੨. ਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਾ

ਇਦਾਨਿ ਧਮ੍ਮਸਙ੍ਗਣੀਮਾਤਿਕਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਾਯ ਅਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਾ. ਤਸ੍ਸਾ ਪਨ –

ਅਤ੍ਥਤੋ ਧਮ੍ਮਭੇਦੇਨ, ਵਿਭਙ੍ਗਨਯਦਸ੍ਸਨਾ;

ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਨਯਾ ਚਾਪਿ, ਹੋਤਿ ਸਂਵਣ੍ਣਨਾਨਯੋ.

ਸਾ ਪਨੇਸਾ ਅਟ੍ਠਾਰਸਨ੍ਨਂ ਵਿਭਙ੍ਗਾਨਂ ਆਦਿਮ੍ਹਿ ਠਪਿਤਾ ਅਟ੍ਠਾਰਸਵਿਧਾ ਹੋਤਿ – ਖਨ੍ਧਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਾ-ਆਯਤਨ-ਧਾਤੁ-ਸਚ੍ਚ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ-ਪਚ੍ਚਯਾਕਾਰ-ਸਤਿਪਟ੍ਠਾਨ-ਸਮ੍ਮਪ੍ਪਧਾਨ-ਇਦ੍ਧਿਪਾਦਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗ-ਮਗ੍ਗਙ੍ਗਝਾਨ-ਅਪ੍ਪਮਞ੍ਞਾ-ਸਿਕ੍ਖਾਪਦ-ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾ-ਞਾਣ-ਖੁਦ੍ਦਕਵਤ੍ਥੁ-ਧਮ੍ਮਹਦਯਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿ

ਖਨ੍ਧਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ

ਤਤ੍ਥ ਆਦਿਭੂਤਾਯ ਖਨ੍ਧਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਾਯ ਅਤ੍ਥਤੋ ਤਾਵ – ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਞ੍ਚਾਤਿ ਗਣਨਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ, ਤੇਨ ਨ ਤਤੋ ਹੇਟ੍ਠਾ, ਨ ਉਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਖਨ੍ਧਾਤਿ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਧਮ੍ਮਨਿਦਸ੍ਸਨਂ. ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਖਨ੍ਧ-ਸਦ੍ਦੋ ਸਮ੍ਬਹੁਲੇਸੁ ਠਾਨੇਸੁ ਨਿਪਤਤਿ ਰਾਸਿਮ੍ਹਿ ਗੁਣੇ ਪਣ੍ਣਤ੍ਤਿਯਂ ਰੁਲ਼੍ਹਿਯਨ੍ਤਿ. ਤਤ੍ਥ ‘‘ਮਹਾਉਦਕਕ੍ਖਨ੍ਧੋ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੧੦੩੭; ਅ. ਨਿ. ੪.੫੧; ੫.੪੫; ੬.੩੭) ਹਿ ਰਾਸਿਤੋ ਖਨ੍ਧੋ ਨਾਮ. ‘‘ਸੀਲਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਸਮਾਧਿਕ੍ਖਨ੍ਧੋ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਦੀ. ਨਿ. ੩.੩੫੫) ਗੁਣਤੋ. ‘‘ਅਦ੍ਦਸਾ ਖੋ ਭਗਵਾ ਮਹਨ੍ਤਂ ਦਾਰੁਕ੍ਖਨ੍ਧ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ (ਸਂ. ਨਿ. ੪.੨੪੧) ਪਣ੍ਣਤ੍ਤਿਤੋ. ‘‘ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਕ੍ਖਨ੍ਧੋ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਧ. ਸ. ੬੩) ਏਕਮ੍ਪਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਰੁਲ਼੍ਹਿਤੋ ਖਨ੍ਧੋ ਨਾਮ, ਸ੍ਵਾਯਮਿਧ ਰਾਸਿਤੋ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ. ਰਾਸਟ੍ਠੋ ਹਿ ਖਨ੍ਧ-ਸਦ੍ਦੋ, ਕੋਟ੍ਠਾਸਟ੍ਠੋਤਿਪਿ ਵਤ੍ਤੁਂ ਵਟ੍ਟਤਿ. ਲੋਕਸ੍ਮਿਂ ਹਿ ਇਣਂ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਚੋਦਿਯਮਾਨਾ ‘‘ਦ੍ਵੀਹਿ ਖਨ੍ਧੇਹਿ ਦਸ੍ਸਾਮ, ਤੀਹਿ ਖਨ੍ਧੇਹਿ ਦਸ੍ਸਾਮਾ’’ਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਖਨ੍ਧੋਤਿ ਕੋਟ੍ਠਾਸੋਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ. ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਰੁਪ੍ਪਤੀਤਿ ਰੂਪਂ, ਸੀਤੁਣ੍ਹਾਦੀਹਿ ਪਸਿਦ੍ਧਾਕਾਰੇਨ ਰੁਪ੍ਪਤਿ ਘਟ੍ਟੀਯਤਿ, ਪੀਲ਼ਿਯਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ –

‘‘ਰੁਪ੍ਪਤੀਤਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤਸ੍ਮਾ ਰੂਪਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਕੇਨ ਰੁਪ੍ਪਤਿ? ਸੀਤੇਨਪਿ ਰੁਪ੍ਪਤਿ, ਉਣ੍ਹੇਨਪਿ ਰੁਪ੍ਪਤਿ, ਜਿਘਚ੍ਛਾਯਪਿ ਰੁਪ੍ਪਤਿ, ਪਿਪਾਸਾਯਪਿ ਰੁਪ੍ਪਤੀ’’ਤਿਆਦਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੩.੭੯).

ਰੂਪਞ੍ਚ ਤਂ ਖਨ੍ਧੋ ਚਾਤਿ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ, ਰੂਪਰਾਸਿ ਰੂਪਕੋਟ੍ਠਾਸੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧਾਦੀਸੁਪਿ ਏਸੇਵ ਨਯੋਤਿ ਅਯਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥਤੋ ਸਂਵਣ੍ਣਨਾਨਯੋ.

ਧਮ੍ਮਭੇਦਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਹੇਟ੍ਠਾ ਕੁਸਲਤ੍ਤਿਕੇ ਵਿਭਤ੍ਤਾ ਅਤੀਤਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾ ਸਬ੍ਬੇ ਰੂਪਧਮ੍ਮਾ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਨਾਮ. ਤਥਾ ਚਤੁਭੂਮਕਾ ਵੇਦਨਾਸਞ੍ਞਾਯੋ ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਨਾਮ, ਸਞ੍ਞਾਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਨਾਮ. ਵੇਦਨਾਸਞ੍ਞਾ ਪਨ ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਸੇਸਾ ਫਸ੍ਸਾਦਯੋ ਪਞ੍ਞਾਸ ਚੇਤਸਿਕਾ ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਨਾਮ. ਪਞ੍ਚਸੁ ਖਨ੍ਧੇਸੁ ਨਿਬ੍ਬਾਨਮੇਵ ਅਸਙ੍ਗਹਿਤਂ, ਉਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧੇਸੁ ਪਨ ਸਬ੍ਬੇ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਧਮ੍ਮਾ. ਅਯਮੇਵ ਹਿ ਖਨ੍ਧੇਹਿ ਉਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਾਨਂ ਵਿਸੇਸੋ. ਖਨ੍ਧਾ ਅਵਿਸੇਸਤੋ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਉਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਸਾਸਵੋਪਾਦਾਨਿਯਭਾਵੇਨ ਵਿਸੇਸੇਤ੍ਵਾ. ਇਧ ਪਨ ਅਵਿਸੇਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਅਵਸੇਸਾ ਸਬ੍ਬੇ ਧਮ੍ਮਾ ਸਙ੍ਗਹਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਅਯਂ ਧਮ੍ਮਭੇਦਤੋ ਸਂਵਣ੍ਣਨਾਨਯੋ.

ਵਿਭਙ੍ਗਨਯਦਸ੍ਸਨਾਤਿ ਵਿਭਙ੍ਗਪਾਲ਼ਿਯਾ ਆਗਤਅਤ੍ਥਨਯਦਸ੍ਸਨਤੋ. ਵਿਭਙ੍ਗਪਾਲ਼ਿਯਂ ਹਿ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਂ ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਂ ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨ੍ਤਿ ਤੀਹਿ ਨਯੇਹਿ ਖਨ੍ਧਵਿਭਙ੍ਗੋ ਵਿਭਤ੍ਤੋ. ਤਥਾ ਆਯਤਨਵਿਭਙ੍ਗਾਦਯੋ. ਕੇਵਲਂ ਹਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਭਙ੍ਗੇ, ਸਿਕ੍ਖਾਪਦਵਿਭਙ੍ਗੇ ਚ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਂ ਨਤ੍ਥਿ. ਪਚ੍ਚਯਾਕਾਰਵਿਭਙ੍ਗੇ ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਂ ਨਤ੍ਥਿ. ਞਾਣਵਿਭਙ੍ਗਾਦੀਸੁ ਪਨ ਤੀਸੁ ਤਯੋਪਿ ਨਯਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿ. ਤੇਸੁ ਹਿ ਞਾਣਵਿਭਙ੍ਗੋ ਏਕਵਿਧਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਯਾਵ ਦਸਵਿਧਾ ਵਿਭਤ੍ਤੋ, ਖੁਦ੍ਦਕਵਤ੍ਥੁਵਿਭਙ੍ਗੋ ਏਕਵਿਧਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਯਾਵ ਦ੍ਵਾਸਟ੍ਠਿਪਭੇਦਾ ਵਿਭਤ੍ਤੋ, ਧਮ੍ਮਹਦਯਵਿਭਙ੍ਗੋ ਪਨ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਗਹਾਦੀਹਿ ਦਸਹਿ ਵਾਰੇਹਿ ਵਿਭਤ੍ਤੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਤੇਸਂ ਤੇਸਂ ਨਯਾਨਂ ਮੁਖਮਤ੍ਤਦਸ੍ਸਨਵਸੇਨ ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਸਂਵਣ੍ਣਨਾ ਭਵਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ. ਤਤ੍ਰਿਦਂ ਖਨ੍ਧਵਿਭਙ੍ਗੇ ਤਿਣ੍ਣਂ ਨਯਾਨਂ ਮੁਖਮਤ੍ਤਦਸ੍ਸਨਂ. ਸੇਯ੍ਯਥਿਦਂ – ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯੇ ਤਾਵ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ –

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮੋ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ? ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਰੂਪਂ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਂ ਵਾ ਬਹਿਦ੍ਧਾ ਵਾ ਓਲ਼ਾਰਿਕਂ ਵਾ ਸੁਖੁਮਂ ਵਾ ਹੀਨਂ ਵਾ ਪਣੀਤਂ ਵਾ ਯਂ ਦੂਰੇ ਸਨ੍ਤਿਕੇ ਵਾ, ਤਦੇਕਜ੍ਝਂ ਅਭਿਸਞ੍ਞੂਹਿਤ੍ਵਾ ਅਭਿਸਙ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੨) –

ਏਵਂ ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਵਿਭਤ੍ਤੋ, ਤਥਾ ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧਾਦਯੋਪਿ. ਤਤ੍ਥ ਨਿਯਕਜ੍ਝਤ੍ਤਂ ਨਾਮ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਰੂਪਂ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਂ ਨਾਮ, ਤਤੋ ਅਞ੍ਞਂ ਪਰਪੁਗ੍ਗਲਗਤਂ, ਅਵਿਞ੍ਞਾਣਞ੍ਚ ਬਹਿਦ੍ਧਾ ਨਾਮ, ਤਥਾ ਵੇਦਨਾਦਯੋਪਿ. ਪਸਾਦਵਿਸਯਰੂਪਂ ਪਨ ਓਲ਼ਾਰਿਕਂ ਨਾਮ, ਸੇਸਂ ਸੁਖੁਮਂ ਨਾਮ. ਅਨਿਟ੍ਠਰੂਪਂ ਹੀਨਂ ਨਾਮ, ਇਟ੍ਠਰੂਪਂ ਪਣੀਤਂ ਨਾਮ.

ਨਨੁ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਂ ਨਾਮ ਪਾਟੇਕ੍ਕਂ ਪਟਿਵਿਭਤ੍ਤਂ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ, ਏਕਂ ਏਕਚ੍ਚਸ੍ਸ ਇਟ੍ਠਂ ਹੋਤਿ ਮਨਾਪਂ, ਤਦੇਵ ਅਞ੍ਞਸ੍ਸ ਚ ਅਨਿਟ੍ਠਂ ਹੋਤਿ. ਵਤ੍ਥਾਦੀਨਿ ਹਿ ਸੂਕਰਾਦੀਨਂ ਨਪ੍ਪਿਯਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਨ ਮਨੁਸ੍ਸਾਦੀਨਂ, ਤੇਸਞ੍ਚ ਵਤ੍ਥਾਭਰਣਾਦੀਨਿ ਪਿਯਾਨਿ, ਨ ਸੂਕਰਾਦੀਨਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਰੁਚਿਵਸੇਨੇਵ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਤਾ ਗਹੇਤਬ੍ਬਾ? ਨ, ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਾਨਂ ਪਾਟੇਕ੍ਕਂ ਵਿਭਤ੍ਤਤ੍ਤਾ. ਕੁਸਲਕਮ੍ਮਜਂ ਹਿ ਕੁਸਲਵਿਪਾਕਵਿਸਯੋਵ ਇਟ੍ਠਂ ਨਾਮ, ਅਕੁਸਲਕਮ੍ਮਜਂ ਅਕੁਸਲਵਿਪਾਕਵਿਸਯੋਵ ਅਨਿਟ੍ਠਂ ਨਾਮ, ਸਞ੍ਞਾਵਿਪਲ੍ਲਾਸੇਨ ਪਨ ਕੋਚਿ ਇਟ੍ਠਮੇਵ ਬੁਦ੍ਧਰੂਪਾਦਿਂ ਜਵਨਕ੍ਖਣੇ ਅਨਿਟ੍ਠਤੋ ਮਨਸਿ ਕਰੋਤਿ, ਅਨਿਟ੍ਠਞ੍ਚ ਨਿਰਯਗ੍ਗਿਸਤ੍ਥਵਿਸਾਦਿਂ ਇਟ੍ਠਤੋ ਮਨਸਿ ਕਰੋਤਿ. ਜਵਨੇਹਿ ਏਵ ਵਿਪਲ੍ਲਾਸਭਾਵੋ, ਨ ਵਿਪਾਕੇਹੀਤਿ ਵਿਪਾਕਵਸੇਨ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਂ ਨਿਯਤਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਸਮ੍ਮੋਹਵਿਨੋਦਨਿਯਾ ਪਨ ਵਿਭਙ੍ਗਟ੍ਠਕਥਾਯ –

‘‘ਸੁਖਸਮ੍ਫਸ੍ਸਂ ਹਿ ਗੂਥਕਲਲਂ ਚਕ੍ਖੁਦ੍ਵਾਰਘਾਨਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਅਨਿਟ੍ਠਂ, ਕਾਯਦ੍ਵਾਰੇ ਇਟ੍ਠਂ ਹੋਤਿ. ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤਿਨੋ ਮਣਿਰਤਨੇਨ ਪੋਥਿਯਮਾਨਸ੍ਸ, ਸੁਵਣ੍ਣਸੂਲੇ ਉਤ੍ਤਾਸਿਯਮਾਨਸ੍ਸ ਚ ਮਣਿਰਤਨਸੁਵਣ੍ਣਸੂਲਾਨਿ ਚਕ੍ਖੁਦ੍ਵਾਰੇ ਇਟ੍ਠਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਕਾਯਦ੍ਵਾਰੇ ਅਨਿਟ੍ਠਾਨੀ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ਅਟ੍ਠ. ੬) –

ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਰਵਸੇਨ ਏਕਸ੍ਸੇਵ ਵਤ੍ਥੁਨੋ ਇਟ੍ਠਤਾ, ਅਨਿਟ੍ਠਤਾ ਚ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਸਾ ਚ ਏਕਕ੍ਖਣੇ ਨ ਯੁਤ੍ਤਾ ਏਕਕਲਾਪਗਤਭੂਤੋਪਾਦਾਯਰੂਪਾਨਂ ਏਕਸਾਮਗ੍ਗਿਯਮੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਤੋ. ਨ ਹਿ ਭੂਤੇਸੁ ਅਕੁਸਲਵਸੇਨ ਅਨਿਟ੍ਠੇਸੁ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨ੍ਤੇਸੁ ਤਦੁਪਾਦਾਯਰੂਪਾਦਿਕੁਸਲੇਨ ਇਟ੍ਠਾਨਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨ੍ਤਿ, ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਖਣੇ ਪਨ ਇਟ੍ਠਾਨਿ ਮਣਿਰਤਨਾਦੀਨਿ ਤੇਹਿ ਪੋਥਿਯਮਾਨਸ੍ਸ ਅਕੁਸਲਪਚ੍ਚਯੇਨ ਉਤੁਨਾ ਅਨਿਟ੍ਠਾਨਿ ਵਿਪਰਿਣਮਨ੍ਤਿ, ਕੁਸਲਪਚ੍ਚਯੇਨ ਅਨਿਟ੍ਠਾਨਿ ਗੂਥਕਲਲਾਦੀਨਿ ਇਟ੍ਠਾਨੀਤਿ, ਅਯਂ ਨੋ ਅਤ੍ਤਨੋਮਤਿ. ਏਵਂ ਵਿਭਤ੍ਤੇਸੁ ਚ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠੇਸੁ ਤਂ ਤਂ ਰੂਪਂ ਉਪਾਦਾਯੁਪਾਦਾਯ ਹੀਨਂ, ਪਣੀਤਞ੍ਚ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਸੁਖੁਮਂ ਪਨ ਰੂਪਂ ਦੂਰੇਰੂਪਂ ਨਾਮ, ਓਲ਼ਾਰਿਕਂ ਸਨ੍ਤਿਕੇਰੂਪਂ ਨਾਮ. ਤਂ ਤਂ ਵਾ ਪਨ ਰੂਪਂ ਉਪਾਦਾਯੁਪਾਦਾਯ ਰੂਪਂ ਦੂਰੇ ਸਨ੍ਤਿਕੇ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਸੇਸਂ ਵੁਤ੍ਤਨਯਮੇਵ.

ਵੇਦਨਾਦੀਸੁ ਪਨ ਅਕੁਸਲਾ ਵੇਦਨਾ ਓਲ਼ਾਰਿਕਾ, ਇਤਰਾ ਸੁਖੁਮਾ. ਕੁਸਲਾਕੁਸਲਾ ਓਲ਼ਾਰਿਕਾ, ਅਬ੍ਯਾਕਤਾ ਸੁਖੁਮਾ. ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ ਓਲ਼ਾਰਿਕਾ, ਇਤਰਾ ਸੁਖੁਮਾ. ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਾ ਵਾ ਓਲ਼ਾਰਿਕਾ, ਇਤਰਾ ਸੁਖੁਮਾ. ਅਸਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਵਾ ਵੇਦਨਾ ਓਲ਼ਾਰਿਕਾ, ਸਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਸੁਖੁਮਾ. ਸਾਸਵਾ ਓਲ਼ਾਰਿਕਾ, ਅਨਾਸਵਾ ਸੁਖੁਮਾ. ਤਂ ਤਂ ਵਾ ਪਨ ਵੇਦਨਂ ਉਪਾਦਾਯੁਪਾਦਾਯ ਓਲ਼ਾਰਿਕਸੁਖੁਮਤਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਅਕੁਸਲਾ ਵੇਦਨਾ ਕੁਸਲਾਬ੍ਯਾਕਤਾਹਿ ਦੂਰੇ, ਤਾ ਚ ਤਾਯ ਦੂਰੇਤਿ ਏਵਂ ਜਾਤਿਸਭਾਵਪੁਗ੍ਗਲਭੂਮਿਭੇਦਤੋ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਦੂਰੇਵੇਦਨਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ, ਕੁਸਲਾ ਵੇਦਨਾ ਕੁਸਲਾਯ ਸਨ੍ਤਿਕੇਤਿ ਏਵਂ ਜਾਤਿਆਦਿਸਾਮਞ੍ਞਤੋ ਸਨ੍ਤਿਕੇਵੇਦਨਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਤਂ ਤਂ ਵਾ ਪਨ ਵੇਦਨਂ ਉਪਾਦਾਯੁਪਾਦਾਯ ਵੇਦਨਾ ਦੂਰੇਸਨ੍ਤਿਕੇ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਏਵਂ ਸਞ੍ਞਾਕ੍ਖਨ੍ਧਾਦੀਸੁਪਿ ਯਥਾਨੁਰੂਪਂ ਓਲ਼ਾਰਿਕਸੁਖੁਮਤਾਦਯੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਤਿ. ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਸਙ੍ਖੇਪੋ, ਵਿਤ੍ਥਾਰੋ ਪਨ ਵਿਭਙ੍ਗਪਾਲ਼ਿਅਟ੍ਠਕਥਾਸੁ (ਵਿਭ. ੮ ਆਦਯੋ; ਵਿਭ. ਅਟ੍ਠ. ੮ ਆਦਯੋ) ਗਹੇਤਬ੍ਬੋਤਿ ਅਯਂ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਨਯੋ.

ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਨਯੇ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧਸ੍ਸ ਤਾਵ ਏਕਵਿਧਾਦਿਤੋ ਯਾਵ ਏਕਾਦਸਵਿਧਾ ਰੂਪਕਣ੍ਡੇ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਪਨ ਏਕਵਿਧੋ ਫਸ੍ਸਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤੋ, ਦੁਵਿਧੋ ਸਹੇਤੁਕਦੁਕਵਸੇਨ, ਤਿਵਿਧੋ ਕੁਸਲਤ੍ਤਿਕਵਸੇਨ, ਚਤੁਬ੍ਬਿਧੋ ਚਤੁਭੂਮਕਵਸੇਨ, ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਸਭਾਵਭੇਦੇਨ, ਛਬ੍ਬਿਧੋ ਛਦ੍ਵਾਰਿਕਵਸੇਨ, ਸਤ੍ਤਵਿਧੋ ਸਤ੍ਤਵਿਞ੍ਞਾਣਸਮ੍ਪਯੋਗਵਸੇਨ, ਅਟ੍ਠਵਿਧੋ ਤੇਸੁ ਕਾਯਵਿਞ੍ਞਾਣਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਂ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਵਸੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ ਭਿਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾ, ਨਵਵਿਧੋ ਤੇਸੁ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਂ ਕੁਸਲਤ੍ਤਿਕਵਸੇਨ ਤਿਧਾ ਭਿਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾ, ਦਸਵਿਧੋ ਤੇਸੁ ਕਾਯਵਿਞ੍ਞਾਣਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਂ ਦੁਵਿਧਾ, ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਞ੍ਚ ਤਿਧਾ ਭਿਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾਤਿ ਏਵਂ ਸਹੇਤੁਕਦੁਕਮੂਲਂ ਪਠਮਵਾਰਂ ਵਤ੍ਵਾ ਪੁਨ ਕੁਸਲਤ੍ਤਿਕਟ੍ਠਾਨੇ ਵੇਦਨਾਤ੍ਤਿਕਪੀਤਿਤ੍ਤਿਕਸਨਿਦਸ੍ਸਨਤ੍ਤਿਕਵਜ੍ਜਿਤੇ ਸਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕੇ ਯੋਜੇਤ੍ਵਾ ਯਾਵ ਦਸਵਿਧਾ, ਅਪਰੇਪਿ ਅਟ੍ਠਾਰਸ ਵਾਰਾ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਯਥਾ ਚੇਤ੍ਥ ਸਹੇਤੁਕਦੁਕਮੂਲਿਕਾ ਸਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਯੋਜਨਾ, ਏਵਂ ਹੇਤੁਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਦੁਕਾਦੀਸੁ ਅਨੁਰੂਪਦੁਕਮੂਲਿਕਾਪਿ ਸਰਣਦੁਕਪਰਿਯੋਸਾਨਾ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਸਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਯੋਜਨਾਪਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਤਿ ਅਯਂ ਦੁਕਮੂਲਕੋ ਯੋਜਨਾਨਯੋ. ਯਥਾ ਚ ਏਕੇਕਦੁਕੇਨ ਸਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਯੋਜਨਾਵਸੇਨ ਦੁਕਮੂਲਕੋ ਨਯੋ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਏਵਂ ਏਕੇਕਤ੍ਤਿਕੇਨ ਯਥਾਨੁਰੂਪਂ ਸਬ੍ਬਦੁਕਯੋਜਨਾਵਸੇਨ ਤਿਕਮੂਲਕੋ, ਤਦੁਭਯਮਿਸ੍ਸਕਵਸੇਨ ਉਭਤੋਵਡ੍ਢਨਕੋ ਚ ਨਯੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਯਥਾ ਚੇਤ੍ਥ ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧੇ, ਏਵਂ ਸਞ੍ਞਾਕ੍ਖਨ੍ਧਾਦੀਸੁਪਿ ਯਥਾਰਹਂ ਦੁਕਮੂਲਕਾਦਿਨਯਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਤਿ ਅਯਂ ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਨਯੋ.

ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੇ ਪਨ ਪਞ੍ਚਨ੍ਨਂ ਖਨ੍ਧਾਨਂ ਕਤਿ ਕੁਸਲਾ, ਕਤਿ ਅਕੁਸਲਾ, ਕਤਿ ਅਬ੍ਯਾਕਤਾ, ਕਤਿ ਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ…ਪੇ… ਕਤਿ ਸਰਣਾ, ਕਤਿ ਅਰਣਾਤਿ? ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਅਬ੍ਯਾਕਤੋ, ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਖਨ੍ਧਾ ਸਿਯਾ ਕੁਸਲਾ, ਸਿਯਾ ਅਕੁਸਲਾ, ਸਿਯਾ ਅਬ੍ਯਾਕਤਾ, ਰੂਪਂ, ਵੇਦਨਾ ਚ ਵੇਦਨਾਤ੍ਤਿਕੇ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ, ਸੇਸਾ ਤਿਧਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਰੂਪਂ ਨੇਵਵਿਪਾਕਨਵਿਪਾਕਧਮ੍ਮਧਮ੍ਮਂ, ਸਿਯਾ ਉਪਾਦਿਨ੍ਨੁਪਾਦਾਨਿਯਂ, ਸਿਯਾ ਅਨੁਪਾਦਿਨ੍ਨੁਪਾਦਾਨਿਯਂ, ਅਸਂਕਿਲਿਟ੍ਠਸਂਕਿਲੇਸਿਕਂ, ਸੇਸਾ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਖਨ੍ਧਾ ਤੀਹਿ ਤਿਕੇਹਿ ਤਿਧਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਰੂਪਂ ਅਵਿਤਕ੍ਕਅਵਿਚਾਰਂ, ਤਯੋ ਖਨ੍ਧਾ ਤਿਧਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਤਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ ਚ. ਰੂਪਂ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ, ਵੇਦਨਾ ਸਿਯਾ ਪੀਤਿਸਹਗਤਾ, ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ, ਤਯੋ ਤਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਚ. ਰੂਪਂ ਨੇਵਦਸ੍ਸਨੇਨਨਭਾਵਨਾਯਪਹਾਤਬ੍ਬਂ, ਨਦਸ੍ਸਨੇਨਨਭਾਵਨਾਯਪਹਾਤਬ੍ਬਹੇਤੁਕਂ, ਨੇਵਾਚਯਗਾਮਿਨਅਪਚਯਗਾਮਿ, ਨੇਵਸੇਖਂਨਾਸੇਖਂ, ਪਰਿਤ੍ਤਂ, ਸੇਸਾ ਤਿਧਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਪਰਿਤ੍ਤਾਰਮ੍ਮਣਤ੍ਤਿਕੇ ਰੂਪਂ ਅਨਾਰਮ੍ਮਣਂ, ਸੇਸਾ ਤਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਚ. ਰੂਪਂ ਮਜ੍ਝਿਮਂ, ਅਨਿਯਤਂ, ਸੇਸਾ ਤਿਧਾਪਿ. ਮਗ੍ਗਾਰਮ੍ਮਣਤ੍ਤਿਕੇ ਚ ਰੂਪਂ ਅਨਾਰਮ੍ਮਣਂ, ਸੇਸਾ ਤਿਧਾਪਿ ਵਾ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ. ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾਤੀਤਤ੍ਤਿਕੇਸੁ ਪਞ੍ਚਪਿ ਤਿਧਾ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਅਤੀਤਾਰਮ੍ਮਣਤ੍ਤਿਕੇ ਰੂਪਂ ਅਨਾਰਮ੍ਮਣਂ, ਸੇਸਾ ਤਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਚ. ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਤ੍ਤਿਕੇ ਪਞ੍ਚਪਿ ਤਿਧਾ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਾਰਮ੍ਮਣਤ੍ਤਿਕੇ ਰੂਪਂ ਅਨਾਰਮ੍ਮਣਂ, ਸੇਸਾ ਤਿਧਾਪਿ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਚ. ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਖਨ੍ਧਾ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਅਪ੍ਪਟਿਘਾ, ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਤਿਧਾਪਿ ਹੋਤਿ.

ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਖਨ੍ਧਾ ਨਹੇਤੂ, ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਸਿਯਾ ਹੇਤੁ, ਸਿਯਾ ਨ ਹੇਤੁ. ਰੂਪਂ ਅਹੇਤੁਕਂ, ਹੇਤੁਵਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਂ, ਸੇਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਤਯੋ ਖਨ੍ਧਾ ਸਿਯਾ ਸਹੇਤੁਕਾ ਚੇਵ ਨ ਚ ਹੇਤੂ, ਸਿਯਾ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਚ, ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ ਚ, ਰੂਪਂ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਮੇਵ. ਤਥਾ ਅਨਨ੍ਤਰਦੁਕੇਪਿ. ਰੂਪਂ ਨਹੇਤੁਅਹੇਤੁਕਂ, ਤਯੋ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ, ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ ਚ. ਪਞ੍ਚਪਿ ਸਪ੍ਪਚ੍ਚਯਾ, ਸਙ੍ਖਤਾ, ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਾ, ਅਪ੍ਪਟਿਘਾ, ਰੂਪਂ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਰੂਪਂ ਰੂਪੀ, ਸੇਸਾ ਅਰੂਪਿਨੋ. ਰੂਪਂ ਲੋਕਿਯਂ, ਸੇਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਪਞ੍ਚਪਿ ਕੇਨਚਿ ਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਾ, ਨ ਚ ਕੇਨਚਿ ਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਾ ਚ. ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਨੋ ਆਸਵਾ, ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ, ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਚ. ਰੂਪਂ ਸਾਸਵੋ, ਆਸਵਵਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤੋ, ਸੇਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਰੂਪਂ ਸਾਸਵਾ ਚੇਵ ਨੋ ਚ ਆਸਵਾ, ਤਯੋ ਤਥਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਚ. ਸਙ੍ਖਾਰੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ ਚ. ਰੂਪਂ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਮੇਵ, ਤਯੋ ਸਿਯਾ ਆਸਵਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ ਚੇਵ ਨੋ ਚ ਆਸਵਾ, ਸਿਯਾ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ, ਸਙ੍ਖਾਰੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ ਚ. ਰੂਪਂ ਆਸਵਵਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਂ ਸਾਸਵਞ੍ਚ, ਸੇਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਚ. ਇਮਿਨਾ ਨਯੇਨ ਸਂਯੋਜਨਗੋਚ੍ਛਕਾਦੀਸੁਪਿ ਯੋਜਨਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਕੇਵਲਂ ਹਿ ਪਰਾਮਾਸਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਦੁਕੇ ਰੂਪਂ ਪਰਾਮਾਸਵਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਂ, ਤਯੋ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ, ਸਙ੍ਖਾਰੋ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ, ਦਿਟ੍ਠਿਵਸੇਨ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ ਚ. ਤਤਿਯੇ ਏਤ੍ਤਕਮੇਵ ਵਿਸੇਸੋ. ਰੂਪਂ ਅਨਾਰਮ੍ਮਣਂ, ਸੇਸਾ ਸਾਰਮ੍ਮਣਾ. ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਚਿਤ੍ਤਂ, ਸੇਸਾ ਨੋ ਚਿਤ੍ਤਾ. ਤਯੋ ਚੇਤਸਿਕਾ, ਦ੍ਵੇ ਅਚੇਤਸਿਕਾ. ਤਯੋ ਚਿਤ੍ਤਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ, ਰੂਪਂ ਚਿਤ੍ਤਵਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਂ. ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ. ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਸਂਸਟ੍ਠਦੁਕੇਪਿ. ਤਯੋ ਚਿਤ੍ਤਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾ, ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਨੋ ਚਿਤ੍ਤਸਮੁਟ੍ਠਾਨਂ. ਰੂਪਂ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਤਥਾ ਅਨਨ੍ਤਰਦੁਕਦ੍ਵਯੇਪਿ. ਤਯੋ ਚਿਤ੍ਤਸਂਸਟ੍ਠਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾ, ਦ੍ਵੇ ਨੋ ਚਿਤ੍ਤਸਂਸਟ੍ਠਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾ. ਤਥਾ ਅਨਨ੍ਤਰਦੁਕਦ੍ਵਯੇਪਿ. ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਂ, ਤਯੋ ਬਾਹਿਰਾ, ਰੂਪਂ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਨੋ ਉਪਾਦਾ. ਰੂਪਂ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਪਞ੍ਚਪਿ ਸਿਯਾ ਉਪਾਦਿਨ੍ਨਾ, ਸਿਯਾ ਅਨੁਪਾਦਿਨ੍ਨਾ, ਨੋ ਉਪਾਦਾਨਾ.

ਕਿਲੇਸਗੋਚ੍ਛਕੋ ਵੁਤ੍ਤਨਯੋਵ. ਰੂਪਂ ਨੇਵਦਸ੍ਸਨੇਨਨਭਾਵਨਾਯ ਪਹਾਤਬ੍ਬਂ, ਸੇਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਏਵਂ ਯਾਵਪੀਤਿਦੁਕਾ ਯੋਜਨਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ.

ਰੂਪਂ ਨ ਵੇਦਨਾ, ਨ ਸੁਖਾ, ਨ ਸੁਖਸਹਗਤਾ, ਸੇਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਤਥਾ ਅਨਨ੍ਤਰਦੁਕੇਪਿ. ਰੂਪਂ ਕਾਮਾਵਚਰਂ, ਸੇਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਏਵਂ ਯਾਵ ਸਰਣਦੁਕਾ ਯੋਜਨਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਅਯਂ ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੋ.

ਇਮੇ ਪਨ ਨਯਾ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਪਾਲ਼ਿਅਟ੍ਠਕਥਾਹਿ ਞਾਤਬ੍ਬਾ. ਅਤ੍ਥਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ ਚ ਨੇਸਂ ਧਮ੍ਮਸਙ੍ਗਣੀਮਾਤਿਕਤ੍ਥਸਂਵਣ੍ਣਨਾਯ ਵੁਤ੍ਤਾਨੁਸਾਰੇਨ ਞਾਤਬ੍ਬੋ. ਇਤੋ ਪਰਂ ਅਤਿਰੇਕਂ ਅਵਤ੍ਵਾ ਅਪੁਬ੍ਬਮੇਵ ਵਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਾਮਾਤਿ ਅਯਂ ਵਿਭਙ੍ਗਨਯਦਸ੍ਸਨਤੋ ਸਂਵਣ੍ਣਨਾਨਯੋ.

ਇਦਾਨਿ ਪਨੇਤ੍ਥ –

ਕਮਤੋਨੂਨਾਧਿਕਤੋ, ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਸਮਭੇਦਤੋ;

ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਨਯੋ ਞੇਯ੍ਯੋ, ਖਨ੍ਧਕੋਸਲ੍ਲਮਿਚ੍ਛਤਾ.

ਤਤ੍ਥ ਕਮਤੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਕਮੋ ਪਹਾਨਕ੍ਕਮੋ ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਕ੍ਕਮੋ ਭੂਮਿਕ੍ਕਮੋ ਦੇਸਨਾਕ੍ਕਮੋਤਿ ਬਹੁਵਿਧੇਸੁ ਕਮੇਸੁ ਖਨ੍ਧਾਨਂ ਦੇਸਨਾਕ੍ਕਮੋਵ ਯੁਜ੍ਜਤਿ, ਨ ਇਤਰੇ, ਅਸਮ੍ਭਵਾ. ਅਭੇਦੇਨ ਹਿ ਪਞ੍ਚਸੁ ਖਨ੍ਧੇਸੁ ਅਤ੍ਤਗ੍ਗਾਹਪਤਿਤਂ ਵੇਨੇਯ੍ਯਜਨਂ ਸਮੂਹਘਨਵਿਨਿਬ੍ਭੋਗਦਸ੍ਸਨੇਨ ਅਤ੍ਤਗ੍ਗਾਹਤੋ ਮੋਚੇਤੁਕਾਮੋ ਭਗਵਾ ਹਿਤਕਾਮੋ ਤਸ੍ਸ ਤਸ੍ਸ ਜਨਸ੍ਸ ਸੁਖਗ੍ਗਹਣਤ੍ਥਂ ਚਕ੍ਖੁਆਦੀਨਂ ਵਿਸਯਭੂਤਂ ਓਲ਼ਾਰਿਕਂ ਪਠਮਂ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧਂ ਦੇਸੇਸਿ, ਤਤੋ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਵਿਸਯਸਂਵੇਦਕਂ ਓਲ਼ਾਰਿਕਂ ਵੇਦਨਂ, ਯਂ ਵੇਦੇਤਿ, ਤਂ ਸਞ੍ਜਾਨਾਤੀਤਿ ਏਵਂ ਵੇਦਨਾਵਿਸਯਸ੍ਸ ਆਕਾਰਗ੍ਗਾਹਿਕਂ ਸਞ੍ਞਂ, ਸਞ੍ਞਾਵਸੇਨਾਭਿਸਙ੍ਖਾਰਕੇ ਸਙ੍ਖਾਰੇ, ਤੇਸਂ ਵੇਦਨਾਦੀਨਂ ਨਿਸ੍ਸਯਾਧਿਪਤਿਭੂਤਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਨ੍ਤਿ ਅਯਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਕਮੋ.

ਅਨੂਨਾਧਿਕਤੋਤਿ ਕਸ੍ਮਾ ਪਨ ਭਗਵਤਾ ਪਞ੍ਚੇਵ ਖਨ੍ਧਾ ਵੁਤ੍ਤਾ ਅਨੂਨਾ ਅਨਧਿਕਾਤਿ? ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਤਸਭਾਗੇਕਸਙ੍ਗਹਤੋ, ਅਤ੍ਤਤ੍ਤਨਿਯਗ੍ਗਾਹਵਤ੍ਥੁਸ੍ਸ ਏਤਪ੍ਪਰਮਤੋ, ਅਞ੍ਞੇਸਞ੍ਚ ਤਦਵਰੋਧਤੋ. ਅਨੇਕਪ੍ਪਭੇਦੇਸੁ ਹਿ ਸਙ੍ਖਤਧਮ੍ਮੇਸੁ ਸਭਾਗਵਸੇਨ ਸਙ੍ਗਯ੍ਹਮਾਨੇਸੁ ਰੂਪਂ ਰੂਪਸਭਾਗੇਕਸਙ੍ਗਹਵਸੇਨ ਏਕੋ ਖਨ੍ਧੋ ਹੋਤਿ, ਵੇਦਨਾ ਵੇਦਨਾਸਭਾਗੇਕਸਙ੍ਗਹਵਸੇਨ ਏਕੋ ਖਨ੍ਧੋ ਹੋਤਿ. ਏਸ ਨਯੋ ਸਞ੍ਞਾਦੀਸੁਪਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਤਸਭਾਗੇਕਸਙ੍ਗਹਤੋ ਪਞ੍ਚੇਵ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਏਤਪਰਮਞ੍ਚੇਤਂ ਅਤ੍ਤਤ੍ਤਨਿਯਗ੍ਗਾਹਵਤ੍ਥੁ, ਯਦਿਦਂ ਰੂਪਾਦਯੋ ਪਞ੍ਚ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਤ੍ਤਤ੍ਤਨਿਯਗ੍ਗਾਹਵਤ੍ਥੁਸ੍ਸ ਏਤਪਰਮਤੋਪਿ ਪਞ੍ਚੇਵ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਯੇਪਿ ਚਞ੍ਞੇ ਸੀਲਾਦਯੋ ਪਞ੍ਚ ਧਮ੍ਮਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਤੇਪਿ ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਤ੍ਤਾ ਏਤ੍ਥੇਵ ਅਵਰੋਧਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਞ੍ਞੇਸਂ ਤਦਵਰੋਧਤੋਪਿ ਪਞ੍ਚੇਵ ਵੁਤ੍ਤਾਤਿ ਅਯਂ ਅਨੂਨਾਧਿਕਤੋ.

ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਸਮਭੇਦਤੋਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਭੇਦਤੋ, ਉਪਮਾਭੇਦਤੋ ਚ. ਤਤ੍ਥ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਭੇਦਤੋ ਤਾਵ ਪਞ੍ਚੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਸਾਮਞ੍ਞਤੋ ਉਕ੍ਖਿਤ੍ਤਾਸਿਕਪਚ੍ਚਤ੍ਥਿਕਤੋ, ਭਾਰਤੋ, ਖਾਦਕਤੋ, ਅਨਿਚ੍ਚਦੁਕ੍ਖਅਨਤ੍ਤਸਙ੍ਖਾਤਵਧਕਤੋ ਚ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਵਿਸੇਸਤੋ ਪਨ ਫੇਣਪਿਣ੍ਡਂ ਵਿਯ ਰੂਪਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ, ਉਦਕਬੁਬ੍ਬੁਲ਼ਮਰੀਚਿਕਕਦਲਿਕ੍ਖਨ੍ਧਮਾਯਾ ਵਿਯ ਯਥਾਕ੍ਕਮਂ ਵੇਦਨਾਦਯੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਯਥਾ ਹਿ ਫੇਣਪਿਣ੍ਡੋ ਵਿਮਦ੍ਦਾਸਹੋ, ਸੋ ਚ ਪਤ੍ਤਥਾਲਕਾਦਿਅਤ੍ਥਂ ਗਹਿਤੋਪਿ ਤਮਤ੍ਥਂ ਨ ਸਾਧੇਤਿ, ਭਿਜ੍ਜਤਿ, ਏਵਂ ਰੂਪਮ੍ਪਿ ਵਿਮਦ੍ਦਾਸਹਂ, ਤਞ੍ਚ ਸੁਭਾਦਿਵਸੇਨ ਗਹਿਤਮ੍ਪਿ ਨ ਤਥਾ ਤਿਟ੍ਠਤਿ, ਅਸੁਭਾਦਿਯੇਵ ਹੋਤਿ.

ਯਥਾ ਵਾ ਫੇਣਪਿਣ੍ਡੋ ਅਨੇਕਸਨ੍ਧਿਘਟਿਤੋ ਬਹੁਨ੍ਨਂ ਉਦਕਸਪ੍ਪਾਦਿਪਾਣਕਾਨਂ ਆਵਾਸੋ, ਆਦਿਤੋ ਚੇਸ ਬਦਰਪਕ੍ਕਮਤ੍ਤੋ ਹੁਤ੍ਵਾ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬਵਡ੍ਢਨਕੋ ਉਟ੍ਠਿਤਮਤ੍ਤੋਪਿ ਚੇਸ ਭਿਜ੍ਜਤਿ, ਥੋਕਂ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾਪਿ, ਸਮੁਦ੍ਦਂ ਪਤ੍ਵਾ ਪਨ ਅਵਸ੍ਸਮੇਵ ਭਿਜ੍ਜਤਿ, ਏਵਂ ਰੂਪਮ੍ਪਿ ਛਿਦ੍ਦਾਵਛਿਦ੍ਦਂ ਅਨੇਕਸਨ੍ਧਿਘਟਿਤਂ ਅਸੀਤਿਕਿਮਿਕੁਲਵੋਕਿਣ੍ਣਂ, ਆਦਿਤੋ ਚੇਤਂ ਕਲਲਮਤ੍ਤਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬਵਡ੍ਢਨਕਂ, ਕਲਲਮਤ੍ਤੇਪਿ ਚੇਤਂ ਭਿਜ੍ਜਤਿ, ਅਬ੍ਬੁਦਾਦਿਭਾਵੇਪਿ ਆਯੁਕ੍ਖਯਂ ਪਤ੍ਵਾ ਅਵਸ੍ਸਮੇਵ ਭਿਜ੍ਜਤਿ. ਏਵਂ ਫੇਣਪਿਣ੍ਡਸਦਿਸਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ.

ਯਥਾ ਪਨ ਬੁਬ੍ਬੁਲ਼ੋ ਮੁਹੁਤ੍ਤਰਮਣੀਯੋ ਅਗਯ੍ਹੁਪਗੋ ਨ ਚਿਰਟ੍ਠਿਤਿਕੋਵ, ਏਵਂ ਵੇਦਨਾਪਿ. ਯਥਾ ਚ ਬੁਬ੍ਬੁਲ਼ੋ ਉਦਕਤਲਂ, ਉਦਕਬਿਨ੍ਦੁਂ, ਉਦਕਜਲ੍ਲਕਂ ਸਙ੍ਕਡ੍ਢਿਤ੍ਵਾ ਪੁਟਂ ਕਤ੍ਵਾ ਗਹਣਵਾਤਞ੍ਚਾਤਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਕਾਰਣਾਨਿ ਪਟਿਚ੍ਚ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਏਵਂ ਵੇਦਨਾਪਿ ਵਤ੍ਥੁਂ, ਆਰਮ੍ਮਣਂ, ਕਿਲੇਸਜਲ੍ਲਂ, ਫਸ੍ਸਸਙ੍ਘਟ੍ਟਨਞ੍ਚਾਤਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਕਾਰਣਾਨਿ ਪਟਿਚ੍ਚ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਸਾ ਬੁਬ੍ਬੁਲ਼ਸਦਿਸਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ.

ਯਥਾ ਪਨ ਮਰੀਚਿਕਾ ਜਲਾਸਯਾਦਿਭਾਵੇਨ ਵਿਪ੍ਪਲਮ੍ਭਿਕਾ, ਏਵਂ ਸਞ੍ਞਾਪਿ ਨਿਚ੍ਚਾਦਿਭਾਵੇਨਾਤਿ ਮਰੀਚਿਸਦਿਸਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਯਥਾ ਪਨ ਕਦਲਿਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਅਗਯ੍ਹੁਪਗੋ ਬਹੁਵਟ੍ਟਿਸਮੋਧਾਨੋ, ਏਵਂ ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧੋਪਿ ਅਗਯ੍ਹੁਪਗੋਨਿਚ੍ਚਾਦਿਸਾਰਵਿਰਹਿਤੋ, ਫਸ੍ਸਾਦਿਬਹੁਧਮ੍ਮਸਮੋਧਾਨੋ ਚ ਹੋਤੀਤਿ ਸੋ ਕਦਲਿਕ੍ਖਨ੍ਧਸਦਿਸੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਯਥਾ ਪਨ ਮਾਯਾ ਅਸੁਵਣ੍ਣਰਜਤਾਦਿਰੂਪਾਨਿਪਿ ਤਥਾ ਗਾਹਾਪੇਤ੍ਵਾ ਮਹਾਜਨਂ ਵਞ੍ਚੇਤਿ, ਏਵਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਮ੍ਪਿ ਅਨਿਚ੍ਚਾਦਿਰੂਪਂ ਤੇਨੇਵ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਵਿਯ ਨਿਚ੍ਚਾਦਿਤੋ ਚ ਗਾਹਾਪੇਤ੍ਵਾ ਵਞ੍ਚੇਤੀਤਿ ਤਂ ਮਾਯਾਸਦਿਸਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਚ –

‘‘ਫੇਣਪਿਣ੍ਡੂਪਮਂ ਰੂਪਂ, ਵੇਦਨਾ ਬੁਬ੍ਬੁਲ਼ੂਪਮਾ;

ਮਰੀਚਿਕੂਪਮਾ ਸਞ੍ਞਾ, ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਕਦਲੂਪਮਾ;

ਮਾਯੂਪਮਞ੍ਚ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ, ਦੇਸਿਤਾਦਿਚ੍ਚਬਨ੍ਧੁਨਾ’’ਤਿ. (ਸਂ. ਨਿ. ੩.੯੫);

ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਭੇਦੋ.

ਉਪਮਾਭੇਦਤੋ ਚ ਪਨ ਗਿਲਾਨਸਾਲੂਪਮੋ ਰੂਪੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧੋ, ਗੇਲਞ੍ਞੂਪਮੋ ਵੇਦਨੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧੋ, ਗੇਲਞ੍ਞਸਮੁਟ੍ਠਾਨੂਪਮੋ ਸਞ੍ਞੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧੋ, ਅਸਪ੍ਪਾਯਸੇਵਨੂਪਮੋ ਸਙ੍ਖਾਰੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧੋ, ਗਿਲਾਨੂਪਮੋ ਵਿਞ੍ਞਾਣੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧੋ. ਅਪਿਚ ਚਾਰਕਕਾਰਣਅਪਰਾਧਕਾਰਣਕਾਰਕਅਪਰਾਧਿਕੂਪਮਾ ਏਤੇ ਭਾਜਨਭੋਜਨਬ੍ਯਞ੍ਜਨਪਰਿਵੇਸਕਭੁਞ੍ਜਕੂਪਮਾ ਚਾਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਉਪਮਾਭੇਦੋ. ਏਵਂ ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਕਵਿਨਿਚ੍ਛਯਨਯੋ ਞੇਯ੍ਯੋ.

ਖਨ੍ਧਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

ਆਯਤਨਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ

ਆਯਤਨਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਾਯ ਪਨ ਅਤ੍ਥਤੋ ਤਾਵ – ਦ੍ਵਾਦਸਾਯਤਨਾਨੀਤਿ ਏਤ੍ਥ ਆਯਤਨਤੋ, ਆਯਾਨਂ ਤਨਨਤੋ, ਆਯਤਸ੍ਸ ਚ ਨਯਨਤੋ ਆਯਤਨਾਨਿ. ਚਕ੍ਖੁਰੂਪਾਦੀਸੁ ਹਿ ਤਂਤਂਦ੍ਵਾਰਾਰਮ੍ਮਣਾ ਚਿਤ੍ਤਚੇਤਸਿਕਾ ਧਮ੍ਮਾ ਸੇਨ ਸੇਨ ਅਨੁਭਵਨਾਦਿਨਾ ਕਿਚ੍ਚੇਨ ਆਯਤਨ੍ਤਿ ਉਪਟ੍ਠਹਨ੍ਤਿ ਘਟੇਨ੍ਤਿ ਵਾਯਮਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਚ ਪਨ ਆਯਭੂਤੇ ਧਮ੍ਮੇ ਏਤਾਨਿ ਤਨੋਨ੍ਤਿ ਵਿਤ੍ਥਾਰੇਨ੍ਤਿ, ਇਦਞ੍ਚ ਅਤੀਵ ਆਯਤਂ ਸਂਸਾਰਦੁਕ੍ਖਂ ਨਯਨ੍ਤੇਵ, ਪਵਤ੍ਤਯਨ੍ਤੀਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਆਯਤਨਾਨੀ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ.

ਅਪਿਚ ਨਿਵਾਸਟ੍ਠਾਨਟ੍ਠੇਨ, ਆਕਰਟ੍ਠੇਨ, ਸਮੋਸਰਣਟ੍ਠਾਨਟ੍ਠੇਨ, ਸਞ੍ਜਾਭਿਦੇਸਟ੍ਠੇਨ, ਕਾਰਣਟ੍ਠੇਨ ਚ ਸਾਸਨੇ, ਲੋਕੇ ਚ ‘‘ਆਯਤਨ’’ਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ. ਚਕ੍ਖੁਆਦੀਸੁ ਹਿ ਤੇ ਤੇ ਚਿਤ੍ਤਚੇਤਸਿਕਾ ਧਮ੍ਮਾ ਤਦਾਯਤ੍ਤਵੁਤ੍ਤਿਤਾਯ ਨਿਵਸਨ੍ਤਿ, ਤੇਸੁ ਚ ਆਕਰਭੂਤੇਸੁ ਆਕਿਣ੍ਣਾ ਵਤ੍ਥਾਰਮ੍ਮਣਵਸੇਨ ਚ ਸਮੋਸਰਨ੍ਤਿ, ਚਕ੍ਖਾਦਯੋਵ ਨੇਸਂ ਸਞ੍ਜਾਤਿਦੇਸੋ, ਕਾਰਣਞ੍ਚ, ਤਸ੍ਮਾ ਨਿਵਾਸਟ੍ਠਾਨਾਦਿਨਾ ਅਤ੍ਥੇਨ ਚਕ੍ਖਾਦੀਨਿ ਆਯਤਨਾਨੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਨਿ.

ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ ਚਕ੍ਖਤੀਤਿ ਚਕ੍ਖੁ, ਰੂਪਂ ਅਸ੍ਸਾਦੇਤਿ, ਵਿਭਾਵੇਤਿ ਚਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਰੂਪਯਤੀਤਿ ਰੂਪਂ. ਵਣ੍ਣਵਿਕਾਰਂ ਆਪਜ੍ਜਮਾਨਂ ਹਦਯਙ੍ਗਤਭਾਵਂ ਪਕਾਸੇਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸੁਣਾਤੀਤਿ ਸੋਤਂ. ਸਪ੍ਪਤੀਤਿ ਸਦ੍ਦੋ, ਉਦਾਹਰੀਯਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਘਾਯਤੀਤਿ ਘਾਨਂ. ਗਨ੍ਧਯਤੀਤਿ ਗਨ੍ਧੋ, ਅਤ੍ਤਨੋ ਵਤ੍ਥੁਂ ਸੂਚਯਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਜੀਵਿਤਂ ਅਵ੍ਹਾਯਤੀਤਿ ਜਿਵ੍ਹਾ. ਰਸਨ੍ਤਿ ਤਂ ਸਤ੍ਤਾਤਿ ਰਸੋ, ਅਸ੍ਸਾਦੇਨ੍ਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਕੁਚ੍ਛਿਤਾਨਂ ਸਾਸਵਧਮ੍ਮਾਨਂ ਆਯੋਤਿ ਕਾਯੋ, ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਦੇਸੋ. ਫੁਸੀਯਤੀਤਿ ਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਮਨਤੀਤਿ ਮਨੋ. ਅਤ੍ਤਨੋ ਲਕ੍ਖਣਂ ਧਾਰੇਨ੍ਤੀਤਿ ਧਮ੍ਮਾ. ਚਕ੍ਖੁ ਚ ਤਂ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੇਨਤ੍ਥੇਨ ਆਯਤਨਞ੍ਚਾਤਿ ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਂ…ਪੇ… ਧਮ੍ਮਾ ਚ ਤੇ ਆਯਤਨਞ੍ਚਾਤਿ ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਨ੍ਤਿ ਅਯਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਪਦਤ੍ਥੋ.

ਧਮ੍ਮਭੇਦਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਮਨਾਯਤਨਂ ਨਾਮ. ਚੇਤਸਿਕਸੁਖੁਮਰੂਪਨਿਬ੍ਬਾਨਾਨਿ ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਂ ਨਾਮ. ਸੇਸਾਨਿ ਸੁਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਾਨਿ. ਇਮੇਸੁ ਚ ਆਯਤਨੇਸੁ ਅਤੀਤਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾ, ਕਾਲਵਿਨਿਮੁਤ੍ਤਾ ਚ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਾ ਸਬ੍ਬੇ ਨਾਮਰੂਪਧਮ੍ਮਾ, ਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿਯੋ ਚ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ‘‘ਜਾਤਿ ਦ੍ਵੀਹਿ ਖਨ੍ਧੇਹਿ ਏਕੇਨਾਯਤਨੇਨ ਏਕਾਯ ਧਾਤੁਯਾ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾ’’ਤਿਆਦਿਵਚਨਤੋ (ਧਾਤੁ. ੭੧) ਹਿ ਰੂਪਾਰੂਪਲਕ੍ਖਣਾਨਂ ਜਾਤਿਜਰਾਭਙ੍ਗਾਨਂ ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧਧਮ੍ਮਾਯਤਨਧਮ੍ਮਧਾਤੂਸੁ ਸਙ੍ਗਹਿਤਤ੍ਤਾ ਇਤਰਾਸਮ੍ਪਿ ਪਞ੍ਞਤ੍ਤੀਨਂ ਯਥਾਰਹਂ ਤਤ੍ਥ ਸਙ੍ਗਹਿਤਭਾਵੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਧਮ੍ਮਭੇਦੋ.

ਵਿਭਙ੍ਗਨਯਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯੇ ਤਾਵ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਂ ਅਨਿਚ੍ਚਂ ਦੁਕ੍ਖਂ ਅਨਤ੍ਤਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਧਮ੍ਮਂ. ਰੂਪਾ ਅਨਿਚ੍ਚਾ ਦੁਕ੍ਖਾ ਅਨਤ੍ਤਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਧਮ੍ਮਾ…ਪੇ… ਧਮ੍ਮਾ ਅਨਿਚ੍ਚਾ ਦੁਕ੍ਖਾ ਅਨਤ੍ਤਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਧਮ੍ਮਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੧੫੪) ਏਵਂ ਵਿਸਯਿਵਿਸਯਾਯਤਨਵਸੇਨ ਆਯਤਨਾਨਿ ਵੁਤ੍ਤਾਨੀਤਿ ਅਯਂ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਨਯੋ.

ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯੇ ਪਨ ਪਸਾਦਵਿਸਯਾਯਤਨਾਨਿ ਤਾਵ ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਂ ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਂ? ਯਂ ਚਕ੍ਖੁ ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਮਹਾਭੂਤਾਨਂ ਉਪਾਦਾਯ ਪਸਾਦੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਵਿਭ. ੧੫੬) ਰੂਪਕਣ੍ਡੇ (ਧ. ਸ. ੫੯੭) ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਵਿਭਤ੍ਤਾਨਿ. ਮਨਾਯਤਨਂ ਪਨ ਏਕਵਿਧਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਯਾਵਦਸਵਿਧਾ ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਵਿਭਤ੍ਤਂ. ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਂ ਪਨ ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਂ ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਂ? ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਸਞ੍ਞਾਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧੋ, ਯਞ੍ਚ ਰੂਪਂ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਅਪ੍ਪਟਿਘਂ ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਂ ਅਸਙ੍ਖਤਾ ਚ ਧਾਤੂ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੧੬੭) ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮੋ ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਵਿਭ. ੧੬੭) ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧਾਦੀਸੁ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਵਿਭਤ੍ਤਂ. ਸੁਖੁਮਰੂਪਨਿਬ੍ਬਾਨਾਨਿ ਰੂਪਕਣ੍ਡੇ ਵੁਤ੍ਤਨਯਾਨੇਵਾਤਿ ਅਯਂ ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਨਯੋ.

ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯਂ ਪਨ ਇਤੋ ਪਰਂ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਅਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਤਿਕਦੁਕਾਨਂ ਆਦਿਅਨ੍ਤੇਹਿ ਚੇਵ ਵਿਸੇਸਤ੍ਥਦੀਪਕੇਹਿ ਚ ਤਿਕਦੁਕੇਹਿ ਯੋਜੇਤ੍ਵਾ ਦਸ੍ਸਯਿਸ੍ਸਾਮ, ਸੇਸੇਹਿਪਿ ਤਿਕਦੁਕੇਹਿ ਯੋਜਨਾਨਯੋ ਖਨ੍ਧੇ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਸਕ੍ਕਾ ਞਾਤੁਨ੍ਤਿ. ਕਥਂ ਦ੍ਵਾਦਸਨ੍ਨਂ ਆਯਤਨਾਨਂ ਕਤਿ ਕੁਸਲਾ…ਪੇ… ਕਤਿ ਅਰਣਾਤਿ? ਦਸਾਯਤਨਾ ਅਬ੍ਯਾਕਤਾ, ਦ੍ਵਾਯਤਨਾ ਸਿਯਾ ਕੁਸਲਾ, ਸਿਯਾ ਅਕੁਸਲਾ, ਸਿਯਾ ਅਬ੍ਯਾਕਤਾ. ਵੇਦਨਾਤ੍ਤਿਕੇ ਦਸਾਯਤਨਾਨਿ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾਨਿ, ਮਨਾਯਤਨਂ ਤਿਧਾਪਿ, ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਂ ਤਿਧਾ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਞ੍ਚ…ਪੇ… ਰੂਪਾਯਤਨਂ ਸਨਿਦਸ੍ਸਨਸਪ੍ਪਟਿਘਂ, ਨਵਾਯਤਨਾਨਿ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਸਪ੍ਪਟਿਘਾਨਿ, ਮਨਾਯਤਨਧਮ੍ਮਾਯਤਨਾਨਿ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਅਪ੍ਪਟਿਘਾਨਿ, ਏਕਾਦਸਾਯਤਨਾਨਿ ਨ ਹੇਤੂ, ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਂ ਸਿਯਾ ਹੇਤੁ, ਸਿਯਾ ਨ ਹੇਤੁ…ਪੇ… ਏਕਾਦਸਾਯਤਨਾਨਿ ਸਪ੍ਪਚ੍ਚਯਾਨਿ, ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਂ ਸਿਯਾ ਸਪ੍ਪਚ੍ਚਯਂ, ਸਿਯਾ ਅਪ੍ਪਚ੍ਚਯਂ…ਪੇ… ਦਸਾਯਤਨਾਨਿ ਰੂਪਂ, ਮਨਾਯਤਨਂ ਅਰੂਪਂ, ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ…ਪੇ… ਦਸਾਯਤਨਾਨਿ ਅਰਣਾਨਿ, ਦ੍ਵਾਯਤਨਾਨਿ ਸਿਯਾ ਸਰਣਾਨਿ, ਸਿਯਾ ਅਰਣਾਨੀਤਿ ਅਯਂ ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੋ.

ਇਦਾਨਿ ਪਨ –

ਕਮਤੋ ਤਾਵਤ੍ਤਤੋ ਚ, ਤੇਸਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਭੇਦਤੋ;

ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇਤ੍ਥ, ਵਿਞ੍ਞਾਤਬ੍ਬੋ ਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ.

ਤਤ੍ਥ ਕਮਤੋਤਿ ਇਧਾਪਿ ਦੇਸਨਾਕ੍ਕਮੋਵ ਯੁਜ੍ਜਤਿ. ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕੇਸੁ ਹਿ ਆਯਤਨੇਸੁ ਸਨਿਦਸ੍ਸਨਸਪ੍ਪਟਿਘਵਿਸਯਤ੍ਤਾ ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਂ ਪਾਕਟਨ੍ਤਿ ਪਠਮਂ ਦੇਸਿਤਂ, ਤਤੋ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਸਪ੍ਪਟਿਘਵਿਸਯਾਨਿ ਸੋਤਾਯਤਨਾਦੀਨਿ. ਅਥ ਵਾ ਦਸ੍ਸਨਾਨੁਤ੍ਤਰਿਯਸਵਨਾਨੁਤ੍ਤਰਿਯਹੇਤੁਭਾਵਤੋ ਬਹੂਪਕਾਰਤ੍ਤਾ ਚਕ੍ਖੁਸੋਤਾਯਤਨਾਨਿ ਪਠਮਂ ਦੇਸਿਤਾਨਿ, ਤਤੋ ਘਾਨਾਯਤਨਾਦੀਨਿ ਤੀਣਿ, ਪਞ੍ਚਨ੍ਨਮ੍ਪਿ ਪਨ ਗੋਚਰਵਿਸਯਤ੍ਤਾ ਅਨ੍ਤੇ ਮਨਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਾਦੀਨਂ ਗੋਚਰਤ੍ਤਾ ਤੇਸਂ ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਰੂਪਾਯਤਨਾਦੀਨਿ. ਅਪਿਚ ਵਿਞ੍ਞਾਣੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਵਵਤ੍ਥਾਨਤੋਪਿ ਅਯਮੇਤੇਸਂ ਕਮੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੇਤਂ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚ ਰੂਪੇ ਚ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਂ…ਪੇ… ਮਨਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚ ਧਮ੍ਮੇ ਚ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣ’’ਨ੍ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੩.੪੨੧; ਸਂ. ਨਿ. ੪.੬੦, ੧੧੩; ਮਹਾਨਿ. ੧੦੭) ਅਯਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਕਮੋ.

ਤਾਵਤ੍ਤਤੋਤਿ ਤਾਵਭਾਵਤੋ. ਇਦਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਚਕ੍ਖਾਦਯੋਪਿ ਹਿ ਧਮ੍ਮਾ ਏਵ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਮਿਚ੍ਚੇਵ ਅਵਤ੍ਵਾ ਕਸ੍ਮਾ ਦ੍ਵਾਦਸਾਯਤਨਾਨਿ ਵੁਤ੍ਤਾਨੀਤਿ ਚੇ? ਛਵਿਞ੍ਞਾਣਕਾਯੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਦ੍ਵਾਰਾਰਮ੍ਮਣਵਵਤ੍ਥਾਨਤੋ ਅਯਮੇਤੇਸਂ ਭੇਦੋ ਹੋਤੀਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ ਵੁਤ੍ਤਾਨਿ. ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਵੀਥਿਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਹਿ ਵਿਞ੍ਞਾਣਕਾਯਸ੍ਸ ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਮੇਵ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰਂ, ਰੂਪਾਯਤਨਮੇਵਾਰਮ੍ਮਣਂ. ਤਥਾ ਇਤਰਾਨਿ ਇਤਰੇਸਂ. ਛਟ੍ਠਸ੍ਸ ਪਨ ਭਵਙ੍ਗਮਨਸਙ੍ਖਾਤੋ ਮਨਾਯਤਨੇਕਦੇਸੋਵ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰਂ, ਅਸਾਧਾਰਣਞ੍ਚ ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਂ ਆਰਮ੍ਮਣਨ੍ਤਿ. ਇਤਿ ਛਨ੍ਨਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਕਾਯਾਨਂ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰਾਰਮ੍ਮਣਵਵਤ੍ਥਾਨਤੋ ਦ੍ਵਾਦਸ ਵੁਤ੍ਤਾਨੀਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਤਾਵਤ੍ਤਤਾ.

ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਭੇਦਤੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਨ ਸਬ੍ਬਾਨਿ ਚੇਤਾਨਿ ਆਯਤਨਾਨਿ ਅਨਾਗਮਨਤੋ, ਅਨਿਗ੍ਗਮਨਤੋ ਚ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਨਿ. ਨ ਹਿ ਤਾਨਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ਉਦਯਾ ਕੁਤੋਚਿ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਨਪਿ ਉਦ੍ਧਂ ਵਯਾ ਕੁਹਿਞ੍ਚਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਅਥ ਖੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਉਦਯਾ ਅਪ੍ਪਟਿਲਦ੍ਧਸਭਾਵਾਨਿ ਉਦ੍ਧਂ ਵਯਾ ਪਰਿਭਿਨ੍ਨਸਭਾਵਾਨਿ, ਪੁਬ੍ਬਨ੍ਤਾਪਰਨ੍ਤਵੇਮਜ੍ਝੇ ਪਚ੍ਚਯਾਯਤ੍ਤਵੁਤ੍ਤਿਤਾਯ ਅਵਸਾਨਿ ਪਵਤ੍ਤਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਨਾਗਮਨਤੋ, ਅਨਿਗ੍ਗਮਨਤੋ ਚ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਨਿ. ਤਥਾ ਨਿਰੀਹਤੋ, ਅਬ੍ਯਾਪਾਰਤੋ ਚ. ਨ ਹਿ ਚਕ੍ਖੁਰੂਪਾਦੀਨਂ ਏਵਂ ਹੋਤਿ ‘‘ਅਹੋ ਵਤ ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਸਾਮਗ੍ਗਿਯਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਨਾਮ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯਾ’’ਤਿ, ਨ ਚ ਤਾਨਿ ਵਿਞ੍ਞਾਣੁਪ੍ਪਾਦਨਤ੍ਥਂ ਦ੍ਵਾਰਭਾਵੇਨ, ਵਤ੍ਥੁਭਾਵੇਨ, ਆਰਮ੍ਮਣਭਾਵੇਨ ਵਾ ਬ੍ਯਾਪਾਰਮਾਪਜ੍ਜਨ੍ਤਿ, ਅਥ ਖੋ ਧਮ੍ਮਤਾਵੇਸਾ ਯਂ ਚਕ੍ਖੁਰੂਪਾਦਿਸਾਮਗ੍ਗਿਯਂ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਨਿ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਨਿਰੀਹਤੋ, ਅਬ੍ਯਾਪਾਰਤੋ ਚ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਨਿ. ਅਪਿਚ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਸੁਞ੍ਞੋ ਗਾਮੋ ਵਿਯ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਨਿ ਧੁਵਸੁਭਸੁਖਤ੍ਤਭਾਵਵਿਰਹਿਤਤ੍ਤਾ, ਬਾਹਿਰਾਨਿ ਗਾਮਘਾਤਕਚੋਰਾ ਵਿਯ. ਤਥਾ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਛਪਾਣਕਾ ਵਿਯ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਨਿ, ਬਾਹਿਰਾਨਿ ਤੇਸਂ ਗੋਚਰਾ ਵਿਯਾਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਭੇਦੋ. ਏਵਂ ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇਤ੍ਥ ਵਿਞ੍ਞਾਤਬ੍ਬੋ ਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ.

ਆਯਤਨਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

ਧਾਤੁਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ

ਧਾਤੁਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਾਯ ਪਨ ਅਤ੍ਥਤੋ ਤਾਵ – ਅਟ੍ਠਾਰਸ ਧਾਤੁਯੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਵਿਦਹਤਿ, ਧੀਯਤੇ, ਵਿਧਾਨਂ, ਵਿਧੀਯਤੇ ਏਤਾਯ, ਏਤ੍ਥ ਵਾ ਧੀਯਤੀਤਿ ਧਾਤੁ. ਲੋਕਿਯਾ ਹਿ ਧਾਤੁਯੋ ਕਾਰਣਭਾਵੇਨ ਵਵਤ੍ਥਿਤਾ. ਅਨੇਕਪ੍ਪਕਾਰਂ ਸਂਸਾਰਦੁਕ੍ਖਂ ਵਿਦਹਨ੍ਤਿ ਨਿਪ੍ਫਾਦੇਨ੍ਤਿ, ਸਤ੍ਤੇਹਿ ਚ ਧੀਯਨ੍ਤੇ ਧਾਰੀਯਨ੍ਤਿ, ਦੁਕ੍ਖਵਿਧਾਨਮਤ੍ਤਮੇਵ ਚੇਤਾ, ਏਤਾਹਿ ਚ ਕਾਰਣਭੂਤਾਹਿ ਸਂਸਾਰਦੁਕ੍ਖਂ ਸਤ੍ਤੇਹਿ ਅਨੁਵਿਧੀਯਤਿ, ਯਥਾਵਿਹਿਤਞ੍ਚ ਦੁਕ੍ਖਂ ਏਤਾਸ੍ਵੇਵ ਧੀਯਤਿ ਠਪੀਯਤੀਤਿ ਏਤੇਹਿ ਅਤ੍ਥੇਹਿ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ‘‘ਧਾਤੁਯੋ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ.

ਯਥਾ ਵਾ ਸਰੀਰਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਸਮੁਦਾਯਸ੍ਸ ਅਵਯਵਭੂਤੇਸੁ ਰਸਸੋਣਿਤਾਦੀਸੁ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਂ ਵਿਸਭਾਗਲਕ੍ਖਣਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇਸੁ ਧਾਤੁਸਮਞ੍ਞਾ, ਏਵਮੇਤੇਸੁਪਿ ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਤਭਾਵਸ੍ਸ ਚਕ੍ਖਾਦੀਸੁ ਧਾਤੁਸਮਞ੍ਞਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਸਾਧਾਰਣਤ੍ਥਵਸੇਨ ਪਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਭਾਵਂ ਧਾਰੇਨ੍ਤੀਤਿ ਧਾਤੁਯੋ. ਨਿਜ੍ਜੀਵਮਤ੍ਤਾਨਮੇਤਂ ਅਧਿਵਚਨਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੇਨਤ੍ਥੇਨ ਚਕ੍ਖੁ ਚ ਤਂ ਧਾਤੁ ਚਾਤਿ ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੁ. ਏਵਂ ਸੇਸੇਸੁਪੀਤਿ ਅਯਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਪਦਤ੍ਥੋ.

ਧਮ੍ਮਭੇਦਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਆਯਤਨੇਸੁ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਅਪਿਚ ਪਞ੍ਚਦ੍ਵਾਰਾਵਜ੍ਜਨਸਮ੍ਪਟਿਚ੍ਛਨਦ੍ਵਯਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਮਨੋਧਾਤੁ ਨਾਮ. ਪਞ੍ਚਵਿਞ੍ਞਾਣਮਨੋਧਾਤੁਵਜ੍ਜਿਤਂ ਪਨ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ ਨਾਮ. ਸੇਸਂ ਸੁਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਮੇਵ.

ਵਿਭਙ੍ਗਨਯਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯੇ ਤਾਵ – ‘‘ਪਥਵੀਧਾਤੁ ਆਪੋ ਤੇਜੋ ਵਾਯੋ ਆਕਾਸਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂ’’ਤਿ ਛ ਧਾਤੁਯੋ ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ਆਦਿਤੋ ਪਞ੍ਚ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਬਾਹਿਰਵਸੇਨ, ਪਚ੍ਛਿਮਾ ਚ ਛ ਵਿਞ੍ਞਾਣਵਸੇਨ ਵਿਭਤ੍ਤਾ, ਅਪਰਾਪਿ ‘‘ਸੁਖਧਾਤੁ ਦੁਕ੍ਖਸੋਮਨਸ੍ਸਦੋਮਨਸ੍ਸੁਪੇਕ੍ਖਾਅਵਿਜ੍ਜਾਧਾਤੂ’’ਤਿ ਛ ਧਾਤੁਯੋ ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਤਥਾ ਵਿਭਤ੍ਤਾ, ਪੁਨ ਅਪਰਾਪਿ ‘‘ਕਾਮਧਾਤੁ ਬ੍ਯਾਪਾਦਵਿਹਿਂਸਾਨੇਕ੍ਖਮ੍ਮਅਬ੍ਯਾਪਾਦਅਵਿਹਿਂਸਾਧਾਤੂ’’ਤਿ ਛ ਧਾਤੁਯੋ ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ, ਏਵਂ ਤੀਹਿ ਛਕ੍ਕੇਹਿ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਤੇਭੂਮਕਾ ਅਟ੍ਠਾਰਸ ਧਾਤੁਯੋ ਸਰੂਪਤੋ, ਲਕ੍ਖਣਾਹਾਰਤੋ, ਨਿਸ੍ਸਯਵਿਸਯਪਯੋਗਵਿਨਾਭਾਵਾਦਿਤੋ ਚ ਵੁਤ੍ਤਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਤਿ ਅਯਂ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਨਯੋ.

ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯੇ ਪਨ ਸਰੂਪੇਨੇਵ ਅਟ੍ਠਾਰਸ ਧਾਤੁਯੋ ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ਪਸਾਦਵਿਸਯਧਾਤੁਯੋ ਆਯਤਨੇ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਵਿਭਤ੍ਤਾ, ਸਤ੍ਤ ਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯੋ ਪਨ –

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ? ਚਕ੍ਖੁਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚ ਰੂਪੇ ਚ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ…ਪੇ… ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ. ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ…ਪੇ… ਕਾਯਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ.

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਮਨੋਧਾਤੁ? ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾ…ਪੇ… ਕਾਯਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾ…ਪੇ… ਨਿਰੁਦ੍ਧਸਮਨਨ੍ਤਰਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ…ਪੇ… ਸਬ੍ਬਧਮ੍ਮੇਸੁ ਵਾ ਪਨ ਪਠਮਸਮਨ੍ਨਾਹਾਰੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ…ਪੇ… ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਮਨੋਧਾਤੁ.

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਧਮ੍ਮਧਾਤੁ? ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਸਞ੍ਞਾਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧੋ, ਯਞ੍ਚ ਰੂਪਂ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਂ ਅਪ੍ਪਟਿਘਂ ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਂ, ਅਸਙ੍ਖਤਾ ਚ ਧਾਤੁ…ਪੇ… ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਧਮ੍ਮਧਾਤੁ.

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ…ਪੇ… ਮਨੋਧਾਤੁਯਾਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਸਮਨਨ੍ਤਰਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ…ਪੇ… ਮਨਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚ ਧਮ੍ਮੇ ਚ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ…ਪੇ… ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੧੮੪) –

ਏਵਂ ਵਿਭਤ੍ਤਾ. ਤਤ੍ਥ ਸਬ੍ਬਧਮ੍ਮੇਸੁ ਵਾ ਪਨ ਪਠਮਸਮਨ੍ਨਾਹਾਰੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਞ੍ਚਵਿਞ੍ਞਾਣਵਿਸਯੇਸੁ ਸਬ੍ਬਧਮ੍ਮੇਸੂਤਿ ਏਵਂ ਅਤ੍ਥੋ ਗਹੇਤਬ੍ਬੋ. ਮਨੋਧਾਤੁਯਾਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਸਮਨਨ੍ਤਰਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਨ ਪਿ-ਕਾਰੋ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਨਤ੍ਥੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਮਨੋਧਾਤੁਯਾਪਿ ਸਨ੍ਤੀਰਣਵੋਟ੍ਠਬ੍ਬਨਾਦਿਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾਪੀਤਿ ਏਵਮਤ੍ਥੋ ਗਹੇਤਬ੍ਬੋ. ਮਨਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚਾਤਿਆਦੀਸੁ ਮਨੋਦ੍ਵਾਰੇ ਭਵਙ੍ਗਮਨਞ੍ਚੇਵ ਚਤੁਭੂਮਕਧਮ੍ਮਾਰਮ੍ਮਣਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚ ਸਹਾਵਜ੍ਜਨਕਜਵਨਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਯਂ ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਨਯੋ.

ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੇ ਪਨ ਅਟ੍ਠਾਰਸਨ੍ਨਂ ਧਾਤੂਨਂ ਕਤਿ ਕੁਸਲਾ…ਪੇ… ਕਤਿ ਅਰਣਾਤਿ? ਸੋਲ਼ਸ ਧਾਤੁਯੋ ਅਬ੍ਯਾਕਤਾ, ਦ੍ਵੇ ਧਾਤੁਯੋ ਤਿਧਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ…ਪੇ… ਦਸ ਧਾਤੁਯੋ ਨੇਵਵਿਪਾਕਨਵਿਪਾਕਧਮ੍ਮਧਮ੍ਮਾ, ਪਞ੍ਚ ਧਾਤੁਯੋ ਵਿਪਾਕਾ, ਮਨੋਧਾਤੁ ਸਿਯਾ ਵਿਪਾਕਾ, ਸਿਯਾ ਨੇਵਵਿਪਾਕਨਵਿਪਾਕਧਮ੍ਮਧਮ੍ਮਾ, ਦ੍ਵੇ ਧਾਤੁਯੋ ਤਿਧਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਦਸ ਧਾਤੁਯੋ ਉਪਾਦਿਨ੍ਨੁਪਾਦਾਨਿਯਾ, ਸਦ੍ਦਧਾਤੁਯੋ ਅਨੁਪਾਦਿਨ੍ਨੁਪਾਦਾਨਿਯਾ, ਪਞ੍ਚ ਧਾਤੁਯੋ ਸਿਯਾ ਉਪਾਦਿਨ੍ਨੁਪਾਦਾਨਿਯਾ, ਸਿਯਾ ਅਨੁਪਾਦਿਨ੍ਨੁਪਾਦਾਨਿਯਾ, ਦ੍ਵੇ ਧਾਤੁਯੋ ਤਿਧਾਪਿ…ਪੇ… ਦਸ ਧਾਤੁਯੋ ਸਿਯਾ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾ, ਸਿਯਾ ਉਪ੍ਪਾਦਿਨੋ, ਸਦ੍ਦਧਾਤੁ ਸਿਯਾ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾ, ਸਿਯਾ ਅਨੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ, ਸਿਯਾ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾ ਉਪ੍ਪਾਦਿਨੋਤਿ, ਛ ਧਾਤੁਯੋ ਤਿਧਾਪਿ. ਧਮ੍ਮਧਾਤੁ ਤਿਧਾਵ…ਪੇ… ਰੂਪਧਾਤੁ ਸਨਿਦਸ੍ਸਨਸਪ੍ਪਟਿਘਾ, ਨਵ ਧਾਤੁਯੋ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਸਪ੍ਪਟਿਘਾ, ਅਟ੍ਠ ਧਾਤੁਯੋ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਅਪ੍ਪਟਿਘਾ. ਸਤ੍ਤਰਸ ਧਾਤੁਯੋ ਨ ਹੇਤੂ, ਧਮ੍ਮਧਾਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾਵ…ਪੇ… ਸੋਲ਼ਸ ਧਾਤੁਯੋ ਅਰਣਾ, ਦ੍ਵੇ ਧਾਤੁਯੋ ਦ੍ਵਿਧਾਪੀਤਿ ਅਯਂ ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੋ.

ਇਦਾਨਿ ਪਨੇਤਾਸਂ –

ਕਮਤਾਵਤ੍ਤਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ, ਪਚ੍ਚਯਾਨਂ ਵਿਭਾਗਤੋ;

ਧਾਤੂਨਮਿਧ ਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯੋ, ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ.

ਤਤ੍ਥ ਕਮਤੋ ਤਾਵ ਇਧਾਪਿ ਦੇਸਨਾਕ੍ਕਮੋਵ ਯੁਜ੍ਜਤਿ. ਸੋ ਚ ਪਨਾਯਂ ਹੇਤੁਫਲਾਨੁਪੁਬ੍ਬਵਵਤ੍ਥਾਨਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੁ ਰੂਪਧਾਤੂਤਿ ਇਦਂ ਹਿ ਦ੍ਵਯਂ ਹੇਤੁ, ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂਤਿ ਇਦਂ ਫਲਂ. ਏਵਂ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ. ਅਯਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਕਮੋ.

ਤਾਵਤ੍ਤਤੋ ਪਨ ਯਾ ਇਧ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯੇ ਤੀਹਿ ਛਕ੍ਕੇਹਿ ਵੁਤ੍ਤਾ ਧਾਤੁਯੋ ਚੇਵ, ਤੇਸੁ ਤੇਸੁ ਸੁਤ੍ਤਾਭਿਧਮ੍ਮਪਦੇਸੇਸੁ ‘‘ਆਭਾਧਾਤੁ…ਪੇ… ਅਨੇਕਧਾਤੁਨਾਨਾਧਾਤੁਲੋਕੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਆਗਤਾ ਚਾਤਿ ਅਞ੍ਞਾਪਿ ਬਹੁਧਾਤੁਯੋ ਦਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਤਾਸਮ੍ਪਿ ਵਸੇਨ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਂ ਅਵਤ੍ਵਾ ਕਸ੍ਮਾ ਅਟ੍ਠਾਰਸੇਵ ਵੁਤ੍ਤਾਤਿ? ਤਾਸਮ੍ਪਿ ਤਦਨ੍ਤੋਗਧਤ੍ਤਾ.

ਅਪਿਚ ਵਿਜਾਨਨਸਭਾਵੇ ਵਿਞ੍ਞਾਣੇ ਜੀਵਸਞ੍ਞੀਨਂ ਤਸ੍ਸਾ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਅਨੇਕਤਂ, ਚਕ੍ਖੁਰੂਪਾਦਿਪਚ੍ਚਯਾਯਤ੍ਤਵੁਤ੍ਤਿਤਾਯ ਅਨਿਚ੍ਚਤਞ੍ਚ ਪਕਾਸੇਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਮਿਂ ਦੀਘਰਤ੍ਤਾਨੁਸਯਿਤਜੀਵਸਞ੍ਞਾਸਮੂਹਨਨਤ੍ਥਞ੍ਚ ਅਟ੍ਠਾਰਸੇਵ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਕਿਞ੍ਚ ਭਿਯ੍ਯੋ – ਵੇਨੇਯ੍ਯਜ੍ਝਾਸਯਵਸੇਨ ਚ. ਵੇਨੇਯ੍ਯਾ ਹਿ ਅਰੂਪਮੂਲ਼੍ਹੋ ਰੂਪਮੂਲ਼੍ਹੋ ਉਭਯਮੂਲ਼੍ਹੋਤਿ ਤਿਵਿਧਾ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਤੇਸਂ ਤਿਣ੍ਣਮ੍ਪਿ ਯਥਾਕ੍ਕਮਂ ਨਾਤਿਸਙ੍ਖੇਪਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਅਰੂਪਭੇਦਵਿਭਾਵਿਨੀ ਖਨ੍ਧਦੇਸਨਾ, ਰੂਪਭੇਦਵਿਭਾਵਿਨੀ ਆਯਤਨਦੇਸਨਾ, ਤਦੁਭਯਭੇਦਵਿਭਾਵਿਨੀ ਧਾਤੁਦੇਸਨਾ ਸਪ੍ਪਾਯਾਤਿ ਵੇਨੇਯ੍ਯਜ੍ਝਾਸਯਵਸੇਨ ਅਟ੍ਠਾਰਸੇਵ ਵੁਤ੍ਤਾਤਿ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਚ –

‘‘ਸਙ੍ਖੇਪਵਿਤ੍ਥਾਰਨਯੇਨ ਤਥਾ ਤਥਾ ਹਿ,

ਧਮ੍ਮਂ ਪਕਾਸਯਤਿ ਏਸ ਯਥਾ ਯਥਾਸ੍ਸ;

ਸਦ੍ਧਮ੍ਮਤੇਜਵਿਹਤਂ ਵਿਲਯਂ ਖਣੇਨ,

ਵੇਨੇਯ੍ਯਸਤ੍ਤਹਦਯੇਸੁ ਤਮੋ ਪਯਾਤੀ’’ਤਿ. (ਵਿਭ. ਅਟ੍ਠ. ੧੮੩);

ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਤਾਵਤ੍ਤਤਾ.

ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਤੋ ਪਨੇਤਾ ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਸਙ੍ਖਤਾ ਧਾਤੁਯੋ ਪੁਬ੍ਬਨ੍ਤਾਪਰਨ੍ਤਵਿਵਿਤ੍ਤਤੋ, ਧੁਵਸੁਭਸੁਖਤ੍ਤਭਾਵਸੁਞ੍ਞਤੋ, ਪਚ੍ਚਯਾਯਤ੍ਤਵੁਤ੍ਤਿਤੋ ਚ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਵਿਸੇਸਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਭੇਰਿਤਲਂ ਵਿਯ ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੁ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ, ਦਣ੍ਡੋ ਵਿਯ ਰੂਪਧਾਤੁ, ਸਦ੍ਦੋ ਵਿਯ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ. ਤਥਾ ਤਿਸ੍ਸੋਪਿ ਚੇਤਾ ਯਥਾਕ੍ਕਮਂ ਆਦਾਸਤਲਮੁਖਮੁਖਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਵਿਯ. ਤਥਾ ਤਿਲਯਨ੍ਤਚਕ੍ਕਤੇਲਾਨਿ ਵਿਯ, ਅਧਰਾਰਣੀਉਤ੍ਤਰਾਰਣੀਅਗ੍ਗੀ ਵਿਯ ਚ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਏਸ ਨਯੋ ਸੋਤਧਾਤੁਆਦੀਸੁਪਿ. ਮਨੋਧਾਤੁ ਪਨ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਤੋ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਆਦੀਨਂ ਪੁਰੇਚਰਾਨੁਚਰਾ ਵਿਯ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਧਮ੍ਮਧਾਤੁਯਂ ਪਨ ਵੇਦਨਾ ਸਲ੍ਲਸੂਲਮਿਵ, ਸਞ੍ਞਾ ਰਿਤ੍ਤਮੁਟ੍ਠਿ ਵਿਯ, ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਵਿਸਰੁਕ੍ਖਮਿਵ, ਸੁਖੁਮਰੂਪਂ ਖੁਰਚਕ੍ਕਂ ਵਿਯ, ਅਸਙ੍ਖਤਾ ਧਾਤੁ ਖੇਮਨ੍ਤਭੂਮਿ ਵਿਯ ਚ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ, ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ ਪਨ ਮਕ੍ਕਟੋ ਵਿਯ, ਅਸ੍ਸਖਲ਼ੁਙ੍ਕੋ ਵਿਯ, ਯਤ੍ਥਕਾਮਨਿਪਾਤਿਤੋ ਵੇਹਾਸਕ੍ਖਿਤ੍ਤਦਣ੍ਡੋ ਵਿਯ, ਰਙ੍ਗਨਟੋ ਵਿਯ ਚ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਤਾ.

ਪਚ੍ਚਯਾਨਂ ਵਿਭਾਗਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾ ਚਕ੍ਖੁ ਨਿਸ੍ਸਯਪਚ੍ਚਯੋ, ਰੂਪਂ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯੋ, ਕਿਰਿਯਾਮਨੋਧਾਤੁ ਅਨਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯੋ, ਤਯੋ ਅਰੂਪਿਨੋ ਖਨ੍ਧਾ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯੋ. ਏਵਂ ਸੋਤਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਸੁਪਿ. ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾ ਪਨ ਮਨੋਧਾਤੁ ਅਨਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯੋ, ਧਮ੍ਮਧਾਤੁ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯੋ, ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਨਿਸ੍ਸਯਸਹਜਾਤਾਦਿਪਚ੍ਚਯੋਤਿ ਅਯਂ ਪਚ੍ਚਯਵਿਭਾਗੋ. ਏਵਂ ਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯੋ ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ.

ਧਾਤੁਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

ਸਚ੍ਚਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ

ਸਚ੍ਚਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਾਯ ਪਨ ਅਤ੍ਥਤੋ ਤਾਵ – ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨੀਤਿ ਏਤ੍ਥਾਯਂ ਸਚ੍ਚ-ਸਦ੍ਦੋ ਅਨੇਕੇਸੁ ਅਤ੍ਥੇਸੁ ਦਿਸ੍ਸਤਿ. ਸੇਯ੍ਯਥਿਦਂ – ‘‘ਸਚ੍ਚਂ ਭਣੇ ਨ ਕੁਜ੍ਝੇਯ੍ਯਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਧ. ਪ. ੨੨੪) ਵਾਚਾਸਚ੍ਚੇ. ‘‘ਸਚ੍ਚੇ ਠਿਤਾ ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਜਾ. ੨.੨੧.੪੩੩) ਵਿਰਤਿਸਚ੍ਚੇ. ‘‘ਕਸ੍ਮਾ ਨੁ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਨਾਨਾ, ਪਵਾਦਿਯਾਸੇ ਕੁਸਲਾਵਦਾਨਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਸੁ. ਨਿ. ੮੯੧) ਦਿਟ੍ਠਿਸਚ੍ਚੇ. ‘‘ਏਕਂ ਹਿ ਸਚ੍ਚਂ, ਨ ਦੁਤਿਯਮਤ੍ਥੀ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਸੁ. ਨਿ. ੮੯੦) ਪਰਮਤ੍ਥਸਚ੍ਚੇ, ਨਿਬ੍ਬਾਨੇ ਚੇਵ ਮਗ੍ਗੇ ਚ. ‘‘ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਂ ਕਤਿ ਕੁਸਲਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਵਿਭ. ੨੧੬) ਅਰਿਯਸਚ੍ਚੇ. ਸ੍ਵਾਯਮਿਧਾਪਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚੇ ਵਤ੍ਤਤਿ. ਕੇਨਟ੍ਠੇਨ ਸਚ੍ਚਾਨਿ? ਤਥਟ੍ਠੇਨ. ਕੋਯਂ ਤਥਟ੍ਠੋ ਨਾਮ? ਯੋ ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁਨਾ ਉਪਪਰਿਕ੍ਖਮਾਨਾਨਂ ਮਾਯਾਵ ਵਿਪਰੀਤੋ, ਮਰੀਚੀਵ ਵਿਸਂਵਾਦਕੋ, ਤਿਤ੍ਥਿਯਾਨਂ ਅਤ੍ਥਾ ਵਿਯ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਮਾਨਸਭਾਵੋ ਚ ਨ ਹੋਤਿ, ਅਥ ਖੋ ਬਾਧਨਪ੍ਪਭਵਸਨ੍ਤਿਨਿਯ੍ਯਾਨਭੂਤੇਨ ਤਚ੍ਛਾਵਿਪਰੀਤਭੂਤਭਾਵੇਨ ਅਰਿਯਞਾਣਸ੍ਸ ਗੋਚਰੋ ਹੋਤਿ. ਅਯਂ ਤਥਟ੍ਠੋ ਸਚ੍ਚਟ੍ਠੋਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਚ –

‘‘ਇਤਿ ਤਚ੍ਛਾਵਿਪਲ੍ਲਾਸਭੂਤਭਾਵਂ ਚਤੂਸੁਪਿ;

ਦੁਕ੍ਖਾਦੀਸ੍ਵਵਿਸੇਸੇਨ, ਸਚ੍ਚਟ੍ਠਂ ਆਹੁ ਪਣ੍ਡਿਤਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ਅਟ੍ਠ. ੧੮੯; ਸਾਰਤ੍ਥ. ਟੀ. ਮਹਾਵਗ੍ਗ ੩.੧੪).

ਅਰਿਯਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਚਾਤਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ. ਅਰਿਯਾਨੀਤਿ ਉਤ੍ਤਮਾਨਿ, ਅਵਿਸਂਵਾਦਕਾਨੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਰਿਯੇਹਿ ਬੁਦ੍ਧਾਦੀਹਿ ਪਟਿਵਿਜ੍ਝਿਤਬ੍ਬਾਨਿ ਸਚ੍ਚਾਨਿ, ਅਰਿਯਸ੍ਸ ਵਾ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸਨ੍ਤਕਾਨਿ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਤੇਨ ਉਪ੍ਪਾਦਿਤਤ੍ਤਾ, ਪਕਾਸਿਤਤ੍ਤਾ ਚ, ਅਰਿਯਭਾਵਕਰਾਨਿ ਵਾ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਤੇਸਂ ਅਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਅਰਿਯਭਾਵਸਿਦ੍ਧਿਤੋਤਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ. ‘‘ਦੁਕ੍ਖਂ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ ਪਨ ਦੁ-ਇਤਿ ਅਯਂ ਸਦ੍ਦੋ ਕੁਚ੍ਛਿਤੇ ਦਿਸ੍ਸਤਿ. ਕੁਚ੍ਛਿਤਂ ਹਿ ਪੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਦੁਪੁਤ੍ਤੋ’’ਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ. ਖਂ-ਸਦ੍ਦੋ ਪਨ ਤੁਚ੍ਛੇ. ਤੁਚ੍ਛਂ ਹਿ ਆਕਾਸਂ ‘‘ਖ’’ਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਇਦਞ੍ਚ ਪਠਮਸਚ੍ਚਂ ਕੁਚ੍ਛਿਤਂ ਅਨੇਕੋਪਦ੍ਦਵਾਧਿਟ੍ਠਾਨਤੋ, ਤੁਚ੍ਛਂ ਬਾਲਜਨਪਰਿਕਪ੍ਪਿਤਧੁਵਸੁਭਸੁਖਤ੍ਤਭਾਵਵਿਰਹਿਤਤੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਕੁਚ੍ਛਿਤਤ੍ਤਾ, ਤੁਚ੍ਛਤ੍ਤਾ ਚ ‘‘ਦੁਕ੍ਖ’’ਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਸਂ-ਇਤਿ ਚ ਅਯਂ ਸਦ੍ਦੋ ‘‘ਸਮਾਗਮੋ, ਸਮੇਤ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ ਸਂਯੋਗਂ ਦੀਪੇਤਿ. ਉ-ਇਤਿ ਅਯਂ ਸਦ੍ਦੋ ‘‘ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਉਦਿਤ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਂ. ਅਯ-ਸਦ੍ਦੋ ਪਨ ਕਾਰਣਂ ਦੀਪੇਤਿ. ਇਦਞ੍ਚ ਦੁਤਿਯਸਚ੍ਚਂ ਅਵਸੇਸਪਚ੍ਚਯਸਮਾਯੋਗੇ ਸਤਿ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਨ੍ਤਿ ‘‘ਦੁਕ੍ਖਸਮੁਦਯੋ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ.

ਤਤਿਯਸਚ੍ਚਂ ਪਨ ਯਸ੍ਮਾ ਨਿ-ਸਦ੍ਦੋ ਅਭਾਵਂ, ਰੋਧ-ਸਦ੍ਦੋ ਚਾਰਕਂ ਦੀਪੇਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਭਾਵੋ ਏਤ੍ਥ, ਏਤਸ੍ਮਿਂ ਵਾ ਅਧਿਗਤੇ ਸਂਸਾਰਚਾਰਕਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਸ੍ਸ ਸਬ੍ਬਗਤਿਸੁਞ੍ਞਤ੍ਤਾ, ਤਪ੍ਪਟਿਪਕ੍ਖਤ੍ਤਾ ਚਾਤਿ ‘‘ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧ’’ਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਵਾ ਅਨੁਪ੍ਪਾਦਨਿਰੋਧਪਚ੍ਚਯਤ੍ਤਾ. ਚਤੁਤ੍ਥਂ ਪਨ ਯਸ੍ਮਾ ਏਤਂ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਸਤ੍ਤਂ ਵਾ ਤਂ ਗਮਯਤਿ ਆਰਮ੍ਮਣਵਸੇਨ ਤਦਭਿਮੁਖਤ੍ਤਾ, ਪਟਿਪਦਾ ਚ ਹੋਤਿ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ, ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਗਾਮਿਨੀ ਪਟਿਪਦਾ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ.

ਅਪਿਚ ਦੁਕ੍ਖਾਦੀਨਂ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਅਤ੍ਥਾ ਵਿਭਤ੍ਤਾ ਤਥਾ ਅਵਿਤਥਾ ਅਨਞ੍ਞਥਾ, ਯੇ ਦੁਕ੍ਖਾਦੀਨਿ ਅਭਿਸਮੇਨ੍ਤੇਹਿ ਅਭਿਸਮੇਤਬ੍ਬਾ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਪੀਲ਼ਨਟ੍ਠੋ ਸਙ੍ਖਤਟ੍ਠੋ ਸਨ੍ਤਾਪਟ੍ਠੋ ਵਿਪਰਿਣਾਮਟ੍ਠੋ, ਇਮੇ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਦੁਕ੍ਖਟ੍ਠਾ ਤਥਾ ਅਵਿਤਥਾ ਅਨਞ੍ਞਥਾ. ਸਮੁਦਯਸ੍ਸ ਆਯੂਹਨਟ੍ਠੋ ਨਿਦਾਨਟ੍ਠੋ ਸਂਯੋਗਟ੍ਠੋ ਪਲਿਬੋਧਟ੍ਠੋ …ਪੇ… ਨਿਰੋਧਸ੍ਸ ਨਿਸ੍ਸਰਣਟ੍ਠੋ ਵਿਵੇਕਟ੍ਠੋ ਅਸਙ੍ਖਤਟ੍ਠੋ ਅਮਤਟ੍ਠੋ…ਪੇ… ਮਗ੍ਗਸ੍ਸ ਨਿਯ੍ਯਾਨਟ੍ਠੋ ਹੇਤ੍ਵਟ੍ਠੋ ਦਸ੍ਸਨਟ੍ਠੋ ਆਧਿਪਤੇਯ੍ਯਟ੍ਠੋ…ਪੇ… ਅਨਞ੍ਞਥਾ’’ਤਿ (ਪਟਿ. ਮ. ੨.੮).

ਏਵਂ ਵਿਭਤ੍ਤਾਨਂ ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਅਤ੍ਥਾਨਂ ਵਸੇਨ ਦੁਕ੍ਖਾਦੀਨਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਨਿ. ਅਯਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਪਦਤ੍ਥੋ.

ਧਮ੍ਮਭੇਦਤੋ ਪਨ ਤਣ੍ਹਾਵਜ੍ਜਿਤਾ ਸਬ੍ਬਲੋਕਿਯਧਮ੍ਮਾ, ਸਂਕਿਲੇਸਿਕਵਜ੍ਜਿਤਾ ਵਾ ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚਂ ਨਾਮ, ਤਣ੍ਹਾ ਪਨ ਸਬ੍ਬਾ ਅਕੁਸਲਾ ਵਾ ਲੋਕਿਯਕੁਸਲਾ ਵਾ ਧਮ੍ਮਾ ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਂ ਨਾਮ, ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਨਿਰੋਧਸਚ੍ਚਂ ਨਾਮ, ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਕੁਸਲਚਿਤ੍ਤਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾਨਿ ਅਟ੍ਠਮਗ੍ਗਙ੍ਗਾਨਿ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਗਾਮਿਨੀ ਪਟਿਪਦਾ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਂ ਨਾਮ. ਇਮੇਹਿ ਪਨ ਮਗ੍ਗਙ੍ਗੇਹਿ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ ਚਿਤ੍ਤਚੇਤਸਿਕਾ ਧਮ੍ਮਾ ਚੇਵ ਸਾਮਞ੍ਞਫਲਾਨਿ ਚੇਤ੍ਥ ਅਸਙ੍ਗਹਿਤਾਨੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਨਿ. ਤਾਨਿ ਹਿ ‘‘ਯਦਨਿਚ੍ਚਂ ਤਂ ਦੁਕ੍ਖ’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੩.੧੫) ਵਚਨਤੋ ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਸਙ੍ਗਹਿਤਾਨਿਪਿ. ਯਾਯ ਪਰਿਞ੍ਞਾਯ ਭਗਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਂ ਵੁਸ੍ਸਤਿ ਤਥਤ੍ਤੇਨ ਨ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਦੁਕ੍ਖਂ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਨ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ, ਤਾਨਿ ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਸਬ੍ਬੇ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਧਮ੍ਮਾ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਅਯਂ ਧਮ੍ਮਭੇਦੋ.

ਵਿਭਙ੍ਗਨਯਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯੇ ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚਂ ਤਾਵ –

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਂ ਦੁਕ੍ਖਂ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਂ? ਜਾਤਿਪਿ ਦੁਕ੍ਖਾ, ਜਰਾਪਿ ਦੁਕ੍ਖਾ, ਮਰਣਮ੍ਪਿ ਦੁਕ੍ਖਂ, ਸੋਕਪਰਿਦੇਵਦੁਕ੍ਖਦੋਮਨਸ੍ਸੁਪਾਯਾਸਾਪਿ ਦੁਕ੍ਖਾ, ਅਪ੍ਪਿਯੇਹਿ ਸਮ੍ਪਯੋਗੋ ਦੁਕ੍ਖੋ, ਪਿਯੇਹਿ ਵਿਪ੍ਪਯੋਗੋ ਦੁਕ੍ਖੋ, ਯਮ੍ਪਿਚ੍ਛਂ ਨ ਲਭਤਿ, ਤਮ੍ਪਿ ਦੁਕ੍ਖਂ, ਸਂਖਿਤ੍ਤੇਨ ਪਞ੍ਚੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਦੁਕ੍ਖਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੧੯੦) –

ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ਵਿਭਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਦੁਕ੍ਖਂ ਤਿਵਿਧਂ ਹੋਤਿ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਂ ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਂ ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਂ ਦੁਵਿਧਂ ਪਰਿਯਾਯਦੁਕ੍ਖਂ ਨਿਪ੍ਪਰਿਯਾਯਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਕਾਯਿਕਚੇਤਸਿਕਦੁਕ੍ਖਦੋਮਨਸ੍ਸਵੇਦਨਾ ਨਿਪ੍ਪਰਿਯਾਯਦੁਕ੍ਖਂ ਨਾਮ, ਤਦਵਸੇਸਾ ਪਨ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਵਤ੍ਥੁਭੂਤਾ ਪਞ੍ਚੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਪਰਿਯਾਯਦੁਕ੍ਖਂ ਨਾਮ. ਸੁਖਸੋਮਨਸ੍ਸਵੇਦਨਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਂ ਨਾਮ. ਸਬ੍ਬੇ ਪਨ ਪਞ੍ਚੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਾ, ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਤਾ ਵਾ ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਂ ਨਾਮ. ਇਮੇਸਂ ਤਿਣ੍ਣਂ ਦੁਕ੍ਖਾਨਂ ਵਸੇਨ ਯਥਾਯੋਗਂ ਤੀਸੁ ਭਵੇਸੁ ਜਾਤਿਆਦੀਨਂ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਤਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਕਾਮਭਵਸ੍ਮਿਂ ਹਿ ਜਾਤਿ ਤਾਵ ਸਯਂ ਨ ਦੁਕ੍ਖਾ, ਅਪਾਯਗਤਿਮਨੁਸ੍ਸਗਤਿਆਦੀਸੁ ਪਨ ਨਿਰਯਗ੍ਗਿਸਨ੍ਤਾਪਾਦਿਮੂਲਕਂ, ਗਬ੍ਭੋਕ੍ਕਨ੍ਤਿਕਾਦਿਮੂਲਕਂ, ਜਿਘਚ੍ਛਾਪਿਪਾਸਾਦਿਮੂਲਕਞ੍ਚ ਦੁਕ੍ਖਂ ਤਸ੍ਸ ਸਬ੍ਬਸ੍ਸ ਕਾਯਿਕਚੇਤਸਿਕਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਵਤ੍ਥੁਭਾਵੇਨ ਪਰਿਯਾਯਤੋ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ. ਤਥਾ ਜਰਾਮਰਣਾਦਯੋਪਿ. ਕੇਵਲਂ ਜਰਾ ਕਾਯਦੁਬ੍ਬਲਤਾਮੂਲਸ੍ਸ, ਪੁਤ੍ਤਦਾਰਾਦਿਪਰਿਭਵਮੂਲਸ੍ਸ ਚ, ਮਰਣਂ ਪਨ ਮਾਰਣਨ੍ਤਿਕਵੇਦਨਾਭੂਤਸ੍ਸ, ਨਿਰਯਾਦਿਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਦਸ੍ਸਨਮੂਲਸ੍ਸ ਚ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਵਤ੍ਥੁਭਾਵਤੋ, ਸੋਕਾਦਯੋ ਸੋਕਾਦਿਮੂਲਸ੍ਸ ਕਾਯਿਕਚੇਤਸਿਕਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਵਤ੍ਥੁਭਾਵਤ੍ਤਾ ਚੇਵ ਸਯਂ ਦੁਕ੍ਖਤ੍ਤਾ ਚ ਦੁਕ੍ਖਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਤਾ ਚੇਸਂ ਪਸਿਦ੍ਧਾਯੇਵ. ਏਵਂ ਕਾਮਭਵੇ ਜਾਤਿਆਦੀਨਂ ਤੀਹਿਪਿ ਦੁਕ੍ਖੇਹਿ ਦੁਕ੍ਖਤਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਰੂਪਾਰੂਪਭਵੇਸੁ ਪਨ ਯਸ੍ਮਾ ਸੋਕਪਰਿਦੇਵਦੁਕ੍ਖਦੋਮਨਸ੍ਸੁਪਾਯਾਸਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਤ੍ਥ ਜਾਤਿਆਦੀਨਂ ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਵਸੇਨ ਚ ਦੁਕ੍ਖਤਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ, ਨ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਵਸੇਨਾਤਿ ਅਯਂ ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚੇ ਨਯੋ.

ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਂ ਪਨ ‘‘ਕਾਮਤਣ੍ਹਾ ਭਵਤਣ੍ਹਾ ਵਿਭਵਤਣ੍ਹਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੨੦੩) ਤਤ੍ਤਕਮੇਵ ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਸਾ ਖੋ ਪਨੇਸਾ ਤਣ੍ਹਾ ਕਤ੍ਥ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੨੦੩) ਪੁਚ੍ਛਿਤ੍ਵਾ ਛਨ੍ਨਂ ਛਨ੍ਨਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਸਯਵਿਞ੍ਞਾਣਫਸ੍ਸਵੇਦਨਾਸਞ੍ਞਾਚੇਤਨਾਤਣ੍ਹਾਵਿਤਕ੍ਕਵਿਚਾਰਾਨਂ ਵਿਸਯਭੂਤਾਨਂ ਵਸੇਨ ਤਣ੍ਹਾਯ ‘‘ਏਤ੍ਥੇਸਾ ਤਣ੍ਹਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ ਏਵਂ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪਕਾਸੇਤ੍ਵਾ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਵਿਭਤ੍ਤਂ.

ਨਿਰੋਧਸਚ੍ਚਂ ਪਨ ‘‘ਤਸ੍ਸਾ ਏਵ ਤਣ੍ਹਾਯ ਅਸੇਸਵਿਰਾਗਨਿਰੋਧੋ ਚਾਗੋ ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਗ੍ਗੋ ਮੁਤ੍ਤਿ ਅਨਾਲਯੋ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੨੦੪) ਵਤ੍ਵਾ ਪੁਨ ‘‘ਸਾ ਖੋ ਪਨੇਸਾ ਤਣ੍ਹਾ ਕਤ੍ਥ ਨਿਰੁਜ੍ਝਮਾਨਾ ਨਿਰੁਜ੍ਝਤੀ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੨੦੪) ਪੁਚ੍ਛਿਤ੍ਵਾ ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚੇ ਵੁਤ੍ਤਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਂ ਵਸੇਨ ਪਟਿਲੋਮਤੋ ਤਣ੍ਹਾਯ ਨਿਰੋਧਂ ਪਕਾਸੇਤ੍ਵਾ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਵਿਭਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਅਸੇਸਵਿਰਾਗਨਿਰੋਧੋਤਿਆਦੀਨਿ ਪਦਾਨਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਵੇਵਚਨਾਨਿ. ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਹਿ ਆਗਮ੍ਮ ਤਣ੍ਹਾ ਅਸੇਸਾ ਵਿਰਜ੍ਜਤਿ, ਨਿਰੁਜ੍ਝਤਿ, ਚਜੀਯਤਿ, ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਜ੍ਜੀਯਤਿ, ਮੁਚ੍ਚਤਿ, ਨ ਅਲ੍ਲੀਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਅਸੇਸਵਿਰਾਗਨਿਰੋਧੋ ਚਾਗੋ ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਗ੍ਗੋ ਮੁਤ੍ਤਿ ਅਨਾਲਯੋ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਏਕਮੇਵ ਹਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ, ਨਾਮਾਨਿ ਪਨਸ੍ਸ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਤਾਨਂ ਨਾਮਪਟਿਪਕ੍ਖਵਸੇਨ ਅਨੇਕਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ.

ਨਨੁ ਪਾਟੇਕ੍ਕਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ, ਕਿਲੇਸਕ੍ਖਯਮਤ੍ਤਮੇਵ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ, ਤੇਨੇਵ ਚ ਤਾਸੁ ਤਾਸੁ ਸੁਤ੍ਤਾਭਿਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾਸੁ ‘‘ਰਾਗਕ੍ਖਯੋ ਦੋਸਕ੍ਖਯੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਸਂ. ਨਿ. ੪.੩੧੪) ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਚੇ? ਨ, ਅਰਹਤ੍ਤਨਿਬ੍ਬਾਨਾਨਂ ਏਕਤਾਪਜ੍ਜਨਤੋ. ਅਰਹਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਹਿ ‘‘ਯੋ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ, ਰਾਗਕ੍ਖਯੋ ਦੋਸਕ੍ਖਯੋ ਮੋਹਕ੍ਖਯੋ, ਇਦਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਅਰਹਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੪.੩੧੪) ਰਾਗਾਦੀਨਂ ਪਰਿਕ੍ਖਯਨ੍ਤੇ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਤਾ ਉਪਚਾਰੇਨ ਅਰਹਤ੍ਤਂ ਰਾਗਕ੍ਖਯਾਦਿਭਾਵੇਨ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਤਥਾ ਰਾਗਾਦੀਨਂ ਖਯਹੇਤੁਤ੍ਤਾ ਨਿਬ੍ਬਾਨਮ੍ਪਿ ਰਾਗਕ੍ਖਯਾਦਿਭਾਵੇਨ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਗਹੇਤਬ੍ਬਂ. ਇਤਰਥਾ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸ੍ਸ ਬਹੁਤ੍ਤਂ ਆਪਜ੍ਜਤਿ ਰਾਗਾਦੀਨਂ ਬਹੁਨ੍ਨਂ ਖਯਸ੍ਸਾਪਿ ਬਹੁਤ੍ਤਾ. ਸਬ੍ਬਕਿਲੇਸਾਨਮ੍ਪਿ ਖਯਸ੍ਸ ਏਕਤ੍ਤੇਨ ਪਠਮਮਗ੍ਗੇਨ ਦਿਟ੍ਠਿਆਦੀਨਂ ਖਯੇ ਸਬ੍ਬਕਿਲੇਸਕ੍ਖਯੋ ਆਪਜ੍ਜਤਿ, ਓਲ਼ਾਰਿਕਤ੍ਤਞ੍ਚਸ੍ਸ ਸਿਯਾ ਤਿਰਚ੍ਛਾਨਾਨਮ੍ਪਿ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਰਾਗਕ੍ਖਯਸ੍ਸ ਪਾਕਟਤ੍ਤੇਨ ਨਿਬ੍ਬਾਨਪ੍ਪਤ੍ਤਿਤੋ, ਗੋਤ੍ਰਭੂਕ੍ਖਣੇਪਿ ਚ ਰਾਗਾਦਿਕ੍ਖਯੋ ਹੋਤਿ ਗੋਤ੍ਰਭੁਨੋ ਨਿਬ੍ਬਾਨਵਿਸਯਤ੍ਤਾ, ਮਗ੍ਗਸ੍ਸ ਪਨ ਨਿਬ੍ਬਾਨਾਰਮ੍ਮਣਤਾਅਪ੍ਪਸਙ੍ਗੋ. ਨ ਹਿ ਅਤ੍ਤਨਾ ਖੇਪਿਯਮਾਨਕਿਲੇਸਕ੍ਖਯਮਾਰਬ੍ਭ ਮਗ੍ਗੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਅਭਾਵੋ ਚਸ੍ਸ ਆਪਜ੍ਜਤਿ ਰਾਗਾਦਿਕ੍ਖਯਭੂਤਸ੍ਸ ਪਨ ਅਭਾਵਸ੍ਸ ਪਕ੍ਖਵਸੇਨ ਤੁਚ੍ਛਰੂਪਤ੍ਤਾ, ਤਸ੍ਸਾਪਿ ਭਾਵਤ੍ਤਾਭਾਵਾਵ ਵਿਵੇਕਲਕ੍ਖਣਂ ਨ ਸਿਯਾ, ਸਙ੍ਖਤਤਾ ਚਸ੍ਸ ਸਿਯਾ. ਨ ਹਿ ਕਦਾਚਿ ਉਪਲਬ੍ਭਮਾਨਂ ਅਸਙ੍ਖਤਂ ਭਵਿਤੁਮਰਹਤਿ ਸਬ੍ਬੇਸਮ੍ਪਿ ਅਹੇਤੁਕਤ੍ਤਾਪਤ੍ਤਿਤੋ, ਸਙ੍ਖਤਤ੍ਤੇਪਿ ਚਸ੍ਸ ਨ ਨਿਬ੍ਬਾਨਤ੍ਤਂ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਜਰਾਭਙ੍ਗਸਮਙ੍ਗਿਤਾਯ ਦੁਕ੍ਖਤ੍ਤਾ, ਤਥਾ ਚ ਅਭਾਵਸ੍ਸਾਪਿ ਅਭਾਵੋ, ਅਨਵਟ੍ਠਾਨਞ੍ਚ ਖੀਣਾਨਮ੍ਪਿ ਰਾਗਾਦੀਨਂ ਪੁਨ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਂ ਯੇਸਂ ਤੇਸਮੇਵ ਅਭਾਵੋ ਅਭਾਵਸ੍ਸ ਵਿਨਟ੍ਠਤ੍ਤਾ.

ਅਪਿਚ ਕਾਰਣਨ੍ਤਰੇਨ ਵਾ ਭਾਵੇ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੇ ਰਾਗਾਦੀਨਂ ਨ ਕਾਚਿ ਹਾਨਿ ਹੋਤਿ. ਨ ਹਿ ਅਞ੍ਞਸ੍ਸੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਂ ਅਞ੍ਞਂ ਵਿਗਚ੍ਛਤਿ. ਅਭਾਵੋ ਭਾਵਸ੍ਸ ਵਿਰੋਧਿ, ਵਿਰੋਧਿਸਨ੍ਨਿਧਾਨੇ ਚ ਇਤਰਂ ਵਿਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਚੇ? ਕਿਮਿਦਂ ਵਿਗਮਨਂ ਨਾਮ. ਯਦਿ ਤਮ੍ਪਿ ਭਾਵਰੂਪਂ, ਸਮਾਨਦੋਸਤਾ ਚਸ੍ਸ ਸਿਯਾ ਅਨਵਟ੍ਠਾਨਞ੍ਚ, ਨ ਚ ਅਤ੍ਥਸਿਦ੍ਧਿ. ਯਦਿ ਤੁਚ੍ਛਰੂਪਂ, ਕਿਂ ਪਠਮਮੇਵਸ੍ਸ ਤੁਚ੍ਛਰੂਪਤਾਯ ਉਪਗਤਾਯ ਦੂਰਮ੍ਪਿ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਉਪਗਨ੍ਤਬ੍ਬਾਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾ, ਰਾਗਾਦਿਕ੍ਖਯਭੂਤਸ੍ਸ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸ੍ਸ ਤੁਚ੍ਛਰੂਪਤਾਯ ਅਭਾਵੋ, ਨ ਚ ਅਭਾਵੋ ਏਵ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ. ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਦੋਸਾਨਮਭਾਵੇ ਨਿਬ੍ਬਾਨਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਭਾਵਤੋ ਵਤ੍ਤਮਾਨਾਨਞ੍ਚ ਅਭਾਵੋ ਨਾਮ. ਅਭਾਵੋ ਨਾਮ ਨ ਕਿਲੇਸਵਿਗਮਮਤ੍ਤੋ, ਅਪਿ ਤੁ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਭਾਵੇਨ. ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਵਿਗਮੋ ਨਿਬ੍ਬਾਨੇਨਾਪਿ ਸਮ੍ਪਾਦੀਯਤੀਤਿ ਚੇ? ਨ, ਤਸ੍ਸ ਕਾਰਣਭਾਵਾ. ਵਿਪਸ੍ਸਨਾ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਚੇ? ਨ, ਅਤ੍ਤਾਦਿਵਿਕਪ੍ਪਜਨਕਸਙ੍ਖਤਧਮ੍ਮਦਸ੍ਸਨੇਨ ਵਿਨਾ ਅਨਤ੍ਤਾਦਿਵਿਕਪ੍ਪਭੂਤਾਯ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਯ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਤੋ. ਯਦਿ ਹਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯ, ਤਾਯ ਸਬ੍ਬੇਪਿ ਸਤ੍ਤਾ ਵਿਮੁਤ੍ਤਾ ਏਵ ਸਿਯੁਂ, ਨੋ ਚ ਕਦਾਚਿ ਨ ਪੁਚ੍ਛੇਯ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਮ੍ਮਦਸ੍ਸਨਾਭਾਵਾ. ਨ ਹਿ ਦਸ੍ਸਨਂ ਵਿਨਾ ਵਿਕਪ੍ਪੋ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਨ ਚ ਅਤ੍ਤਾਤਿ ਵਿਕਪ੍ਪਜਨਕਰੂਪਾਦਿਦਸ੍ਸਨਮੇਵ ਤਬ੍ਬਿਰੁਦ੍ਧਵਿਕਪ੍ਪਜਨਕਂ ਹੋਤਿ. ਬੁਦ੍ਧਾਨਞ੍ਚ ਪਰਮ੍ਪਰੋਪਦੇਸੇਨ ਰੂਪਾਦੀਸੁ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਵਿਕਪ੍ਪੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਚੇ? ਨ, ਤੇਸਮ੍ਪਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਦਸ੍ਸਨਾਭਾਵੇਨ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਵਿਕਪ੍ਪਾਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਤੋ. ਨ ਹਿ ਯਾਦਿਸਾਯ ਕਾਰਣਸਾਮਗ੍ਗਿਯਾ ਯਾਦਿਸਂ ਕਾਰਿਯਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਤਾਦਿਸਾਯ ਏਵ ਤਬ੍ਬਿਰੁਦ੍ਧਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਅਹੇਤੁਕਤ੍ਤਪ੍ਪਸਙ੍ਗਤੋ. ਨ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਦਸ੍ਸਨਾਭਾਵੇਨ ਏਕਸ੍ਸ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਵਿਕਪ੍ਪਜਨਕਸਾਮਤ੍ਥਿਯਾਭਾਵਤੋ ਤਾਦਿਸਾਨਂ ਪਰਮ੍ਪਰਾਯਪਿ ਤਬ੍ਭਾਵੋ, ਤਦੁਪਦੇਸੋ ਚ ਸਮ੍ਭਵਤਿ. ਤਿਲਕ੍ਖਣੂਪਦੇਸਨਾਨਨ੍ਤਰਿਕਤਾਯ ਪਨ ਬੁਦ੍ਧਾਨਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸਚ੍ਛਿਕਿਰਿਯਾ ਸਿਦ੍ਧਿ, ਤੇਨੇਵਸ੍ਸ ਕਿਲੇਸਾਨਮਚ੍ਚਨ੍ਤਪ੍ਪਹਾਨਸ੍ਸ, ਵਿਪਸ੍ਸਨੋਪਦੇਸਸਾਮਤ੍ਥਿਯਸ੍ਸ ਚ ਸਿਦ੍ਧੀਤਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਮੇਵ ਤਦੁਭਯਕਾਰਣਂ, ਨਾਞ੍ਞਨ੍ਤਿ ਗਹੇਤਬ੍ਬਂ.

ਕਸ੍ਮਾ ਪਨ ਨਿਬ੍ਬਾਨਦਸ੍ਸਨੇਨ ਰਾਗਾਦੀਨਂ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਪ੍ਪਹਾਨਂ, ਤਿਲਕ੍ਖਣਞ੍ਚ ਹੋਤਿ. ਨ ਹਿ ਅਞ੍ਞਸ੍ਸ ਦਸ੍ਸਨੇਨ ਇਤਰਰਾਗਪ੍ਪਹਾਨਂ, ਤਿਲਕ੍ਖਣਞਾਣਞ੍ਚ ਯੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ? ਨ, ਅਸਙ੍ਖਤਦਸ੍ਸਨੇਨ ਸਙ੍ਖਤਸ੍ਸ ਵਾ ਦੋਸਸ੍ਸ ਵਾ ਪਾਕਟਤ੍ਤਾ. ਦਿਟ੍ਠਅਚ੍ਚਨ੍ਤਸੁਖਾਨਂ ਹਿ ਵਟ੍ਟਸੁਖੇ, ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਸਯਾਰਮ੍ਮਣਾਦੀਸੁ ਚ ਸੁਖਾਭਿਮਾਨੋ, ਵਟ੍ਟਾਭਿਰਤਿ ਚ ਪਹੀਯਤਿ ਦਿਟ੍ਠਪਰਤੀਰਸ੍ਸ ਨਾਵਿਕਸ੍ਸ ਨਾਵਾਯੇਕਦੇਸੇ ਸੁਖਾਭਿਮਾਨਾਭਿਰਤਿਯੋ ਵਿਯ. ਅਪਿਚ ਸਙ੍ਖਤਧਮ੍ਮੇਸੁ ਅਲ੍ਲਿਨਾ ਰਾਗਾਦਯੋ ਅਸਙ੍ਖਤਧਮ੍ਮੇ ਸਣ੍ਠਾਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਨ੍ਤਿ ਅਗ੍ਗਿਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਵਿਯ ਮਕ੍ਖਿਕਾ, ਥਲੇ ਵਿਯ ਚ ਜਲਚਰਾ, ਨਿਬ੍ਬਾਨਦਸ੍ਸਨੇਨ ਪਹੀਨਦੋਸਸ੍ਸ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਯਾਥਾਵਤੋ ਤੇਸੁ ਸਙ੍ਖਤੇਸੁ ਤਿਲਕ੍ਖਣਦਸ੍ਸਨਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਭੇਸਜ੍ਜਾਲੇਪੇਨ ਵਿਹਤਕਾਚਤਿਮਿਰਾਦਿਦੋਸਸ੍ਸ ਚਕ੍ਖੁਨੋ ਘਟਾਦਿਰੂਪਦਸ੍ਸਨਂ ਵਿਯ, ਦਿਟ੍ਠਦੋਸੇਸੁ ਚਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਾਰੇਸੁ ਨ ਪੁਨ ਰਾਗਾਦੀਨਮੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਞਾਤਾ ਸੁਚਿਭਾਵੇ ਵਿਯ ਵਚ੍ਚਕੂਪੇਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਕਸ੍ਮਾ ਪਨ ਕੇਸਞ੍ਚਿ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਏਵ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸਚ੍ਛਿਕਿਰਿਯਾਸਮ੍ਭਵੋ, ਨ ਸਬ੍ਬੇਸਨ੍ਤਿ? ਅਨਾਦਿਬੁਦ੍ਧਪਰਮ੍ਪਰੋਪਦੇਸਸਾਪੇਕ੍ਖਤ੍ਤਾ, ਤੇਸਞ੍ਚ ਉਪਦੇਸਕਾਨਂ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ਸਬ੍ਬਦਾ ਅਭਾਵਤੋ, ਸੋਤੂਨਞ੍ਚ ਖਣਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਦੁਲ੍ਲਭਤ੍ਤਾ, ਚਕ੍ਕਵਾਲ਼ਾਨਞ੍ਚ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਤਾ, ਤਸ੍ਮਾ ਕੇਚਿ ਏਵ ਬੁਦ੍ਧੁਪ੍ਪਾਦਕਾਲੇ ਤਿਲਕ੍ਖਣੋਪਦੇਸਲਾਭੇਨ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਸਚ੍ਛਿਕਰੋਨ੍ਤਿ, ਨ ਸਬ੍ਬੇਤਿ ਗਹੇਤਬ੍ਬਂ.

ਕਥਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਰਾਗਾਦੀਨਂ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਵਿਗਮੋ ਨਿਬ੍ਬਾਨੇਨ ਸਾਧੀਯਤੀਤਿ? ਨ ਤਾਵ ਸੋ, ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਂ ਤੇਸਮਿਦਾਨਿ ਅਭਾਵਾ, ਪੁਬ੍ਬੇ ਚ ਤਸ੍ਸ ਵਿਜ੍ਜਮਾਨਤ੍ਤਾ, ਵਤ੍ਤਮਾਨਾਨਂ ਸਰਸਨਿਰੋਧਤੋ. ਕਥਞ੍ਚਸ੍ਸ ਤੁਚ੍ਛਰੂਪਸ੍ਸ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸ੍ਸ ਹੇਤੁਤ੍ਤੇ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਦੋਸਾਨਮਵਸਰੋਤਿ ਚੇ? ਨ, ਤਸ੍ਸ ਭਾਵਰੂਪਤ੍ਤਾ. ਪੁਬ੍ਬਭਾਗਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ ਹਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਮਾਰਬ੍ਭ ਅਨੁਸਯਾਜਨਨਭਾਵੇਨ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਮਗ੍ਗਾ ਏਵ ਕਿਲੇਸਾਨਮਨੁਪ੍ਪਾਦਨਿਰੋਧੋ ਤਦੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਆਯਤਿਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਾਰਹਾਨਂ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਤੋ ਅਗ੍ਗਿਸਨ੍ਨਿਧਾਨੇ ਅਙ੍ਕੁਰਾਜਨਕਭਾਵੇਨ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਸਾਲਿਕ੍ਖਨ੍ਧਸ੍ਸ ਬੀਜਤਾਭਾਵਰੂਪਤਾ ਵਿਯ. ਨ ਹਿ ਅਭਾਵੋ ਨਾਮ ਕੋਚਿ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਅਤ੍ਥਿ, ਯੋ ਕਾਰਣੇਨ ਜਨੀਯਤਿ ਤਬ੍ਬਿਰੁਦ੍ਧਕ੍ਖਣੁਪ੍ਪਾਦਨਭਾਵੋਵੁਪ੍ਪਾਦਨਂ ਅਨੇਕਕ੍ਖਣੁਪ੍ਪਾਦਨੇਨ ਖਨ੍ਧਕਾਰਾਭਾਵੁਪ੍ਪਾਦਨਂ ਵਿਯ, ਤਸ੍ਮਾ ਕਿਲੇਸਾਨਂ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਨਿਰੋਧਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗਸ੍ਸ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯਤ੍ਤਾ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯੋਪਚਾਰੇਨ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ‘‘ਅਸੇਸਵਿਰਾਗਨਿਰੋਧੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਸਰੂਪੇਨੇਵ ਕਸ੍ਮਾ ਨ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਚੇ? ਅਭਿਸੁਖੁਮਤ੍ਤਾ, ਅਨੁਪਲਦ੍ਧਪੁਬ੍ਬਤ੍ਤਾ ਚ, ਸੁਖੁਮਤਾ ਚਸ੍ਸ ਭਗਵਤੋ ਅਪ੍ਪੋਸ੍ਸੁਕ੍ਕਤਾਵਚਨਤੋ, ਅਰਿਯੇਨ ਚਕ੍ਖੁਨਾ ਪਸ੍ਸਿਤਬ੍ਬਤੋ ਚ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ.

ਏਤ੍ਥ ਪਨ ਪਰਵਾਦੀ ਆਹ – ‘‘ਨਤ੍ਥੇਵ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਨੀਯਤੋ’’ਤਿ. ਨ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਨੀਯਂ ਤਸ੍ਸ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਤਾ. ਉਪਲਬ੍ਭਤਿ ਹਿ ਤਂ ਤਦਨੁਰੂਪਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਰਿਯੇਹਿ. ਅਪਿਚ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ ਸਬ੍ਬਸਤ੍ਤਾਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਮ੍ਮਾਨਂ ਭਾਵੇਨ ਅਪਵਗ੍ਗਾਭਾਵਪ੍ਪਸਙ੍ਗਤੋ. ਨ ਚ ਤਂ ਯੁਤ੍ਤਂ ਉਣ੍ਹਾਦਿਪਟਿਪਕ੍ਖਸ੍ਸ ਸੀਤਾਦਿਨੋ ਵਿਯ ਭਵਪਟਿਪਕ੍ਖਸ੍ਸ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸ੍ਸਪਿ ਅਵਸ੍ਸਂਭਾਵਾ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਚ –

‘‘ਯਥਾਪਿ ਉਣ੍ਹੇ ਵਿਜ੍ਜਨ੍ਤੇ, ਅਪਰਂ ਵਿਜ੍ਜਤਿ ਸੀਤਲਂ;

ਏਵਂ ਤਿਵਿਧਗ੍ਗਿ ਵਿਜ੍ਜਨ੍ਤੇ, ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਇਚ੍ਛਿਤਬ੍ਬਕ’’ਨ੍ਤਿ. (ਬੁ. ਵਂ. ੨.੧੧) –

ਆਦਿ. ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਨਿਰੋਧਹੇਤੁਨੋ ਵਿਪਸ੍ਸਨੋਪਦੇਸਸ੍ਸ ਦਸ੍ਸਨਤੋ ਚ ਅਤ੍ਥੇਵ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਤਂ ਵਿਨਾ ਤਸ੍ਸਾਸਮ੍ਭਵਤੋਤਿ ਵੁਤ੍ਤੋਵਾਯਮਤ੍ਥੋ. ਤਦੇਤਂ ਪੁਰਿਮਾਯ ਕੋਟਿਯਾ ਅਭਾਵਤੋ ਅਪ੍ਪਭਵਂ, ਤਤੋਵ ਅਜਰਾਮਰਣਂ, ਨਿਚ੍ਚਞ੍ਚ ਹੋਤੀਤਿ ਅਣੁਆਦੀਨਮ੍ਪਿ ਨਿਚ੍ਚਭਾਵਪਤ੍ਤਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸ੍ਸੇਵ ਨਿਚ੍ਚਤ੍ਤਾਤਿ ਚੇ? ਨ, ਭਿਨ੍ਨਾਧਿਕਰਣਤ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਲਕ੍ਖਣਸ੍ਸਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਤੋ. ਅਣੁਆਦੀਨਮ੍ਪਿ ਅਸਙ੍ਖਤਤਾ ਇਤਿ ਚੇ? ਨ, ਅਸਙ੍ਖਤਤਾਸਿਦ੍ਧਿਤੋ ਅਸਙ੍ਖਤਾਨਞ੍ਚਾਨੇਕਤ੍ਤਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਤੋ. ਯਦਿ ਹਿ ਅਸਙ੍ਖਤਂ ਨਾਮ ਭਵੇਯ੍ਯ, ਏਕੇਨੇਵ ਭਵਿਤਬ੍ਬਂ ਦੇਸਕਾਲਸਭਾਵਭੇਦਸ੍ਸ ਕਾਰਣਭੇਦਕਤ੍ਤਾ, ਭਿਨ੍ਨਸਭਾਵਾਨਮ੍ਪਿ ਅਹੇਤੁਕਤ੍ਤੇ ਅਤਿਪ੍ਪਸਙ੍ਗਤੋ.

ਸਙ੍ਖਤੇਹਿ ਸਭਾਵਭਿਨ੍ਨਸ੍ਸ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸ੍ਸ ਕਥਂ ਅਹੇਤੁਕਤਾਤਿ ਚੇ? ਅਸਙ੍ਖਤਸਭਾਵੇਨ ਸਙ੍ਖਤਸਭਾਵੇਹਿ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਸ ਕਾਰਣਾਨਪੇਕ੍ਖਤ੍ਤਾ. ਅਸਙ੍ਖਤਤ੍ਤੇ ਹਿ ਸਮਾਨੇ ਭਵਸਭਾਵਭੇਦੋ ਕਾਰਣਭੇਦਂ ਸੂਚਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਏਕਮੇਵ ਨਿਚ੍ਚਂ ਭਵਿਤੁਮਰਹਤਿ, ਤਞ੍ਚ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਯੁਤ੍ਤਿਤੋ, ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਵਚਨਤੋ ਚ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਵਿਜ੍ਜਮਾਨਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਮੇਵ. ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ ‘‘ਅਤ੍ਥਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਅਜਾਤਂ ਅਭੂਤਂ ਅਕਤਂ ਅਸਙ੍ਖਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਇਤਿਵੁ. ੪੩). ਅਯਂ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਸਚ੍ਚੇ ਨਯੋ.

ਇਤਰਂ ਪਨ ‘‘ਸਮ੍ਮਾਦਿਟ੍ਠਿ…ਪੇ… ਸਮ੍ਮਾਸਮਾਧੀ’’ਤਿ ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਵਿਭਤ੍ਤਂ. ਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਮਗ੍ਗਙ੍ਗਵਿਭਙ੍ਗੇ ਆਵਿ ਭਵਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਅਯਂ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਨਯੋ.

ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯੇ ਪਨ –

‘‘ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਦੁਕ੍ਖਂ ਦੁਕ੍ਖਸਮੁਦਯੋ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧੋ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਗਾਮਿਨੀ ਪਟਿਪਦਾ. ਤਤ੍ਥ ਤਣ੍ਹਾ ਦੁਕ੍ਖਸਮੁਦਯੋ. ਅਵਸੇਸਾ ਸਾਸਵਧਮ੍ਮਾ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਂ. ਤਣ੍ਹਾਯ ਪਹਾਨਂ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧੋ. ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕੋ ਮਗ੍ਗੋ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਗਾਮਿਨੀ ਪਟਿਪਦਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੨੦੬) –

ਵਤ੍ਵਾ ਅਟ੍ਠ ਮਗ੍ਗਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਨਿਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਅਵਸੇਸਾ ਧਮ੍ਮਾ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਗਾਮਿਨਿਯਾ ਪਟਿਪਦਾਯ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੨੦੬ ਆਦਯੋ) ਏਵਂ ਪਠਮਵਾਰੇ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਵਿਭਤ੍ਤਾਨਿ. ਤਾਨਿ ਪੁਨ ਅਪਰੇਹਿਪਿ ‘‘ਤਣ੍ਹਾ, ਅਵਸੇਸਾ ਚ ਕਿਲੇਸਾ ਸਮੁਦਯੋ, ਤਥਾ ਤਣ੍ਹਾ, ਅਵਸੇਸਾ ਚ ਕਿਲੇਸਾ, ਅਵਸੇਸਾ ਚ ਅਕੁਸਲਾ ਸਮੁਦਯੋ, ਤਥਾ ਤਣ੍ਹਾ, ਅਵਸੇਸਾ ਚ ਕਿਲੇਸਾ, ਅਵਸੇਸਾ ਚ ਅਕੁਸਲਾ, ਤੀਣਿ ਚ ਕੁਸਲਮੂਲਾਨਿ, ਸਾਸਵਾਨਿ ਸਮੁਦਯੋ, ਤਥਾ ਤਣ੍ਹਾ, ਅਵਸੇਸਾ ਚ ਕਿਲੇਸਾ, ਅਵਸੇਸਾ ਚ ਅਕੁਸਲਾ, ਤੀਣਿ ਚ ਕੁਸਲਮੂਲਾਨਿ, ਸਾਸਵਾਨਿ, ਅਵਸੇਸਾ ਚ ਸਾਸਵਕੁਸਲਧਮ੍ਮਾ ਸਮੁਦਯੋ. ਅਵਸੇਸਾ ਸਾਸਵਧਮ੍ਮਾ ਦੁਕ੍ਖਂ, ਤਸ੍ਸ ਤਸ੍ਸ ਸਮੁਦਯਸ੍ਸ ਪਹਾਨਂ ਨਿਰੋਧੋ, ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕੋ ਮਗ੍ਗੋ ਪਟਿਪਦਾ’’ਤਿ ਇਮੇਹਿ ਵਾਰੇਹਿ ਵਿਭਤ੍ਤਾਨਿ. ਤਤ੍ਥ ‘‘ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨੀ’’ਤਿ ਅਵਤ੍ਵਾ ਨਿਪ੍ਪਦੇਸਤੋ ਪਚ੍ਚਯਸਙ੍ਖਾਤਂ ਸਮੁਦਯਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਸਚ੍ਚਾਨੀ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਅਰਿਯਸਚ੍ਚੇਸੁ ਹਿ ਤਣ੍ਹਾਵ ਸਮੁਦਯੋ, ਨ ਇਤਰੇ. ਨ ਚ ਕੇਵਲਂ ਤਣ੍ਹਾਵ ਦੁਕ੍ਖਂ ਸਮੁਦਾਨੇਤਿ, ਅਵਸੇਸਾ ਕੁਸਲਾਕੁਸਲਾਪਿ ਪਚ੍ਚਯਂ ਸਮੁਦਾਨੇਨ੍ਤਿਯੇਵਾਤਿ ਤੇਪਿ ਸਮੁਦਯਤੋ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਸਚ੍ਚਾਨਿ’’ਤ੍ਵੇਵ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਤੋ ਪਰਂ ਯਸ੍ਮਾ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕੋ ਮਗ੍ਗੋਵ ਪਟਿਪਦਾਤਿ. ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ ਪਨ ਫਸ੍ਸਾਦਯੋ ਸਬ੍ਬੇਪਿ ਧਮ੍ਮਾ ਪਟਿਪਦਾ ਏਵ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਂ ਨਯਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਗਾਹਿਕਵਾਰੇਪਿ ਸਬ੍ਬਾਨਿ ਵਿਭਤ੍ਤਾਨਿ. ਏਤ੍ਥ ਹਿ ਅਰਿਯਧਨਾਨੇਵ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾਨਿ. ਸੇਸਂ ਸਦਿਸਮੇਵਾਤਿ ਅਯਂ ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਨਯੋ.

ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੇ ਪਨ ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਂ ਕਤਿ ਕੁਸਲਾ…ਪੇ… ਕਤਿ ਅਰਣਾ? ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਂ ਅਕੁਸਲਂ, ਨਿਰੋਧਸਚ੍ਚਂ ਅਬ੍ਯਾਕਤਂ, ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚਂ ਤਿਧਾਪਿ. ਸਮੁਦਯੋ ਸਵਿਤਕ੍ਕਸਵਿਚਾਰੋ, ਨਿਰੋਧੋ ਅਵਿਤਕ੍ਕਅਵਿਚਾਰੋ, ਮਗ੍ਗੋ ਤਿਧਾਪਿ, ਦੁਕ੍ਖਂ ਤਿਧਾਪਿ, ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ ਚ. ਤੀਣਿ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਅਪ੍ਪਟਿਘਾਨਿ, ਦੁਕ੍ਖਂ ਤਿਧਾਪਿ. ਸਮੁਦਯੋ ਹੇਤੁ, ਨਿਰੋਧੋ ਨ ਹੇਤੁ, ਸੇਸਾ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ. ਦ੍ਵੇ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਲੋਕਿਯਾਨਿ, ਮਗ੍ਗਨਿਰੋਧਾ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਾ. ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਂ ਸਰਣਂ, ਦ੍ਵੇ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਅਰਣਾਨਿ, ਦੁਕ੍ਖਂ ਦੁਵਿਧਾਪਿ. ਅਯਂ ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੋ. ਇਦਾਨਿ ਪਨੇਤ੍ਥ –

ਕਮਤੋਨੂਨਾਧਿਕਤੋ, ਲਕ੍ਖਣਾਦੀਹਿ ਸੁਞ੍ਞਤੋ;

ਞਾਣਕਿਚ੍ਚੋਪਮਾ ਞੇਯ੍ਯੋ, ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ.

ਤਤ੍ਥ ਕਮਤੋ ਤਾਵ ਇਧਾਪਿ ਦੇਸਨਾਕ੍ਕਮੋਵ ਯੁਜ੍ਜਤਿ. ਏਤ੍ਥ ਓਲ਼ਾਰਿਕਤ੍ਤਾ, ਸਬ੍ਬਸਤ੍ਤਸਾਧਾਰਣਤ੍ਤਾ ਚ ਸੁਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚਂ ਪਠਮਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਤਤੋ ਤਸ੍ਸੇਵ ਹੇਤੁਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਂ, ਤਤੋ ‘‘ਹੇਤੁਨਿਰੋਧਾ ਭਵਨਿਰੋਧੋ’’ਤਿ ਞਾਪਨਤ੍ਥਂ ਨਿਰੋਧਸਚ੍ਚਂ, ਤਦਧਿਗਮੁਪਾਯਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਅਨ੍ਤੇ ਮਗ੍ਗਸਚ੍ਚਂ. ਭਵਸੁਖਸ੍ਸਾਦਗਧਿਤਾਨਂ ਸਂਵੇਗਜਨਨਤ੍ਥਂ ਪਠਮਂ ਦੁਕ੍ਖਮਾਹ, ਤਤੋ ‘‘ਭਵਂ ਨੇਵ ਅਹੇਤੁਕਂ ਆਗਚ੍ਛਤਿ, ਨ ਇਸ੍ਸਰਨਿਮ੍ਮਾਨਾਦਿਨਾ ਹੋਤਿ, ਇਤੋ ਪਨ ਹੋਤੀ’’ਤਿ ਞਾਪਨਤ੍ਥਂ ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਂ, ਤਤੋ ਸਹੇਤੁਕੇਨ ਦੁਕ੍ਖੇਨ ਅਭਿਭੂਤਤ੍ਤਾ ਸਂਵਿਗ੍ਗਮਾਨਸਾਨਂ ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਸਰਣਦਸ੍ਸਨੇਨ ਅਸ੍ਸਾਸਜਨਨਤ੍ਥਂ ਨਿਰੋਧਂ, ਤਤੋ ਨਿਰੋਧਸਮ੍ਪਾਪਕਂ ਮਗ੍ਗਨ੍ਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਕਮੋ.

ਅਨੂਨਾਧਿਕਤੋ ਪਨ ਕਸ੍ਮਾ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਏਵ ਸਚ੍ਚਾਨੀਤਿ ਚੇ? ਤਤੋ ਅਞ੍ਞਸ੍ਸ ਅਸਮ੍ਭਵਤੋ, ਅਞ੍ਞਤਰਸ੍ਸ ਚ ਅਨਪਨੇਯ੍ਯਤੋ. ਅਪਿਚ ਪਵਤ੍ਤਿਮਾਚਿਕ੍ਖਨ੍ਤੋ ਭਗਵਾ ਸਹੇਤੁਕਂ ਆਚਿਕ੍ਖਤਿ, ਨਿਵਤ੍ਤਿਞ੍ਚ ਸਉਪਾਯਂ. ਇਤਿ ਪਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਤਦੁਭਯਹੇਤੂਨਂ ਏਤਪਰਮਤੋ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਏਵ ਵੁਤ੍ਤਾਨੀਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥਾਨੂਨਾਧਿਕਤੋ.

ਲਕ੍ਖਣਾਦੀਹਿ ਪਨੇਤ੍ਥ ਲਕ੍ਖਣਤੋ ਬਾਧਨਲਕ੍ਖਣਂ ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚਂ, ਸਨ੍ਤਾਪਨਰਸਂ, ਪਵਤ੍ਤਿਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਾਨਂ. ਪਭਵਲਕ੍ਖਣਂ ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਂ, ਅਨੁਪਚ੍ਛੇਦਕਰਣਰਸਂ, ਪਲਿਬੋਧਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਾਨਂ. ਸਨ੍ਤਿਲਕ੍ਖਣਂ ਨਿਰੋਧਸਚ੍ਚਂ, ਅਚ੍ਚੁਤਿਰਸਂ, ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਾਨਂ. ਨਿਯ੍ਯਾਨਲਕ੍ਖਣਂ ਮਗ੍ਗਸਚ੍ਚਂ, ਕਿਲੇਸਪਹਾਨਕਰਣਰਸਂ, ਵੁਟ੍ਠਾਨਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਾਨਂ. ਅਪਿਚ ਪਵਤ੍ਤਿਪਵਤ੍ਤਕਨਿਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਕਲਕ੍ਖਣਾਨਿ ਪਟਿਪਾਟਿਯਾ, ਤਥਾ ਸਙ੍ਖਤਤਣ੍ਹਾਅਸਙ੍ਖਤਦਸ੍ਸਨਲਕ੍ਖਣਾਨਿ ਚਾਤਿ ਇਮਾਨੇਤ੍ਥ ਲਕ੍ਖਣਾਨਿ.

ਸੁਞ੍ਞਤੋ ਪਨੇਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਕਮਂ ਵੇਦਕਕਾਰਕਨਿਬ੍ਬੁਤਗਮਕਾਭਾਵਤੋ ਸੁਞ੍ਞਾਨਿ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਚ –

‘‘ਦੁਕ੍ਖਮੇਵ ਹਿ, ਨ ਕੋਚਿ ਦੁਕ੍ਖਿਤੋ,

ਕਾਰਕੋ ਨ, ਕਿਰਿਯਾਵ ਵਿਜ੍ਜਤਿ;

ਅਤ੍ਥਿ ਨਿਬ੍ਬੁਤਿ, ਨ ਨਿਬ੍ਬੁਤੋ ਪੁਮਾ,

ਮਗ੍ਗਮਤ੍ਥਿ, ਗਮਕੋ ਨ ਵਿਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ. (ਵਿਭ. ਅਟ੍ਠ. ੧੮੯);

ਅਥ ਵਾ –

ਧੁਵਸੁਭਸੁਖਤ੍ਤਸੁਞ੍ਞਂ,

ਪੁਰਿਮਦ੍ਵਯਮਤ੍ਤਸੁਞ੍ਞਮਮਤਪਦਂ;

ਧੁਵਸੁਭਸੁਖਅਤ੍ਤਵਿਰਹਿਤੋ,

ਮਗ੍ਗੋ ਇਤਿ ਸੁਞ੍ਞਤੋ ਤੇਸੁ. (ਵਿਭ. ਅਟ੍ਠ. ੧੮੯);

ਨਿਰੋਧਸੁਞ੍ਞਾਨਿ ਵਾ ਤੀਣਿ. ਨਿਰੋਧੋ ਚ ਸੇਸਤ੍ਤਯਸੁਞ੍ਞੋ. ਫਲਸੁਞ੍ਞੋ ਵਾ ਹੇਤ੍ਥ ਹੇਤੁ ਸਮੁਦਯਮਗ੍ਗੇਸੁ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਾਨਂ ਅਭਾਵਾ ਪਕਤਿਵਾਦੀਨਂ ਪਕਤਿ ਵਿਯ. ਹੇਤੁਸੁਞ੍ਞਞ੍ਚ ਫਲਂ ਦੁਕ੍ਖਸਮੁਦਯਾਨਂ, ਨਿਰੋਧਮਗ੍ਗਾਨਞ੍ਚ ਅਸਮਵਾਯਾ, ਨ ਹੇਤੁਸਮਵੇਤਂ ਹੇਤੁਫਲਂ. ਹੇਤੁਫਲਸਮਵਾਯਵਾਦੀਨਂ ਦ੍ਵਿਅਣੁਕਾਦੀਨਿ ਵਿਯਾਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਸੁਞ੍ਞਤਾ.

ਞਾਣਕਿਚ੍ਚਤੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਦੁਵਿਧਂ ਸਚ੍ਚਞਾਣਂ ਅਨੁਬੋਧਞਾਣਂ, ਪਟਿਵੇਧਞਾਣਞ੍ਚ. ਤਤ੍ਥ ਅਨੁਬੋਧਞਾਣਂ ਲੋਕਿਯਂ, ਤਂ ਅਨੁਸ੍ਸਵਾਦਿਵਸੇਨ ਨਿਰੋਧੇ, ਮਗ੍ਗੇ ਚ ਪਵਤ੍ਤਤਿ. ਪਟਿਵੇਧਞਾਣਂ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਂ, ਤਂ ਸਚ੍ਚਾਵਬੋਧਪਟਿਪਕ੍ਖਕਿਲੇਸੇ ਖੇਪੇਨ੍ਤਂ ਨਿਰੋਧਮਾਰਮ੍ਮਣਂ ਕਤ੍ਵਾ ਕਿਚ੍ਚਤੋ ਚਤ੍ਤਾਰਿਪਿ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਪਟਿਵਿਜ੍ਝਤਿ. ਯਂ ਪਨੇਤਂ ਲੋਕਿਯਂ, ਤਤ੍ਥ ਦੁਕ੍ਖਞਾਣਂ ਪਰਿਯੁਟ੍ਠਾਨਾਭਿਭਵਨਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਮਾਨਂ ਸਕ੍ਕਾਯਦਿਟ੍ਠਿਂ ਨਿਵਤ੍ਤੇਤਿ, ਸਮੁਦਯਞਾਣਂ ਉਚ੍ਛੇਦਦਿਟ੍ਠਿਂ, ਨਿਰੋਧਞਾਣਂ ਸਸ੍ਸਤਦਿਟ੍ਠਿਂ, ਮਗ੍ਗਞਾਣਂ ਅਕਿਰਿਯਦਿਟ੍ਠਿਂ. ਦੁਕ੍ਖਞਾਣਂ ਵਾ ਤੇਸੁ ਧੁਵਸੁਭਸੁਖਤ੍ਤਭਾਵਰਹਿਤੇਸੁ ਖਨ੍ਧੇਸੁ ਧੁਵਸੁਭਸੁਖਤ੍ਤਭਾਵਸਞ੍ਞਾਸਙ੍ਖਾਤਂ ਫਲੇ ਵਿਪ੍ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਂ, ਸਮੁਦਯਞਾਣਂ ‘‘ਇਸ੍ਸਰਪਧਾਨਕਾਲਸਭਾਵਾਦੀਹਿ ਲੋਕੋ ਪਵਤ੍ਤਤੀ’’ਤਿ ਅਕਾਰਣੇ ਕਾਰਣਾਭਿਮਾਨਪ੍ਪਵਤ੍ਤਂ ਹੇਤੁਮ੍ਹਿ ਵਿਪ੍ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਂ, ਨਿਰੋਧਞਾਣਂ ਅਰੂਪਲੋਕਾਦੀਸੁ ਅਪਵਗ੍ਗਗ੍ਗਾਹਭੂਤਂ ਨਿਰੋਧੇ ਵਿਪ੍ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਂ, ਮਗ੍ਗਞਾਣਂ ਕਾਮਸੁਖਲ੍ਲਿਕਅਤ੍ਤਕਿਲਮਥਾਨੁਯੋਗਪ੍ਪਭੇਦੇ ਅਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੇ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗਗ੍ਗਾਹਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਂ ਉਪਾਯੇ ਵਿਪ੍ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਂ ਨਿਵਤ੍ਤੇਤਿ. ਇਦਮੇਤ੍ਥ ਞਾਣਕਿਚ੍ਚਂ.

ਉਪਮਾਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਭਾਰੋ ਵਿਯ ਹਿ ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ, ਭਾਰਾਦਾਨਮਿਵ ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਂ, ਭਾਰਨਿਕ੍ਖੇਪਨਮਿਵ ਨਿਰੋਧਸਚ੍ਚਂ, ਭਾਰਨਿਕ੍ਖੇਪਨੁਪਾਯੋ ਵਿਯ ਮਗ੍ਗਸਚ੍ਚਂ. ਅਪਿਚ ਰੋਗਤਨ੍ਨਿਦਾਨਤਦੁਪਸਮਭੇਸਜ੍ਜੇਹਿ, ਓਰਿਮਤੀਰਮਹੋਘਪਾਰਿਮਤੀਰਤਂਸਮ੍ਪਾਪਕੋਪਾਯੇਹਿ ਚਾਤਿ ਏਵਮਾਦੀਹਿ ਯਥਾਕ੍ਕਮਂ ਯੋਜੇਤ੍ਵਾਪਿ ਏਤਾਨਿ ਉਪਮਾਤੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਨਿ. ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਉਪਮਾ. ਏਵਂ ਞੇਯ੍ਯੋ ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ.

ਸਚ੍ਚਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਾਯ ਪਨ ਅਤ੍ਥਤੋ ਤਾਵ – ਦ੍ਵਾਵੀਸਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨੀਤਿ ਏਤ੍ਥ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਟ੍ਠਸਮ੍ਭਵਤੋ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ. ਕੋ ਪਨੇਸ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਟ੍ਠੋ ਨਾਮਾਤਿ? ਇਨ੍ਦਲਿਙ੍ਗਟ੍ਠੋ, ਇਨ੍ਦਦੇਸਿਤਟ੍ਠੋ, ਇਨ੍ਦਦਿਟ੍ਠਟ੍ਠੋ, ਇਨ੍ਦਸਿਟ੍ਠਟ੍ਠੋ, ਇਨ੍ਦਜੁਟ੍ਠਟ੍ਠੋ ਚ, ਸੋ ਸਬ੍ਬੋਪਿ ਇਧ ਯਥਾਯੋਗਂ ਯੁਜ੍ਜਤਿ. ਕੁਸਲਾਕੁਸਲਂ ਕਮ੍ਮਂ ਇਨ੍ਦੋ ਨਾਮ ਕਮ੍ਮੇਸੁ ਕਸ੍ਸਚਿ ਇਸ੍ਸਰਿਯਾਭਾਵਤੋ, ਤੇਨੇਵੇਤ੍ਥ ਕਮ੍ਮਸਞ੍ਜਨਿਤਾਨਿ ਤਾਵ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਜਨਕਕਮ੍ਮਂ ਉਲ੍ਲਿਙ੍ਗੇਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਚ ਸਿਟ੍ਠਾਨੀਤਿ ਇਨ੍ਦਲਿਙ੍ਗਟ੍ਠੇਨ, ਇਨ੍ਦਸਿਟ੍ਠਟ੍ਠੇਨ ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ. ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ ਪਨ ਪਰਮਿਸ੍ਸਰਿਯਭਾਵਤੋ ਇਨ੍ਦੋ, ਤਤੋ ਸਬ੍ਬਾਨਿਪੇਤਾਨਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਭਗਵਤਾ ਯਥਾਭੂਤਤੋ ਪਕਾਸਿਤਾਨਿ, ਅਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਨਿ ਚਾਤਿ ਇਨ੍ਦਦੇਸਿਤਟ੍ਠੇਨ, ਇਨ੍ਦਦਿਟ੍ਠਟ੍ਠੇਨ ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ. ਤੇਨੇਵ ਭਗਵਤਾ ਕਾਨਿਚਿ ਗੋਚਰਾਸੇਵਨਾਯ, ਕਾਨਿਚਿ ਭਾਵਨਾਸੇਵਨਾਯ ਸੇਵਿਤਾਨੀਤਿ ਇਨ੍ਦਜੁਟ੍ਠਟ੍ਠੇਨਪਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ. ਅਪਿਚ ਆਧਿਪਚ੍ਚਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਇਸ੍ਸਰਿਯਟ੍ਠੇਨਾਪਿ ਏਤਾਨਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ.

ਚਕ੍ਖੁਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ ਚਕ੍ਖਾਦੀਨਂ ਪਦਤ੍ਥੋ ਹੇਟ੍ਠਾ ਪਕਾਸਿਤੋ. ਪਚ੍ਛਿਮੇਸੁ ਪਨ ਤੀਸੁ ਪੁਬ੍ਬਭਾਗੇ ਅਨਞ੍ਞਾਤਂ ਅਮਤਂ ਪਦਂ, ਚਤੁਸਚ੍ਚਧਮ੍ਮਂ ਵਾ ਜਾਨਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਏਵਂ ਪਟਿਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਤੋ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਟ੍ਠਸਮ੍ਭਵਤੋ ਚ ਅਨਞ੍ਞਾਤਞ੍ਞਸ੍ਸਾਮੀਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ. ਆਜਾਨਨਤੋ ਅਞ੍ਞਾ ਏਵ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ. ਅਞ੍ਞਾਤਾਵਿਨੋ ਚਤੂਸੁ ਸਚ੍ਚੇਸੁ ਨਿਟ੍ਠਿਤਞਾਣਕਿਚ੍ਚਸ੍ਸ ਖੀਣਾਸਵਸ੍ਸ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਅਞ੍ਞਾਤਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ. ਤਤ੍ਥ ਚ ਪਸਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦਿਵੀਥਿਚਿਤ੍ਤਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿਯਂ ਰੂਪਾਦੀਨਂ ਨਿਯਤਭਾਵਸ੍ਸ, ਅਤ੍ਤਨੋ ਤਿਕ੍ਖਮਨ੍ਦਤਾਨੁਵਿਧਾਨਸ੍ਸ ਚ ਆਪਾਦਨਤੋ ਆਧਿਪਚ੍ਚਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਮਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਂ ਪਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਤ੍ਤਨੋ ਵਿਜਾਨਨਾਦਿਲਕ੍ਖਣੇ ਆਧਿਪਚ੍ਚਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਸੇਸਂ ਸੁਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਮੇਵ. ਅਯਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਪਦਤ੍ਥੋ.

ਧਮ੍ਮਭੇਦਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਜੀਵਿਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਰੂਪਾਰੂਪਵਸੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ. ਸੁਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਿ ਪਞ੍ਚ ਵੇਦਨਾਭਾਵਤੋ ਏਕਧਮ੍ਮੋ, ਤਥਾ ਪਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਅਮੋਹਭਾਵਤੋ. ਸੇਸਾਨਿ ਪਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਏਕੇਕਧਮ੍ਮਾ ਏਵਾਤਿ ਏਵਂ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਸੋਲ਼ਸ ਧਮ੍ਮਾਵ ਦ੍ਵਾਵੀਸਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਭਾਵੇਨ ਦੇਸਿਤਾਨਿ. ਸੇਸਾਨਿ ਪਨੇਤ੍ਥ ਚੇਤਸਿਕਰੂਪਨਿਬ੍ਬਾਨਾਨਿ ਅਸਙ੍ਗਹਿਤਾਨੀਤਿ ਅਯਂ ਧਮ੍ਮਭੇਦੋ.

ਵਿਭਙ੍ਗਨਯਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਂ ਨਾਮ ਨ ਗਹਿਤਂ. ਕਸ੍ਮਾ? ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਇਮਾਯ ਪਟਿਪਾਟਿਯਾ ਦ੍ਵਾਵੀਸਤਿਯਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਂ ਅਨਾਗਤਤ੍ਤਾ. ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਸ੍ਮਿਂ ਹਿ ਕਤ੍ਥਚਿ ਦ੍ਵੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਕਥਿਤਾਨਿ, ਕਤ੍ਥਚਿ ਤੀਣਿ, ਕਤ੍ਥਚਿ ਪਞ੍ਚ, ਏਵਂ ਪਨ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵਾਵੀਸਤਿ ਆਗਤਾਨਿ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ. ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯੇਪਿ ਵਿਸੇਸੋ ਨਤ੍ਥਿ.

ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੇ ਪਨ ਦ੍ਵਾਵੀਸਤਿਯਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਂ ਕਤਿ ਕੁਸਲਾ…ਪੇ… ਕਤਿ ਅਰਣਾਤਿ? ਅਨਞ੍ਞਾਤਞ੍ਞਸ੍ਸਾਮੀਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਕੁਸਲਂ, ਦੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਅਕੁਸਲਂ, ਸਦ੍ਧਾਸਤਿਪਞ੍ਞਾਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਕੁਸਲਾਬ੍ਯਾਕਤਾਨਿ, ਮਨਜੀਵਿਤਸੋਮਨਸ੍ਸਉਪੇਕ੍ਖਾਵੀਰਿਯਸਮਾਧਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਛ ਤਿਧਾਪਿ, ਸੇਸਾਨਿ ਦਸ ਅਬ੍ਯਾਕਤਾਨਿ. ਛ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਸਿਯਾ ਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ, ਸਿਯਾ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾਤਿ, ਤੀਣਿ ਤਿਧਾਪਿ, ਜੀਵਿਤਂ ਤਿਧਾ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਞ੍ਚ, ਦ੍ਵਾਦਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਾਨਿ ਏਵ. ਤੀਣਿ ਵਿਪਾਕਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਵਿਪਾਕਧਮ੍ਮਧਮ੍ਮਾਨਿ, ਰੂਪਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਸਤ੍ਤ ਨੇਵਵਿਪਾਕਨਵਿਪਾਕਧਮ੍ਮਧਮ੍ਮਾਨਿ, ਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਿਯਾ ਵਿਪਾਕਂ, ਸਿਯਾ ਵਿਪਾਕਧਮ੍ਮਧਮ੍ਮਂ, ਨਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਤਿਧਾਪਿ. ਨਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਉਪਾਦਿਨ੍ਨੁਪਾਦਾਨਿਯਾਨਿ, ਦੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਅਨੁਪਾਦਿਨ੍ਨੁਪਾਦਾਨਿਯਂ, ਤੀਣਿ ਅਨੁਪਾਦਿਨ੍ਨਅਨੁਪਾਦਾਨਿਯਾਨਿ, ਨਵ ਤਿਧਾਪਿ. ਦੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਵਿਤਕ੍ਕਸਵਿਚਾਰਂ, ਉਪੇਕ੍ਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਤਥਾ ਚ ਅਵਿਤਕ੍ਕਅਵਿਚਾਰਞ੍ਚ, ਨਵ ਅਵਿਤਕ੍ਕਅਵਿਚਾਰਾਨਿ, ਏਕਾਦਸ ਤਿਧਾਪਿ. ਸਤ੍ਤ ਰੂਪਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਚੇਵ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਦੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਚਾਤਿ ਦਸ ਪਰਿਤ੍ਤਾਨਿ, ਪਚ੍ਛਿਮਾਨਿ ਤੀਣਿ ਅਪ੍ਪਮਾਣਾਨਿ, ਸੇਸਾਨਿ ਨਵ ਤਿਧਾਵ. ਤਤ੍ਥ ਚ ਸੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਰੂਪਾਵਚਰਵਸੇਨੇਵ ਮਹਗ੍ਗਤਂ, ਤਦਵਸੇਸਾਨਿ ਅਰੂਪਾਵਚਰਵਸੇਨਾਪੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਪਞ੍ਚਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਸਪ੍ਪਟਿਘਾਨਿ, ਸਤ੍ਤਰਸ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਅਪ੍ਪਟਿਘਾਨੇਵ.

ਪਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਹੇਤੂ, ਸੇਸਾ ਨ ਹੇਤੂ…ਪੇ… ਦੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰਣਂ, ਮਨਜੀਵਿਤਸੋਮਨਸ੍ਸਉਪੇਕ੍ਖਾਵੀਰਿਯਸਮਾਧਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ, ਸੇਸਾਨਿ ਪਨ੍ਨਰਸ ਅਰਣਾਨੇਵਾਤਿ ਅਯਂ ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੋ.

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਪਨੇਤੇਸੁ, ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਵਿਨਿਚ੍ਛਯੋ;

ਕਮਤੋ ਦਾਨਿ ਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯੋ, ਤਤ੍ਥ ਕੋਸਲ੍ਲਮਿਚ੍ਛਤਾ.

ਕਮਤੋਤਿ ਅਯਮ੍ਪਿ ਦੇਸਨਾਕ੍ਕਮੋਵ. ਤਤ੍ਥ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਧਮ੍ਮੇ ਪਰਿਞ੍ਞਾਯ ਅਰਿਯਭੂਮਿਪਟਿਲਾਭੋ ਹੋਤੀਤਿ ਅਤ੍ਤਭਾਵਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਾਨਿ ਚਕ੍ਖੁਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਿ ਪਠਮਂ ਦੇਸਿਤਾਨਿ. ਸੋ ਮਨੁਸ੍ਸਤ੍ਤਭਾਵੋ ਯਂ ਧਮ੍ਮਂ ਉਪਾਦਾਯ ‘‘ਇਤ੍ਥੀ’’ਤਿ ਵਾ ‘‘ਪੁਰਿਸੋ’’ਤਿ ਵਾ ਸਙ੍ਖਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ‘‘ਅਯਂ ਸੋ’’ਤਿ ਨਿਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਤਤੋ ਇਤ੍ਥਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਪੁਰਿਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਞ੍ਚ. ਸੋ ਦੁਵਿਧੋਪਿ ਜੀਵਿਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਟਿਬਦ੍ਧਵੁਤ੍ਤੀਤਿ ਞਾਪਨਤ੍ਥਂ ਤਤੋ ਜੀਵਿਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ. ਯਾਵ ਤਸ੍ਸ ਪਵਤ੍ਤਿ, ਤਾਵ ਏਤੇਸਂ ਵੇਦਯਿਤਾਨਂ ਅਨਿਵਤ੍ਤਿ. ਯਞ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿ ਵੇਦਯਿਤਂ, ਸਬ੍ਬਂ ਤਂ ਸੁਖਂ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਞਾਪਨਤ੍ਥਂ ਤਤੋ ਸੁਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਿ. ਤਨ੍ਨਿਰੋਧਤ੍ਥਂ ਪਨ ਏਤੇ ਧਮ੍ਮਾ ਭਾਵੇਤਬ੍ਬਾਤਿ ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਤਤੋ ਸਦ੍ਧਾਦੀਨਿ. ‘‘ਇਮਾਯ ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ ਏਸ ਧਮ੍ਮੋ ਪਠਮਂ ਅਤ੍ਤਨਿ ਪਾਤੁਭਵਤੀ’’ਤਿ ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਮੋਘਭਾਵਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਤਤੋ ਅਨਞ੍ਞਾਤਞ੍ਞਸ੍ਸਾਮੀਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ. ਤਸ੍ਸੇਵ ਫਲਤ੍ਤਾ, ਤਤੋ ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਭਾਵੇਤਬ੍ਬਤ੍ਤਾ ਚ ਤਤੋ ਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ. ਇਤੋ ਪਰਂ ਭਾਵਨਾਯ ਇਮਸ੍ਸ ਅਧਿਗਮੋ, ਅਧਿਗਤੇ ਚ ਪਨ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਨਤ੍ਥਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਉਤ੍ਤਰਿ ਕਰਣੀਯਨ੍ਤਿ ਞਾਪਨਤ੍ਥਂ ਅਨ੍ਤੇ ਪਰਮਸ੍ਸਾਸਭੂਤਂ ਅਞ੍ਞਾਤਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਦੇਸਿਤਨ੍ਤਿ ਏਵਂ ਕਮਤੋ ਪਾਲ਼ਿਮੁਤ੍ਤਵਿਨਿਚ੍ਛਯਨਯੋ ਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯੋ.

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

ਪਚ੍ਚਯਾਕਾਰਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ

ਪਚ੍ਚਯਾਕਾਰਵਿਭਙ੍ਗਮਾਤਿਕਾਯ ਪਨ ਅਤ੍ਥਤੋ ਤਾਵ – ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾਤਿਆਦੀਸੁ ਅਵਿਨ੍ਦਿਯਂ ਕਾਯਦੁਚ੍ਚਰਿਤਾਦਿਂ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਪਟਿਲਭਤਿ, ਵਿਨ੍ਦਿਯਂ ਵਾ ਕਾਯਸੁਚਰਿਤਾਦਿਂ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ, ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਵਾ ਯਥਾਸਭਾਵਂ ਅਵਿਦਿਤਂ ਕਰੋਤਿ, ਅਨ੍ਤਵਿਰਹਿਤੇ ਵਾ ਸਂਸਾਰੇ ਸਤ੍ਤੇ ਜਵਾਪੇਤਿ, ਅਵਿਜ੍ਜਮਾਨੇਸੁ ਵਾ ਜਵਤਿ, ਵਿਜ੍ਜਮਾਨੇਸੁ ਵਾ ਨ ਜਵਤੀਤਿ ਅਵਿਜ੍ਜਾ. ਪਟਿਚ੍ਚ ਫਲਮੇਤਿ ਏਤਸ੍ਮਾਤਿ ਪਚ੍ਚਯੋ, ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ, ਠਿਤਿਯਾ ਚ ਉਪਕਾਰਕੋ ਧਮ੍ਮੋ. ਅਵਿਜ੍ਜਾ ਚ ਸਾ ਪਚ੍ਚਯੋ ਚਾਤਿ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾ. ਸਙ੍ਖਤਮਭਿਸਙ੍ਖਰੋਨ੍ਤੀਤਿ ਸਙ੍ਖਾਰਾ.

ਇਤੋ ਪਰਂ ਸਙ੍ਖਾਰਪਚ੍ਚਯਾ ਵਿਞ੍ਞਾਣਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ ਵੁਤ੍ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇਵ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਅਵੁਤ੍ਤੇਸੁ ਪਨ ਵਿਜਾਨਾਤੀਤਿ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ. ਨਮਤੀਤਿ ਨਾਮਂ, ਰੁਪ੍ਪਤੀਤਿ ਰੂਪਂ, ਨਾਮਞ੍ਚ ਰੂਪਞ੍ਚ ਨਾਮਰੂਪਞ੍ਚ ਨਾਮਰੂਪਨ੍ਤਿ ਏਕਦੇਸਸਰੂਪੇਕਸੇਸਨਯੇਨ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਆਯੇ ਤਨੋਤਿ, ਆਯਤਞ੍ਚ ਨਯਤੀਤਿ ਆਯਤਨਂ, ਛਟ੍ਠਾਯਤਨਞ੍ਚ ਸਲ਼ਾਯਤਨਞ੍ਚ ਸਲ਼ਾਯਤਨਨ੍ਤਿ ਏਕਸੇਸਨਯੇਨ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਫੁਸਤੀਤਿ ਫਸ੍ਸੋ. ਵੇਦਯਤੀਤਿ ਵੇਦਨਾ. ਪਰਿਤਸ੍ਸਤੀਤਿ ਤਣ੍ਹਾ. ਉਪਾਦਿਯਤੀਤਿ ਉਪਾਦਾਨਂ. ਭਵਤਿ, ਭਾਵਯਤਿ ਚਾਤਿ ਭਵੋ. ਜਨਨਂ ਜਾਤਿ. ਜੀਰਣਂ ਜਰਾ. ਮਰਨ੍ਤਿ ਏਤੇਨਾਤਿ ਮਰਣਂ. ਸੋਚਨਂ ਸੋਕੋ. ਪਰਿਦੇਵਨਂ ਪਰਿਦੇਵੋ. ਦੁਕ੍ਖਯਤਿ, ਉਪ੍ਪਾਦਟ੍ਠਿਤਿਵਸੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ ਖਣਤੀਤਿਪਿ ਦੁਕ੍ਖਂ. ਦੁਮ੍ਮਨਸ੍ਸ ਭਾਵੋ ਦੋਮਨਸ੍ਸਂ. ਭੁਸੋ ਆਯਾਸੋ ਉਪਾਯਾਸੋ. ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਨ੍ਤਿ. ਨ ਕੇਵਲਞ੍ਚ ਸੋਕਾਦੀਹੇਵ, ਅਥ ਖੋ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾ ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿਆਦਿਨਾ ਸਬ੍ਬਪਦੇਹਿਪਿ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ-ਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਯੋਜਨਾ ਕਾਤਬ੍ਬਾ. ਏਵਂ ਹਿ ਪਚ੍ਚਯਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਵਵਤ੍ਥਾਨਂ ਕਤਂ ਹੋਤਿ.

ਏਵਨ੍ਤਿ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਨਯਨਿਦਸ੍ਸਨਂ, ਤੇਨ ਅਵਿਜ੍ਜਾਦੀਹੇਵ ਕਾਰਣੇਹਿ, ਨ ਇਸ੍ਸਰਨਿਮ੍ਮਾਨਾਦੀਹੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਏਤਸ੍ਸਾਤਿ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਸ੍ਸ. ਕੇਵਲਸ੍ਸਾਤਿ ਅਸਮ੍ਮਿਸ੍ਸਸ੍ਸ, ਸਕਲਸ੍ਸ ਵਾ, ਦੁਕ੍ਖਕ੍ਖਨ੍ਧਸ੍ਸਾਤਿ ਦੁਕ੍ਖਸਮੂਹਸ੍ਸ, ਨ ਸਤ੍ਤਸ੍ਸ, ਨ ਸੁਖਸੁਭਾਦੀਨਂ. ਸਮੁਦਯੋਤਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿ, ਹੋਤੀਤਿ ਸਮ੍ਭਵਤਿ. ਅਯਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਪਦਤ੍ਥੋ.

ਧਮ੍ਮਭੇਦਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਅਵਿਜ੍ਜਾਤਿ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਪਰਿਯਾਯੇਨ ਦੁਕ੍ਖਾਦੀਸੁ ਚਤੂਸੁ, ਅਭਿਧਮ੍ਮਪਰਿਯਾਯੇਨ ਪੁਬ੍ਬਨ੍ਤਾਦੀਹਿ ਸਦ੍ਧਿਂ ਅਟ੍ਠਸੁ ਵਾ ਠਾਨੇਸੁ ਅਞ੍ਞਾਣਂ. ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਪਨ ਪੁਞ੍ਞਾਪੁਞ੍ਞਾਨੇਞ੍ਜਾਭਿਸਙ੍ਖਾਰਾ ਤਯੋ, ਕਾਯਵਚੀਚਿਤ੍ਤਸਙ੍ਖਾਰਾ ਤਯੋ ਚਾਤਿ ਛਬ੍ਬਿਧਾ. ਤਤ੍ਥ ਅਟ੍ਠ ਕਾਮਾਵਚਰਕੁਸਲਚੇਤਨਾ, ਪਞ੍ਚ ਰੂਪਾਵਚਰਕੁਸਲਚੇਤਨਾ ਚੇਤਿ ਤੇਰਸ ਚੇਤਨਾ ਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਙ੍ਖਾਰੋ ਨਾਮ. ਦ੍ਵਾਦਸ ਅਕੁਸਲਚੇਤਨਾ ਅਪੁਞ੍ਞਾਭਿਸਙ੍ਖਾਰੋ ਨਾਮ. ਚਤਸ੍ਸੋ ਅਰੂਪਾਵਚਰਕੁਸਲਚੇਤਨਾ ਆਨੇਞ੍ਜਾਭਿਸਙ੍ਖਾਰੋ ਨਾਮ. ਇਮੇਸਂ ਪਨ ਤਿਣ੍ਣਂ ਸਙ੍ਖਾਰਾਨਂ ਏਵ ਦ੍ਵਾਰਤੋ ਪਵਤ੍ਤਿਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਅਯਂ ਸਙ੍ਖਾਰਾਦਿਤ੍ਤਿਕੋ ਵੁਤ੍ਤੋ.

ਅਟ੍ਠ ਕਾਮਾਵਚਰਕੁਸਲਚੇਤਨਾ ਚੇਵ ਦ੍ਵਾਦਸਾਕੁਸਲਚੇਤਨਾ ਚ ਕਾਯਦ੍ਵਾਰੇ ਪਵਤ੍ਤਿਯਂ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ, ਵਚੀਦ੍ਵਾਰੇ ਪਵਤ੍ਤਿਯਂ ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰੋ, ਏਤਾ ਚੇਵ ਮਨੋਦ੍ਵਾਰੇ ਪਵਤ੍ਤਿਯਂ, ਮਨੋਦ੍ਵਾਰੇ ਏਵ ਪਵਤ੍ਤਨਕਾ ਰੂਪਾਰੂਪਕੁਸਲਚੇਤਨਾ ਚ ਚਿਤ੍ਤਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ. ਅਭਿਞ੍ਞਾਚੇਤਨਾ, ਪਨੇਤ੍ਥ ਉਦ੍ਧਚ੍ਚਚੇਤਨਾ ਚ ਪਰਤੋ ਪਟਿਸਨ੍ਧਿਵਿਞ੍ਞਾਣਪਚ੍ਚਯਭਾਵੇ ਅਪਨੇਤਬ੍ਬਾਪਿ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾ ਸਮ੍ਭਵਤੋ ਇਧ ਗਹੇਤਬ੍ਬਾਵਾਤਿ ਅਯਂ ਤਿਕੋ ਪੁਰਿਮਤ੍ਤਿਕਮੇਵ ਪਵਿਸਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥਤੋ ਲੋਕਿਯਕੁਸਲਾਕੁਸਲਚੇਤਨਾਵ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾ ਸਙ੍ਖਾਰਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਇਦਞ੍ਚ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਨਯੇਨ, ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਨਯੇਨ ਪਨ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰੇ ਏਕੇਕਚਿਤ੍ਤਕ੍ਖਣੇ ਦ੍ਵਾਦਸਙ੍ਗਸ੍ਸ ਪਟਿਚ੍ਚਸਮੁਪ੍ਪਾਦਸ੍ਸ ਗਹਣਤੋ ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਚੇਤਨਾ ਸਙ੍ਖਾਰਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਏਵਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਨਾਮਰੂਪਾਦੀਸੁਪਿ ਸਬ੍ਬਚਿਤ੍ਤਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਵਸੇਨ ਚ ਧਮ੍ਮਭੇਦੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਨਯੇਨੇਵ ਪਨ ਦਸ੍ਸਯਿਸ੍ਸਾਮ.

ਸਙ੍ਖਾਰਪਚ੍ਚਯਾ ਵਿਞ੍ਞਾਣਞ੍ਚ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦਿਛਬ੍ਬਿਧਂ ਬਾਤ੍ਤਿਂਸਲੋਕਿਯਵਿਪਾਕਵਿਞ੍ਞਾਣਮੇਵ ਹੋਤਿ, ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਾਨਿ ਪਨ ਵਟ੍ਟਕਥਾਯ ਨ ਯੁਜ੍ਜਨ੍ਤੀਤਿ ਨ ਗਹਿਤਾਨਿ. ਵਿਞ੍ਞਾਣਪਚ੍ਚਯਾ ਨਾਮਰੂਪਂ ਪਨ ਸਬ੍ਬਲੋਕਿਯਵਿਞ੍ਞਾਣਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ ਤਯੋ ਅਰੂਪਿਨੋ ਖਨ੍ਧਾ. ਰੂਪਂ ਸਬ੍ਬਾਨਿ ਭੂਤੁਪਾਦਾਯਰੂਪਾਨਿ. ਸਲ਼ਾਯਤਨਂ ਮਨਚ੍ਛਟ੍ਠਾਨਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ. ਫਸ੍ਸੋ ਚਕ੍ਖੁਸਮ੍ਫਸ੍ਸਾਦਿਕੋ ਛਵਿਪਾਕਫਸ੍ਸੋ, ਤਥਾ ਵੇਦਨਾਪਿ. ਤਣ੍ਹਾ ਰੂਪਤਣ੍ਹਾਦਿਭੇਦਤੋ ਛਬ੍ਬਿਧੋ ਲੋਭੋ. ਉਪਾਦਾਨਂ ਕਾਮੁਪਾਦਾਨਾਦਿਤੋ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਾ ਲੋਭਦਿਟ੍ਠਿਯੋਵ. ਭਵੋ ਪਨ ਦੁਵਿਧੋ ਕਮ੍ਮਭਵੋ, ਉਪਪਤ੍ਤਿਭਵੋਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਕਮ੍ਮਭਵੋ ਤੇਭੂਮਕਕੁਸਲਾਕੁਸਲਚੇਤਨਾ ਚ ਤਂਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ ਅਭਿਜ੍ਝਾਦਯੋ ਚ. ਉਪਪਤ੍ਤਿਭਵੋ ਪਨ ਕਮ੍ਮਾਭਿਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਾ ਪਞ੍ਚਪਿ ਖਨ੍ਧਾ. ਸੋ ਪਭੇਦਤੋ ਕਾਮਰੂਪਾਰੂਪਭਵਾ ਤਯੋ, ਸਞ੍ਞਾ ਅਸਞ੍ਞਾ ਨੇਵਸਞ੍ਞਾਨਾਸਞ੍ਞਾ ਭਵਾ ਤਯੋ, ਏਕਚਤੁਪਞ੍ਚਵੋਕਾਰਭਵਾ ਤਯੋਤਿ ਨਵਵਿਧੋ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠੋ. ਜਾਤਿਆਦੀਨਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ਵੁਤ੍ਤਾਨਿ. ਤੇਸੁ ਜਾਤਿਗ੍ਗਹਣੇਨ ਵਿਞ੍ਞਾਣਨਾਮਰੂਪਸਲ਼ਾਯਤਨਫਸ੍ਸਵੇਦਨਾਵ ਗਹਿਤਾ ਤਦਵਿਨਾਭਾਵਤੋ. ਤਥਾ ਜਰਾਮਰਣਗ੍ਗਹਣੇਨਾਪਿ ਤੇਸਞ੍ਞੇਵ ਪਾਕਭੇਦਤ੍ਤਾ. ਸੋਕਾਦਯੋ ਪਨ ਜਰਾਮਰਣੇਨ ਦ੍ਵਾਦਸਮੇਨ ਅਙ੍ਗੇਨ ਏਕਸਙ੍ਖੇਪਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਨ ਵਿਸੁਂ ਅਙ੍ਗਭਾਵੇਨ. ਕਿਮਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਚੇ? ਭਵਚਕ੍ਕਸ੍ਸ ਅਵਿਚ੍ਛੇਦਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ. ਸੋਕਾਦਿਤੋ ਹਿ ਅਵਿਜ੍ਜਾ ਸਿਦ੍ਧਾ ਹੋਤਿ ਅਵਿਜ੍ਜਾਵਿਪ੍ਪਯੋਗਤੋ, ਅਵਿਜ੍ਜਾਸਮੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਤੋ ਚ. ਜਰਾਮਰਣਬ੍ਭਾਹਤਸ੍ਸ ਹਿ ਬਾਲਸ੍ਸੇਵ ਤੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਹਿ ਚ ਅਵਿਜ੍ਜਾਯ ਸਿਦ੍ਧਾਯ ਪੁਨ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾ ਸਙ੍ਖਾਰਾਤਿ ਏਵਂ ਹੇਤੁਫਲਪਰਮ੍ਪਰਾਯ ਭਵਚਕ੍ਕਂ ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ, ਅਨਾਦਿਕਂ, ਅਪਰਿਯਨ੍ਤਂ, ਅਪਰਿਯੋਸਾਨਞ੍ਚ ਹੋਤਿ.

ਯਦਿ ਏਵਂ, ਕਸ੍ਮਾ ਅਵਿਜ੍ਜਾ ਆਦਿਤੋ ਵੁਤ੍ਤਾਤਿ? ਪਧਾਨਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਪਨ ਆਦਿਤੋ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਤਿਣ੍ਣਂ ਹਿ ਵਟ੍ਟਾਨਂ ਅਵਿਜ੍ਜਾ ਪਧਾਨੋ ਹੇਤੁ ਤਸ੍ਸਾ ਭਾਵੇ ਭਾਵਤੋ, ਨਿਰੋਧੇਨ ਚ ਨਿਰੁਜ੍ਝਨਤੋ. ਏਵਂ ਅਵਿਜ੍ਜਾਦੀਹਿ ਦ੍ਵਾਦਸਹਿ ਅਙ੍ਗੇਹਿ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਨਯੇਨ ਸਬ੍ਬੇ ਲੋਕਿਯਧਮ੍ਮਾਵ ਪਚ੍ਚਯਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਭਾਵੇਨ ਵੁਤ੍ਤਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਅਭਿਧਮ੍ਮਪਰਿਯਾਯੇਨ ਪਨ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਾਪੀਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਧਮ੍ਮਭੇਦੋ.

ਵਿਭਙ੍ਗਨਯਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਪਞ੍ਹਾਪੁਚ੍ਛਕਨਯੋ ਨਤ੍ਥਿ, ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਨਯਾਪਿ ਧਮ੍ਮਭੇਦੇ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇਵ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਵਿਭਤ੍ਤਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯੇ ਪਨ –

‘‘ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਚ੍ਚਯਾ ਸਙ੍ਖਾਰੋ, ਸਙ੍ਖਾਰਪਚ੍ਚਯਾ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ, ਵਿਞ੍ਞਾਣਪਚ੍ਚਯਾ ਨਾਮਂ, ਨਾਮਪਚ੍ਚਯਾ ਛਟ੍ਠਾਯਤਨਂ, ਛਟ੍ਠਾਯਤਨਪਚ੍ਚਯਾ ਫਸ੍ਸੋ, ਫਸ੍ਸਪਚ੍ਚਯਾ ਵੇਦਨਾ, ਵੇਦਨਾਪਚ੍ਚਯਾ ਤਣ੍ਹਾ, ਤਣ੍ਹਾਪਚ੍ਚਯਾ ਉਪਾਦਾਨਂ, ਉਪਾਦਾਨਪਚ੍ਚਯਾ ਭਵੋ, ਭਵਪਚ੍ਚਯਾ ਜਾਤਿ, ਜਾਤਿਪਚ੍ਚਯਾ ਜਰਾਮਰਣਂ, ਏਵਮੇਤਸ੍ਸ ਕੇਵਲਸ੍ਸ ਦੁਕ੍ਖਕ੍ਖਨ੍ਧਸ੍ਸ ਸਮੁਦਯੋ ਹੋਤਿ.