છસક્યપબ્બજ્જાકથા

૩૩૦. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા અનુપિયાયં વિહરતિ, અનુપિયં નામ મલ્લાનં નિગમો. તેન ખો પન સમયેન અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા સક્યકુમારા ભગવન્તં પબ્બજિતં અનુપબ્બજન્તિ. તેન ખો પન સમયેન મહાનામો ચ સક્કો અનુરુદ્ધો ચ સક્કો દ્વેભાતિકા હોન્તિ. અનુરુદ્ધો સક્કો સુખુમાલો હોતિ. તસ્સ તયો પાસાદા હોન્તિ – એકો હેમન્તિકો, એકો ગિમ્હિકો, એકો વસ્સિકો. સો વસ્સિકે પાસાદે ચત્તારો માસે [વસ્સિકે પાસાદે વસ્સિકે ચત્તારો માસે (સી.)] નિપ્પુરિસેહિ તૂરિયેહિ પરિચારયમાનો [પરિચારિયમાનો (ક.)] ન હેટ્ઠાપાસાદં ઓરોહતિ. અથ ખો મહાનામસ્સ સક્કસ્સ એતદહોસિ – ‘‘એતરહિ ખો અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા સક્યકુમારા ભગવન્તં પબ્બજિતં અનુપબ્બજન્તિ. અમ્હાકઞ્ચ પન કુલા નત્થિ કોચિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. યંનૂનાહં વા પબ્બજેય્યં, અનુરુદ્ધો વા’’તિ. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન અનુરુદ્ધો સક્કો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા અનુરુદ્ધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘એતરહિ, તાત અનુરુદ્ધ, અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા સક્યકુમારા ભગવન્તં પબ્બજિતં અનુપબ્બજન્તિ. અમ્હાકઞ્ચ પન કુલા નત્થિ કોચિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. તેન હિ ત્વં વા પબ્બજ, અહં વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘અહં ખો સુખુમાલો, નાહં સક્કોમિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું. ત્વં પબ્બજાહી’’તિ. ‘‘એહિ ખો તે, તાત અનુરુદ્ધ, ઘરાવાસત્થં અનુસાસિસ્સામિ. પઠમં ખેત્તં કસાપેતબ્બં. કસાપેત્વા વપાપેતબ્બં. વપાપેત્વા ઉદકં અભિનેતબ્બં. ઉદકં અભિનેત્વા ઉદકં નિન્નેતબ્બં. ઉદકં નિન્નેત્વા નિદ્ધાપેતબ્બં. નિદ્ધાપેત્વા [નિડ્ડહેતબ્બં, નિડ્ડહેત્વા (સી.)] લવાપેતબ્બં. લવાપેત્વા ઉબ્બાહાપેતબ્બં. ઉબ્બાહાપેત્વા પુઞ્જં કારાપેતબ્બં. પુઞ્જં કારાપેત્વા મદ્દાપેતબ્બં. મદ્દાપેત્વા પલાલાનિ ઉદ્ધરાપેતબ્બાનિ. પલાલાનિ ઉદ્ધરાપેત્વા ભુસિકા ઉદ્ધરાપેતબ્બા. ભુસિકં ઉદ્ધરાપેત્વા ઓપુનાપેતબ્બં [ઓફુનાપેતબ્બં (સ્યા. ક.), ઓફુણાપેતબ્બં (યોજના)]. ઓપુનાપેત્વા અતિહરાપેતબ્બં. અતિહરાપેત્વા આયતિમ્પિ વસ્સં એવમેવ કાતબ્બં, આયતિમ્પિ વસ્સં એવમેવ કાતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘ન કમ્મા ખીયન્તિ? ન કમ્માનં અન્તો પઞ્ઞાયતિ? કદા કમ્મા ખીયિસ્સન્તિ? કદા કમ્માનં અન્તો પઞ્ઞાયિસ્સતિ? કદા મયં અપ્પોસ્સુક્કા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેસ્સામા’’તિ? ‘‘ન હિ, તાત અનુરુદ્ધ, કમ્મા ખીયન્તિ. ન કમ્માનં અન્તો પઞ્ઞાયતિ. અખીણેવ કમ્મે પિતરો ચ પિતામહા ચ કાલઙ્કતા’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વઞ્ઞેવ ઘરાવાસત્થેન ઉપજાનાહિ. અહં અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો અનુરુદ્ધો સક્કો યેન માતા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા માતરં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, અમ્મ, અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું. અનુજાનાહિ મં અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાયા’’તિ. એવં વુત્તે અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ માતા અનુરુદ્ધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘તુમ્હે ખો મે, તાત અનુરુદ્ધ, દ્વે પુત્તા પિયા મનાપા અપ્પટિકૂલા. મરણેનપિ વો અકામકા વિના ભવિસ્સામિ. કિં પનાહં તુમ્હે જીવન્તે અનુજાનિસ્સામિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાયા’’તિ? દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો અનુરુદ્ધો સક્કો માતરં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, અમ્મ, અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું. અનુજાનાહિ મં અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાયા’’તિ [ઇમસ્સ અનન્તરં કેસુચિ પોત્થકેસુ એવમ્પિ પાઠો દિસ્સતિ –- ‘‘એવં વુત્તે અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ માતા એવમાહ ‘સચે તાત અનુરુદ્ધ ભદ્દિયો સક્યરાજા સક્યાનં રજ્જં કારેતિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, એવં ત્વમ્પિ પબ્બજાહી’’’તિ]. તેન ખો પન સમયેન ભદ્દિયો સક્યરાજા સક્યાનં રજ્જં કારેતિ. સો ચ અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ સહાયો હોતિ. અથ ખો અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ માતા – ‘અયં ખો ભદ્દિયો સક્યરાજા સક્યાનં રજ્જં કારેતિ; અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ સહાયો; સો ન ઉસ્સહતિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતુ’ન્તિ – અનુરુદ્ધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘સચે, તાત અનુરુદ્ધ, ભદ્દિયો સક્યરાજા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, એવં ત્વમ્પિ પબ્બજાહી’’તિ. અથ ખો અનુરુદ્ધો સક્કો યેન ભદ્દિયો સક્યરાજા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભદ્દિયં સક્યરાજાનં એતદવોચ – ‘‘મમ ખો, સમ્મ, પબ્બજ્જા તવ પટિબદ્ધા’’તિ. ‘‘સચે તે, સમ્મ, પબ્બજ્જા મમ પટિબદ્ધા વા અપ્પટિબદ્ધા વા સા હોતુ, અહં તયા; યથા સુખં પબ્બજાહી’’તિ. ‘‘એહિ, સમ્મ, ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘નાહં, સમ્મ, સક્કોમિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતુન્તિ. યં તે સક્કા અઞ્ઞં મયા કાતું, ક્યાહં [ત્યાહં (સી. સ્યા.)] કરિસ્સામિ. ત્વં પબ્બજાહી’’તિ. ‘‘માતા ખો મં, સમ્મ, એવમાહ – ‘સચે, તાત અનુરુદ્ધ, ભદ્દિયો સક્યરાજા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, એવં ત્વમ્પિ પબ્બજાહી’’’તિ. ‘‘ભાસિતા ખો પન તે, સમ્મ, એસા વાચા. સચે તે, સમ્મ, પબ્બજ્જા મમ પટિબદ્ધા વા, અપ્પટિબદ્ધા વા સા હોતુ, અહં તયા; યથા સુખં પબ્બજાહી’’તિ. ‘‘એહિ, સમ્મ, ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા સચ્ચવાદિનો હોન્તિ, સચ્ચપટિઞ્ઞા. અથ ખો ભદ્દિયો સક્યરાજા અનુરુદ્ધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, સત્તવસ્સાનિ. સત્તન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘અતિચિરં, સમ્મ, સત્તવસ્સાનિ. નાહં સક્કોમિ સત્તવસ્સાનિ આગમેતુ’’ન્તિ. ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, છવસ્સાનિ…પે… પઞ્ચવસ્સાનિ… ચત્તારિ વસ્સાનિ… તીણિ વસ્સાનિ… દ્વે વસ્સાનિ… એકં વસ્સં. એકસ્સ વસ્સસ્સ અચ્ચયેન ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘અતિચિરં, સમ્મ, એકવસ્સં. નાહં સક્કોમિ એકં વસ્સં આગમેતુ’’ન્તિ. ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, સત્તમાસે. સત્તન્નં માસાનં અચ્ચયેન ઉભોપિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘અતિચિરં, સમ્મ, સત્તમાસા. નાહં સક્કોમિ સત્તમાસે આગમેતુ’’ન્તિ. ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, છ માસે…પે… પઞ્ચ માસે… ચત્તારો માસે… તયો માસે… દ્વે માસે… એકં માસં… અડ્ઢમાસં. અડ્ઢમાસસ્સ અચ્ચયેન ઉભોપિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘અતિચિરં, સમ્મ, અડ્ઢમાસો. નાહં સક્કોમિ અડ્ઢમાસં આગમેતુ’’ન્તિ. ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, સત્તાહં યાવાહં પુત્તે ચ ભાતરો ચ રજ્જં નિય્યાદેમી’’તિ. ‘‘ન ચિરં, સમ્મ, સત્તાહો, આગમેસ્સામી’’તિ.

૩૩૧. અથ ખો ભદ્દિયો ચ સક્યરાજા અનુરુદ્ધો ચ આનન્દો ચ ભગુ ચ કિમિલો ચ દેવદત્તો ચ, ઉપાલિકપ્પકેન સત્તમા, યથા પુરે ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તિ, એવમેવ ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય નિય્યિંસુ. તે દૂરં ગન્ત્વા સેનં નિવત્તાપેત્વા પરવિસયં ઓક્કમિત્વા આભરણં ઓમુઞ્ચિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગેન ભણ્ડિકં બન્ધિત્વા ઉપાલિં કપ્પકં એતદવોચું – ‘‘હન્દ, ભણે ઉપાલિ, નિવત્તસ્સુ; અલં તે એત્તકં જીવિકાયા’’તિ. અથ ખો ઉપાલિસ્સ કપ્પકસ્સ નિવત્તન્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ચણ્ડા ખો સાકિયા; ઇમિના કુમારા નિપ્પાતિતાતિ ઘાતાપેય્યુમ્પિ મં. ઇમે હિ નામ સક્યકુમારા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સન્તિ. કિમઙ્ગ [કિમઙ્ગ (સી.)] પનાહ’’ન્તિ. ભણ્ડિકં મુઞ્ચિત્વા તં ભણ્ડં રુક્ખે આલગ્ગેત્વા ‘યો પસ્સતિ, દિન્નંયેવ હરતૂ’તિ વત્વા યેન તે સક્યકુમારા તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસાસું ખો તે સક્યકુમારા ઉપાલિં કપ્પકં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન ઉપાલિં કપ્પકં એતદવોચું – ‘‘કિસ્સ, ભણે ઉપાલિ, નિવત્તેસી’’તિ? ‘‘ઇધ મે, અય્યપુત્તા, નિવત્તન્તસ્સ એતદહોસિ – ‘ચણ્ડા ખો સાકિયા; ઇમિના કુમારા નિપ્પાતિતાતિ ઘાતાપેય્યુમ્પિ મં. ઇમે હિ નામ સક્યકુમારા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સન્તિ. કિમઙ્ગ પનાહ’ન્તિ. સો ખો અહં, અય્યપુત્તા, ભણ્ડિકં મુઞ્ચિત્વા તં ભણ્ડં રુક્ખે આલગ્ગેત્વા ‘યો પસ્સતિ, દિન્નઞ્ઞેવ હરતૂ’તિ વત્વા તતોમ્હિ પટિનિવત્તો’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ, ભણે ઉપાલિ, અકાસિ યમ્પિ ન નિવત્તો [યં નિવત્તો (સી.), યં પન નિવત્તો (સ્યા.)]. ચણ્ડા ખો સાકિયા; ઇમિના કુમારા નિપ્પાતિતાતિ ઘાતાપેય્યુમ્પિ ત’’ન્તિ.

અથ ખો સક્યકુમારા ઉપાલિં કપ્પકં આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે સક્યકુમારા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘મયં, ભન્તે, સાકિયા નામ માનસ્સિનો. અયં, ભન્તે, ઉપાલિ કપ્પકો અમ્હાકં દીઘરત્તં પરિચારકો. ઇમં ભગવા પઠમં પબ્બાજેતુ. ઇમસ્સ મયં અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્મં કરિસ્સામ. એવં અમ્હાકં સાકિયાનં સાકિયમાનો નિમ્માનાયિસ્સતી’’તિ [નિમ્માદયિસ્સતીતિ (સી.), નિમ્માનિયિસ્સતીતિ (સ્યા.)].

અથ ખો ભગવા ઉપાલિં કપ્પકં પઠમં પબ્બાજેસિ, પચ્છા તે સક્યકુમારે. અથ ખો આયસ્મા ભદ્દિયો તેનેવ અન્તરવસ્સેન તિસ્સો વિજ્જા સચ્છાકાસિ. આયસ્મા અનુરુદ્ધો દિબ્બચક્ખું ઉપ્પાદેસિ. આયસ્મા આનન્દો સોતાપત્તિફલં સચ્છાકાસિ. દેવદત્તો પોથુજ્જનિકં ઇદ્ધિં અભિનિપ્ફાદેસિ.

૩૩૨. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ભદ્દિયો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, ભદ્દિયો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ. નિસ્સંસયં ખો, ભન્તે, આયસ્મા ભદ્દિયો અનભિરતોવ બ્રહ્મચરિયં ચરતિ. તંયેવ વા પુરિમં રજ્જસુખં સમનુસ્સરન્તો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’’’ન્તિ.

અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન ભદ્દિયં ભિક્ખું આમન્તેહિ – ‘સત્થા તં, આવુસો ભદ્દિય, આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ભદ્દિયો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ભદ્દિયં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો ભદ્દિય, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા ભદ્દિયો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં ભદ્દિયં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભદ્દિય, અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’’’ન્તિ? ‘‘એવં ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન ત્વં, ભદ્દિય, અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘અહો સુખં અહો સુખ’’’ન્તિ? ‘‘પુબ્બે મે, ભન્તે, રઞ્ઞો સતોપિ અન્તોપિ અન્તેપુરે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, બહિપિ અન્તેપુરે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, અન્તોપિ નગરે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, બહિપિ નગરે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, અન્તોપિ જનપદે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, બહિપિ જનપદે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ. સો ખો અહં, ભન્તે, એવં રક્ખિતોપિ ગોપિતોપિ સન્તો ભીતો ઉબ્બિગ્ગો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રસ્તો વિહરામિ. એતરહિ ખો પન અહં એકો, ભન્તે, અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભીતો અનુબ્બિગ્ગો અનુસ્સઙ્કી અનુત્રસ્તો અપ્પોસ્સુક્કો પન્નલોમો પરદત્તવુત્તો મિગભૂતેન ચેતસા વિહરામીતિ. ઇમં ખો અહં, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેમિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

[ઉદા. ૨૦] ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા, ઇતિ ભવાભવતઞ્ચ વીતિવત્તો;

તં વિગતભયં સુખિં અસોકં, દેવા નાનુભવન્તિ દસ્સનાયા’’તિ.