૩. બ્રહ્મદણ્ડકથા

૪૪૫. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ભગવા મં, ભન્તે, પરિનિબ્બાનકાલે એવમાહ – ‘તેન હાનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન છન્નસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડં આણાપેતૂ’’’તિ. ‘‘પુચ્છિ પન ત્વં, આવુસો આનન્દ, ભગવન્તં – ‘કતમો પન, ભન્તે, બ્રહ્મદણ્ડો’’’તિ? ‘‘પુચ્છિં ખોહં, ભન્તે, ભગવન્તં – ‘કતમો પન, ભન્તે, બ્રહ્મદણ્ડો’’’તિ? ‘‘છન્નો, આનન્દ, ભિક્ખુ યં ઇચ્છેય્ય તં વદેય્ય. ભિક્ખૂહિ છન્નો ભિક્ખુ નેવ વત્તબ્બો, ન ઓવદિતબ્બો, નાનુસાસિતબ્બો’’તિ. ‘‘તેન હાવુસો આનન્દ, ત્વંયેવ છન્નસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડં આણાપેહી’’તિ. ‘‘કથાહં, ભન્તે, છન્નસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડં આણાપેમિ, ચણ્ડો સો ભિક્ખુ ફરુસો’’તિ? ‘તેન હાવુસો આનન્દ, બહુકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ નાવાય ઉજ્જવનિકાય કોસમ્બિં ઉજ્જવિ, નાવાય પચ્ચોરોહિત્વા રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ [ઉતેનસ્સ (ક.)] ઉય્યાનસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. તેન ખો પન સમયેન રાજા ઉદેનો ઉય્યાને પરિચારેસિ સદ્ધિં ઓરોધેન. અસ્સોસિ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો – ‘‘અમ્હાકં કિર આચરિયો અય્યો આનન્દો ઉય્યાનસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નો’’તિ. અથ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો રાજાનં ઉદેનં એતદવોચ – ‘‘અમ્હાકં કિર, દેવ, આચરિયો અય્યો આનન્દો ઉય્યાનસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નો. ઇચ્છામ મયં, દેવ, અય્યં આનન્દં પસ્સિતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ તુમ્હે સમણં આનન્દં પસ્સથા’’તિ.

અથ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધં આયસ્મા આનન્દો ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. અથ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો આયસ્મતા આનન્દેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગસતાનિ પાદાસિ. અથ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો આયસ્મતો આનન્દસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન રાજા ઉદેનો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો રાજા ઉદેનો ઓરોધં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન ઓરોધં એતદવોચ – ‘‘અપિ નુ ખો તુમ્હે સમણં આનન્દં પસ્સિત્થા’’તિ? ‘‘અપસ્સિમ્હા ખો મયં, દેવ, અય્યં આનન્દ’’ન્તિ. ‘‘અપિ નુ તુમ્હે સમણસ્સ આનન્દસ્સ કિઞ્ચિ અદત્થા’’તિ? ‘‘અદમ્હા ખો મયં, દેવ, અય્યસ્સ આનન્દસ્સ પઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગસતાની’’તિ. રાજા ઉદેનો ઉજ્ઝાયતિ ખિય્યતિ વિપાચેતિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણો આનન્દો તાવ બહું ચીવરં પટિગ્ગહેસ્સતિ! દુસ્સવાણિજ્જં વા સમણો આનન્દો કરિસ્સતિ, પગ્ગાહિકસાલં વા પસારેસ્સતી’’તિ!

અથ ખો રાજા ઉદેનો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા ઉદેનો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘આગમા નુ ખ્વિધ, ભો આનન્દ, અમ્હાકં ઓરોધો’’તિ? ‘‘આગમાસિ ખો તે ઇધ, મહારાજ, ઓરોધો’’તિ. ‘‘અપિ પન ભોતો આનન્દસ્સ કિઞ્ચિ અદાસી’’તિ? ‘‘અદાસિ ખો મે, મહારાજ, પઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગસતાની’’તિ. ‘‘કિં પન ભવં આનન્દો તાવ બહું ચીવરં કરિસ્સતી’’તિ? ‘‘યે [યે પન (ક.)] તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ દુબ્બલચીવરા તેહિ સદ્ધિં સંવિભજિસ્સામી’’તિ. ‘‘યાનિ ખો પન, ભો આનન્દ, પોરાણકાનિ દુબ્બલચીવરાનિ તાનિ કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તાનિ, મહારાજ, ઉત્તરત્થરણં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યાનિ પન, ભો આનન્દ, પોરાણકાનિ ઉત્તરત્થરણાનિ તાનિ કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તાનિ, મહારાજ, ભિસિચ્છવિયો કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યા પન, ભો આનન્દ, પોરાણકા ભિસિચ્છવિયો તા કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તા, મહારાજ, ભૂમત્થરણં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યાનિ પન, ભો આનન્દ, પોરાણકાનિ ભૂમત્થરણાનિ તાનિ કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તાનિ, મહારાજ, પાદપુઞ્છનિયો કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યા પન, ભો આનન્દ, પોરાણકા પાદપુઞ્છનિયો તા કથં કરિસ્સથા’’તિ?. ‘‘તા, મહારાજ, રજોહરણં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યાનિ પન, ભો આનન્દ, પોરાણકાનિ રજોહરણાનિ તાનિ કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તાનિ, મહારાજ, કોટ્ટેત્વા ચિક્ખલ્લેન મદ્દિત્વા પરિભણ્ડં લિમ્પિસ્સામા’’તિ.

અથ ખો રાજા ઉદેનો – સબ્બેવિમે સમણા સક્યપુત્તિયા યોનિસો ઉપનેન્તિ, ન કુલવં ગમેન્તીતિ – આયસ્મતો આનન્દસ્સ અઞ્ઞાનિપિ પઞ્ચ દુસ્સસતાનિ પાદાસિ. અયઞ્ચરહિ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પઠમં ચીવરભિક્ખા ઉપ્પજ્જિ ચીવરસહસ્સં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ઘોસિતારામો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો આયસ્મા છન્નો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં છન્નં આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ – ‘‘સઙ્ઘેન તે, આવુસો છન્ન, બ્રહ્મદણ્ડો આણાપિતો’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે આનન્દ, બ્રહ્મદણ્ડો આણાપિતો’’તિ? ‘‘ત્વં, આવુસો છન્ન, ભિક્ખૂ યં ઇચ્છેય્યાસિ તં વદેય્યાસિ. ભિક્ખૂહિ ત્વં નેવ વત્તબ્બો, ન ઓવદિતબ્બો, નાનુસાસિતબ્બો’’તિ. ‘‘નન્વાહં, ભન્તે આનન્દ, હતો એત્તાવતા, યતોહં ભિક્ખૂહિ નેવ વત્તબ્બો, ન ઓવદિતબ્બો, નાનુસાસિતબ્બો’’તિ તત્થેવ મુચ્છિતો પપતો. અથ ખો આયસ્મા છન્નો બ્રહ્મદણ્ડેન અટ્ટીયમાનો હરાયમાનો જિગુચ્છમાનો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા છન્નો અરહતં અહોસિ. અથ ખો આયસ્મા છન્નો અરહત્તં પત્તો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘પટિપ્પસ્સમ્ભેહિ દાનિ મે, ભન્તે આનન્દ, બ્રહ્મદણ્ડ’’ન્તિ. ‘‘યદગ્ગેન તયા, આવુસો છન્ન, અરહત્તં સચ્છિકતં તદગ્ગેન તે બ્રહ્મદણ્ડો પટિપ્પસ્સદ્ધો’’તિ. ઇમાય ખો પન વિનયસઙ્ગીતિયા પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ અનૂનાનિ અનધિકાનિ અહેસું. તસ્મા અયં વિનયસઙ્ગીતિ ‘‘પઞ્ચસતિકા’’તિ વુચ્ચતીતિ.

પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકો એકાદસમો.

ઇમમ્હિ ખન્ધકે વત્થૂ તેવીસતિ.

તસ્સુદ્દાનં –

પરિનિબ્બુતે સમ્બુદ્ધે, થેરો કસ્સપસવ્હયો;

આમન્તયિ ભિક્ખુગણં, સદ્ધમ્મમનુપાલકો;

પાવાયદ્ધાનમગ્ગમ્હિ, સુભદ્દેન પવેદિતં;

સઙ્ગાયિસ્સામ સદ્ધમ્મં, અધમ્મો પુરે દિપ્પતિ.

એકેનૂન પઞ્ચસતં, આનન્દમ્પિ ચ ઉચ્ચિનિ;

ધમ્મવિનયસઙ્ગીતિં, વસન્તો ગુહમુત્તમે.

ઉપાલિં વિનયં પુચ્છિ, સુત્તન્તાનન્દપણ્ડિતં;

પિટકં તીણિ સઙ્ગીતિં, અકંસુ જિનસાવકા.

ન પુચ્છિ અક્કમિત્વાન, વન્દાપેસિ ન યાચિ ચ.

પબ્બજ્જં માતુગામસ્સ, સદ્ધાય દુક્કટાનિ મે;

પુરાણો બ્રહ્મદણ્ડઞ્ચ, ઓરોધો ઉદેનેન સહ.

તાવ બહુ દુબ્બલઞ્ચ, ઉત્તરત્થરણા ભિસિ;

ભૂમત્થરણા પુઞ્છનિયો, રજો ચિક્ખલ્લમદ્દના.

સહસ્સચીવરં ઉપ્પજ્જિ, પઠમાનન્દસવ્હયો;

તજ્જિતો બ્રહ્મદણ્ડેન, ચતુસ્સચ્ચં અપાપુણિ;

વસીભૂતા પઞ્ચસતા, તસ્મા પઞ્ચસતી ઇતિ.

પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકં નિટ્ઠિતં.