ਰੂਪਵਿਭਤ੍ਤਿਏਕਕਨਿਦ੍ਦੇਸਵਣ੍ਣਨਾ

੫੯੪. ਇਦਾਨਿ ਤਸ੍ਸਾ ਅਤ੍ਥਂ ਭਾਜੇਤ੍ਵਾ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਸਬ੍ਬਂ ਰੂਪਂ ਨ ਹੇਤੁਮੇਵਾਤਿਆਦਿ ਆਰਦ੍ਧਂ. ਕਸ੍ਮਾ ਪਨੇਤ੍ਥ ‘ਕਤਮਂ ਤਂ ਸਬ੍ਬਂ ਰੂਪਂ ਨ ਹੇਤੂ’ਤਿ ਪੁਚ੍ਛਾ ਨ ਕਤਾਤਿ? ਭੇਦਾਭਾਵਤੋ. ਯਥਾ ਹਿ ਦੁਕਾਦੀਸੁ ‘ਉਪਾਦਾਰੂਪ’ਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥਿ ‘ਨੋਉਪਾਦਾਰੂਪ’ਮ੍ਪਿ, ਏਵਮਿਧ ਹੇਤੁ ਨ ਹੇਤੂਤਿਪਿ ਸਹੇਤੁਕਮਹੇਤੁਕਨ੍ਤਿਪਿ ਭੇਦੋ ਨਤ੍ਥਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਪੁਚ੍ਛਂ ਅਕਤ੍ਵਾਵ ਵਿਭਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ‘ਸਬ੍ਬ’ਨ੍ਤਿ ਸਕਲਂ, ਨਿਰਵਸੇਸਂ. ‘ਰੂਪ’ਨ੍ਤਿ ਅਯਮਸ੍ਸ ਸੀਤਾਦੀਹਿ ਰੁਪ੍ਪਨਭਾਵਦੀਪਨੋ ਸਾਮਞ੍ਞਲਕ੍ਖਣਨਿਦ੍ਦੇਸੋ. ਨ ਹੇਤੁਮੇਵਾਤਿ ਸਾਧਾਰਣਹੇਤੁਪਟਿਕ੍ਖੇਪਨਿਦ੍ਦੇਸੋ.

ਤਤ੍ਥ ਹੇਤੁਹੇਤੁ ਪਚ੍ਚਯਹੇਤੁ ਉਤ੍ਤਮਹੇਤੁ ਸਾਧਾਰਣਹੇਤੂਤਿ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧੋ ਹੇਤੁ. ਤੇਸੁ ‘ਤਯੋ ਕੁਸਲਹੇਤੂ, ਤਯੋ ਅਕੁਸਲਹੇਤੂ, ਤਯੋ ਅਬ੍ਯਾਕਤਹੇਤੂ’ਤਿ (ਧ. ਸ. ੧੦੫੯) ਅਯਂ ‘ਹੇਤੁਹੇਤੁ’ ਨਾਮ. ‘‘ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਮਹਾਭੂਤਾ ਹੇਤੁ, ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਮਹਾਭੂਤਾ ਪਚ੍ਚਯੋ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧਸ੍ਸ ਪਞ੍ਞਾਪਨਾਯਾ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੩.੮੫; ਸਂ. ਨਿ. ੩.੮੨) ਅਯਂ ‘ਪਚ੍ਚਯਹੇਤੁ’ ਨਾਮ. ‘‘ਕੁਸਲਾਕੁਸਲਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਵਿਪਾਕਟ੍ਠਾਨੇ, ਉਤ੍ਤਮਂ ਇਟ੍ਠਾਰਮ੍ਮਣਂ ਕੁਸਲਵਿਪਾਕਟ੍ਠਾਨੇ, ਉਤ੍ਤਮਂ ਅਨਿਟ੍ਠਾਰਮ੍ਮਣਂ ਅਕੁਸਲਵਿਪਾਕਟ੍ਠਾਨੇ’’ਤਿ ਅਯਂ ‘ਉਤ੍ਤਮਹੇਤੁ’ ਨਾਮ. ਯਥਾਹ – ‘ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾਨਂ ਕਮ੍ਮਸਮਾਦਾਨਾਨਂ ਠਾਨਸੋ ਹੇਤੁਸੋ ਵਿਪਾਕਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਪਜਾਨਾਤੀ’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੧੪੮; ਵਿਭ. ੮੧੦; ਪਾਟਿ. ਮ. ੨.੪੪), ‘‘ਏਸੇਵ ਹੇਤੁ ਏਸ ਪਚ੍ਚਯੋ ਸਙ੍ਖਾਰਾਨਂ ਯਦਿਦਂ ਅਵਿਜ੍ਜਾ’’ਤਿ ਅਵਿਜ੍ਜਾ ਸਙ੍ਖਾਰਾਨਂ ਸਾਧਾਰਣਹੇਤੁ ਹੁਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਚਯਟ੍ਠਂ ਫਰਤੀਤਿ ਅਯਂ ‘ਸਾਧਾਰਣਹੇਤੁ’ ਨਾਮ. ਯਥਾ ਹਿ ਪਥਵੀਰਸੋ ਆਪੋਰਸੋ ਚ ਮਧੁਰਸ੍ਸਾਪਿ ਅਮਧੁਰਸ੍ਸਾਪਿ ਪਚ੍ਚਯੋ, ਏਵਂ ਅਵਿਜ੍ਜਾ ਕੁਸਲਸਙ੍ਖਾਰਾਨਮ੍ਪਿ ਅਕੁਸਲਸਙ੍ਖਾਰਾਨਮ੍ਪਿ ਸਾਧਾਰਣਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤਿ. ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਪਨਤ੍ਥੇ ‘ਹੇਤੁਹੇਤੁ’ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ. ਇਤਿ ‘ਹੇਤੂ ਧਮ੍ਮਾ ਨ ਹੇਤੂ ਧਮ੍ਮਾ’ਤਿ (ਧ. ਸ. ਦੁਕਮਾਤਿਕਾ ੧) ਮਾਤਿਕਾਯ ਆਗਤਂ ਹੇਤੁਭਾਵਂ ਰੂਪਸ੍ਸ ਨਿਯਮੇਤ੍ਵਾ ਪਟਿਕ੍ਖਿਪਨ੍ਤੋ ‘ਨ ਹੇਤੁਮੇਵਾ’ਤਿ ਆਹ. ਇਮਿਨਾ ਨਯੇਨ ਸਬ੍ਬਪਦੇਸੁ ਪਟਿਕ੍ਖੇਪਨਿਦ੍ਦੇਸੋ ਚ ਅਪ੍ਪਟਿਕ੍ਖੇਪਨਿਦ੍ਦੇਸੋ ਚ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਵਚਨਤ੍ਥੋ ਪਨ ਸਬ੍ਬਪਦਾਨਂ ਮਾਤਿਕਾਵਣ੍ਣਨਾਯਂ ਵੁਤ੍ਤੋਯੇਵ.

ਸਪ੍ਪਚ੍ਚਯਮੇਵਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਨ ਕਮ੍ਮਸਮੁਟ੍ਠਾਨਂ ਕਮ੍ਮਪਚ੍ਚਯਮੇਵ ਹੋਤਿ, ਆਹਾਰਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾਦੀਨਿ ਆਹਾਰਾਦਿਪਚ੍ਚਯਾਨੇਵਾਤਿ ਏਵਂ ਰੂਪਸ੍ਸੇਵ ਵੁਤ੍ਤਚਤੁਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨ ਅਤ੍ਥੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਰੂਪਮੇਵਾਤਿ ‘ਰੂਪਿਨੋ ਧਮ੍ਮਾ ਅਰੂਪਿਨੋ ਧਮ੍ਮਾ’ਤਿ ਮਾਤਿਕਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ ਅਰੂਪੀਭਾਵਂ ਪਟਿਕ੍ਖਿਪਤਿ. ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਛਹਿ ਵਿਞ੍ਞਾਣੇਹੀਤਿ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਰੂਪਮੇਵ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਹਿ ਛਹਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਨਿਯਾਮੋ ਪਨ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਨਿ ਸਨ੍ਧਾਯ ਗਹਿਤੋ. ਨ ਹਿ ਤਾਨਿ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਂ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ. ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਪਨ ਅਤੀਤਮ੍ਪਿ ਅਨਾਗਤਮ੍ਪਿ ਵਿਜਾਨਾਤਿ. ਤਂ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਪਞ੍ਚਵਿਞ੍ਞਾਣਸੋਤੇ ਪਤਿਤਤ੍ਤਾ ਸੋਤਪਤਿਤਮੇਵ ਹੁਤ੍ਵਾ ਗਤਂ. ਹੁਤ੍ਵਾ ਅਭਾਵਟ੍ਠੇਨ ਪਨ ਅਨਿਚ੍ਚਮੇਵ. ਜਰਾਯ ਅਭਿਭਵਿਤਬ੍ਬਧਮ੍ਮਕਤ੍ਤਾ ਜਰਾਭਿਭੂਤਮੇਵ. ਯਸ੍ਮਾ ਵਾ ਰੂਪਕਾਯੇ ਜਰਾ ਪਾਕਟਾ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਪਿ ‘ਜਰਾਭਿਭੂਤਮੇਵਾ’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ.

ਏਵਂ ਏਕਵਿਧੇਨ ਰੂਪਸਙ੍ਗਹੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ‘ਵਿਧਾ’-ਸਦ੍ਦੋ ਮਾਨਸਣ੍ਠਾਨਕੋਟ੍ਠਾਸੇਸੁ ਦਿਸ੍ਸਤਿ. ‘‘ਸੇਯ੍ਯੋਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਵਿਧਾ, ਸਦਿਸੋਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਵਿਧਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਵਿਭ. ੯੬੨) ਹਿ ਮਾਨੋ ਵਿਧਾ ਨਾਮ. ‘‘ਕਥਂਵਿਧਂ ਸੀਲਵਨ੍ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਕਥਂਵਿਧਂ ਪਞ੍ਞਵਨ੍ਤਂ ਵਦਨ੍ਤੀ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਸਂ. ਨਿ. ੧.੯੫) ਸਣ੍ਠਾਨਂ. ‘ਕਥਂਵਿਧ’ਨ੍ਤਿ ਹਿ ਪਦਸ੍ਸ ਕਥਂਸਣ੍ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ‘‘ਏਕਵਿਧੇਨ ਞਾਣਵਤ੍ਥੁਂ ਦੁਵਿਧੇਨ ਞਾਣਵਤ੍ਥੂ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਵਿਭ. ੭੫੧-੭੫੨) ਕੋਟ੍ਠਾਸੋ ਵਿਧਾ ਨਾਮ. ਇਧਾਪਿ ਕੋਟ੍ਠਾਸੋਵ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ.

ਸਙ੍ਗਹਸਦ੍ਦੋਪਿ ਸਜਾਤਿਸਞ੍ਜਾਤਿਕਿਰਿਯਾਗਣਨਵਸੇਨ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧੋ. ਤਤ੍ਥ ‘‘ਸਬ੍ਬੇ ਖਤ੍ਤਿਯਾ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ, ਸਬ੍ਬੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਸਬ੍ਬੇ ਵੇਸ੍ਸਾ ਸਬ੍ਬੇ ਸੁਦ੍ਦਾ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ’’, ‘‘ਯਾ ਚਾਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਸਮ੍ਮਾਵਾਚਾ, ਯੋ ਚ ਸਮ੍ਮਾਕਮ੍ਮਨ੍ਤੋ, ਯੋ ਚ ਸਮ੍ਮਾਆਜੀਵੋ – ਇਮੇ ਧਮ੍ਮਾ ਸੀਲਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੬੨) ਅਯਂ ‘ਸਜਾਤਿਸਙ੍ਗਹੋ’ ਨਾਮ. ‘ਏਕਜਾਤਿਕਾ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤੂ’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਟ੍ਠਾਨੇ ਵਿਯ ਹਿ ਇਧ ਸਬ੍ਬੇ ਜਾਤਿਯਾ ਏਕਸਙ੍ਗਹਂ ਗਤਾ. ‘‘ਸਬ੍ਬੇ ਕੋਸਲਕਾ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ, ਸਬ੍ਬੇ ਮਾਗਧਕਾ, ਸਬ੍ਬੇ ਭਾਰੁਕਚ੍ਛਕਾ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ’’, ‘‘ਯੋ ਚਾਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਸਮ੍ਮਾਵਾਯਾਮੋ, ਯਾ ਚ ਸਮ੍ਮਾਸਤਿ, ਯੋ ਚ ਸਮ੍ਮਾਸਮਾਧਿ – ਇਮੇ ਧਮ੍ਮਾ ਸਮਾਧਿਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾ’’ਤਿ ਅਯਂ ‘ਸਞ੍ਜਾਤਿਸਙ੍ਗਹੋ’ ਨਾਮ. ਏਕਟ੍ਠਾਨੇ ਜਾਤਾ ਸਂਵੁਦ੍ਧਾ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤੂਤਿ ਵੁਤ੍ਤਟ੍ਠਾਨੇ ਵਿਯ ਹਿ ਇਧ ਸਬ੍ਬੇ ਸਞ੍ਜਾਤਿਟ੍ਠਾਨੇਨ ਨਿਵੁਤ੍ਥੋਕਾਸੇਨ ਏਕਸਙ੍ਗਹਂ ਗਤਾ. ‘‘ਸਬ੍ਬੇ ਹਤ੍ਥਾਰੋਹਾ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ, ਸਬ੍ਬੇ ਅਸ੍ਸਾਰੋਹਾ, ਸਬ੍ਬੇ ਰਥਿਕਾ ਆਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ’’, ‘‘ਯਾ ਚਾਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਸਮ੍ਮਾਦਿਟ੍ਠਿ, ਯੋ ਚ ਸਮ੍ਮਾਸਙ੍ਕਪ੍ਪੋ – ਇਮੇ ਧਮ੍ਮਾ ਪਞ੍ਞਾਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੬੨) ਅਯਂ ‘ਕਿਰਿਯਾਸਙ੍ਗਹੋ’ ਨਾਮ. ਸਬ੍ਬੇਵ ਹੇਤੇ ਅਤ੍ਤਨੋ ਕਿਰਿਯਾਕਰਣੇਨ ਏਕਸਙ੍ਗਹਂ ਗਤਾ. ‘‘ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਂ ਕਤਮਕ੍ਖਨ੍ਧਗਣਨਂ ਗਚ੍ਛਤਿ? ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਂ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧਗਣਨਂ ਗਚ੍ਛਤਿ. ਹਞ੍ਚਿ ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਂ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧਗਣਨਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਤੇਨ ਵਤ ਰੇ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੇ – ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਂ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੇਨ ਸਙ੍ਗਹਿਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਕਥਾ. ੪੭੧), ਅਯਂ ‘ਗਣਨਸਙ੍ਗਹੋ’ ਨਾਮ. ਅਯਮਿਧ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ. ਏਕਕੋਟ੍ਠਾਸੇਨ ਰੂਪਗਣਨਾਤਿ ਅਯਞ੍ਹੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ. ਏਸ ਨਯੋ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ.