૨. દુતિયભાણવારો

પકાસનીયકમ્મં

૩૩૬. તેન ખો પન સમયેન ભગવા મહતિયા પરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેન્તો નિસિન્નો હોતિ સરાજિકાય પરિસાય. અથ ખો દેવદત્તો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘જિણ્ણો દાનિ, ભન્તે, ભગવા વુડ્ઢો મહલ્લકો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. અપ્પોસ્સુક્કો દાનિ, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ, મમં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસ્સજ્જતુ. અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિ. ‘‘અલં, દેવદત્ત, મા તે રુચ્ચિ ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિતુ’’ન્તિ. દુતિયમ્પિ ખો દેવદત્તો…પે… તતિયમ્પિ ખો દેવદત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘જિણ્ણો દાનિ, ભન્તે, ભગવા વુડ્ઢો મહલ્લકો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. અપ્પોસ્સુક્કો દાનિ, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ, મમં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસ્સજ્જતુ. અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિ. ‘‘સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનમ્પિ ખો અહં, દેવદત્ત, ભિક્ખુસઙ્ઘં ન નિસ્સજ્જેય્યં, કિં પન તુય્હં છવસ્સ ખેળાસકસ્સા’’તિ! અથ ખો દેવદત્તો – સરાજિકાય મં ભગવા પરિસાય ખેળાસકવાદેન અપસાદેતિ, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેવ ઉક્કંસતીતિ – કુપિતો અનત્તમનો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અયઞ્ચરહિ દેવદત્તસ્સ ભગવતિ પઠમો આઘાતો અહોસિ.

અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સઙ્ઘો દેવદત્તસ્સ રાજગહે પકાસનીયં કમ્મં કરોતુ – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ. યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, કાતબ્બં. બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

૩૩૭. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં સઙ્ઘો દેવદત્તસ્સ રાજગહે પકાસનીયં કમ્મં કરેય્ય – ‘‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ. યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ. એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. સઙ્ઘો દેવદત્તસ્સ રાજગહે પકાસનીયં કમ્મં કરોતિ – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ. યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ દેવદત્તસ્સ રાજગહે પકાસનીયં કમ્મસ્સ કરણં – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ, યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ – સો તુણ્હસ્સ; યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય.

‘‘કતં સઙ્ઘેન દેવદત્તસ્સ રાજગહે પકાસનીયં કમ્મં – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ. યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ. ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ.

૩૩૮. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ ત્વં, સારિપુત્ત, દેવદત્તં રાજગહે પકાસેહી’’તિ. ‘‘પુબ્બે મયા, ભન્તે, દેવદત્તસ્સ રાજગહે વણ્ણો ભાસિતો – ‘મહિદ્ધિકો ગોધિપુત્તો, મહાનુભાવો ગોધિપુત્તો’તિ. કથાહં, ભન્તે, દેવદત્તં રાજગહે પકાસેમી’’તિ? ‘‘નનુ તયા, સારિપુત્ત, ભૂતોયેવ દેવદત્તસ્સ રાજગહે વણ્ણો ભાસિતો – ‘મહિદ્ધિકો ગોધિપુત્તો, મહાનુભાવો ગોધિપુત્તો’’’ તિ? ‘‘એવં ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો ત્વં, સારિપુત્ત, ભૂતંયેવ દેવદત્તં રાજગહે પકાસેહી’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સઙ્ઘો સારિપુત્તં સમ્મન્નતુ દેવદત્તં રાજગહે પકાસેતું – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ. યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, સમ્મન્નિતબ્બો. પઠમં સારિપુત્તો યાચિતબ્બો. યાચિત્વા બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં સમ્મન્નેય્ય દેવદત્તં રાજગહે પકાસેતું – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ. યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ. એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. સઙ્ઘો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં સમ્મન્નતિ દેવદત્તં રાજગહે પકાસેતું – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ, યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ, આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સમ્મુતિ દેવદત્તં રાજગહે પકાસેતું – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ, યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ – સો તુણ્હસ્સ; યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય.

‘‘સમ્મતો સઙ્ઘેન આયસ્મા સારિપુત્તો દેવદત્તં રાજગહે પકાસેતું – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ. યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’તિ. ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ.

સમ્મતો ચ આયસ્મા સારિપુત્તો સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં રાજગહં પવિસિત્વા દેવદત્તં રાજગહે પકાસેસિ – ‘‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ. યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’’તિ. તત્થ યે તે મનુસ્સા અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના દુબ્બુદ્ધિનો, તે એવમાહંસુ – ‘‘ઉસૂયકા ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારં ઉસૂયન્તી’’તિ. યે પન તે મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના પણ્ડિતા બ્યત્તા બુદ્ધિમન્તો, તે એવમાહંસુ – ‘‘ન ખો ઇદં ઓરકં ભવિસ્સતિ યથા ભગવા દેવદત્તં રાજગહે પકાસાપેતી’’તિ.

અજાતસત્તુકુમારવત્થુ

૩૩૯. અથ ખો દેવદત્તો યેન અજાતસત્તુ કુમારો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા અજાતસત્તું કુમારં એતદવોચ – ‘‘પુબ્બે ખો, કુમાર, મનુસ્સા દીઘાયુકા, એતરહિ અપ્પાયુકા. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં ત્વં કુમારોવ સમાનો કાલં કરેય્યાસિ. તેન હિ ત્વં, કુમાર, પિતરં હન્ત્વા રાજા હોહિ. અહં ભગવન્તં હન્ત્વા બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો અજાતસત્તુ કુમારો – અય્યો ખો દેવદત્તો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો, જાનેય્યાસિ અય્યો દેવદત્તોતિ – ઊરુયા પોત્થનિકં બન્ધિત્વા દિવા દિવસ્સ [દિવા દિવસસ્સ (ક.)] ભીતો ઉબ્બિગ્ગો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રસ્તો સહસા અન્તેપુરં પાવિસિ. અદ્દસાસું ખો અન્તેપુરે ઉપચારકા મહામત્તા અજાતસત્તું કુમારં દિવા દિવસ્સ ભીતં ઉબ્બિગ્ગં ઉસ્સઙ્કિં ઉત્રસ્તં સહસા અન્તેપુરં પવિસન્તં; દિસ્વાન અગ્ગહેસું. તે વિચિનન્તા ઊરુયા પોત્થનિકં બદ્ધં [બન્ધં (ક.)] દિસ્વાન અજાતસત્તું કુમારં એતદવોચું – ‘‘કિં ત્વં, કુમાર, કત્તુકામોસી’’તિ? ‘‘પિતરમ્હિ હન્તુકામો’’તિ. ‘‘કેનાસિ ઉસ્સાહિતો’’તિ? ‘‘અય્યેન દેવદત્તેના’’તિ. એકચ્ચે મહામત્તા એવં મતિં અકંસુ – ‘‘કુમારો ચ હન્તબ્બો, દેવદત્તો ચ, સબ્બે ચ ભિક્ખૂ હન્તબ્બા’’તિ. એકચ્ચે મહામત્તા એવં મતિં અકંસુ – ‘‘ન ભિક્ખૂ હન્તબ્બા. ન ભિક્ખૂ કિઞ્ચિ અપરજ્ઝન્તિ. કુમારો ચ હન્તબ્બો, દેવદત્તો ચા’’તિ. એકચ્ચે મહામત્તા એવં મતિં અકંસુ – ‘‘ન કુમારો ચ હન્તબ્બો, ન દેવદત્તો. ન ભિક્ખૂ હન્તબ્બા. રઞ્ઞો આરોચેતબ્બં. યથા રાજા વક્ખતિ તથા કરિસ્સામા’’તિ.

અથ ખો તે મહામત્તા અજાતસત્તું કુમારં આદાય યેન રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા રઞ્ઞો માગધસ્સ સેનિયસ્સ બિમ્બિસારસ્સ એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘કથં, ભણે, મહામત્તેહિ મતિ કતા’’તિ? ‘‘એકચ્ચે, દેવ, મહામત્તા એવં મતિં અકંસુ – ‘કુમારો ચ હન્તબ્બો, દેવદત્તો ચ, સબ્બે ચ ભિક્ખૂ હન્તબ્બા’તિ. એકચ્ચે મહામત્તા એવં મતિં અકંસુ – ‘ન ભિક્ખૂ હન્તબ્બા. ન ભિક્ખૂ કિઞ્ચિ અપરજ્ઝન્તિ. કુમારો ચ હન્તબ્બો, દેવદત્તો ચા’તિ. એકચ્ચે મહામત્તા એવં મતિં અકંસુ – ‘ન કુમારો ચ હન્તબ્બો, ન દેવદત્તો. ન ભિક્ખૂ હન્તબ્બા. રઞ્ઞો આરોચેતબ્બં. યથા રાજા વક્ખતિ તથા કરિસ્સામા’’’તિ. ‘‘કિં, ભણે, કરિસ્સતિ બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા? નનુ ભગવતા પટિકચ્ચેવ દેવદત્તો રાજગહે પકાસાપિતો – ‘પુબ્બે દેવદત્તસ્સ અઞ્ઞા પકતિ અહોસિ, ઇદાનિ અઞ્ઞા પકતિ. યં દેવદત્તો કરેય્ય કાયેન વાચાય, ન તેન બુદ્ધો વા ધમ્મો વા સઙ્ઘો વા દટ્ઠબ્બો, દેવદત્તોવ તેન દટ્ઠબ્બો’’તિ? તત્થ યે તે મહામત્તા એવં મતિં અકંસુ – ‘કુમારો ચ હન્તબ્બો દેવદત્તો ચ; સબ્બે ચ ભિક્ખૂ હન્તબ્બા’તિ; તે અટ્ઠાને અકાસિ. યે તે મહામત્તા એવં મતિં અકંસુ – ‘ન ભિક્ખૂ હન્તબ્બા; ન ભિક્ખૂ કિઞ્ચિ અપરજ્ઝન્તિ; કુમારો ચ હન્તબ્બો દેવદત્તો ચા’તિ; તે નીચે ઠાને ઠપેસિ. યે તે મહામત્તા એવં મતિં અકંસુ – ‘ન કુમારો ચ હન્તબ્બો, ન દેવદત્તો; ન ભિક્ખૂ હન્તબ્બા; રઞ્ઞો આરોચેતબ્બં; યથા રાજા વક્ખતિ તથા કરિસ્સામા’તિ; તે ઉચ્ચે ઠાને ઠપેસિ. અથ ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો અજાતસત્તું કુમારં એતદવોચ – ‘‘કિસ્સ મં ત્વં, કુમાર, હન્તુકામોસી’’તિ? ‘‘રજ્જેનામ્હિ, દેવ, અત્થિકો’’તિ. ‘‘સચે ખો ત્વં, કુમાર, રજ્જેન અત્થિકો, એતં તે રજ્જ’’ન્તિ અજાતસત્તુસ્સ કુમારસ્સ રજ્જં નિય્યાદેસિ.

અભિમારપેસનં

૩૪૦. અથ ખો દેવદત્તો યેન અજાતસત્તુ કુમારો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા અજાતસત્તું કુમારં એતદવોચ – ‘‘પુરિસે, મહારાજ, આણાપેહિ, યે સમણં ગોતમં જીવિતા વોરોપેસ્સન્તી’’તિ. અથ ખો અજાતસત્તુ કુમારો મનુસ્સે આણાપેસિ – ‘‘યથા, ભણે, અય્યો દેવદત્તો આહ તથા કરેય્યાથા’’તિ. અથ ખો દેવદત્તો એકં પુરિસં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છાવુસો, અમુકસ્મિં ઓકાસે સમણો ગોતમો વિહરતિ. તં જીવિતા વોરોપેત્વા ઇમિના મગ્ગેન આગચ્છા’’તિ. તસ્મિં મગ્ગે દ્વે પુરિસે ઠપેસિ – ‘‘યો ઇમિના મગ્ગેન એકો પુરિસો આગચ્છતિ, તં જીવિતા વોરોપેત્વા ઇમિના મગ્ગેન આગચ્છથા’’તિ. તસ્મિં મગ્ગે ચત્તારો પુરિસે ઠપેસિ – ‘‘યે ઇમિના મગ્ગેન દ્વે પુરિસા આગચ્છન્તિ, તે જીવિતા વોરોપેત્વા ઇમિના મગ્ગેન આગચ્છથા’’તિ. તસ્મિં મગ્ગે અટ્ઠ પુરિસે ઠપેસિ – ‘‘યે ઇમિના મગ્ગેન ચત્તારો પુરિસા આગચ્છન્તિ, તે જીવિતા વોરોપેત્વા ઇમિના મગ્ગેન આગચ્છથા’’તિ. તસ્મિં મગ્ગે સોળસ પુરિસે ઠપેસિ – ‘‘યે ઇમિના મગ્ગેન અટ્ઠ પુરિસા આગચ્છન્તિ, તે જીવિતા વોરોપેત્વા આગચ્છથા’’તિ.

અથ ખો સો એકો પુરિસો અસિચમ્મં ગહેત્વા ધનુકલાપં સન્નય્હિત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો અવિદૂરે ભીતો ઉબ્બિગ્ગો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રસ્તો પત્થદ્ધેન કાયેન અટ્ઠાસિ. અદ્દસા ખો ભગવા તં પુરિસં ભીતં ઉબ્બિગ્ગં ઉસ્સઙ્કિં ઉત્રસ્તં પત્થદ્ધેન કાયેન ઠિતં. દિસ્વાન તં પુરિસં એતદવોચ – ‘‘એહાવુસો, મા ભાયી’’તિ. અથ ખો સો પુરિસો અસિચમ્મં એકમન્તં કરિત્વા ધનુકલાપં નિક્ખિપિત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યોહં દુટ્ઠચિત્તો વધકચિત્તો ઇધૂપસઙ્કન્તો. તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હાતુ આયતિં સંવરાયા’’તિ. ‘‘તગ્ઘ ત્વં, આવુસો, અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યં ત્વં દુટ્ઠચિત્તો વધકચિત્તો ઇધૂપસઙ્કન્તો. યતો ચ ખો ત્વં, આવુસો, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોસિ, તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામ. વુડ્ઢિ હેસા, આવુસો, અરિયસ્સ વિનયે – યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, આયતિં સંવરં આપજ્જતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા તસ્સ પુરિસસ્સ અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, સેય્યથિદં – દાનકથં સીલકથં સગ્ગકથં, કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. યદા તં ભગવા અઞ્ઞાસિ કલ્લચિત્તં, મુદુચિત્તં, વિનીવરણચિત્તં, ઉદગ્ગચિત્તં, પસન્નચિત્તં, અથ યા બુદ્ધાનં સામુક્કંસિકા ધમ્મદેસના તં પકાસેસિ – દુક્ખં, સમુદયં, નિરોધં, મગ્ગં. સેય્યથાપિ નામ સુદ્ધં વત્થં અપગતકાળકં સમ્મદેવ રજનં પટિગ્ગહેય્ય, એવમેવ તસ્સ પુરિસસ્સ તસ્મિંયેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ. અથ ખો સો પુરિસો દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો અપરપ્પચ્ચયો સત્થુસાસને ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે. સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ – એવમેવં ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા તં પુરિસં એતદવોચ – ‘‘મા ખો ત્વં, આવુસો, ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છ, ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છાહી’’તિ અઞ્ઞેન મગ્ગેન ઉય્યોજેસિ.

અથ ખો તે દ્વે પુરિસા – કિં નુ ખો સો એકો પુરિસો ચિરેન આગચ્છતીતિ – પટિપથં ગચ્છન્તા અદ્દસંસુ ભગવન્તં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં. દિસ્વાન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. તેસં ભગવા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ…પે… અપરપ્પચ્ચયા સત્થુસાસને ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકે નો ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતે’’તિ. અથ ખો ભગવા તે પુરિસે એતદવોચ – ‘‘મા ખો તુમ્હે, આવુસો, ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છિત્થ, ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છથા’’તિ અઞ્ઞેન મગ્ગેન ઉય્યોજેસિ.

અથ ખો તે ચત્તારો પુરિસા…પે… અથ ખો તે અટ્ઠ પુરિસા…પે… અથ ખો તે સોળસ પુરિસા – કિં નુ ખો તે અટ્ઠ પુરિસા ચિરેન આગચ્છન્તીતિ – પટિપથં ગચ્છન્તા અદ્દસાસું ભગવન્તં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં. દિસ્વાન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. તેસં ભગવા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, સેય્યથિદં – દાનકથં…પે… અપરપ્પચ્ચયા સત્થુસાસને ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકે નો ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતે’’તિ. અથ ખો ભગવા તે પુરિસે એતદવોચ – ‘‘મા ખો તુમ્હે, આવુસો, ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છિત્થ, ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છથા’’તિ અઞ્ઞેન મગ્ગેન ઉય્યોજેસિ.

અથ ખો સો એકો પુરિસો યેન દેવદત્તો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા દેવદત્તં એતદવોચ – ‘‘નાહં, ભન્તે, સક્કોમિ તં ભગવન્તં જીવિતા વોરોપેતું; મહિદ્ધિકો સો ભગવા, મહાનુભાવો’’તિ. ‘‘અલં, આવુસો; મા ત્વં સમણં ગોતમં જીવિતા વોરોપેસિ. અહમેવ સમણં ગોતમં જીવિતા વોરોપેસ્સામી’’તિ.

લોહિતુપ્પાદકકમ્મં

૩૪૧. તેન ખો પન સમયેન ભગવા ગિજ્ઝકૂટસ્સ પબ્બતસ્સ છાયાયં ચઙ્કમતિ. અથ ખો દેવદત્તો ગિજ્ઝકૂટં પબ્બતં આરુહિત્વા મહતિં સિલં પવિજ્ઝિ – ઇમાય સમણં ગોતમં જીવિતા વોરોપેસ્સામીતિ. દ્વે પબ્બતકૂટા સમાગન્ત્વા તં સિલં સમ્પટિચ્છિંસુ. તતો પપતિકા ઉપ્પતિત્વા ભગવતો પાદે રુહિરં ઉપ્પાદેસિ. અથ ખો ભગવા ઉદ્ધં ઉલ્લોકેત્વા દેવદત્તં એતદવોચ – ‘‘બહું તયા, મોઘપુરિસ, અપુઞ્ઞં પસુતં, યં ત્વં દુટ્ઠચિત્તો વધકચિત્તો તથાગતસ્સ રુહિરં ઉપ્પાદેસી’’તિ. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇદં, ભિક્ખવે, દેવદત્તેન પઠમં આનન્તરિયં કમ્મં ઉપચિતં, યં દુટ્ઠચિત્તેન વધકચિત્તેન તથાગતસ્સ રુહિરં ઉપ્પાદિત’’ન્તિ.

અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ – ‘‘દેવદત્તેન કિર ભગવતો વધો પયુત્તો’’તિ. તે ચ ભિક્ખૂ ભગવતો વિહારસ્સ પરિતો પરિતો ચઙ્કમન્તિ ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા સજ્ઝાયં કરોન્તા, ભગવતો રક્ખાવરણગુત્તિયા. અસ્સોસિ ખો ભગવા ઉચ્ચાસદ્દં મહાસદ્દં સજ્ઝાયસદ્દં. સુત્વાન આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો સો, આનન્દ, ઉચ્ચાસદ્દો મહાસદ્દો સજ્ઝાયસદ્દો’’તિ? ‘‘અસ્સોસું ખો, ભન્તે, ભિક્ખૂ – ‘દેવદત્તેન કિર ભગવતો વધો પયુત્તો’તિ. તે ચ [તેધ (સી.)], ભન્તે, ભિક્ખૂ ભગવતો વિહારસ્સ પરિતો પરિતો ચઙ્કમન્તિ ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા સજ્ઝાયં કરોન્તા, ભગવતો રક્ખાવરણગુત્તિયા. સો એસો, ભગવા, ઉચ્ચાસદ્દો મહાસદ્દો સજ્ઝાયસદ્દો’’તિ. ‘‘તેન હાનન્દ, મમ વચનેન તે ભિક્ખૂ આમન્તેહિ – સત્થા આયસ્મન્તે આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સત્થા આયસ્મન્તે આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો તે ભિક્ખૂ ભગવા એતદવોચ –

‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં પરૂપક્કમેન તથાગતં જીવિતા વોરોપેય્ય. અનુપક્કમેન, ભિક્ખવે, તથાગતા પરિનિબ્બાયન્તિ.

[ચૂળવ. ૩૩૪; અ. નિ. ૫.૧૦૦] ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે પઞ્ચ? ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સત્થા અપરિસુદ્ધસીલો સમાનો ‘પરિસુદ્ધસીલોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે સીલં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. તમેનં સાવકા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા અપરિસુદ્ધસીલો સમાનો ‘પરિસુદ્ધસીલોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે સીલં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. મયઞ્ચેવ ખો પન ગિહીનં આરોચેય્યામ, નાસ્સસ્સ મનાપં. યં ખો પનસ્સ અમનાપં, કથં નં મયં તેન સમુદાચરેય્યામ? સમ્મન્નતિ ખો પન ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન – યં તુમો કરિસ્સતિ, તુમોવ તેન પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ. એવરૂપં ખો, ભિક્ખવે, સત્થારં સાવકા સીલતો રક્ખન્તિ; એવરૂપો ચ પન સત્થા સાવકેહિ સીલતો રક્ખં પચ્ચાસીસતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો સત્થા અપરિસુદ્ધઆજીવો સમાનો…પે… અપરિસુદ્ધધમ્મદેસનો સમાનો…પે… અપરિસુદ્ધવેય્યાકરણો સમાનો…પે… અપરિસુદ્ધઞાણદસ્સનો સમાનો ‘પરિસુદ્ધઞાણદસ્સનોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે ઞાણદસ્સનં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. તમેનં સાવકા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા અપરિસુદ્ધઞાણદસ્સનો સમાનો ‘પરિસુદ્ધઞાણદસ્સનોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે ઞાણદસ્સનં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. મયઞ્ચેવ ખો પન ગિહીનં આરોચેય્યામ, નાસ્સસ્સ મનાપં. યં ખો પનસ્સ અમનાપં, કથં ન મયં તેન સમુદાચરેય્યામ? સમ્મન્નતિ ખો પન ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન – યં તુમો કરિસ્સતિ, તુમોવ તેન પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ. એવરૂપં ખો, ભિક્ખવે, સત્થારં સાવકા ઞાણદસ્સનતો રક્ખન્તિ; એવરૂપો ચ પન સત્થા સાવકેહિ ઞાણદસ્સનતો રક્ખં પચ્ચાસીસતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ‘‘અહં ખો પન, ભિક્ખવે, પરિસુદ્ધસીલો સમાનો ‘પરિસુદ્ધસીલોમ્હી’તિ પટિજાનામિ ‘પરિસુદ્ધં મે સીલં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. ન ચ મં સાવકા સીલતો રક્ખન્તિ; ન ચાહં સાવકેહિ સીલતો રક્ખં પચ્ચાસીસામિ. અહં ખો પન ભિક્ખવે પરિસુદ્ધાજીવો સમાનો…પે… પરિસુદ્ધધમ્મદેસનો સમાનો…પે… પરિસુદ્ધવેય્યાકરણો સમાનો…પે… પરિસુદ્ધઞાણદસ્સનો સમાનો ‘‘પરિસુદ્ધઞાણદસ્સનોમ્હી’’તિ પટિજાનામિ ‘‘પરિસુદ્ધં મે ઞાણદસ્સનં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’’ન્તિ ચ, ન ચ મં સાવકા ઞાણદસ્સનતો રક્ખન્તિ, ન ચાહં સાવકેહિ ઞાણદસ્સનતો રક્ખં પચ્ચાસીસામિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં પરૂપક્કમેન તથાગતં જીવિતા વોરોપેય્ય. અનુપક્કમેન, ભિક્ખવે, તથાગતા પરિનિબ્બાયન્તિ. ગચ્છથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, યથાવિહારં. અરક્ખિયા, ભિક્ખવે, તથાગતા’’તિ.

નાળાગિરિપેસનં

૩૪૨. તેન ખો પન સમયેન રાજગહે નાળાગિરિ નામ હત્થી ચણ્ડો હોતિ, મનુસ્સઘાતકો. અથ ખો દેવદત્તો રાજગહં પવિસિત્વા હત્થિસાલં ગન્ત્વા હત્થિભણ્ડે એતદવોચ – ‘‘મયં ખો, ભણે, રાજઞાતકા નામ પટિબલા નીચટ્ઠાનિયં ઉચ્ચટ્ઠાને ઠપેતું, ભત્તમ્પિ વેતનમ્પિ વડ્ઢાપેતું. તેન હિ, ભણે, યદા સમણો ગોતમો ઇમં રચ્છં પટિપન્નો હોતિ, તદા ઇમં નાળાગિરિં હત્થિં મુઞ્ચેત્વા ઇમં રચ્છં પટિપાદેથા’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો તે હત્થિભણ્ડા દેવદત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ ખો ભગવા તં રચ્છં પટિપજ્જિ. અદ્દસાસું ખો તે હત્થિભણ્ડા ભગવન્તં તં રચ્છં પટિપન્નં. દિસ્વાન નાળાગિરિં હત્થિં મુઞ્ચિત્વા તં રચ્છં પટિપાદેસું. અદ્દસા ખો નાળાગિરિ હત્થી ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન સોણ્ડં ઉસ્સાપેત્વા પહટ્ઠકણ્ણવાલો યેન ભગવા તેન અભિધાવિ. અદ્દસાસું ખો તે ભિક્ખૂ નાળાગિરિં હત્થિં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અયં, ભન્તે, નાળાગિરિ હત્થી ચણ્ડો મનુસ્સઘાતકો ઇમં રચ્છં પટિપન્નો. પટિક્કમતુ, ભન્તે, ભગવા; પટિક્કમતુ સુગતો’’તિ. ‘‘આગચ્છથ, ભિક્ખવે, મા ભાયિત્થ. અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં પરૂપક્કમેન તથાગતં જીવિતા વોરોપેય્ય. અનુપક્કમેન, ભિક્ખવે, તથાગતા પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો તે ભિક્ખૂ…પે… તતિયમ્પિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘અયં, ભન્તે, નાળાગિરિ હત્થી ચણ્ડો મનુસ્સઘાતકો ઇમં રચ્છં પટિપન્નો. પટિક્કમતુ, ભન્તે, ભગવા; પટિક્કમતુ સુગતો’’તિ. ‘‘આગચ્છથ, ભિક્ખવે, મા ભાયિત્થ. અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં પરૂપક્કમેન તથાગતં જીવિતા વોરોપેય્ય. અનુપક્કમેન, ભિક્ખવે, તથાગતા પરિનિબ્બાયન્તી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા પાસાદેસુપિ હમ્મિયેસુપિ છદનેસુપિ આરુળ્હા અચ્છન્તિ. તત્થ યે તે મનુસ્સા અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના દુબ્બુદ્ધિનો, તે એવમાહંસુ – ‘‘અભિરૂપો વત, ભો [અભિરૂપો વત ભો ગોતમો (સ્યા. કં.)], મહાસમણો નાગેન વિહેઠીયિસ્સતી’’તિ. યે પન તે મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના પણ્ડિતા બ્યત્તા બુદ્ધિમન્તો, તે એવમાહંસુ – ‘‘નચિરસ્સં વત, ભો, નાગો નાગેન સઙ્ગામેસ્સતી’’તિ. અથ ખો ભગવા નાળાગિરિં હત્થિં મેત્તેન ચિત્તેન ફરિ. અથ ખો નાળાગિરિ હત્થી ભગવતો [ભગવતા (સી.)] મેત્તેન ચિત્તેન ફુટ્ઠો [ફુટો (ક.)] સોણ્ડં ઓરોપેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો પુરતો અટ્ઠાસિ. અથ ખો ભગવા દક્ખિણેન હત્થેન નાળાગિરિસ્સ હત્થિસ્સ કુમ્ભં પરામસન્તો નાળાગિરિં હત્થિં ઇમાહિ ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘મા કુઞ્જર નાગમાસદો, દુક્ખઞ્હિ કુઞ્જર નાગમાસદો;

ન હિ નાગહતસ્સ કુઞ્જર સુગતિ, હોતિ ઇતો પરં યતો.

‘‘મા ચ મદો મા ચ પમાદો, ન હિ પમત્તા સુગતિં વજન્તિ તે;

ત્વઞ્ઞેવ તથા કરિસ્સસિ, યેન ત્વં સુગતિં ગમિસ્સસી’’તિ.

અથ ખો નાળાગિરિ હત્થી સોણ્ડાય ભગવતો પાદપંસૂનિ ગહેત્વા ઉપરિમુદ્ધનિ આકિરિત્વા પટિકુટિયોવ [પટિકુટિતો પટિસક્કિ (સી. સ્યા.)] ઓસક્કિ, યાવ ભગવન્તં અદ્દક્ખિ. અથ ખો નાળાગિરિ હત્થી હત્થિસાલં ગન્ત્વા સકે ઠાને અટ્ઠાસિ. તથા દન્તો ચ પન નાળાગિરિ હત્થી અહોસિ. તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા ઇમં ગાથં ગાયન્તિ –

[મ. નિ. ૨.૩૫૨; થેરગા. ૮૭૮] ‘‘દણ્ડેનેકે દમયન્તિ, અઙ્કુસેહિ કસાહિ ચ;

અદણ્ડેન અસત્થેન, નાગો દન્તો મહેસિના’’તિ.

મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘યાવ પાપો અયં દેવદત્તો, અલક્ખિકો, યત્ર હિ નામ સમણસ્સ ગોતમસ્સ એવંમહિદ્ધિકસ્સ એવં મહાનુભાવસ્સ વધાય પરક્કમિસ્સતી’’તિ. દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારો પરિહાયિ. ભગવતો ચ લાભસક્કારો અભિવડ્ઢિ.

પઞ્ચવત્થુયાચનકથા

૩૪૩. [પાચિ. ૨૦૯] તેન ખો પન સમયેન દેવદત્તો પરિહીનલાભસક્કારો સપરિસો કુલેસુ વિઞ્ઞાપેત્વા વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા કુલેસુ વિઞ્ઞાપેત્વા વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જિસ્સન્તિ! કસ્સ સમ્પન્નં ન મનાપં, કસ્સ સાદું ન રુચ્ચતી’’તિ! અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તેસં મનુસ્સાનં ઉજ્ઝાયન્તાનં ખિય્યન્તાનં વિપાચેન્તાનં. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – કથઞ્હિ નામ દેવદત્તો સપરિસો કુલેસુ વિઞ્ઞાપેત્વા વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જિસ્સતી’’તિ! ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, દેવદત્ત, સપરિસો કુલેસુ વિઞ્ઞાપેત્વા વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જસી’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં કુલેસુ તિકભોજનં પઞ્ઞપેસ્સામિ તયો અત્થવસે પટિચ્ચ – દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાન નિગ્ગહાય; પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય, મા પાપિચ્છા પક્ખં નિસ્સાય સઙ્ઘં ભિન્દેય્યુન્તિ; કુલાનુદ્દયાય [કુલાનુદયતાય (સી. સ્યા.)] ચ. ગણભોજને યથાધમ્મો કારેતબ્બો’’તિ.

[પારા. ૪૦૯] અથ ખો દેવદત્તો યેન કોકાલિકો કટમોદકતિસ્સકો [કટમોરકતિસ્સકો (સી. સ્યા.)] ખણ્ડદેવિયા પુત્તો સમુદ્દદત્તો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા કોકાલિકં કટમોદકતિસ્સકં ખણ્ડદેવિયા પુત્તં સમુદ્દદત્તં એતદવોચ – ‘‘એથ, મયં, આવુસો, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સઙ્ઘભેદં કરિસ્સામ ચક્કભેદ’’ન્તિ. એવં વુત્તે કોકાલિકો દેવદત્તં એતદવોચ – ‘‘સમણો ખો, આવુસો, ગોતમો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો. કથં મયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ સઙ્ઘભેદં કરિસ્સામ ચક્કભેદ’’ન્તિ? ‘‘એથ, મયં, આવુસો, સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચ વત્થૂનિ યાચિસ્સામ – ‘ભગવા, ભન્તે, અનેકપરિયાયેન અપ્પિચ્છસ્સ સન્તુટ્ઠસ્સ સલ્લેખસ્સ ધુતસ્સ પાસાદિકસ્સ અપચયસ્સ વીરિયારમ્ભસ્સ વણ્ણવાદી. ઇમાનિ, ભન્તે, પઞ્ચ વત્થૂનિ અનેકપરિયાયેન અપ્પિચ્છતાય સન્તુટ્ઠિયા સલ્લેખાય ધુતતાય પાસાદિકતાય અપચયાય વીરિયારમ્ભાય સંવત્તન્તિ. સાધુ, ભન્તે, ભિક્ખૂ યાવજીવં આરઞ્ઞિકા અસ્સુ; યો ગામન્તં ઓસરેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્ય. યાવજીવં પિણ્ડપાતિકા અસ્સુ; યો નિમન્તનં સાદિયેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્ય. યાવજીવં પંસુકૂલિકા અસ્સુ; યો ગહપતિચીવરં સાદિયેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્ય. યાવજીવં રુક્ખમૂલિકા અસ્સુ; યો છન્નં ઉપગચ્છેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્ય. યાવજીવં મચ્છમંસં ન ખાદેય્યું; યો મચ્છમંસં ખાદેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્યા’તિ. ઇમાનિ પઞ્ચ વત્થૂનિ સમણો ગોતમો નાનુજાનિસ્સતિ. તે મયં ઇમેહિ પઞ્ચહિ વત્થૂહિ જનં સઞ્ઞાપેસ્સામા’’તિ. ‘‘સક્કા ખો, આવુસો, ઇમેહિ પઞ્ચહિ વત્થૂહિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સઙ્ઘભેદો કાતું ચક્કભેદો. લૂખપ્પસન્ના હિ, આવુસો, મનુસ્સા’’તિ.

અથ ખો દેવદત્તો સપરિસો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો દેવદત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભગવા, ભન્તે, અનેકપરિયાયેન અપ્પિચ્છસ્સ સન્તુટ્ઠસ્સ સલ્લેખસ્સ ધુતસ્સ પાસાદિકસ્સ અપચયસ્સ વીરિયારમ્ભસ્સ વણ્ણવાદી. ઇમાનિ, ભન્તે, પઞ્ચ વત્થૂનિ અનેકપરિયાયેન અપ્પિચ્છતાય સન્તુટ્ઠિયા સલ્લેખાય ધુતતાય પાસાદિકતાય અપચયાય વીરિયારમ્ભાય સંવત્તન્તિ. સાધુ, ભન્તે, ભિક્ખૂ યાવજીવં આરઞ્ઞિકા અસ્સુ; યો ગામન્તં ઓસરેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્ય. યાવજીવં પિણ્ડપાતિકા અસ્સુ; યો નિમન્તનં સાદિયેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્ય. યાવજીવં પંસુકૂલિકા અસ્સુ; યો ગહપતિચીવરં સાદિયેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્ય. યાવજીવં રુક્ખમૂલિકા અસ્સુ; યો છન્નં ઉપગચ્છેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્ય. યાવજીવં મચ્છમંસં ન ખાદેય્યું; યો મચ્છમંસં ખાદેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્યા’’તિ. ‘‘અલં, દેવદત્ત. યો ઇચ્છતિ, આરઞ્ઞિકો હોતુ; યો ઇચ્છતિ, ગામન્તે વિહરતુ. યો ઇચ્છતિ, પિણ્ડપાતિકો હોતુ; યો ઇચ્છતિ, નિમન્તનં સાદિયતુ. યો ઇચ્છતિ, પંસુકૂલિકો હોતુ; યો ઇચ્છતિ, ગહપતિચીવરં સાદિયતુ. અટ્ઠમાસે ખો મયા, દેવદત્ત, રુક્ખમૂલસેનાસનં અનુઞ્ઞાતં; તિકોટિપરિસુદ્ધં મચ્છમંસં – અદિટ્ઠં, અસ્સુતં, અપરિસઙ્કિત’’ન્તિ. અથ ખો દેવદત્તો – ન ભગવા ઇમાનિ પઞ્ચ વત્થૂનિ અનુજાનાતીતિ – હટ્ઠો ઉદગ્ગો સપરિસો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો દેવદત્તો સપરિસો રાજગહં પવિસિત્વા પઞ્ચહિ વત્થૂહિ જનં સઞ્ઞાપેસિ – ‘‘મયં, આવુસો, સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચ વત્થૂનિ યાચિમ્હા – ‘ભગવા, ભન્તે, અનેકપરિયાયેન અપ્પિચ્છસ્સ…પે… વીરિયારમ્ભસ્સ વણ્ણવાદી. ઇમાનિ, ભન્તે, પઞ્ચ વત્થૂનિ અનેકપરિયાયેન અપ્પિચ્છતાય…પે… વીરિયારમ્ભાય સંવત્તન્તિ. સાધુ, ભન્તે, ભિક્ખૂ યાવજીવં આરઞ્ઞિકા અસ્સુ; યો ગામન્તં ઓસરેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્ય…પે… યાવજીવં મચ્છમંસં ન ખાદેય્યું; યો મચ્છમંસં ખાદેય્ય, વજ્જં નં ફુસેય્યા’તિ. ઇમાનિ પઞ્ચ વત્થૂનિ સમણો ગોતમો નાનુજાનાતિ. તે મયં ઇમેહિ પઞ્ચહિ વત્થૂહિ સમાદાય વત્તામા’’તિ.

તત્થ યે તે મનુસ્સા અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના દુબ્બુદ્ધિનો, તે એવમાહંસુ – ‘‘ઇમે ખો સમણા સક્યપુત્તિયા ધુતા સલ્લેખવુત્તિનો. સમણો પન ગોતમો બાહુલ્લિકો બાહુલ્લાય ચેતેતી’’તિ. યે પન તે મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના પણ્ડિતા બ્યત્તા બુદ્ધિમન્તો, તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ દેવદત્તો ભગવતો સઙ્ઘભેદાય પરક્કમિસ્સતિ ચક્કભેદાયા’’તિ! અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તેસં મનુસ્સાનં ઉજ્ઝાયન્તાનં ખિય્યન્તાનં વિપાચેન્તાનં. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ દેવદત્તો સઙ્ઘભેદાય પરક્કમિસ્સતિ ચક્કભેદાયા’’તિ! અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, દેવદત્ત, સઙ્ઘભેદાય પરક્કમસિ ચક્કભેદાયા’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ. ‘‘અલં, દેવદત્ત. મા તે રુચ્ચિ સઙ્ઘભેદો. ગરુકો ખો, દેવદત્ત, સઙ્ઘભેદો. યો ખો, દેવદત્ત, સમગ્ગં સઙ્ઘં ભિન્દતિ, કપ્પટ્ઠિકં [કપ્પટ્ઠિતિકં (સ્યા.)] કિબ્બિસં પસવતિ, કપ્પં નિરયમ્હિ પચ્ચતિ. યો ચ ખો, દેવદત્ત, ભિન્નં સઙ્ઘં સમગ્ગં કરોતિ, બ્રહ્મં પુઞ્ઞં પસવતિ, કપ્પં સગ્ગમ્હિ મોદતિ. અલં, દેવદત્ત. મા તે રુચ્ચિ સઙ્ઘભેદો. ગરુકો ખો, દેવદત્ત, સઙ્ઘભેદો’’તિ.

[ઉદા. ૪૮] અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસા ખો દેવદત્તો આયસ્મન્તં આનન્દં રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તં. દિસ્વાન યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘અજ્જતગ્ગેદાનાહં, આવુસો આનન્દ, અઞ્ઞત્રેવ ભગવતા, અઞ્ઞત્રેવ ભિક્ખુસઙ્ઘા, ઉપોસથં કરિસ્સામિ સઙ્ઘકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિં. અદ્દસા ખો મં, ભન્તે, દેવદત્તો રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તં. દિસ્વાન યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા મં એતદવોચ – ‘અજ્જતગ્ગેદાનાહં, આવુસો આનન્દ, અઞ્ઞત્રેવ ભગવતા, અઞ્ઞત્રેવ ભિક્ખુસઙ્ઘા, ઉપોસથં કરિસ્સામિ સઙ્ઘકમ્મં કરિસ્સામી’તિ. અજ્જતગ્ગે, ભન્તે, દેવદત્તો સઙ્ઘં ભિન્દિસ્સતી’’તિ. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

[ઉદા. ૪૮] ‘‘સુકરં સાધુના સાધું, સાધું પાપેન દુક્કરં;

પાપં પાપેન સુકરં, પાપમરિયેહિ દુક્કર’’ન્તિ.

દુતિયભાણવારો નિટ્ઠિતો.