૧. પઠમભાણવારો

છસક્યપબ્બજ્જાકથા

૩૩૦. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા અનુપિયાયં વિહરતિ, અનુપિયં નામ મલ્લાનં નિગમો. તેન ખો પન સમયેન અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા સક્યકુમારા ભગવન્તં પબ્બજિતં અનુપબ્બજન્તિ. તેન ખો પન સમયેન મહાનામો ચ સક્કો અનુરુદ્ધો ચ સક્કો દ્વેભાતિકા હોન્તિ. અનુરુદ્ધો સક્કો સુખુમાલો હોતિ. તસ્સ તયો પાસાદા હોન્તિ – એકો હેમન્તિકો, એકો ગિમ્હિકો, એકો વસ્સિકો. સો વસ્સિકે પાસાદે ચત્તારો માસે [વસ્સિકે પાસાદે વસ્સિકે ચત્તારો માસે (સી.)] નિપ્પુરિસેહિ તૂરિયેહિ પરિચારયમાનો [પરિચારિયમાનો (ક.)] ન હેટ્ઠાપાસાદં ઓરોહતિ. અથ ખો મહાનામસ્સ સક્કસ્સ એતદહોસિ – ‘‘એતરહિ ખો અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા સક્યકુમારા ભગવન્તં પબ્બજિતં અનુપબ્બજન્તિ. અમ્હાકઞ્ચ પન કુલા નત્થિ કોચિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. યંનૂનાહં વા પબ્બજેય્યં, અનુરુદ્ધો વા’’તિ. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન અનુરુદ્ધો સક્કો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા અનુરુદ્ધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘એતરહિ, તાત અનુરુદ્ધ, અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા સક્યકુમારા ભગવન્તં પબ્બજિતં અનુપબ્બજન્તિ. અમ્હાકઞ્ચ પન કુલા નત્થિ કોચિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. તેન હિ ત્વં વા પબ્બજ, અહં વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘અહં ખો સુખુમાલો, નાહં સક્કોમિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું. ત્વં પબ્બજાહી’’તિ. ‘‘એહિ ખો તે, તાત અનુરુદ્ધ, ઘરાવાસત્થં અનુસાસિસ્સામિ. પઠમં ખેત્તં કસાપેતબ્બં. કસાપેત્વા વપાપેતબ્બં. વપાપેત્વા ઉદકં અભિનેતબ્બં. ઉદકં અભિનેત્વા ઉદકં નિન્નેતબ્બં. ઉદકં નિન્નેત્વા નિદ્ધાપેતબ્બં. નિદ્ધાપેત્વા [નિડ્ડહેતબ્બં, નિડ્ડહેત્વા (સી.)] લવાપેતબ્બં. લવાપેત્વા ઉબ્બાહાપેતબ્બં. ઉબ્બાહાપેત્વા પુઞ્જં કારાપેતબ્બં. પુઞ્જં કારાપેત્વા મદ્દાપેતબ્બં. મદ્દાપેત્વા પલાલાનિ ઉદ્ધરાપેતબ્બાનિ. પલાલાનિ ઉદ્ધરાપેત્વા ભુસિકા ઉદ્ધરાપેતબ્બા. ભુસિકં ઉદ્ધરાપેત્વા ઓપુનાપેતબ્બં [ઓફુનાપેતબ્બં (સ્યા. ક.), ઓફુણાપેતબ્બં (યોજના)]. ઓપુનાપેત્વા અતિહરાપેતબ્બં. અતિહરાપેત્વા આયતિમ્પિ વસ્સં એવમેવ કાતબ્બં, આયતિમ્પિ વસ્સં એવમેવ કાતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘ન કમ્મા ખીયન્તિ? ન કમ્માનં અન્તો પઞ્ઞાયતિ? કદા કમ્મા ખીયિસ્સન્તિ? કદા કમ્માનં અન્તો પઞ્ઞાયિસ્સતિ? કદા મયં અપ્પોસ્સુક્કા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેસ્સામા’’તિ? ‘‘ન હિ, તાત અનુરુદ્ધ, કમ્મા ખીયન્તિ. ન કમ્માનં અન્તો પઞ્ઞાયતિ. અખીણેવ કમ્મે પિતરો ચ પિતામહા ચ કાલઙ્કતા’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વઞ્ઞેવ ઘરાવાસત્થેન ઉપજાનાહિ. અહં અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો અનુરુદ્ધો સક્કો યેન માતા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા માતરં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, અમ્મ, અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું. અનુજાનાહિ મં અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાયા’’તિ. એવં વુત્તે અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ માતા અનુરુદ્ધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘તુમ્હે ખો મે, તાત અનુરુદ્ધ, દ્વે પુત્તા પિયા મનાપા અપ્પટિકૂલા. મરણેનપિ વો અકામકા વિના ભવિસ્સામિ. કિં પનાહં તુમ્હે જીવન્તે અનુજાનિસ્સામિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાયા’’તિ? દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો અનુરુદ્ધો સક્કો માતરં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, અમ્મ, અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતું. અનુજાનાહિ મં અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જાયા’’તિ [ઇમસ્સ અનન્તરં કેસુચિ પોત્થકેસુ એવમ્પિ પાઠો દિસ્સતિ –- ‘‘એવં વુત્તે અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ માતા એવમાહ ‘સચે તાત અનુરુદ્ધ ભદ્દિયો સક્યરાજા સક્યાનં રજ્જં કારેતિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, એવં ત્વમ્પિ પબ્બજાહી’’’તિ]. તેન ખો પન સમયેન ભદ્દિયો સક્યરાજા સક્યાનં રજ્જં કારેતિ. સો ચ અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ સહાયો હોતિ. અથ ખો અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ માતા – ‘અયં ખો ભદ્દિયો સક્યરાજા સક્યાનં રજ્જં કારેતિ; અનુરુદ્ધસ્સ સક્કસ્સ સહાયો; સો ન ઉસ્સહતિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતુ’ન્તિ – અનુરુદ્ધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘સચે, તાત અનુરુદ્ધ, ભદ્દિયો સક્યરાજા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, એવં ત્વમ્પિ પબ્બજાહી’’તિ. અથ ખો અનુરુદ્ધો સક્કો યેન ભદ્દિયો સક્યરાજા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભદ્દિયં સક્યરાજાનં એતદવોચ – ‘‘મમ ખો, સમ્મ, પબ્બજ્જા તવ પટિબદ્ધા’’તિ. ‘‘સચે તે, સમ્મ, પબ્બજ્જા મમ પટિબદ્ધા વા અપ્પટિબદ્ધા વા સા હોતુ, અહં તયા; યથા સુખં પબ્બજાહી’’તિ. ‘‘એહિ, સમ્મ, ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘નાહં, સમ્મ, સક્કોમિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતુન્તિ. યં તે સક્કા અઞ્ઞં મયા કાતું, ક્યાહં [ત્યાહં (સી. સ્યા.)] કરિસ્સામિ. ત્વં પબ્બજાહી’’તિ. ‘‘માતા ખો મં, સમ્મ, એવમાહ – ‘સચે, તાત અનુરુદ્ધ, ભદ્દિયો સક્યરાજા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, એવં ત્વમ્પિ પબ્બજાહી’’’તિ. ‘‘ભાસિતા ખો પન તે, સમ્મ, એસા વાચા. સચે તે, સમ્મ, પબ્બજ્જા મમ પટિબદ્ધા વા, અપ્પટિબદ્ધા વા સા હોતુ, અહં તયા; યથા સુખં પબ્બજાહી’’તિ. ‘‘એહિ, સમ્મ, ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા સચ્ચવાદિનો હોન્તિ, સચ્ચપટિઞ્ઞા. અથ ખો ભદ્દિયો સક્યરાજા અનુરુદ્ધં સક્કં એતદવોચ – ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, સત્તવસ્સાનિ. સત્તન્નં વસ્સાનં અચ્ચયેન ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘અતિચિરં, સમ્મ, સત્તવસ્સાનિ. નાહં સક્કોમિ સત્તવસ્સાનિ આગમેતુ’’ન્તિ. ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, છવસ્સાનિ…પે… પઞ્ચવસ્સાનિ… ચત્તારિ વસ્સાનિ… તીણિ વસ્સાનિ… દ્વે વસ્સાનિ… એકં વસ્સં. એકસ્સ વસ્સસ્સ અચ્ચયેન ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘અતિચિરં, સમ્મ, એકવસ્સં. નાહં સક્કોમિ એકં વસ્સં આગમેતુ’’ન્તિ. ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, સત્તમાસે. સત્તન્નં માસાનં અચ્ચયેન ઉભોપિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘અતિચિરં, સમ્મ, સત્તમાસા. નાહં સક્કોમિ સત્તમાસે આગમેતુ’’ન્તિ. ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, છ માસે…પે… પઞ્ચ માસે… ચત્તારો માસે… તયો માસે… દ્વે માસે… એકં માસં… અડ્ઢમાસં. અડ્ઢમાસસ્સ અચ્ચયેન ઉભોપિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘અતિચિરં, સમ્મ, અડ્ઢમાસો. નાહં સક્કોમિ અડ્ઢમાસં આગમેતુ’’ન્તિ. ‘‘આગમેહિ, સમ્મ, સત્તાહં યાવાહં પુત્તે ચ ભાતરો ચ રજ્જં નિય્યાદેમી’’તિ. ‘‘ન ચિરં, સમ્મ, સત્તાહો, આગમેસ્સામી’’તિ.

૩૩૧. અથ ખો ભદ્દિયો ચ સક્યરાજા અનુરુદ્ધો ચ આનન્દો ચ ભગુ ચ કિમિલો ચ દેવદત્તો ચ, ઉપાલિકપ્પકેન સત્તમા, યથા પુરે ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય ઉય્યાનભૂમિં નિય્યન્તિ, એવમેવ ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય નિય્યિંસુ. તે દૂરં ગન્ત્વા સેનં નિવત્તાપેત્વા પરવિસયં ઓક્કમિત્વા આભરણં ઓમુઞ્ચિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગેન ભણ્ડિકં બન્ધિત્વા ઉપાલિં કપ્પકં એતદવોચું – ‘‘હન્દ, ભણે ઉપાલિ, નિવત્તસ્સુ; અલં તે એત્તકં જીવિકાયા’’તિ. અથ ખો ઉપાલિસ્સ કપ્પકસ્સ નિવત્તન્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ચણ્ડા ખો સાકિયા; ઇમિના કુમારા નિપ્પાતિતાતિ ઘાતાપેય્યુમ્પિ મં. ઇમે હિ નામ સક્યકુમારા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સન્તિ. કિમઙ્ગ [કિમઙ્ગ (સી.)] પનાહ’’ન્તિ. ભણ્ડિકં મુઞ્ચિત્વા તં ભણ્ડં રુક્ખે આલગ્ગેત્વા ‘યો પસ્સતિ, દિન્નંયેવ હરતૂ’તિ વત્વા યેન તે સક્યકુમારા તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસાસું ખો તે સક્યકુમારા ઉપાલિં કપ્પકં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન ઉપાલિં કપ્પકં એતદવોચું – ‘‘કિસ્સ, ભણે ઉપાલિ, નિવત્તેસી’’તિ? ‘‘ઇધ મે, અય્યપુત્તા, નિવત્તન્તસ્સ એતદહોસિ – ‘ચણ્ડા ખો સાકિયા; ઇમિના કુમારા નિપ્પાતિતાતિ ઘાતાપેય્યુમ્પિ મં. ઇમે હિ નામ સક્યકુમારા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સન્તિ. કિમઙ્ગ પનાહ’ન્તિ. સો ખો અહં, અય્યપુત્તા, ભણ્ડિકં મુઞ્ચિત્વા તં ભણ્ડં રુક્ખે આલગ્ગેત્વા ‘યો પસ્સતિ, દિન્નઞ્ઞેવ હરતૂ’તિ વત્વા તતોમ્હિ પટિનિવત્તો’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ, ભણે ઉપાલિ, અકાસિ યમ્પિ ન નિવત્તો [યં નિવત્તો (સી.), યં પન નિવત્તો (સ્યા.)]. ચણ્ડા ખો સાકિયા; ઇમિના કુમારા નિપ્પાતિતાતિ ઘાતાપેય્યુમ્પિ ત’’ન્તિ.

અથ ખો સક્યકુમારા ઉપાલિં કપ્પકં આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે સક્યકુમારા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘મયં, ભન્તે, સાકિયા નામ માનસ્સિનો. અયં, ભન્તે, ઉપાલિ કપ્પકો અમ્હાકં દીઘરત્તં પરિચારકો. ઇમં ભગવા પઠમં પબ્બાજેતુ. ઇમસ્સ મયં અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્મં કરિસ્સામ. એવં અમ્હાકં સાકિયાનં સાકિયમાનો નિમ્માનાયિસ્સતી’’તિ [નિમ્માદયિસ્સતીતિ (સી.), નિમ્માનિયિસ્સતીતિ (સ્યા.)].

અથ ખો ભગવા ઉપાલિં કપ્પકં પઠમં પબ્બાજેસિ, પચ્છા તે સક્યકુમારે. અથ ખો આયસ્મા ભદ્દિયો તેનેવ અન્તરવસ્સેન તિસ્સો વિજ્જા સચ્છાકાસિ. આયસ્મા અનુરુદ્ધો દિબ્બચક્ખું ઉપ્પાદેસિ. આયસ્મા આનન્દો સોતાપત્તિફલં સચ્છાકાસિ. દેવદત્તો પોથુજ્જનિકં ઇદ્ધિં અભિનિપ્ફાદેસિ.

૩૩૨. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ભદ્દિયો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, ભદ્દિયો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ. નિસ્સંસયં ખો, ભન્તે, આયસ્મા ભદ્દિયો અનભિરતોવ બ્રહ્મચરિયં ચરતિ. તંયેવ વા પુરિમં રજ્જસુખં સમનુસ્સરન્તો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’’’ન્તિ.

અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન ભદ્દિયં ભિક્ખું આમન્તેહિ – ‘સત્થા તં, આવુસો ભદ્દિય, આમન્તેતી’’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા ભદ્દિયો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ભદ્દિયં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો ભદ્દિય, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા ભદ્દિયો તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં ભદ્દિયં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભદ્દિય, અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’’’ન્તિ? ‘‘એવં ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન ત્વં, ભદ્દિય, અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘અહો સુખં અહો સુખ’’’ન્તિ? ‘‘પુબ્બે મે, ભન્તે, રઞ્ઞો સતોપિ અન્તોપિ અન્તેપુરે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, બહિપિ અન્તેપુરે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, અન્તોપિ નગરે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, બહિપિ નગરે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, અન્તોપિ જનપદે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, બહિપિ જનપદે રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ. સો ખો અહં, ભન્તે, એવં રક્ખિતોપિ ગોપિતોપિ સન્તો ભીતો ઉબ્બિગ્ગો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રસ્તો વિહરામિ. એતરહિ ખો પન અહં એકો, ભન્તે, અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભીતો અનુબ્બિગ્ગો અનુસ્સઙ્કી અનુત્રસ્તો અપ્પોસ્સુક્કો પન્નલોમો પરદત્તવુત્તો મિગભૂતેન ચેતસા વિહરામીતિ. ઇમં ખો અહં, ભન્તે, અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો અરઞ્ઞગતોપિ રુક્ખમૂલગતોપિ સુઞ્ઞાગારગતોપિ અભિક્ખણં ઉદાનં ઉદાનેમિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

[ઉદા. ૨૦] ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા, ઇતિ ભવાભવતઞ્ચ વીતિવત્તો;

તં વિગતભયં સુખિં અસોકં, દેવા નાનુભવન્તિ દસ્સનાયા’’તિ.

દેવદત્તવત્થુ

૩૩૩. અથ ખો ભગવા અનુપિયાયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન કોસમ્બી તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન કોસમ્બી તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. અથ ખો દેવદત્તસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘કં નુ ખો અહં પસાદેય્યં, યસ્મિં મે પસન્ને બહુલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ? અથ ખો દેવદત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો અજાતસત્તુ કુમારો તરુણો ચેવ આયતિં ભદ્દો ચ. યંનૂનાહં અજાતસત્તું કુમારં પસાદેય્યં. તસ્મિં મે પસન્ને બહુલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ.

અથ ખો દેવદત્તો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન રાજગહં તેન પક્કામિ. અનુપુબ્બેન યેન રાજગહં તદવસરિ. અથ ખો દેવદત્તો સકવણ્ણં પટિસંહરિત્વા કુમારકવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા અહિમેખલિકાય અજાતસત્તુસ્સ કુમારસ્સ ઉચ્છઙ્ગે [ઉચ્ચઙ્કે (સ્યા.)] પાતુરહોસિ. અથ ખો અજાતસત્તુ કુમારો ભીતો અહોસિ, ઉબ્બિગ્ગો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રસ્તો. અથ ખો દેવદત્તો અજાતસત્તું કુમારં એતદવોચ – ‘‘ભાયસિ મં ત્વં કુમારા’’તિ? ‘‘આમ, ભાયામિ. કોસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘અહં દેવદત્તો’’તિ. ‘‘સચે ખો ત્વં, ભન્તે, અય્યો દેવદત્તો, ઇઙ્ઘ સકેનેવ વણ્ણેન પાતુભવસ્સૂ’’તિ. અથ ખો દેવદત્તો કુમારકવણ્ણં પટિસંહરિત્વા સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધરો અજાતસત્તુસ્સ કુમારસ્સ પુરતો અટ્ઠાસિ. અથ ખો અજાતસત્તુ કુમારો દેવદત્તસ્સ ઇમિના ઇદ્ધિપાટિહારિયેન અભિપ્પસન્નો પઞ્ચહિ રથસતેહિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, પઞ્ચ ચ થાલિપાકસતાનિ ભત્તાભિહારો અભિહરીયતિ. અથ ખો દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકેન અભિભૂતસ્સ પરિયાદિન્નચિત્તસ્સ એવરૂપં ઇચ્છાગતં ઉપ્પજ્જિ – ‘‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિ. સહ ચિત્તુપ્પાદાવ દેવદત્તો તસ્સા ઇદ્ધિયા પરિહાયિ.

[અ. નિ. ૫.૧૦૦] તેન ખો પન સમયેન કકુધો નામ કોળિયપુત્તો, આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ઉપટ્ઠાકો, અધુના કાલઙ્કતો અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો. તસ્સ એવરૂપો અત્તભાવપ્પટિલાભો હોતિ – સેય્યથાપિ નામ દ્વે વા તીણિ વા માગધકાનિ [માગધિકાનિ (સ્યા.)] ગામક્ખેત્તાનિ. સો તેન અત્તભાવપ્પટિલાભેન નેવ અત્તાનં ન પરં બ્યાબાધેતિ. અથ ખો કકુધો દેવપુત્તો યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો કકુધો દેવપુત્તો આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ – ‘‘દેવદત્તસ્સ, ભન્તે, લાભસક્કારસિલોકેન અભિભૂતસ્સ પરિયાદિન્નચિત્તસ્સ [પરિયાદિણ્ણચિત્તસ્સ (ક.)] એવરૂપં ઇચ્છાગતં ઉપ્પજ્જિ – ‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’તિ. સહ ચિત્તુપ્પાદાવ ભન્તે, દેવદત્તો તસ્સા ઇદ્ધિયા પરિહીનો’’તિ. ઇદમવોચ કકુધો દેવપુત્તો. ઇદં વત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવ અન્તરધાયિ.

અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કકુધો નામ, ભન્તે, કોળિયપુત્તો મમ ઉપટ્ઠાકો અધુના કાલઙ્કતો અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો. તસ્સ એવરૂપો અત્તભાવપ્પટિલાભો – સેય્યથાપિ નામ દ્વે વા તીણિ વા માગધકાનિ ગામક્ખેત્તાનિ. સો તેન અત્તભાવપ્પટિલાભેન નેવ અત્તાનં ન પરં બ્યાબાધેતિ. અથ ખો, ભન્તે, કકુધો દેવપુત્તો યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો, ભન્તે, કકુધો દેવપુત્તો મં એતદવોચ – ‘દેવદત્તસ્સ, ભન્તે, લાભસક્કારસિલોકેન અભિભૂતસ્સ પરિયાદિન્નચિત્તસ્સ એવરૂપં ઇચ્છાગતં ઉપ્પજ્જિ – અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામીતિ. સહ ચિત્તુપ્પાદાવ ભન્તે, દેવદત્તો તસ્સા ઇદ્ધિયા પરિહીનો’તિ. ઇદમવોચ, ભન્તે, કકુધો દેવપુત્તો. ઇદં વત્વા મં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવ અન્તરધાયી’’તિ.

‘‘કિં પન તે, મોગ્ગલ્લાન, કકુધો દેવપુત્તો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો? યં કિઞ્ચિ કકુધો દેવપુત્તો ભાસતિ સબ્બં તં તથેવ હોતિ, નો અઞ્ઞથા’’તિ? ‘‘ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો ચ મે, ભન્તે, કકુધો દેવપુત્તો. યં કિઞ્ચિ કકુધો દેવપુત્તો ભાસતિ સબ્બં તં તથેવ હોતિ, નો અઞ્ઞથા’’તિ. ‘‘રક્ખસ્સેતં, મોગ્ગલ્લાન, વાચં. રક્ખસ્સેતં, મોગ્ગલ્લાન, વાચં. ઇદાનિ સો મોઘપુરિસો અત્તનાવ અત્તાનં પાતુકરિસ્સતિ.

પઞ્ચસત્થુકથા

૩૩૪. [અ. નિ. ૫.૧૦૦] ‘‘પઞ્ચિમે, મોગ્ગલ્લાન, સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે પઞ્ચ? ‘‘ઇધ, મોગ્ગલ્લાન, એકચ્ચો સત્થા અપરિસુદ્ધસીલો સમાનો ‘પરિસુદ્ધસીલોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે સીલં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ. તમેનં સાવકા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા અપરિસુદ્ધસીલો સમાનો ‘પરિસુદ્ધસીલોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે સીલં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. મયઞ્ચેવ ખો પન ગિહીનં આરોચેય્યામ, નાસ્સસ્સ મનાપં. યં ખો પનસ્સ અમનાપં, કથં નં મયં તેન સમુદાચરેય્યામ? સમ્મન્નતિ ખો પન ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન – યં તુમો કરિસ્સતિ, તુમોવ તેન પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ. એવરૂપં ખો, મોગ્ગલ્લાન, સત્થારં સાવકા સીલતો રક્ખન્તિ; એવરૂપો ચ પન સત્થા સાવકેહિ સીલતો રક્ખં પચ્ચાસીસતિ [પચ્ચાસિંસતિ (સી. સ્યા.)].

‘‘પુન ચપરં, મોગ્ગલ્લાન, ઇધેકચ્ચો સત્થા અપરિસુદ્ધાજીવો સમાનો ‘પરિસુદ્ધાજીવોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધો મે આજીવો પરિયોદાતો અસંકિલિટ્ઠો’તિ ચ. તમેનં સાવકા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા અપરિસુદ્ધાજીવો સમાનો ‘પરિસુદ્ધાજીવોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધો મે આજીવો પરિયોદાતો અસંકિલિટ્ઠો’તિ ચ. મયઞ્ચેવ ખો પન ગિહીનં આરોચેય્યામ, નાસ્સસ્સ મનાપં. યં ખો પનસ્સ અમનાપં, કથં ન મયં તેન સમુદાચરેય્યામ? સમ્મન્નતિ ખો પન ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન – યં તુમો કરિસ્સતિ, તુમોવ તેન પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ. એવરૂપં ખો, મોગ્ગલ્લાન, સત્થારં સાવકા આજીવતો રક્ખન્તિ; એવરૂપો ચ પન સત્થા સાવકેહિ આજીવતો રક્ખં પચ્ચાસીસતિ.

‘‘પુન ચપરં, મોગ્ગલ્લાન, ઇધેકચ્ચો સત્થા અપરિસુદ્ધધમ્મદેસનો સમાનો ‘પરિસુદ્ધધમ્મદેસનોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધા મે ધમ્મદેસના પરિયોદાતા અસંકિલિટ્ઠા’તિ ચ. તમેનં સાવકા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા અપરિસુદ્ધધમ્મદેસનો સમાનો ‘પરિસુદ્ધધમ્મદેસનોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધા મે ધમ્મદેસના પરિયોદાતા અસંકિલિટ્ઠા’તિ ચ. મયઞ્ચેવ ખો પન ગિહીનં આરોચેય્યામ, નાસ્સસ્સ મનાપં. યં ખો પનસ્સ અમનાપં, કથં નં મયં તેન સમુદાચરેય્યામ? સમ્મન્નતિ ખો પન ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન – યં તુમો કરિસ્સતિ, તુમોવ તેન પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ. એવરૂપં ખો, મોગ્ગલ્લાન, સત્થારં સાવકા ધમ્મદેસનતો રક્ખન્તિ; એવરૂપો ચ પન સત્થા સાવકેહિ ધમ્મદેસનતો રક્ખં પચ્ચાસીસતિ.

‘‘પુન ચપરં, મોગ્ગલ્લાન, ઇધેકચ્ચો સત્થા અપરિસુદ્ધવેય્યાકરણો સમાનો ‘પરિસુદ્ધવેય્યાકરણોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે વેય્યાકરણં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. તમેનં સાવકા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા અપરિસુદ્ધવેય્યાકરણો સમાનો ‘પરિસુદ્ધવેય્યાકરણોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે વેય્યાકરણં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. મયઞ્ચેવ ખો પન ગિહીનં આરોચેય્યામ, નાસ્સસ્સ મનાપં. યં ખો પનસ્સ અમનાપં, કથં નં મયં તેન સમુદાચરેય્યામ? સમ્મન્નતિ ખો પન ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન – યં તુમો કરિસ્સતિ, તુમોવ તેન પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ. એવરૂપં ખો, મોગ્ગલ્લાન, સત્થારં સાવકા વેય્યાકરણતો રક્ખન્તિ; એવરૂપો ચ પન સત્થા સાવકેહિ વેય્યાકરણતો રક્ખં પચ્ચાસીસતિ.

‘‘પુન ચપરં, મોગ્ગલ્લાન, ઇધેકચ્ચો સત્થા અપરિસુદ્ધઞાણદસ્સનો સમાનો ‘પરિસુદ્ધઞાણદસ્સનોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે ઞાણદસ્સનં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. તમેનં સાવકા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો ભવં સત્થા અપરિસુદ્ધઞાણદસ્સનો સમાનો ‘પરિસુદ્ધઞાણદસ્સનોમ્હી’તિ પટિજાનાતિ ‘પરિસુદ્ધં મે ઞાણદસ્સનં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. મયઞ્ચેવ ખો પન ગિહીનં આરોચેય્યામ, નાસ્સસ્સ મનાપં. યં ખો પનસ્સ અમનાપં, કથં નં મયં તેન સમુદાચરેય્યામ? સમ્મન્નતિ ખો પન ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન – યં તુમો કરિસ્સતિ, તુમોવ તેન પઞ્ઞાયિસ્સતી’તિ. એવરૂપં ખો, મોગ્ગલ્લાન, સત્થારં સાવકા ઞાણદસ્સનતો રક્ખન્તિ; એવરૂપો ચ પન સત્થા સાવકેહિ ઞાણદસ્સનતો રક્ખં પચ્ચાસીસતીતિ. ઇમે ખો, મોગ્ગલ્લાન, પઞ્ચ સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં.

‘‘અહં ખો પન, મોગ્ગલ્લાન, પરિસુદ્ધસીલો સમાનો ‘પરિસુદ્ધસીલોમ્હી’તિ પટિજાનામિ ‘પરિસુદ્ધં મે સીલં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. ન ચ મં સાવકા સીલતો રક્ખન્તિ; ન ચાહં સાવકેહિ સીલતો રક્ખં પચ્ચાસીસામિ. પરિસુદ્ધાજીવો સમાનો…પે… પરિસુદ્ધધમ્મદેસનો સમાનો…પે… પરિસુદ્ધવેય્યાકરણો સમાનો…પે… પરિસુદ્ધઞાણદસ્સનો સમાનો ‘પરિસુદ્ધઞાણદસ્સનોમ્હી’તિ પટિજાનામિ ‘પરિસુદ્ધં મે ઞાણદસ્સનં પરિયોદાતં અસંકિલિટ્ઠ’ન્તિ ચ. ન ચ મં સાવકા ઞાણદસ્સનતો રક્ખન્તિ; ન ચાહં સાવકેહિ ઞાણદસ્સનતો રક્ખં પચ્ચાસીસામી’’તિ.

૩૩૫. અથ ખો ભગવા કોસમ્બિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન રાજગહં તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન રાજગહં તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘દેવદત્તસ્સ, ભન્તે, અજાતસત્તુ કુમારો પઞ્ચહિ રથસતેહિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ; પઞ્ચ ચ થાલિપાકસતાનિ ભત્તાભિહારો અભિહરીયતી’’તિ. ‘‘મા, ભિક્ખવે, દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકં પિહયિત્થ. યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, દેવદત્તસ્સ અજાતસત્તુ કુમારો પઞ્ચહિ રથસતેહિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં ગમિસ્સતિ, પઞ્ચ ચ થાલિપાકસતાનિ ભત્તાભિહારો અભિહરીયિસ્સતિ, હાનિયેવ, ભિક્ખવે, દેવદત્તસ્સ પાટિકઙ્ખા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો વુડ્ઢિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચણ્ડસ્સ કુક્કુરસ્સ નાસાય પિત્તં ભિન્દેય્યું, એવઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, કુક્કુરો ભિય્યોસોમત્તાય ચણ્ડતરો અસ્સ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યાવકીવઞ્ચ દેવદત્તસ્સ અજાતસત્તુ કુમારો પઞ્ચહિ રથસતેહિ સાયં પાતં ઉપટ્ઠાનં ગમિસ્સતિ, પઞ્ચ ચ થાલિપાકસતાનિ ભત્તાભિહારો અભિહરીયિસ્સતિ, હાનિયેવ, ભિક્ખવે, દેવદત્તસ્સ પાટિકઙ્ખા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો વુડ્ઢિ.

[સં. નિ. ૨.૧૮૪; અ. નિ. ૪.૬૮] ‘‘અત્તવધાય, ભિક્ખવે, દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ, પરાભવાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કદલી અત્તવધાય ફલં દેતિ, પરાભવાય ફલં દેતિ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અત્તવધાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ, પરાભવાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વેળુ અત્તવધાય ફલં દેતિ, પરાભવાય ફલં દેતિ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અત્તવધાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ, પરાભવાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, નળો અત્તવધાય ફલં દેતિ, પરાભવાય ફલં દેતિ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અત્તવધાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ, પરાભવાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અસ્સતરી અત્તવધાય ગબ્ભં ગણ્હાતિ, પરાભવાય ગબ્ભં ગણ્હાતિ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અત્તવધાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ, પરાભવાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદી’’તિ.

[સં. નિ. ૧.૧૮૩, ૧.૨.૧૮૪, નેત્તિ. ૯૦] ‘‘ફલં વે કદલિં હન્તિ, ફલં વેળું ફલં નળં;

સક્કારો કાપુરિસં હન્તિ, ગબ્ભો અસ્સતરિં યથા’’તિ.

પઠમભાણવારો નિટ્ઠિતો.