੧. ਪੁਗ੍ਗਲਸੁਤ੍ਤਂ

੧੩੨. ਸਾਵਤ੍ਥਿਨਿਦਾਨਂ. ਅਥ ਖੋ ਰਾਜਾ ਪਸੇਨਦਿ ਕੋਸਲੋ ਯੇਨ ਭਗਵਾ ਤੇਨੁਪਸਙ੍ਕਮਿ; ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਅਭਿਵਾਦੇਤ੍ਵਾ ਏਕਮਨ੍ਤਂ ਨਿਸੀਦਿ. ਏਕਮਨ੍ਤਂ ਨਿਸਿਨ੍ਨਂ ਖੋ ਰਾਜਾਨਂ ਪਸੇਨਦਿਂ ਕੋਸਲਂ ਭਗਵਾ ਏਤਦਵੋਚ – ‘‘ਚਤ੍ਤਾਰੋਮੇ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਗ੍ਗਲਾ ਸਨ੍ਤੋ ਸਂਵਿਜ੍ਜਮਾਨਾ ਲੋਕਸ੍ਮਿਂ. ਕਤਮੇ ਚਤ੍ਤਾਰੋ? ਤਮੋਤਮਪਰਾਯਨੋ, ਤਮੋਜੋਤਿਪਰਾਯਨੋ, ਜੋਤਿਤਮਪਰਾਯਨੋ, ਜੋਤਿਜੋਤਿਪਰਾਯਨੋ’’.

‘‘ਕਥਞ੍ਚ, ਮਹਾਰਾਜ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਤਮੋਤਮਪਰਾਯਨੋ ਹੋਤਿ? ਇਧ, ਮਹਾਰਾਜ, ਏਕਚ੍ਚੋ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਨੀਚੇ ਕੁਲੇ ਪਚ੍ਚਾਜਾਤੋ ਹੋਤਿ, ਚਣ੍ਡਾਲਕੁਲੇ ਵਾ ਵੇਨਕੁਲੇ [ਵੇਣਕੁਲੇ (ਸੀ. ਸ੍ਯਾ. ਕਂ. ਪੀ.)] ਵਾ ਨੇਸਾਦਕੁਲੇ ਵਾ ਰਥਕਾਰਕੁਲੇ ਵਾ ਪੁਕ੍ਕੁਸਕੁਲੇ ਵਾ ਦਲਿਦ੍ਦੇ ਅਪ੍ਪਨ੍ਨਪਾਨਭੋਜਨੇ ਕਸਿਰਵੁਤ੍ਤਿਕੇ, ਯਤ੍ਥ ਕਸਿਰੇਨ ਘਾਸਚ੍ਛਾਦੋ ਲਬ੍ਭਤਿ. ਸੋ ਚ ਹੋਤਿ ਦੁਬ੍ਬਣ੍ਣੋ ਦੁਦ੍ਦਸਿਕੋ ਓਕੋਟਿਮਕੋ ਬਵ੍ਹਾਬਾਧੋ [ਬਹ੍ਵਾਬਾਧੋ (ਕ.)] ਕਾਣੋ ਵਾ ਕੁਣੀ ਵਾ ਖਞ੍ਜੋ ਵਾ ਪਕ੍ਖਹਤੋ ਵਾ, ਨ ਲਾਭੀ ਅਨ੍ਨਸ੍ਸ ਪਾਨਸ੍ਸ ਵਤ੍ਥਸ੍ਸ ਯਾਨਸ੍ਸ ਮਾਲਾਗਨ੍ਧਵਿਲੇਪਨਸ੍ਸ ਸੇਯ੍ਯਾਵਸਥਪਦੀਪੇਯ੍ਯਸ੍ਸ. ਸੋ ਕਾਯੇਨ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ, ਵਾਚਾਯ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ, ਮਨਸਾ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ. ਸੋ ਕਾਯੇਨ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਵਾਚਾਯ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਮਨਸਾ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ, ਕਾਯਸ੍ਸ ਭੇਦਾ ਪਰਂ ਮਰਣਾ ਅਪਾਯਂ ਦੁਗ੍ਗਤਿਂ ਵਿਨਿਪਾਤਂ ਨਿਰਯਂ ਉਪਪਜ੍ਜਤਿ.

‘‘ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਰਿਸੋ ਅਨ੍ਧਕਾਰਾ ਵਾ ਅਨ੍ਧਕਾਰਂ ਗਚ੍ਛੇਯ੍ਯ, ਤਮਾ ਵਾ ਤਮਂ ਗਚ੍ਛੇਯ੍ਯ, ਲੋਹਿਤਮਲਾ ਵਾ ਲੋਹਿਤਮਲਂ ਗਚ੍ਛੇਯ੍ਯ. ਤਥੂਪਮਾਹਂ, ਮਹਾਰਾਜ, ਇਮਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਵਦਾਮਿ. ਏਵਂ ਖੋ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਤਮੋਤਮਪਰਾਯਨੋ ਹੋਤਿ.

‘‘ਕਥਞ੍ਚ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਤਮੋਜੋਤਿਪਰਾਯਨੋ ਹੋਤਿ? ਇਧ, ਮਹਾਰਾਜ, ਏਕਚ੍ਚੋ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਨੀਚੇ ਕੁਲੇ ਪਚ੍ਚਾਜਾਤੋ ਹੋਤਿ, ਚਣ੍ਡਾਲਕੁਲੇ ਵਾ ਵੇਨਕੁਲੇ ਵਾ ਨੇਸਾਦਕੁਲੇ ਵਾ ਰਥਕਾਰਕੁਲੇ ਵਾ ਪੁਕ੍ਕੁਸਕੁਲੇ ਵਾ ਦਲਿਦ੍ਦੇ ਅਪ੍ਪਨ੍ਨਪਾਨਭੋਜਨੇ ਕਸਿਰਵੁਤ੍ਤਿਕੇ, ਯਤ੍ਥ ਕਸਿਰੇਨ ਘਾਸਚ੍ਛਾਦੋ ਲਬ੍ਭਤਿ. ਸੋ ਚ ਖੋ ਹੋਤਿ ਦੁਬ੍ਬਣ੍ਣੋ ਦੁਦ੍ਦਸਿਕੋ ਓਕੋਟਿਮਕੋ ਬਵ੍ਹਾਬਾਧੋ, ਕਾਣੋ ਵਾ ਕੁਣੀ ਵਾ ਖਞ੍ਜੋ ਵਾ ਪਕ੍ਖਹਤੋ ਵਾ, ਨ ਲਾਭੀ ਅਨ੍ਨਸ੍ਸ ਪਾਨਸ੍ਸ ਵਤ੍ਥਸ੍ਸ ਯਾਨਸ੍ਸ ਮਾਲਾਗਨ੍ਧਵਿਲੇਪਨਸ੍ਸ ਸੇਯ੍ਯਾਵਸਥਪਦੀਪੇਯ੍ਯਸ੍ਸ. ਸੋ ਕਾਯੇਨ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ, ਵਾਚਾਯ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ, ਮਨਸਾ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ. ਸੋ ਕਾਯੇਨ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਵਾਚਾਯ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਮਨਸਾ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ, ਕਾਯਸ੍ਸ ਭੇਦਾ ਪਰਂ ਮਰਣਾ ਸੁਗਤਿਂ ਸਗ੍ਗਂ ਲੋਕਂ ਉਪਪਜ੍ਜਤਿ.

‘‘ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਰਿਸੋ ਪਥਵਿਯਾ ਵਾ ਪਲ੍ਲਙ੍ਕਂ ਆਰੋਹੇਯ੍ਯ, ਪਲ੍ਲਙ੍ਕਾ ਵਾ ਅਸ੍ਸਪਿਟ੍ਠਿਂ ਆਰੋਹੇਯ੍ਯ, ਅਸ੍ਸਪਿਟ੍ਠਿਯਾ ਵਾ ਹਤ੍ਥਿਕ੍ਖਨ੍ਧਂ ਆਰੋਹੇਯ੍ਯ, ਹਤ੍ਥਿਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਵਾ ਪਾਸਾਦਂ ਆਰੋਹੇਯ੍ਯ. ਤਥੂਪਮਾਹਂ, ਮਹਾਰਾਜ, ਇਮਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਵਦਾਮਿ. ਏਵਂ ਖੋ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਤਮੋਜੋਤਿਪਰਾਯਨੋ ਹੋਤਿ.

‘‘ਕਥਞ੍ਚ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਜੋਤਿਤਮਪਰਾਯਨੋ ਹੋਤਿ? ਇਧ, ਮਹਾਰਾਜ, ਏਕਚ੍ਚੋ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਉਚ੍ਚੇ ਕੁਲੇ ਪਚ੍ਚਾਜਾਤੋ ਹੋਤਿ, ਖਤ੍ਤਿਯਮਹਾਸਾਲਕੁਲੇ ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮਹਾਸਾਲਕੁਲੇ ਵਾ ਗਹਪਤਿਮਹਾਸਾਲਕੁਲੇ ਵਾ, ਅਡ੍ਢੇ ਮਹਦ੍ਧਨੇ ਮਹਾਭੋਗੇ ਪਹੂਤਜਾਤਰੂਪਰਜਤੇ ਪਹੂਤਵਿਤ੍ਤੂਪਕਰਣੇ ਪਹੂਤਧਨਧਞ੍ਞੇ. ਸੋ ਚ ਹੋਤਿ ਅਭਿਰੂਪੋ ਦਸ੍ਸਨੀਯੋ ਪਾਸਾਦਿਕੋ, ਪਰਮਾਯ ਵਣ੍ਣਪੋਕ੍ਖਰਤਾਯ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ, ਲਾਭੀ ਅਨ੍ਨਸ੍ਸ ਪਾਨਸ੍ਸ ਵਤ੍ਥਸ੍ਸ ਯਾਨਸ੍ਸ ਮਾਲਾਗਨ੍ਧਵਿਲੇਪਨਸ੍ਸ ਸੇਯ੍ਯਾਵਸਥਪਦੀਪੇਯ੍ਯਸ੍ਸ. ਸੋ ਕਾਯੇਨ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ, ਵਾਚਾਯ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ, ਮਨਸਾ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ. ਸੋ ਕਾਯੇਨ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਵਾਚਾਯ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਮਨਸਾ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ, ਕਾਯਸ੍ਸ ਭੇਦਾ ਪਰਂ ਮਰਣਾ ਅਪਾਯਂ ਦੁਗ੍ਗਤਿਂ ਵਿਨਿਪਾਤਂ ਨਿਰਯਂ ਉਪਪਜ੍ਜਤਿ.

‘‘ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਰਿਸੋ ਪਾਸਾਦਾ ਵਾ ਹਤ੍ਥਿਕ੍ਖਨ੍ਧਂ ਓਰੋਹੇਯ੍ਯ, ਹਤ੍ਥਿਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਵਾ ਅਸ੍ਸਪਿਟ੍ਠਿਂ ਓਰੋਹੇਯ੍ਯ, ਅਸ੍ਸਪਿਟ੍ਠਿਯਾ ਵਾ ਪਲ੍ਲਙ੍ਕਂ ਓਰੋਹੇਯ੍ਯ, ਪਲ੍ਲਙ੍ਕਾ ਵਾ ਪਥਵਿਂ ਓਰੋਹੇਯ੍ਯ, ਪਥਵਿਯਾ ਵਾ ਅਨ੍ਧਕਾਰਂ ਪਵਿਸੇਯ੍ਯ. ਤਥੂਪਮਾਹਂ, ਮਹਾਰਾਜ, ਇਮਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਵਦਾਮਿ. ਏਵਂ ਖੋ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਜੋਤਿਤਮਪਰਾਯਨੋ ਹੋਤਿ.

‘‘ਕਥਞ੍ਚ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਜੋਤਿਜੋਤਿਪਰਾਯਨੋ ਹੋਤਿ? ਇਧ, ਮਹਾਰਾਜ, ਏਕਚ੍ਚੋ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਉਚ੍ਚੇ ਕੁਲੇ ਪਚ੍ਚਾਜਾਤੋ ਹੋਤਿ, ਖਤ੍ਤਿਯਮਹਾਸਾਲਕੁਲੇ ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮਹਾਸਾਲਕੁਲੇ ਵਾ ਗਹਪਤਿਮਹਾਸਾਲਕੁਲੇ ਵਾ, ਅਡ੍ਢੇ ਮਹਦ੍ਧਨੇ ਮਹਾਭੋਗੇ ਪਹੂਤਜਾਤਰੂਪਰਜਤੇ ਪਹੂਤਵਿਤ੍ਤੂਪਕਰਣੇ ਪਹੂਤਧਨਧਞ੍ਞੇ. ਸੋ ਚ ਹੋਤਿ ਅਭਿਰੂਪੋ ਦਸ੍ਸਨੀਯੋ ਪਾਸਾਦਿਕੋ, ਪਰਮਾਯ ਵਣ੍ਣਪੋਕ੍ਖਰਤਾਯ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ, ਲਾਭੀ ਅਨ੍ਨਸ੍ਸ ਪਾਨਸ੍ਸ ਵਤ੍ਥਸ੍ਸ ਯਾਨਸ੍ਸ ਮਾਲਾਗਨ੍ਧਵਿਲੇਪਨਸ੍ਸ ਸੇਯ੍ਯਾਵਸਥਪਦੀਪੇਯ੍ਯਸ੍ਸ. ਸੋ ਕਾਯੇਨ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ, ਵਾਚਾਯ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ, ਮਨਸਾ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਤਿ. ਸੋ ਕਾਯੇਨ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਵਾਚਾਯ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਮਨਸਾ ਸੁਚਰਿਤਂ ਚਰਿਤ੍ਵਾ, ਕਾਯਸ੍ਸ ਭੇਦਾ ਪਰਂ ਮਰਣਾ ਸੁਗਤਿਂ ਸਗ੍ਗਂ ਲੋਕਂ ਉਪਪਜ੍ਜਤਿ.

‘‘ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਰਿਸੋ ਪਲ੍ਲਙ੍ਕਾ ਵਾ ਪਲ੍ਲਙ੍ਕਂ ਸਙ੍ਕਮੇਯ੍ਯ, ਅਸ੍ਸਪਿਟ੍ਠਿਯਾ ਵਾ ਅਸ੍ਸਪਿਟ੍ਠਿਂ ਸਙ੍ਕਮੇਯ੍ਯ, ਹਤ੍ਥਿਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਵਾ ਹਤ੍ਥਿਕ੍ਖਨ੍ਧਂ ਸਙ੍ਕਮੇਯ੍ਯ, ਪਾਸਾਦਾ ਵਾ ਪਾਸਾਦਂ ਸਙ੍ਕਮੇਯ੍ਯ. ਤਥੂਪਮਾਹਂ, ਮਹਾਰਾਜ, ਇਮਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਵਦਾਮਿ. ਏਵਂ ਖੋ, ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਜੋਤਿਜੋਤਿਪਰਾਯਨੋ ਹੋਤਿ. ਇਮੇ ਖੋ, ਮਹਾਰਾਜ, ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਪੁਗ੍ਗਲਾ ਸਨ੍ਤੋ ਸਂਵਿਜ੍ਜਮਾਨਾ ਲੋਕਸ੍ਮਿ’’ਨ੍ਤਿ. ਇਦਮਵੋਚ…ਪੇ…

‘‘ਦਲਿਦ੍ਦੋ ਪੁਰਿਸੋ ਰਾਜ, ਅਸ੍ਸਦ੍ਧੋ ਹੋਤਿ ਮਚ੍ਛਰੀ;

ਕਦਰਿਯੋ ਪਾਪਸਙ੍ਕਪ੍ਪੋ, ਮਿਚ੍ਛਾਦਿਟ੍ਠਿ ਅਨਾਦਰੋ.

‘‘ਸਮਣੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਵਾਪਿ, ਅਞ੍ਞੇ ਵਾਪਿ ਵਨਿਬ੍ਬਕੇ;

ਅਕ੍ਕੋਸਤਿ ਪਰਿਭਾਸਤਿ, ਨਤ੍ਥਿਕੋ ਹੋਤਿ ਰੋਸਕੋ.

‘‘ਦਦਮਾਨਂ ਨਿਵਾਰੇਤਿ, ਯਾਚਮਾਨਾਨ ਭੋਜਨਂ;

ਤਾਦਿਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਰਾਜ, ਮੀਯਮਾਨੋ ਜਨਾਧਿਪ;

ਉਪੇਤਿ ਨਿਰਯਂ ਘੋਰਂ, ਤਮੋਤਮਪਰਾਯਨੋ.

‘‘ਦਲਿਦ੍ਦੋ ਪੁਰਿਸੋ ਰਾਜ, ਸਦ੍ਧੋ ਹੋਤਿ ਅਮਚ੍ਛਰੀ;

ਦਦਾਤਿ ਸੇਟ੍ਠਸਙ੍ਕਪ੍ਪੋ, ਅਬ੍ਯਗ੍ਗਮਨਸੋ ਨਰੋ.

‘‘ਸਮਣੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਵਾਪਿ, ਅਞ੍ਞੇ ਵਾਪਿ ਵਨਿਬ੍ਬਕੇ;

ਉਟ੍ਠਾਯ ਅਭਿਵਾਦੇਤਿ, ਸਮਚਰਿਯਾਯ ਸਿਕ੍ਖਤਿ.

‘‘ਦਦਮਾਨਂ ਨ ਵਾਰੇਤਿ [ਨ ਨਿਵਾਰੇਤਿ (ਸੀ.)], ਯਾਚਮਾਨਾਨ ਭੋਜਨਂ;

ਤਾਦਿਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਰਾਜ, ਮੀਯਮਾਨੋ ਜਨਾਧਿਪ;

ਉਪੇਤਿ ਤਿਦਿਵਂ ਠਾਨਂ, ਤਮੋਜੋਤਿਪਰਾਯਨੋ.

‘‘ਅਡ੍ਢੋ ਚੇ [ਅਡ੍ਢੋ ਵੇ (ਪੀ. ਕ.)] ਪੁਰਿਸੋ ਰਾਜ, ਅਸ੍ਸਦ੍ਧੋ ਹੋਤਿ ਮਚ੍ਛਰੀ;

ਕਦਰਿਯੋ ਪਾਪਸਙ੍ਕਪ੍ਪੋ, ਮਿਚ੍ਛਾਦਿਟ੍ਠਿ ਅਨਾਦਰੋ.

‘‘ਸਮਣੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਵਾਪਿ, ਅਞ੍ਞੇ ਵਾਪਿ ਵਨਿਬ੍ਬਕੇ;

ਅਕ੍ਕੋਸਤਿ ਪਰਿਭਾਸਤਿ, ਨਤ੍ਥਿਕੋ ਹੋਤਿ ਰੋਸਕੋ.

‘‘ਦਦਮਾਨਂ ਨਿਵਾਰੇਤਿ, ਯਾਚਮਾਨਾਨ ਭੋਜਨਂ;

ਤਾਦਿਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਰਾਜ, ਮੀਯਮਾਨੋ ਜਨਾਧਿਪ;

ਉਪੇਤਿ ਨਿਰਯਂ ਘੋਰਂ, ਜੋਤਿਤਮਪਰਾਯਨੋ.

‘‘ਅਡ੍ਢੋ ਚੇ ਪੁਰਿਸੋ ਰਾਜ, ਸਦ੍ਧੋ ਹੋਤਿ ਅਮਚ੍ਛਰੀ;

ਦਦਾਤਿ ਸੇਟ੍ਠਸਙ੍ਕਪ੍ਪੋ, ਅਬ੍ਯਗ੍ਗਮਨਸੋ ਨਰੋ.

‘‘ਸਮਣੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਵਾਪਿ, ਅਞ੍ਞੇ ਵਾਪਿ ਵਨਿਬ੍ਬਕੇ;

ਉਟ੍ਠਾਯ ਅਭਿਵਾਦੇਤਿ, ਸਮਚਰਿਯਾਯ ਸਿਕ੍ਖਤਿ.

‘‘ਦਦਮਾਨਂ ਨ ਵਾਰੇਤਿ, ਯਾਚਮਾਨਾਨ ਭੋਜਨਂ;

ਤਾਦਿਸੋ ਪੁਰਿਸੋ ਰਾਜ, ਮੀਯਮਾਨੋ ਜਨਾਧਿਪ;

ਉਪੇਤਿ ਤਿਦਿਵਂ ਠਾਨਂ, ਜੋਤਿਜੋਤਿਪਰਾਯਨੋ’’ਤਿ.