૧૫૨. કટ્ઠપાદુકાદિપટિક્ખેપો

૨૫૦. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય કટ્ઠપાદુકાયો અભિરુહિત્વા અજ્ઝોકાસે ચઙ્કમન્તિ, ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા ખટખટસદ્દા, અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેન્તા, સેય્યથિદં [ઇમા તિરચ્છાનકથાયો પાચિ. ૫૦૮; દી. નિ. ૧.૭; મ. નિ. ૨.૨૨૩; સં. નિ. ૫.૧૦૮૦; અ. નિ. ૧૦.૬૯ આદયો] – રાજકથં, ચોરકથં, મહામત્તકથં, સેનાકથં, ભયકથં, યુદ્ધકથં, અન્નકથં, પાનકથં, વત્થકથં, સયનકથં, માલાકથં, ગન્ધકથં, ઞાતિકથં, યાનકથં, ગામકથં, નિગમકથં, નગરકથં, જનપદકથં, ઇત્થિકથં [ઇત્થિકથં પુરિસકથં (ક.)], સૂરકથં, વિસિખાકથં, કુમ્ભટ્ઠાનકથં, પુબ્બપેતકથં, નાનત્તકથં, લોકક્ખાયિકં, સમુદ્દક્ખાયિકં, ઇતિભવાભવકથં ઇતિ વા; કીટકમ્પિ અક્કમિત્વા મારેન્તિ, ભિક્ખૂપિ સમાધિમ્હા ચાવેન્તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય કટ્ઠપાદુકાયો અભિરુહિત્વા અજ્ઝોકાસે ચઙ્કમિસ્સન્તિ, ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા ખટખટસદ્દા અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેન્તા, સેય્યથિદં – રાજકથં, ચોરકથં…પે… ઇતિભવાભવકથં ઇતિ વા, કીટકમ્પિ અક્કમિત્વા મારેસ્સન્તિ, ભિક્ખૂપિ સમાધિમ્હા ચાવેસ્સન્તી’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય કટ્ઠપાદુકાયો અભિરુહિત્વા અજ્ઝોકાસે ચઙ્કમન્તિ, ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા ખટખટસદ્દા, અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેન્તા, સેય્યથિદં, – રાજકથં, ચોરકથં…પે… ઇતિભવાભવકથં ઇતિ વા, કીટકમ્પિ અક્કમિત્વા મારેન્તિ, ભિક્ખૂપિ સમાધિમ્હા ચાવેન્તી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ…પે… વિગરહિત્વા ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, કટ્ઠપાદુકા ધારેતબ્બા. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.

અથ ખો ભગવા રાજગહે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન બારાણસી તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન બારાણસી તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ – ભગવતા કટ્ઠપાદુકા પટિક્ખિત્તાતિ – તાલતરુણે છેદાપેત્વા તાલપત્તપાદુકાયો ધારેન્તિ; તાનિ તાલતરુણાનિ છિન્નાનિ મિલાયન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા તાલતરુણે છેદાપેત્વા તાલપત્તપાદુકાયો ધારેસ્સન્તિ; તાનિ તાલતરુણાનિ છિન્નાનિ મિલાયન્તિ; એકિન્દ્રિયં સમણા સક્યપુત્તિયા જીવં વિહેઠેન્તી’’તિ. અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તેસં મનુસ્સાનં ઉજ્ઝાયન્તાનં ખિય્યન્તાનં વિપાચેન્તાનં. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ તાલતરુણે છેદાપેત્વા તાલપત્તપાદુકાયો ધારેન્તિ; તાનિ તાલતરુણાનિ છિન્નાનિ મિલાયન્તી’’તિ? સચ્ચં ભગવાતિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તે, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસા તાલતરુણે છેદાપેત્વા તાલપત્તપાદુકાયો ધારેસ્સન્તિ; તાનિ તાલતરુણાનિ છિન્નાનિ મિલાયન્તિ. જીવસઞ્ઞિનો હિ, ભિક્ખવે, મનુસ્સા રુક્ખસ્મિં. નેતં, ભિક્ખવે, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, તાલપત્તપાદુકા ધારેતબ્બા. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ‘ભગવતા તાલપત્તપાદુકા પટિક્ખિત્તા’તિ વેળુતરુણે છેદાપેત્વા વેળુપત્તપાદુકાયો ધારેન્તિ. તાનિ વેળુતરુણાનિ છિન્નાનિ મિલાયન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા વેળુતરુણે છેદાપેત્વા વેળુપત્તપાદુકાયો ધારેસ્સન્તિ. તાનિ વેળુતરુણાનિ છિન્નાનિ મિલાયન્તિ. એકિન્દ્રિયં સમણા સક્યપુત્તિયા જીવં વિહેઠેન્તી’’તિ. અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તેસં મનુસ્સાનં ઉજ્ઝાયન્તાનં ખિય્યન્તાનં વિપાચેન્તાનં. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… જીવસઞ્ઞિનો હિ, ભિક્ખવે, મનુસ્સા રુક્ખસ્મિં…પે… ન, ભિક્ખવે, વેળુપત્તપાદુકા ધારેતબ્બા. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.

૨૫૧. અથ ખો ભગવા બારાણસિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન ભદ્દિયં તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન ભદ્દિયં તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા ભદ્દિયે વિહરતિ જાતિયા વને. તેન ખો પન સમયેન ભદ્દિયા ભિક્ખૂ અનેકવિહિતં પાદુકમણ્ડનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ, તિણપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ, મુઞ્જપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ, પબ્બજપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ, હિન્તાલપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ, કમલપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ, કમ્બલપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ, રિઞ્ચન્તિ ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં અધિસીલં અધિચિત્તં અધિપઞ્ઞં. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ ભદ્દિયા ભિક્ખૂ અનેકવિહિતં પાદુકમણ્ડનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરિસ્સન્તિ, તિણપાદુકં કરિસ્સન્તિપિ કારાપેસ્સન્તિપિ, મુઞ્જપાદુકં કરિસ્સન્તિપિ કારાપેસ્સન્તિપિ, પબ્બજપાદુકં કરિસ્સન્તિપિ કારાપેસ્સન્તિપિ, હિન્તાલપાદુકં કરિસ્સન્તિપિ કારાપેસ્સન્તિપિ, કમલપાદુકં કરિસ્સન્તિપિ કારાપેસ્સન્તિપિ, કમ્બલપાદુકં કરિસ્સન્તિપિ કારાપેસ્સન્તિપિ, રિઞ્ચિસ્સન્તિ ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં અધિસીલં અધિચિત્તં અધિપઞ્ઞ’’ન્તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, ભદ્દિયા ભિક્ખૂ અનેકવિહિતં પાદુકમણ્ડનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ, તિણપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ…પે… રિઞ્ચન્તિ ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં અધિસીલં અધિચિત્તં અધિપઞ્ઞ’’ન્તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… ‘‘કથઞ્હિ નામ તે, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસા અનેકવિહિતં પાદુકમણ્ડનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરિસ્સન્તિ, તિણપાદુકં કરિસ્સન્તિપિ કારાપેસ્સન્તિપિ…પે… રિઞ્ચિસ્સન્તિ ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં અધિસીલં અધિચિત્તં અધિપઞ્ઞં. નેતં, ભિક્ખવે, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, તિણપાદુકા ધારેતબ્બા, ન મુઞ્જપાદુકા ધારેતબ્બા, ન પબ્બજપાદુકા ધારેતબ્બા, ન હિન્તાલપાદુકા ધારેતબ્બા, ન કમલપાદુકા ધારેતબ્બા, ન કમ્બલપાદુકા ધારેતબ્બા, ન સોવણ્ણમયા પાદુકા ધારેતબ્બા, ન રૂપિયમયા પાદુકા ધારેતબ્બા, ન મણિમયા પાદુકા ધારેતબ્બા, ન વેળુરિયમયા પાદુકા ધારેતબ્બા, ન ફલિકમયા પાદુકા ધારેતબ્બા, ન કંસમયા પાદુકા ધારેતબ્બા, ન કાચમયા પાદુકા ધારેતબ્બા, ન તિપુમયા પાદુકા ધારેતબ્બા, ન સીસમયા પાદુકા ધારેતબ્બા, ન તમ્બલોહમયા પાદુકા ધારેતબ્બા. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ન ચ, ભિક્ખવે, કાચિ સઙ્કમનિયા પાદુકા ધારેતબ્બા. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિસ્સો પાદુકા ધુવટ્ઠાનિયા અસઙ્કમનિયાયો – વચ્ચપાદુકં, પસ્સાવપાદુકં, આચમનપાદુક’’ન્તિ.

૨૫૨. અથ ખો ભગવા ભદ્દિયે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સાવત્થિ તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અચિરવતિયા નદિયા ગાવીનં તરન્તીનં વિસાણેસુપિ ગણ્હન્તિ, કણ્ણેસુપિ ગણ્હન્તિ, ગીવાયપિ ગણ્હન્તિ, છેપ્પાપિ ગણ્હન્તિ, પિટ્ઠિમ્પિ અભિરુહન્તિ, રત્તચિત્તાપિ અઙ્ગજાતં છુપન્તિ, વચ્છતરિમ્પિ ઓગાહેત્વા મારેન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા ગાવીનં તરન્તીનં વિસાણેસુપિ ગહેસ્સન્તિ…પે… સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનો’’તિ. અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તેસં મનુસ્સાનં ઉજ્ઝાયન્તાનં ખિય્યન્તાનં વિપાચેન્તાનં. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે,…પે… સચ્ચં ભગવાતિ…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, ગાવીનં વિસાણેસુ ગહેતબ્બં, ન કણ્ણેસુ ગહેતબ્બં, ન ગીવાય ગહેતબ્બં, ન છેપ્પાય ગહેતબ્બં, ન પિટ્ઠિ અભિરુહિતબ્બા. યો અભિરુહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ન ચ, ભિક્ખવે, રત્તચિત્તેન અઙ્ગજાતં છુપિતબ્બં. યો છુપેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ન વચ્છતરી મારેતબ્બા. યો મારેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ.

કટ્ઠપાદુકાદિપટિક્ખેપો નિટ્ઠિતો.