૨૧૯. વિસાખાવત્થુ

૩૪૯. અથ ખો ભગવા બારાણસિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સાવત્થિ તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો વિસાખં મિગારમાતરં ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા, ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતા સમાદપિતા સમુત્તેજિતા સમ્પહંસિતા, ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

તેન ખો પન સમયેન તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન ચાતુદ્દીપિકો મહામેઘો પાવસ્સિ. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યથા, ભિક્ખવે, જેતવને વસ્સતિ એવં ચતૂસુ દીપેસુ વસ્સતિ. ઓવસ્સાપેથ, ભિક્ખવે, કાયં. અયં પચ્છિમકો ચાતુદ્દીપિકો મહામેઘો’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા નિક્ખિત્તચીવરા કાયં ઓવસ્સાપેન્તિ. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા દાસિં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ, જે. આરામં ગન્ત્વા કાલં આરોચેહિ – કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. ‘‘એવં, અય્યે’’તિ ખો સા દાસી વિસાખાય મિગારમાતુયા પટિસ્સુણિત્વા આરામં ગન્ત્વા અદ્દસ ભિક્ખૂ નિક્ખિત્તચીવરે કાયં ઓવસ્સાપેન્તે, દિસ્વાન ‘નત્થિ આરામે ભિક્ખૂ, આજીવકા કાયં ઓવસ્સાપેન્તી’તિ યેન વિસાખા મિગારમાતા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા વિસાખં મિગારમાતરં એતદવોચ – ‘‘નત્થય્યે, આરામે ભિક્ખૂ, આજીવકા કાયં ઓવસ્સાપેન્તી’’તિ. અથ ખો વિસાખાય મિગારમાતુયા પણ્ડિતાય વિયત્તાય મેધાવિનિયા એતદહોસિ – ‘‘નિસ્સંસયં ખો અય્યા નિક્ખિત્તચીવરા કાયં ઓવસ્સાપેન્તિ. સાયં બાલા મઞ્ઞિત્થ – નત્થિ આરામે ભિક્ખૂ, આજીવકા કાયં ઓવસ્સાપેન્તી’’તિ, પુન દાસિં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ, જે. આરામં ગન્ત્વા કાલં આરોચેહિ – કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ગત્તાનિ સીતિં કરિત્વા [સીતીકરિત્વા (સ્યા.)] કલ્લકાયા ચીવરાનિ ગહેત્વા યથાવિહારં પવિસિંસુ. અથ ખો સા દાસી આરામં ગન્ત્વા ભિક્ખૂ અપસ્સન્તી ‘નત્થિ આરામે ભિક્ખૂ, સુઞ્ઞો આરામો’તિ યેન વિસાખા મિગારમાતા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા વિસાખં મિગારમાતરં એતદવોચ – ‘‘નત્થય્યે, આરામે ભિક્ખૂ, સુઞ્ઞો આરામો’’તિ. અથ ખો વિસાખાય મિગારમાતુયા પણ્ડિતાય વિયત્તાય મેધાવિનિયા એતદહોસિ – ‘‘નિસ્સંસયં ખો અય્યા ગત્તાનિ સીતિં કરિત્વા કલ્લકાયા ચીવરાનિ ગહેત્વા યથાવિહારં પવિટ્ઠા. સાયં બાલા મઞ્ઞિત્થ – નત્થિ આરામે ભિક્ખૂ, સુઞ્ઞો આરામો’’તિ, પુન દાસિં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ, જે. આરામં ગન્ત્વા કાલં આરોચેહિ – કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ.

૩૫૦. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સન્દહથ [સન્નહથ (સી. સ્યા.)], ભિક્ખવે, પત્તચીવરં; કાલો ભત્તસ્સા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમ્મિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ – જેતવને અન્તરહિતો વિસાખાય મિગારમાતુયા કોટ્ઠકે પાતુરહોસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા – ‘‘અચ્છરિયં વત ભો! અબ્ભુતં વત ભો! તથાગતસ્સ મહિદ્ધિકતા મહાનુભાવતા, યત્ર હિ નામ જણ્ણુકમત્તેસુપિ ઓઘેસુ પવત્તમાનેસુ, કટિમત્તેસુપિ ઓઘેસુ પવત્તમાનેસુ, ન હિ નામ એકભિક્ખુસ્સપિ [પવત્તમાનેસુ ન એકભિક્ખુસ્સપિ (?)] પાદા વા ચીવરાનિ વા અલ્લાનિ ભવિસ્સન્તી’’તિ – હટ્ઠા ઉદગ્ગા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો વિસાખા મિગારમાતા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અટ્ઠાહં, ભન્તે, ભગવન્તં વરાનિ યાચામી’’તિ. ‘‘અતિક્કન્તવરા ખો, વિસાખે, તથાગતા’’તિ. ‘‘યાનિ ચ, ભન્તે, કપ્પિયાનિ યાનિ ચ અનવજ્જાની’’તિ. ‘‘વદેહિ, વિસાખે’’તિ. ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, સઙ્ઘસ્સ યાવજીવં વસ્સિકસાટિકં દાતું, આગન્તુકભત્તં દાતું, ગમિકભત્તં દાતું, ગિલાનભત્તં દાતું, ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં દાતું, ગિલાનભેસજ્જં દાતું, ધુવયાગું દાતું, ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ઉદકસાટિકં દાતુ’’ન્તિ. ‘‘કિં પન ત્વં, વિસાખે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાના તથાગતં અટ્ઠ વરાનિ યાચસી’’તિ?

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, દાસિં આણાપેસિં – ‘ગચ્છ, જે. આરામં ગન્ત્વા કાલં આરોચેહિ – કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’’ન્તિ. અથ ખો સા, ભન્તે, દાસી આરામં ગન્ત્વા અદ્દસ ભિક્ખૂ નિક્ખિત્તચીવરે કાયં ઓવસ્સાપેન્તે, દિસ્વાન ‘‘નત્થિ આરામે ભિક્ખૂ, આજીવકા કાયં ઓવસ્સાપેન્તી’’તિ યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં એતદવોચ – ‘‘નત્થય્યે, આરામે ભિક્ખૂ, આજીવકા કાયં ઓવસ્સાપેન્તી’’તિ. અસુચિ, ભન્તે, નગ્ગિયં જેગુચ્છં પટિકૂલં. ઇમાહં, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાના ઇચ્છામિ સઙ્ઘસ્સ યાવજીવં વસ્સિકસાટિકં દાતું.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, આગન્તુકો ભિક્ખુ ન વીથિકુસલો ન ગોચરકુસલો કિલન્તો પિણ્ડાય ચરતિ. સો મે આગન્તુકભત્તં ભુઞ્જિત્વા વીથિકુસલો ગોચરકુસલો અકિલન્તો પિણ્ડાય ચરિસ્સતિ. ઇમાહં, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાના ઇચ્છામિ સઙ્ઘસ્સ યાવજીવં આગન્તુકભત્તં દાતું.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ગમિકો ભિક્ખુ અત્તનો ભત્તં પરિયેસમાનો સત્થા વા વિહાયિસ્સતિ, યત્થ વા વાસં ગન્તુકામો ભવિસ્સતિ તત્થ વિકાલે ઉપગચ્છિસ્સતિ, કિલન્તો અદ્ધાનં ગમિસ્સતિ. સો મે ગમિકભત્તં ભુઞ્જિત્વા સત્થા ન વિહાયિસ્સતિ, યત્થ વાસં ગન્તુકામો ભવિસ્સતિ તત્થ કાલે ઉપગચ્છિસ્સતિ, અકિલન્તો અદ્ધાનં ગમિસ્સતિ. ઇમાહં, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાના ઇચ્છામિ સઙ્ઘસ્સ યાવજીવં ગમિકભત્તં દાતું.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ગિલાનસ્સ ભિક્ખુનો સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ અલભન્તસ્સ આબાધો વા અભિવડ્ઢિસ્સતિ, કાલંકિરિયા વા ભવિસ્સતિ. તસ્સ મે ગિલાનભત્તં ભુત્તસ્સ આબાધો ન અભિવડ્ઢિસ્સતિ, કાલંકિરિયા ન ભવિસ્સતિ. ઇમાહં, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાના ઇચ્છામિ સઙ્ઘસ્સ યાવજીવં ગિલાનભત્તં દાતું. ‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ગિલાનુપટ્ઠાકો ભિક્ખુ અત્તનો ભત્તં પરિયેસમાનો ગિલાનસ્સ ઉસ્સૂરે ભત્તં નીહરિસ્સતિ, ભત્તચ્છેદં કરિસ્સતિ. સો મે ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં ભુઞ્જિત્વા ગિલાનસ્સ કાલેન ભત્તં નીહરિસ્સતિ, ભત્તચ્છેદં ન કરિસ્સતિ. ઇમાહં, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાના ઇચ્છામિ સઙ્ઘસ્સ યાવજીવં ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં દાતું.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ગિલાનસ્સ ભિક્ખુનો સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ અલભન્તસ્સ આબાધો વા અભિવડ્ઢિસ્સતિ, કાલંકિરિયા વા ભવિસ્સતિ. તસ્સ મે ગિલાનભેસજ્જં પરિભુત્તસ્સ આબાધો ન અભિવડ્ઢિસ્સતિ, કાલંકિરિયા ન ભવિસ્સતિ. ઇમાહં, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાના ઇચ્છામિ સઙ્ઘસ્સ યાવજીવં ગિલાનભેસજ્જં દાતું.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ભગવતા અન્ધકવિન્દે દસાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેન યાગુ અનુઞ્ઞાતા. ત્યાહં, ભન્તે, આનિસંસે સમ્પસ્સમાના ઇચ્છામિ સઙ્ઘસ્સ યાવજીવં ધુવયાગું દાતું.

‘‘ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુનિયો અચિરવતિયા નદિયા વેસિયાહિ સદ્ધિં નગ્ગા એકતિત્થે નહાયન્તિ. તા, ભન્તે, વેસિયા ભિક્ખુનિયો ઉપ્પણ્ડેસું – ‘કિં નુ ખો નામ તુમ્હાકં, અય્યે, દહરાનં [દહરાનં દહરાનં (સી.)] બ્રહ્મચરિયં ચિણ્ણેન, નનુ નામ કામા પરિભુઞ્જિતબ્બા; યદા જિણ્ણા ભવિસ્સથ તદા બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સથ. એવં તુમ્હાકં ઉભો અત્થા પરિગ્ગહિતા ભવિસ્સન્તી’તિ. તા, ભન્તે, ભિક્ખુનિયો વેસિયાહિ ઉપ્પણ્ડિયમાના મઙ્કૂ અહેસું. અસુચિ, ભન્તે, માતુગામસ્સ નગ્ગિયં જેગુચ્છં પટિકૂલં. ઇમાહં, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાના ઇચ્છામિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ યાવજીવં ઉદકસાટિકં દાતુ’’ન્તિ.

૩૫૧. ‘‘કિં પન ત્વં, વિસાખે, આનિસંસં સમ્પસ્સમાના તથાગતં અટ્ઠ વરાનિ યાચસી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભન્તે, દિસાસુ વસ્સંવુટ્ઠા ભિક્ખૂ સાવત્થિં આગચ્છિસ્સન્તિ ભગવન્તં દસ્સનાય. તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સન્તિ – ‘ઇત્થન્નામો, ભન્તે, ભિક્ખુ કાલઙ્કતો, તસ્સ કા ગતિ કો અભિસમ્પરાયો’તિ? તં ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ સોતાપત્તિફલે વા સકદાગામિફલે વા અનાગામિફલે વા અરહત્તે વા. ત્યાહં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામિ – ‘આગતપુબ્બા નુ ખો, ભન્તે, તેન અય્યેન સાવત્થી’તિ? સચે મે વક્ખન્તિ – ‘આગતપુબ્બા તેન ભિક્ખુના સાવત્થી’તિ નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છિસ્સામિ – નિસ્સંસયં મે પરિભુત્તં તેન અય્યેન વસ્સિકસાટિકા વા આગન્તુકભત્તં વા ગમિકભત્તં વા ગિલાનભત્તં વા ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં વા ગિલાનભેસજ્જં વા ધુવયાગુ વાતિ. તસ્સા મે તદનુસ્સરન્તિયા પામુજ્જં જાયિસ્સતિ, પમુદિતાય પીતિ જાયિસ્સતિ, પીતિમનાય કાયો પસ્સમ્ભિસ્સતિ, પસ્સદ્ધકાયા સુખં વેદિયિસ્સામિ, સુખિનિયા ચિત્તં સમાધિયિસ્સતિ. સા મે ભવિસ્સતિ ઇન્દ્રિયભાવના બલભાવના બોજ્ઝઙ્ગભાવના. ઇમાહં, ભન્તે, આનિસંસં સમ્પસ્સમાના તથાગતં અટ્ઠ વરાનિ યાચામી’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, વિસાખે; સાધુ ખો ત્વં, વિસાખે, ઇમં આનિસંસં સમ્પસ્સમાના તથાગતં અટ્ઠ વરાનિ યાચસિ. અનુજાનામિ તે, વિસાખે, અટ્ઠ વરાની’’તિ. અથ ખો ભગવા વિસાખં મિગારમાતરં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિ –

‘‘યા અન્નપાનં દદતિપ્પમોદિતા;

સીલૂપપન્ના સુગતસ્સ સાવિકા;

દદાતિ દાનં અભિભુય્ય મચ્છરં;

સોવગ્ગિકં સોકનુદં સુખાવહં.

‘‘દિબ્બં સા લભતે આયું [દિબ્બં બલં સા લભતે ચ આયું (સી. સ્યા.)];

આગમ્મ મગ્ગં વિરજં અનઙ્ગણં;

સા પુઞ્ઞકામા સુખિની અનામયા;

સગ્ગમ્હિ કાયમ્હિ ચિરં પમોદતી’’તિ.

૩૫૨. અથ ખો ભગવા વિસાખં મિગારમાતરં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સિકસાટિકં, આગન્તુકભત્તં, ગમિકભત્તં, ગિલાનભત્તં, ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં, ગિલાનભેસજ્જં, ધુવયાગું, ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ઉદકસાટિક’’ન્તિ.

વિસાખાવત્થુ નિટ્ઠિતં.

વિસાખાભાણવારો નિટ્ઠિતો.