੧. ਪਠਮਉਰੁਵੇਲਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੨੧. ਤਤਿਯਸ੍ਸ ਪਠਮੇ ਉਰੁਵੇਲਾਯਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਉਰੁਵੇਲਾਤਿ ਮਹਾਵੇਲਾ, ਮਹਾਵਾਲਿਕਰਾਸੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਥ ਵਾ ਉਰੂਤਿ ਵਾਲੁਕਾ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਵੇਲਾਤਿ ਮਰਿਯਾਦਾ. ਵੇਲਾਤਿਕ੍ਕਮਨਹੇਤੁ ਆਹਟਾ ਉਰੁ ਉਰੁਵੇਲਾਤਿ ਏਵਮੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਅਤੀਤੇ ਕਿਰ ਅਨੁਪ੍ਪਨ੍ਨੇ ਬੁਦ੍ਧੇ ਦਸਸਹਸ੍ਸਾ ਕੁਲਪੁਤ੍ਤਾ ਤਾਪਸਪਬ੍ਬਜ੍ਜਂ ਪਬ੍ਬਜਿਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਮਿਂ ਪਦੇਸੇ ਵਿਹਰਨ੍ਤਾ ਏਕਦਿਵਸਂ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤ੍ਵਾ ਕਤਿਕਵਤ੍ਤਂ ਅਕਂਸੁ – ‘‘ਕਾਯਕਮ੍ਮਵਚੀਕਮ੍ਮਾਨਿ ਨਾਮ ਪਰੇਸਮ੍ਪਿ ਪਾਕਟਾਨਿ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਮਨੋਕਮ੍ਮਂ ਪਨ ਅਪਾਕਟਂ. ਤਸ੍ਮਾ ਯੋ ਕਾਮਵਿਤਕ੍ਕਂ ਵਾ ਬ੍ਯਾਪਾਦਵਿਤਕ੍ਕਂ ਵਾ ਵਿਹਿਂਸਾਵਿਤਕ੍ਕਂ ਵਾ ਵਿਤਕ੍ਕੇਤਿ, ਤਸ੍ਸ ਅਞ੍ਞੋ ਚੋਦਕੋ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ. ਸੋ ਅਤ੍ਤਨਾਵ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਚੋਦੇਤ੍ਵਾ ਪਤ੍ਤਪੁਟੇਨ ਵਾਲੁਕਂ ਆਹਰਿਤ੍ਵਾ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਠਾਨੇ ਆਕਿਰਤੁ, ਇਦਮਸ੍ਸ ਦਣ੍ਡਕਮ੍ਮ’’ਨ੍ਤਿ. ਤਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਯੋ ਤਾਦਿਸਂ ਵਿਤਕ੍ਕਂ ਵਿਤਕ੍ਕੇਤਿ, ਸੋ ਤਤ੍ਥ ਪਤ੍ਤਪੁਟੇਨ ਵਾਲੁਕਂ ਆਕਿਰਤਿ, ਏਵਂ ਤਤ੍ਥ ਅਨੁਕ੍ਕਮੇਨ ਮਹਾਵਾਲੁਕਰਾਸਿ ਜਾਤੋ. ਤਤੋ ਨਂ ਪਚ੍ਛਿਮਾ ਜਨਤਾ ਪਰਿਕ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਚੇਤਿਯਟ੍ਠਾਨਮਕਾਸਿ, ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ – ‘‘ਉਰੁਵੇਲਾਤਿ ਮਹਾਵੇਲਾ, ਮਹਾਵਾਲਿਕਰਾਸੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ’’ਤਿ. ਤਮੇਵ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ – ‘‘ਅਥ ਵਾ ਉਰੂਤਿ ਵਾਲੁਕਾ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਵੇਲਾਤਿ ਮਰਿਯਾਦਾ, ਵੇਲਾਤਿਕ੍ਕਮਨਹੇਤੁ ਆਹਟਾ ਉਰੁ ਉਰੁਵੇਲਾਤਿ ਏਵਮੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ’’ਤਿ.

ਨਜ੍ਜਾ ਨੇਰਞ੍ਜਰਾਯ ਤੀਰੇਤਿ ਉਰੁਵੇਲਗਾਮਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਨੇਰਞ੍ਜਰਾਨਦੀਤੀਰੇ ਵਿਹਰਾਮੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਅਜਪਾਲਨਿਗ੍ਰੋਧੇਤਿ ਅਜਪਾਲਕਾ ਤਸ੍ਸ ਨਿਗ੍ਰੋਧਸ੍ਸ ਛਾਯਾਯ ਨਿਸੀਦਨ੍ਤਿਪਿ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿਪਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਸੋ ਅਜਪਾਲਨਿਗ੍ਰੋਧੋਤ੍ਵੇਵ ਸਙ੍ਖਂ ਗਤੋ, ਤਸ੍ਸ ਹੇਟ੍ਠਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਪਠਮਾਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋਤਿ ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ ਹੁਤ੍ਵਾ ਪਠਮਮੇਵ. ਉਦਪਾਦੀਤਿ ਅਯਂ ਵਿਤਕ੍ਕੋ ਪਞ੍ਚਮੇ ਸਤ੍ਤਾਹੇ ਉਦਪਾਦਿ. ਕਸ੍ਮਾ ਉਦਪਾਦੀਤਿ? ਸਬ੍ਬਬੁਦ੍ਧਾਨਂ ਆਚਿਣ੍ਣਤ੍ਤਾ ਚੇਵ ਪੁਬ੍ਬਾਸੇਵਨਤਾਯ ਚ. ਤਤ੍ਥ ਪੁਬ੍ਬਾਸੇਵਨਾਯ ਪਕਾਸਨਤ੍ਥਂ ਤਿਤ੍ਤਿਰਜਾਤਕਂ ਆਹਰਿਤਬ੍ਬਂ. ਹਤ੍ਥਿਵਾਨਰਤਿਤ੍ਤਿਰਾ ਕਿਰ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਪਦੇਸੇ ਵਿਹਰਨ੍ਤਾ ‘‘ਯੋ ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਮਹਲ੍ਲਕੋ, ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਗਾਰਵਾ ਵਿਹਰਿਸ੍ਸਾਮਾ’’ਤਿ ਨਿਗ੍ਰੋਧਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਕੋ ਨੁ ਖੋ ਅਮ੍ਹਾਕਂ ਮਹਲ੍ਲਕੋ’’ਤਿ ਵੀਮਂਸਨ੍ਤਾ ਤਿਤ੍ਤਿਰਸ੍ਸ ਮਹਲ੍ਲਕਭਾਵਂ ਞਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਸ ਜੇਟ੍ਠਾਪਚਾਯਨਕਮ੍ਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਂ ਸਮਗ੍ਗਾ ਸਮ੍ਮੋਦਮਾਨਾ ਵਿਹਰਿਤ੍ਵਾ ਸਗ੍ਗਪਰਾਯਣਾ ਅਹੇਸੁਂ. ਤਂ ਕਾਰਣਂ ਞਤ੍ਵਾ ਰੁਕ੍ਖੇ ਅਧਿਵਤ੍ਥਾ ਦੇਵਤਾ ਇਮਂ ਗਾਥਮਾਹ –

‘‘ਯੇ ਵੁਡ੍ਢਮਪਚਾਯਨ੍ਤਿ, ਨਰਾ ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਕੋਵਿਦਾ;

ਦਿਟ੍ਠੇਵ ਧਮ੍ਮੇ ਪਾਸਂਸਾ, ਸਮ੍ਪਰਾਯੇ ਚ ਸੁਗ੍ਗਤੀ’’ਤਿ. (ਜਾ. ੧.੧.੩੭);

ਏਵਂ ਅਹੇਤੁਕਤਿਰਚ੍ਛਾਨਯੋਨਿਯਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੋਪਿ ਤਥਾਗਤੋ ਸਗਾਰਵਵਾਸਂ ਰੋਚੇਸਿ, ਇਦਾਨਿ ਕਸ੍ਮਾ ਨ ਰੋਚੇਸ੍ਸਤੀਤਿ. ਅਗਾਰਵੋਤਿ ਅਞ੍ਞਸ੍ਮਿਂ ਗਾਰਵਰਹਿਤੋ, ਕਞ੍ਚਿ ਗਰੁਟ੍ਠਾਨੇ ਅਟ੍ਠਪੇਤ੍ਵਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਪ੍ਪਤਿਸ੍ਸੋਤਿ ਪਤਿਸ੍ਸਯਰਹਿਤੋ, ਕਞ੍ਚਿ ਜੇਟ੍ਠਕਟ੍ਠਾਨੇ ਅਟ੍ਠਪੇਤ੍ਵਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸਮਣਂ ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਵਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਸਮਿਤਪਾਪਬਾਹਿਤਪਾਪਾਯੇਵ ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਾ. ਸਕ੍ਕਤ੍ਵਾ ਗਰੁਂ ਕਤ੍ਵਾਤਿ ਸਕ੍ਕਾਰਞ੍ਚੇਵ ਕਤ੍ਵਾ ਗਰੁਕਾਰਞ੍ਚ ਉਪਟ੍ਠਪੇਤ੍ਵਾ.

ਸਦੇਵਕੇ ਲੋਕੇਤਿਆਦੀਸੁ ਸਦ੍ਧਿਂ ਦੇਵੇਹਿ ਸਦੇਵਕੇ. ਦੇਵਗ੍ਗਹਣੇਨ ਚੇਤ੍ਥ ਮਾਰਬ੍ਰਹ੍ਮੇਸੁ ਗਹਿਤੇਸੁਪਿ ਮਾਰੋ ਨਾਮ ਵਸਵਤ੍ਤੀ ਸਬ੍ਬੇਸਂ ਉਪਰਿ ਵਸਂ ਵਤ੍ਤੇਤਿ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨਾਮ ਮਹਾਨੁਭਾਵੋ, ਏਕਙ੍ਗੁਲਿਯਾ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਚਕ੍ਕਵਾਲ਼ਸਹਸ੍ਸੇ ਆਲੋਕਂ ਫਰਤਿ, ਦ੍ਵੀਹਿ ਦ੍ਵੀਸੁ, ਦਸਹਿ ਅਙ੍ਗੁਲੀਹਿ ਦਸਸੁ ਚਕ੍ਕਵਾਲ਼ਸਹਸ੍ਸੇਸੁ ਆਲੋਕਂ ਫਰਤਿ. ਸੋ ਇਮਿਨਾ ਸੀਲਸਮ੍ਪਨ੍ਨਤਰੋਤਿ ਵਤ੍ਤੁਂ ਮਾ ਲਭਨ੍ਤੂਤਿ ਸਮਾਰਕੇ ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਕੇਤਿ ਵਿਸੁਂ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਥਾ ਸਮਣਾ ਨਾਮ ਏਕਨਿਕਾਯਾਦਿਵਸੇਨ ਬਹੁਸ੍ਸੁਤਾ ਸੀਲਵਨ੍ਤੋ ਪਣ੍ਡਿਤਾ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਪਿ ਵਤ੍ਥੁਵਿਜ੍ਜਾਦਿਵਸੇਨ ਬਹੁਸ੍ਸੁਤਾ ਪਣ੍ਡਿਤਾ. ਤੇ ਇਮਿਨਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਤਰਾਤਿ ਵਤ੍ਤੁਂ ਮਾ ਲਭਨ੍ਤੂਤਿ ਸਸ੍ਸਮਣਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਿਯਾ ਪਜਾਯਾਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਸਦੇਵਮਨੁਸ੍ਸਾਯਾਤਿ ਇਦਂ ਪਨ ਨਿਪ੍ਪਦੇਸਤੋ ਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਗਹਿਤਮੇਵ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਅਪਿਚੇਤ੍ਥ ਪੁਰਿਮਾਨਿ ਤੀਣਿ ਪਦਾਨਿ ਲੋਕਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤਾਨਿ, ਪਚ੍ਛਿਮਾਨਿ ਦ੍ਵੇ ਪਜਾਵਸੇਨ. ਸੀਲਸਮ੍ਪਨ੍ਨਤਰਨ੍ਤਿ ਸੀਲੇਨ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਤਰਂ, ਅਧਿਕਤਰਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਏਤ੍ਥ ਚ ਸੀਲਾਦਯੋ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਧਮ੍ਮਾ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਾ ਕਥਿਤਾ, ਵਿਮੁਤ੍ਤਿਞਾਣਦਸ੍ਸਨਂ ਲੋਕਿਯਮੇਵ. ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਞਾਣਮੇਵ ਹੇਤਂ. ਪਾਤੁਰਹੋਸੀਤਿ ‘‘ਅਯਂ ਸਤ੍ਥਾ ਅਵੀਚਿਤੋ ਯਾਵ ਭਵਗ੍ਗਾ ਸੀਲਾਦੀਹਿ ਅਤ੍ਤਨਾ ਅਧਿਕਤਰਂ ਅਪਸ੍ਸਨ੍ਤੋ ‘ਮਯਾ ਪਟਿਵਿਦ੍ਧਨਵਲੋਕੁਤ੍ਤਰਧਮ੍ਮਮੇਵ ਸਕ੍ਕਤ੍ਵਾ ਉਪਨਿਸ੍ਸਾਯ ਵਿਹਰਿਸ੍ਸਾਮੀ’ਤਿ ਚਿਨ੍ਤੇਤਿ, ਕਾਰਣਂ ਭਗਵਾ ਚਿਨ੍ਤੇਤਿ, ਅਤ੍ਥਂ ਵੁਡ੍ਢਿਂ ਵਿਸੇਸਂ ਚਿਨ੍ਤੇਤਿ, ਗਚ੍ਛਾਮਿਸ੍ਸ ਉਸ੍ਸਾਹਂ ਜਨੇਸ੍ਸਾਮੀ’’ਤਿ ਚਿਨ੍ਤੇਤ੍ਵਾ ਪੁਰਤੋ ਪਾਕਟੋ ਅਹੋਸਿ, ਅਭਿਮੁਖੇ ਅਟ੍ਠਾਸੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.

ਵਿਹਂਸੁ ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਚਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਯੋ ਵਦੇਯ੍ਯ – ‘‘ਵਿਹਰਨ੍ਤੀਤਿ ਵਚਨਤੋ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨੇਪਿ ਬਹੂ ਬੁਦ੍ਧਾ’’ਤਿ, ਸੋ ‘‘ਭਗਵਾਪਿ ਭਨ੍ਤੇ ਏਤਰਹਿ ਅਰਹਂ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਵਚਨੇਨ ਪਟਿਬਾਹਿਤਬ੍ਬੋ.

‘‘ਨ ਮੇ ਆਚਰਿਯੋ ਅਤ੍ਥਿ, ਸਦਿਸੋ ਮੇ ਨ ਵਿਜ੍ਜਤਿ;

ਸਦੇਵਕਸ੍ਮਿਂ ਲੋਕਸ੍ਮਿਂ, ਨਤ੍ਥਿ ਮੇ ਪਟਿਪੁਗ੍ਗਲੋ’’ਤਿ. (ਮਹਾਵ. ੧੧; ਮ. ਨਿ. ੨.੩੪੧) –

ਆਦੀਹਿ ਚਸ੍ਸ ਸੁਤ੍ਤੇਹਿ ਅਞ੍ਞੇਸਂ ਬੁਦ੍ਧਾਨਂ ਅਭਾਵੋ ਦੀਪੇਤਬ੍ਬੋ. ਤਸ੍ਮਾਤਿ ਯਸ੍ਮਾ ਸਬ੍ਬੇਪਿ ਬੁਦ੍ਧਾ ਸਦ੍ਧਮ੍ਮਗਰੁਨੋ, ਤਸ੍ਮਾ. ਮਹਤ੍ਤਮਭਿਕਙ੍ਖਤਾਤਿ ਮਹਨ੍ਤਭਾਵਂ ਪਤ੍ਥਯਮਾਨੇਨ. ਸਰਂ ਬੁਦ੍ਧਾਨ ਸਾਸਨਨ੍ਤਿ ਬੁਦ੍ਧਾਨਂ ਸਾਸਨਂ ਸਰਨ੍ਤੇਨ.

ਯਤੋਤਿ ਯਸ੍ਮਿਂ ਕਾਲੇ. ਮਹਤ੍ਤੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋਤਿ ਰਤ੍ਤਞ੍ਞੁਮਹਤ੍ਤਂ ਵੇਪੁਲ੍ਲਮਹਤ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਮਹਤ੍ਤਂ ਲਾਭਗ੍ਗਮਹਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧੇਨ ਮਹਤ੍ਤੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ. ਅਥ ਮੇ ਸਙ੍ਘੇਪਿ ਗਾਰਵੋਤਿ ਅਥ ਮਯ੍ਹਂ ਸਙ੍ਘੇਪਿ ਗਾਰਵੋ ਜਾਤੋ. ਕਿਸ੍ਮਿਂ ਪਨ ਕਾਲੇ ਭਗਵਤਾ ਸਙ੍ਘੇ ਗਾਰਵੋ ਕਤੋਤਿ? ਮਹਾਪਜਾਪਤਿਯਾ ਦੁਸ੍ਸਯੁਗਦਾਨਕਾਲੇ. ਤਦਾ ਹਿ ਭਗਵਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਉਪਨੀਤਂ ਦੁਸ੍ਸਯੁਗਂ ‘‘ਸਙ੍ਘੇ, ਗੋਤਮਿ, ਦੇਹਿ, ਸਙ੍ਘੇ ਤੇ ਦਿਨ੍ਨੇ ਅਹਞ੍ਚੇਵ ਪੂਜਿਤੋ ਭਵਿਸ੍ਸਾਮਿ ਸਙ੍ਘੋ ਚਾ’’ਤਿ ਵਦਨ੍ਤੋ ਸਙ੍ਘੇ ਗਾਰਵਂ ਅਕਾਸਿ ਨਾਮ.