਯੋ ਪਰੇਸੁਪਿ ਪਿ-ਸਦ੍ਦਗ੍ਗਹਣੇ. ਨਿਗਮੋ ਨਿਵਾਸੋ ਏਤੇਸਨ੍ਤਿ ਨੇਗਮਾ. ਏਵਂ ਜਾਨਪਦਾਤਿ ਆਹ ‘‘ਤਥਾ ਨਿਗਮਵਾਸਿਨੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ.

ਰਕ੍ਖਾਵਰਣਗੁਤ੍ਤਿਯਾ ਕਾਯਕਮ੍ਮਾਦੀਸੁ ਸਂਵਿਦਹਨਂ ਠਪਨਂ ਨਾਮ ਤਦੁਪਦੇਸੋਯੇਵਾਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਕਥੇਤ੍ਵਾ’’ਤਿ. ਏਤੇਸੂਤਿ ਪਾਲ਼ਿਯਂ ਵੁਤ੍ਤੇਸੁ ਸਮਣਾਦੀਸੁ. ਪਟਿਵਤ੍ਤੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕਾ ਖੀਣਾਨਂ ਕਿਲੇਸਾਨਂ ਪੁਨ ਅਨੁਪ੍ਪਜ੍ਜਨਤੋ. ਸੇਸਮੇਤ੍ਥ ਸੁਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਮੇਵ.

ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.