૧૧. પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકં

૧. સઙ્ગીતિનિદાનં

૪૩૭. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘એકમિદાહં, આવુસો, સમયં પાવાય કુસિનારં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ. અથ ખ્વાહં, આવુસો, મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિં.

[દી. નિ. ૨.૨૩૧] ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો આજીવકો કુસિનારાય મન્દારવપુપ્ફં ગહેત્વા પાવં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતિ. અદ્દસં ખો અહં, આવુસો, તં આજીવકં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન તં આજીવકં એતદવોચં – ‘અપાવુસો, અમ્હાકં સત્થારં જાનાસી’તિ? ‘આમાવુસો, જાનામિ. અજ્જ સત્તાહપરિનિબ્બુતો સમણો ગોતમો. તતો મે ઇદં મન્દારવપુપ્ફં ગહિત’ન્તિ. તત્રાવુસો, યે તે ભિક્ખૂ અવીતરાગા અપ્પેકચ્ચે બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તિ, છિન્નપાતં પપતન્તિ, આવટ્ટન્તિ, વિવટ્ટન્તિ – અતિખિપ્પં ભગવા પરિનિબ્બુતો, અતિખિપ્પં સુગતો પરિનિબ્બુતો, અતિખિપ્પં ચક્ખું લોકે અન્તરહિતન્તિ. યે પન તે ભિક્ખૂ વીતરાગા તે સતા સમ્પજાના અધિવાસેન્તિ – અનિચ્ચા સઙ્ખારા, તં કુતેત્થ લબ્ભાતિ.

‘‘અથ ખ્વાહં, આવુસો, તે ભિક્ખૂ એતદવોચં – ‘અલં, આવુસો, મા સોચિત્થ; મા પરિદેવિત્થ. નન્વેતં, આવુસો, ભગવતા પટિકચ્ચેવ અક્ખાતં – સબ્બેહેવ પિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો વિનાભાવો અઞ્ઞથાભાવો. તં કુતેત્થ આવુસો લબ્ભા, યં તં જાતં ભૂતં સઙ્ખતં પલોકધમ્મં, તં વત મા પલુજ્જીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ.

‘‘તેન ખો પનાવુસો, સમયેન સુભદ્દો નામ વુડ્ઢપબ્બજિતો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો, આવુસો, સુભદ્દો વુડ્ઢપબ્બજિતો તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘અલં, આવુસો, મા સોચિત્થ; મા પરિદેવિત્થ. સુમુત્તા મયં તેન મહાસમણેન; ઉપદ્દુતા ચ મયં હોમ – ઇદં વો કપ્પતિ, ઇદં વો ન કપ્પતીતિ. ઇદાનિ પન મયં યં ઇચ્છિસ્સામ તં કરિસ્સામ, યં ન ઇચ્છિસ્સામ ન તં કરિસ્સામા’તિ. હન્દ મયં, આવુસો, ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયામ. પુરે અધમ્મો દિપ્પતિ [દિબ્બતિ (ક.)], ધમ્મો પટિબાહિય્યતિ; પુરે અવિનયો દિપ્પતિ વિનયો પટિબાહિય્યતિ; પુરે અધમ્મવાદિનો બલવન્તો હોન્તિ, ધમ્મવાદિનો દુબ્બલા હોન્તિ; પુરે અવિનયવાદિનો બલવન્તો હોન્તિ, વિનયવાદિનો દુબ્બલા હોન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભન્તે, થેરો ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનતૂ’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો એકેનૂનપઞ્ચઅરહન્તસતાનિ ઉચ્ચિનિ. ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં એતદવોચું – ‘‘અયં, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો કિઞ્ચાપિ સેક્ખો, અભબ્બો છન્દા દોસા મોહા ભયા અગતિં ગન્તું. બહુ ચ અનેન ભગવતો સન્તિકે ધમ્મો ચ વિનયો ચ પરિયત્તો. તેન હિ, ભન્તે, થેરો આયસ્મન્તમ્પિ આનન્દં ઉચ્ચિનતૂ’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તમ્પિ આનન્દં ઉચ્ચિનિ.

અથ ખો થેરાનં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘કત્થ નુ ખો મયં ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયેય્યામા’’તિ? અથ ખો થેરાનં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘રાજગહં ખો મહાગોચરં પહૂતસેનાસનં, યંનૂન મયં રાજગહે વસ્સં વસન્તા ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયેય્યામ. ન અઞ્ઞે ભિક્ખૂ રાજગહે વસ્સં ઉપગચ્છેય્યુ’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

૪૩૮. ‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇમાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ સમ્મન્નેય્ય – રાજગહે વસ્સં વસન્તાનિ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિતું, ન અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ રાજગહે વસ્સં વસિતબ્બન્તિ. એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો. ઇમાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ સમ્મન્નતિ – રાજગહે વસ્સં વસન્તાનિ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિતું, ન અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ રાજગહે વસ્સં વસિતબ્બન્તિ. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં સમ્મુતિ – રાજગહે વસ્સં વસન્તાનં ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિતું, ન અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ રાજગહે વસ્સં વસિતબ્બન્તિ – સો તુણ્હસ્સ; યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય.

‘‘સમ્મતાનિ સઙ્ઘેન ઇમાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ રાજગહે વસ્સં વસન્તાનિ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિતું, ન અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ રાજગહે વસ્સં વસિતબ્બન્તિ. ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ.

અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ રાજગહં અગમંસુ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિતું. અથ ખો થેરાનં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘ભગવતા ખો, આવુસો, ખણ્ડફુલ્લપ્પટિસઙ્ખરણં વણ્ણિતં. હન્દ મયં, આવુસો, પઠમં માસં ખણ્ડફુલ્લં પટિસઙ્ખરોમ; મજ્ઝિમં માસં સન્નિપતિત્વા ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિસ્સામા’’તિ.

અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ પઠમં માસં ખણ્ડફુલ્લં પટિસઙ્ખરિંસુ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો – સ્વે સન્નિપાતો [સન્નિપાતોતિ (ક.)] ન ખો મેતં પતિરૂપં, યોહં સેક્ખો સમાનો સન્નિપાતં ગચ્છેય્યન્તિ – બહુદેવ રત્તિં કાયગતાય સતિયા વીતિનામેત્વા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં ‘નિપજ્જિસ્સામી’તિ કાયં આવજ્જેસિ. અપ્પત્તઞ્ચ સીસં બિબ્બોહનં, ભૂમિતો ચ પાદા મુત્તા. એતસ્મિં અન્તરે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ.

૪૩૯. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો અરહા સમાનો સન્નિપાતં અગમાસિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઉપાલિં વિનયં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ.

આયસ્મા ઉપાલિ સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં આયસ્મતા મહાકસ્સપેન વિનયં પુટ્ઠો વિસ્સજ્જેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં ઉપાલિં એતદવોચ – ‘‘પઠમં, આવુસો ઉપાલિ, પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ? ‘‘વેસાલિયં ભન્તે’’તિ. ‘‘કં આરબ્ભા’’તિ? ‘‘સુદિન્નં કલન્દપુત્તં આરબ્ભા’’તિ. ‘‘કિસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ? ‘‘મેથુનધમ્મે’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં ઉપાલિં પઠમસ્સ પારાજિકસ્સ વત્થુમ્પિ પુચ્છિ, નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છિ, પઞ્ઞત્તિમ્પિ પુચ્છિ, અનુપઞ્ઞત્તિમ્પિ પુચ્છિ, આપત્તિમ્પિ પુચ્છિ, અનાપત્તિમ્પિ પુચ્છિ. ‘‘દુતિયં પનાવુસો ઉપાલિ, પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ? ‘‘રાજગહે ભન્તે’’તિ. ‘‘કં આરબ્ભા’’તિ? ‘‘ધનિયં કુમ્ભકારપુત્તં આરબ્ભા’’તિ. ‘‘કિસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ? ‘‘અદિન્નાદાને’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં ઉપાલિં દુતિયસ્સ પારાજિકસ્સ વત્થુમ્પિ પુચ્છિ, નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છિ, પઞ્ઞત્તિમ્પિ પુચ્છિ, અનુપઞ્ઞત્તિમ્પિ પુચ્છિ, આપત્તિમ્પિ પુચ્છિ, અનાપત્તિમ્પિ પુચ્છિ. ‘‘તતિયં પનાવુસો ઉપાલિ, પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ? ‘‘વેસાલિયં ભન્તે’’તિ. ‘‘કં આરબ્ભા’’તિ? ‘‘સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભા’’તિ. ‘‘કિસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ? ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહે’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં ઉપાલિં તતિયસ્સ પારાજિકસ્સ વત્થુમ્પિ પુચ્છિ, નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છિ, પઞ્ઞત્તિમ્પિ પુચ્છિ, અનુપઞ્ઞત્તિમ્પિ પુચ્છિ, આપત્તિમ્પિ પુચ્છિ, અનાપત્તિમ્પિ પુચ્છિ. ‘‘ચતુત્થં પનાવુસો ઉપાલિ, પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ? ‘‘વેસાલિયં ભન્તે’’તિ. ‘‘કં આરબ્ભા’’તિ? ‘‘વગ્ગુમુદાતીરિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભા’’તિ. ‘‘કિસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ? ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં ઉપાલિં ચતુત્થસ્સ પારાજિકસ્સ વત્થુમ્પિ પુચ્છિ, નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છિ, પઞ્ઞત્તિમ્પિ પુચ્છિ, અનુપઞ્ઞત્તિમ્પિ પુચ્છિ, આપત્તિમ્પિ પુચ્છિ, અનાપત્તિમ્પિ પુચ્છિ. એતેનેવ ઉપાયેન ઉભતોવિભઙ્ગે પુચ્છિ. પુટ્ઠો પુટ્ઠો આયસ્મા ઉપાલિ વિસ્સજ્જેસિ.

૪૪૦. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં આનન્દં ધમ્મં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ.

આયસ્મા આનન્દો સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં આયસ્મતા મહાકસ્સપેન ધમ્મં પુટ્ઠો વિસ્સજ્જેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘બ્રહ્મજાલં, આવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિ? ‘‘અન્તરા ચ, ભન્તે, રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દં રાજાગારકે અમ્બલટ્ઠિકાયા’’તિ. ‘‘કં આરબ્ભા’’તિ? ‘‘સુપ્પિયઞ્ચ પરિબ્બાજકં બ્રહ્મદત્તઞ્ચ માણવ’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં આનન્દં બ્રહ્મજાલસ્સ નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છિ. ‘‘સામઞ્ઞફલં પનાવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિ? ‘‘રાજગહે, ભન્તે, જીવકમ્બવને’’તિ. ‘‘કેન સદ્ધિ’’ન્તિ? ‘‘અજાતસત્તુના વેદેહિપુત્તેન સદ્ધિ’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં આનન્દં સામઞ્ઞફલસ્સ નિદાનમ્પિ પુચ્છિ, પુગ્ગલમ્પિ પુચ્છિ. એતેનેવ ઉપાયેન પઞ્ચપિ નિકાયે પુચ્છિ. પુટ્ઠો પુટ્ઠો આયસ્મા આનન્દો વિસ્સજ્જેસિ.

૨. ખુદ્દાનુખુદ્દકસિક્ખાપદકથા

૪૪૧. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ભગવા મં, ભન્તે, પરિનિબ્બાનકાલે એવમાહ – ‘આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનેય્યા’’’તિ. ‘‘પુચ્છિ પન ત્વં, આવુસો આનન્દ, ભગવન્તં – ‘કતમાનિ પન, ભન્તે, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’’’તિ? ‘‘ન ખોહં, ભન્તે, ભગવન્તં પુચ્છિં – ‘કતમાનિ પન, ભન્તે, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા, અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા, તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા, અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા, તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા, દ્વે અનિયતે ઠપેત્વા, અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા, તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા, દ્વે અનિયતે ઠપેત્વા, તિંસ નિસ્સગ્ગિયે પાચિત્તિયે ઠપેત્વા, અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા, તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા, દ્વે અનિયતે ઠપેત્વા, તિંસ નિસ્સગ્ગિયે પાચિત્તિયે ઠપેત્વા, દ્વેનવુતિ પાચિત્તિયે ઠપેત્વા, અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા, તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા, દ્વે અનિયતે ઠપેત્વા, તિંસ નિસ્સગ્ગિયે પાચિત્તિયે ઠપેત્વા, દ્વેનવુતિ પાચિત્તિયે ઠપેત્વા, ચત્તારો પાટિદેસનીયે ઠપેત્વા, અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’’તિ.

૪૪૨. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો સઙ્ઘં ઞાપેસિ –

‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો. સન્તમ્હાકં સિક્ખાપદાનિ ગિહિગતાનિ. ગિહિનોપિ જાનન્તિ – ‘ઇદં વો સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં કપ્પતિ, ઇદં વો ન કપ્પતી’તિ. સચે મયં ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનિસ્સામ, ભવિસ્સન્તિ વત્તારો – ‘ધૂમકાલિકં સમણેન ગોતમેન સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં. યાવિમેસં સત્થા અટ્ઠાસિ તાવિમે સિક્ખાપદેસુ સિક્ખિંસુ. યતો ઇમેસં સત્થા પરિનિબ્બુતો, ન દાનિમે સિક્ખાપદેસુ સિક્ખન્તી’તિ. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો અપ્પઞ્ઞત્તં નપ્પઞ્ઞપેય્ય, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દેય્ય, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તેય્ય. એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો. સન્તમ્હાકં સિક્ખાપદાનિ ગિહિગતાનિ. ગિહિનોપિ જાનન્તિ – ‘ઇદં વો સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં કપ્પતિ, ઇદં વો ન કપ્પતી’તિ. સચે મયં ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમૂહનિસ્સામ, ભવિસ્સન્તિ વત્તારો – ‘ધૂમકાલિકં સમણેન ગોતમેન સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં. યાવિમેસં સત્થા અટ્ઠાસિ તાવિમે સિક્ખાપદેસુ સિક્ખિંસુ. યતો ઇમેસં સત્થા પરિનિબ્બુતો, ન દાનિમે સિક્ખાપદેસુ સિક્ખન્તી’તિ. સઙ્ઘો અપ્પઞ્ઞત્તં નપ્પઞ્ઞપેતિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દતિ, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તતિ. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ અપ્પઞ્ઞત્તસ્સ અપ્પઞ્ઞાપના, પઞ્ઞત્તસ્સ અસમુચ્છેદો, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તના, સો તુણ્હસ્સ; યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય.

‘‘સઙ્ઘો અપ્પઞ્ઞત્તં નપ્પઞ્ઞપેતિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દતિ, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તતિ. ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ.

૪૪૩. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચું – ‘‘ઇદં તે, આવુસો આનન્દ, દુક્કટં, યં ત્વં ભગવન્તં ન પુચ્છિ – ‘કતમાનિ પન, ભન્તે, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’તિ. દેસેહિ તં દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘અહં ખો, ભન્તે, અસ્સતિયા ભગવન્તં ન પુચ્છિં – ‘કતમાનિ પન, ભન્તે, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’તિ. નાહં તં દુક્કટં પસ્સામિ, અપિ ચાયસ્મન્તાનં સદ્ધાય દેસેમિ તં દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘ઇદમ્પિ તે, આવુસો આનન્દ, દુક્કટં, યં ત્વં ભગવતો વસ્સિકસાટિકં અક્કમિત્વા સિબ્બેસિ. દેસેહિ તં દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘અહં ખો, ભન્તે, ન અગારવેન ભગવતો વસ્સિકસાટિકં અક્કમિત્વા સિબ્બેસિં. નાહં તં દુક્કટં પસ્સામિ, અપિ ચાયસ્મન્તાનં સદ્ધાય દેસેમિ તં દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘ઇદમ્પિ તે, આવુસો આનન્દ, દુક્કટં, યં ત્વં માતુગામેહિ ભગવતો સરીરં પઠમં વન્દાપેસિ, તાસં રોદન્તીનં ભગવતો સરીરં અસ્સુકેન મક્ખિતં. દેસેહિ તં દુક્કટ’’ન્તિ. અહં ખો, ભન્તે – માયિમાસં [માયિમા (સી. સ્યા.)] વિકાલે અહેસુન્તિ – માતુગામેહિ ભગવતો સરીરં પઠમં વન્દાપેસિં. નાહં તં દુક્કટં પસ્સામિ, અપિ ચાયસ્મન્તાનં સદ્ધાય દેસેમિ તં દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘ઇદમ્પિ તે, આવુસો આનન્દ, દુક્કટં, યં ત્વં ભગવતા ઓળારિકે નિમિત્તે કયિરમાને, ઓળારિકે ઓભાસે કયિરમાને, ન ભગવન્તં યાચિ – ‘તિટ્ઠતુ ભગવા કપ્પં, તિટ્ઠતુ સુગતો કપ્પં, બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’ન્તિ. દેસેહિ તં દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘અહં ખો, ભન્તે, મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો ન ભગવન્તં યાચિં – ‘તિટ્ઠતુ ભગવા કપ્પં, તિટ્ઠતુ સુગતો કપ્પં, બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’ન્તિ. નાહં તં દુક્કટં પસ્સામિ, અપિ ચાયસ્મન્તાનં સદ્ધાય દેસેમિ તં દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘ઇદમ્પિ તે, આવુસો આનન્દ, દુક્કટં યં ત્વં માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે પબ્બજ્જં ઉસ્સુક્કં અકાસિ. દેસેહિ તં દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘અહં ખો, ભન્તે, અયં મહાપજાપતિ ગોતમી ભગવતો માતુચ્છા આપાદિકા પોસિકા ખીરસ્સ દાયિકા ભગવન્તં જનેત્તિયા કાલઙ્કતાય થઞ્ઞં પાયેસીતિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે પબ્બજ્જં ઉસ્સુક્કં અકાસિં. નાહં તં દુક્કટં પસ્સામિ, અપિ ચાયસ્મન્તાનં સદ્ધાય દેસેમિ તં દુક્કટ’’ન્તિ.

૪૪૪. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા પુરાણો દક્ખિણાગિરિસ્મિં ચારિકં ચરતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ. અથ ખો આયસ્મા પુરાણો થેરેહિ ભિક્ખૂહિ ધમ્મે ચ વિનયે ચ સઙ્ગીતે દક્ખિણાગિરિસ્મિં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન રાજગહં યેન વેળુવનં કલન્દકનિવાપો યેન થેરા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા થેરેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પટિસમ્મોદિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં પુરાણં થેરા ભિક્ખૂ એતદવોચું – ‘‘થેરેહિ, આવુસો પુરાણ, ધમ્મો ચ વિનયો ચ સઙ્ગીતો. ઉપેહિ તં સઙ્ગીતિ’’ન્તિ. ‘‘સુસઙ્ગીતાવુસો, થેરેહિ ધમ્મો ચ વિનયો ચ. અપિચ યથેવ મયા ભગવતો સમ્મુખા સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં, તથેવાહં ધારેસ્સામી’’તિ.

૩. બ્રહ્મદણ્ડકથા

૪૪૫. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ભગવા મં, ભન્તે, પરિનિબ્બાનકાલે એવમાહ – ‘તેન હાનન્દ, સઙ્ઘો મમચ્ચયેન છન્નસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડં આણાપેતૂ’’’તિ. ‘‘પુચ્છિ પન ત્વં, આવુસો આનન્દ, ભગવન્તં – ‘કતમો પન, ભન્તે, બ્રહ્મદણ્ડો’’’તિ? ‘‘પુચ્છિં ખોહં, ભન્તે, ભગવન્તં – ‘કતમો પન, ભન્તે, બ્રહ્મદણ્ડો’’’તિ? ‘‘છન્નો, આનન્દ, ભિક્ખુ યં ઇચ્છેય્ય તં વદેય્ય. ભિક્ખૂહિ છન્નો ભિક્ખુ નેવ વત્તબ્બો, ન ઓવદિતબ્બો, નાનુસાસિતબ્બો’’તિ. ‘‘તેન હાવુસો આનન્દ, ત્વંયેવ છન્નસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડં આણાપેહી’’તિ. ‘‘કથાહં, ભન્તે, છન્નસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડં આણાપેમિ, ચણ્ડો સો ભિક્ખુ ફરુસો’’તિ? ‘તેન હાવુસો આનન્દ, બહુકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ગચ્છાહી’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો થેરાનં ભિક્ખૂનં પટિસ્સુત્વા મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ નાવાય ઉજ્જવનિકાય કોસમ્બિં ઉજ્જવિ, નાવાય પચ્ચોરોહિત્વા રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ [ઉતેનસ્સ (ક.)] ઉય્યાનસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. તેન ખો પન સમયેન રાજા ઉદેનો ઉય્યાને પરિચારેસિ સદ્ધિં ઓરોધેન. અસ્સોસિ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો – ‘‘અમ્હાકં કિર આચરિયો અય્યો આનન્દો ઉય્યાનસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નો’’તિ. અથ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો રાજાનં ઉદેનં એતદવોચ – ‘‘અમ્હાકં કિર, દેવ, આચરિયો અય્યો આનન્દો ઉય્યાનસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નો. ઇચ્છામ મયં, દેવ, અય્યં આનન્દં પસ્સિતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ તુમ્હે સમણં આનન્દં પસ્સથા’’તિ.

અથ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધં આયસ્મા આનન્દો ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. અથ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો આયસ્મતા આનન્દેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગસતાનિ પાદાસિ. અથ ખો રઞ્ઞો ઉદેનસ્સ ઓરોધો આયસ્મતો આનન્દસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન રાજા ઉદેનો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો રાજા ઉદેનો ઓરોધં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન ઓરોધં એતદવોચ – ‘‘અપિ નુ ખો તુમ્હે સમણં આનન્દં પસ્સિત્થા’’તિ? ‘‘અપસ્સિમ્હા ખો મયં, દેવ, અય્યં આનન્દ’’ન્તિ. ‘‘અપિ નુ તુમ્હે સમણસ્સ આનન્દસ્સ કિઞ્ચિ અદત્થા’’તિ? ‘‘અદમ્હા ખો મયં, દેવ, અય્યસ્સ આનન્દસ્સ પઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગસતાની’’તિ. રાજા ઉદેનો ઉજ્ઝાયતિ ખિય્યતિ વિપાચેતિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણો આનન્દો તાવ બહું ચીવરં પટિગ્ગહેસ્સતિ! દુસ્સવાણિજ્જં વા સમણો આનન્દો કરિસ્સતિ, પગ્ગાહિકસાલં વા પસારેસ્સતી’’તિ!

અથ ખો રાજા ઉદેનો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા ઉદેનો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘આગમા નુ ખ્વિધ, ભો આનન્દ, અમ્હાકં ઓરોધો’’તિ? ‘‘આગમાસિ ખો તે ઇધ, મહારાજ, ઓરોધો’’તિ. ‘‘અપિ પન ભોતો આનન્દસ્સ કિઞ્ચિ અદાસી’’તિ? ‘‘અદાસિ ખો મે, મહારાજ, પઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગસતાની’’તિ. ‘‘કિં પન ભવં આનન્દો તાવ બહું ચીવરં કરિસ્સતી’’તિ? ‘‘યે [યે પન (ક.)] તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ દુબ્બલચીવરા તેહિ સદ્ધિં સંવિભજિસ્સામી’’તિ. ‘‘યાનિ ખો પન, ભો આનન્દ, પોરાણકાનિ દુબ્બલચીવરાનિ તાનિ કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તાનિ, મહારાજ, ઉત્તરત્થરણં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યાનિ પન, ભો આનન્દ, પોરાણકાનિ ઉત્તરત્થરણાનિ તાનિ કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તાનિ, મહારાજ, ભિસિચ્છવિયો કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યા પન, ભો આનન્દ, પોરાણકા ભિસિચ્છવિયો તા કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તા, મહારાજ, ભૂમત્થરણં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યાનિ પન, ભો આનન્દ, પોરાણકાનિ ભૂમત્થરણાનિ તાનિ કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તાનિ, મહારાજ, પાદપુઞ્છનિયો કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યા પન, ભો આનન્દ, પોરાણકા પાદપુઞ્છનિયો તા કથં કરિસ્સથા’’તિ?. ‘‘તા, મહારાજ, રજોહરણં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘યાનિ પન, ભો આનન્દ, પોરાણકાનિ રજોહરણાનિ તાનિ કથં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તાનિ, મહારાજ, કોટ્ટેત્વા ચિક્ખલ્લેન મદ્દિત્વા પરિભણ્ડં લિમ્પિસ્સામા’’તિ.

અથ ખો રાજા ઉદેનો – સબ્બેવિમે સમણા સક્યપુત્તિયા યોનિસો ઉપનેન્તિ, ન કુલવં ગમેન્તીતિ – આયસ્મતો આનન્દસ્સ અઞ્ઞાનિપિ પઞ્ચ દુસ્સસતાનિ પાદાસિ. અયઞ્ચરહિ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પઠમં ચીવરભિક્ખા ઉપ્પજ્જિ ચીવરસહસ્સં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ઘોસિતારામો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો આયસ્મા છન્નો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં છન્નં આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ – ‘‘સઙ્ઘેન તે, આવુસો છન્ન, બ્રહ્મદણ્ડો આણાપિતો’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે આનન્દ, બ્રહ્મદણ્ડો આણાપિતો’’તિ? ‘‘ત્વં, આવુસો છન્ન, ભિક્ખૂ યં ઇચ્છેય્યાસિ તં વદેય્યાસિ. ભિક્ખૂહિ ત્વં નેવ વત્તબ્બો, ન ઓવદિતબ્બો, નાનુસાસિતબ્બો’’તિ. ‘‘નન્વાહં, ભન્તે આનન્દ, હતો એત્તાવતા, યતોહં ભિક્ખૂહિ નેવ વત્તબ્બો, ન ઓવદિતબ્બો, નાનુસાસિતબ્બો’’તિ તત્થેવ મુચ્છિતો પપતો. અથ ખો આયસ્મા છન્નો બ્રહ્મદણ્ડેન અટ્ટીયમાનો હરાયમાનો જિગુચ્છમાનો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા છન્નો અરહતં અહોસિ. અથ ખો આયસ્મા છન્નો અરહત્તં પત્તો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘પટિપ્પસ્સમ્ભેહિ દાનિ મે, ભન્તે આનન્દ, બ્રહ્મદણ્ડ’’ન્તિ. ‘‘યદગ્ગેન તયા, આવુસો છન્ન, અરહત્તં સચ્છિકતં તદગ્ગેન તે બ્રહ્મદણ્ડો પટિપ્પસ્સદ્ધો’’તિ. ઇમાય ખો પન વિનયસઙ્ગીતિયા પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ અનૂનાનિ અનધિકાનિ અહેસું. તસ્મા અયં વિનયસઙ્ગીતિ ‘‘પઞ્ચસતિકા’’તિ વુચ્ચતીતિ.

પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકો એકાદસમો.

ઇમમ્હિ ખન્ધકે વત્થૂ તેવીસતિ.

તસ્સુદ્દાનં –

પરિનિબ્બુતે સમ્બુદ્ધે, થેરો કસ્સપસવ્હયો;

આમન્તયિ ભિક્ખુગણં, સદ્ધમ્મમનુપાલકો;

પાવાયદ્ધાનમગ્ગમ્હિ, સુભદ્દેન પવેદિતં;

સઙ્ગાયિસ્સામ સદ્ધમ્મં, અધમ્મો પુરે દિપ્પતિ.

એકેનૂન પઞ્ચસતં, આનન્દમ્પિ ચ ઉચ્ચિનિ;

ધમ્મવિનયસઙ્ગીતિં, વસન્તો ગુહમુત્તમે.

ઉપાલિં વિનયં પુચ્છિ, સુત્તન્તાનન્દપણ્ડિતં;

પિટકં તીણિ સઙ્ગીતિં, અકંસુ જિનસાવકા.

ન પુચ્છિ અક્કમિત્વાન, વન્દાપેસિ ન યાચિ ચ.

પબ્બજ્જં માતુગામસ્સ, સદ્ધાય દુક્કટાનિ મે;

પુરાણો બ્રહ્મદણ્ડઞ્ચ, ઓરોધો ઉદેનેન સહ.

તાવ બહુ દુબ્બલઞ્ચ, ઉત્તરત્થરણા ભિસિ;

ભૂમત્થરણા પુઞ્છનિયો, રજો ચિક્ખલ્લમદ્દના.

સહસ્સચીવરં ઉપ્પજ્જિ, પઠમાનન્દસવ્હયો;

તજ્જિતો બ્રહ્મદણ્ડેન, ચતુસ્સચ્ચં અપાપુણિ;

વસીભૂતા પઞ્ચસતા, તસ્મા પઞ્ચસતી ઇતિ.

પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકં નિટ્ઠિતં.