સાસનપટ્ઠાનવિભાવના

૮૯. ‘‘તત્થ કતમં નયસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના આચરિયેન સબ્બથા નયસમુટ્ઠાનં ઠપિતં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં, ‘‘સોળસહારપઞ્ચનયઅટ્ઠારસમૂલપદેસુ અટ્ઠારસ મૂલપદા કથં વિભત્તા, કુહિં અમ્હેહિ દટ્ઠબ્બા’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તત્થ અટ્ઠારસ મૂલપદા કુહિં દટ્ઠબ્બા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ સોળસહારપઞ્ચનયઅટ્ઠારસમૂલપદેસુ અટ્ઠારસ મૂલપદા કેન પદેન આચરિયેન વિભત્તા, કુહિં અમ્હેહિ વિત્થારતો દટ્ઠબ્બાતિ પુચ્છતિ. અટ્ઠારસ મૂલપદા સાસનપટ્ઠાને મયા વિભત્તા, તુમ્હેહિ ચ વિત્થારતો સાસનપટ્ઠાને દટ્ઠબ્બાતિ વિસ્સજ્જેતિ. વિભત્તાયેવ હિ અટ્ઠારસ મૂલપદા દટ્ઠબ્બા ભવન્તિ. અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૮૯) પન –

‘‘એવં સબ્બથા નયસમુટ્ઠાનં વિભજિત્વા ઇદાનિ સાસનપટ્ઠાનં વિભજન્તો યસ્મા સઙ્ગહવારાદીસુ મૂલપદેહેવ પટ્ઠાનં સઙ્ગહેત્વા સરૂપતો ન દસ્સિતં, તસ્મા યથા મૂલપદેહિ પટ્ઠાનં નિદ્ધારેતબ્બં, એવં પટ્ઠાનતોપિ મૂલપદાનિ નિદ્ધારેતબ્બાનીતિ દસ્સનત્થં ‘અટ્ઠારસ મૂલપદા કુહિં દટ્ઠબ્બા? સાસનપટ્ઠાને’તિ આહા’’તિ –

વુત્તં. સાસનપટ્ઠાને અટ્ઠારસ મૂલપદા દટ્ઠબ્બાતિ આચરિયેન વુત્તા, ‘‘કતમં તં સાસનપટ્ઠાન’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમં સાસનપટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ અટ્ઠારસમૂલપદસાસનપટ્ઠાનેસુ કતમં તં સાસનપટ્ઠાનન્તિ ઇદાનિ મયા નિદ્ધારિયમાનં ભગવતા દેસિતં સંકિલેસભાગિયાદિસુત્તં સાસનપટ્ઠાનં નામાતિ વિસ્સજ્જેતિ. સાસનન્તિ પરિયત્તિસાસનં. પટ્ઠાનન્તિ તસ્સ પરિયત્તિસાસનસ્સ સંકિલેસભાગિયતાદીહિ પકારેહિ ઠાનં પવત્તનં પટ્ઠાનં, તંદીપનસુત્તં પન ઇધ પટ્ઠાનં નામ. તેન વુત્તં – ‘‘સંકિલેસભાગિયં સુત્ત’’ન્તિઆદિ. અથ વા સાસનન્તિ અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસિક્ખત્તયં સાસનં નામ, તં સિક્ખત્તયં પતિટ્ઠહતિ એતેન સંકિલેસાદિનાતિ પટ્ઠાનં, સિક્ખત્તયસ્સ સાસનસ્સ પટ્ઠાનન્તિ સાસનપટ્ઠાનં. તદાધારભૂતં સુત્તમ્પિ ઠાન્યૂપચારતો સાસનપટ્ઠાનં નામ. તં સાસનપટ્ઠાનસુત્તં સરૂપતો દસ્સેતું –

‘‘સંકિલેસભાગિયં સુત્તં, વાસનાભાગિયં સુત્તં, નિબ્બેધભાગિયં સુત્તં, અસેક્ખભાગિયં સુત્તં, સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચ સુત્તં, સંકિલેસભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ સુત્તં, સંકિલેસભાગિયઞ્ચ અસેક્ખભાગિયઞ્ચ સુત્તં, સંકિલેસભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ અસેક્ખભાગિયઞ્ચ સુત્તં, સંકિલેસભાગિયઞ્ચ વાસનાભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ સુત્તં, વાસનાભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચ સુત્તં, તણ્હાસંકિલેસભાગિયં સુત્તં, દિટ્ઠિસંકિલેસભાગિયં સુત્તં, દુચ્ચરિતસંકિલેસભાગિયં સુત્તં, તણ્હાવોદાનભાગિયં સુત્તં, દિટ્ઠિવોદાનભાગિયં સુત્તં, દુચ્ચરિતવોદાનભાગિયં સુત્ત’’ન્તિ –

વુત્તં. ‘‘તેસુ સુત્તેસુ યે સંકિલેસાદયો ભગવતા વુત્તા, તેસુ સંકિલેસાદીસુ સંકિલેસો કિત્તકો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ સંકિલેસો તિવિધો તણ્હાસંકિલેસો દિટ્ઠિસંકિલેસો દુચ્ચરિતસંકિલેસો’’તિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ સુત્તન્તેસુ સંકિલેસાદીસુ ધમ્મેસુ. ‘‘તિવિધે તસ્મિં સંકિલેસે તણ્હાસંકિલેસો કતમેન કુસલેન વિસુજ્ઝતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ તણ્હાસંકિલેસો સમથેન વિસુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. તત્થાતિ તસ્મિં તિવિધે તણ્હાસંકિલેસાદિકે. ‘‘સો સમથો ખન્ધેસુ કતમો ખન્ધો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સો સમથો સમાધિક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં. ‘‘દિટ્ઠિસંકિલેસો કેન વિસુજ્ઝતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દિટ્ઠિસંકિલેસો વિપસ્સનાય વિસુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. ‘‘સા વિપસ્સના કતમો ખન્ધો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સા વિપસ્સના પઞ્ઞાક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં. ‘‘દુચ્ચરિતસંકિલેસો કેન વિસુજ્ઝતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘દુચ્ચરિતસંકિલેસો સુચરિતેન વિસુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. ‘‘તં સુચરિતં કતમો ખન્ધો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તં સુચરિતં સીલક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં. ‘‘તસ્મિં સીલે ઠિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ કિં ભવતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તસ્સ સીલે પતિટ્ઠિતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. સીલે સુચરિતસઙ્ખાતે સીલક્ખન્ધે પતિટ્ઠિતસ્સ તસ્સ સીલવન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભવેસુ કામભવરૂપારૂપભવેસુ આસત્તિ ભવપત્થના યદિ ઉપ્પજ્જતિ, એવંસાયન્તિ એવં અસ્સ અયન્તિ પદચ્છેદો. એવં સતિ અસ્સ સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ અયં આસત્તિ ભવપત્થના સમથવિપસ્સનાભાવનામયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ ચ ભવતિ, ચ-સદ્દેન દાનમયસીલમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુ ચ ભવતીતિ અત્થો સઙ્ગહિતો. તત્રાતિ તેસુ કામભવરૂપારૂપભવેસુ ઉપપત્તિયા સંવત્તતીતિ.

‘‘સંકિલેસાદયો યેહિ સુત્તેહિ દસ્સિતા, તાનિ સુત્તાનિ કિત્તકાની’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘ઇમાનિ ચત્તારિ સુત્તાની’’તિઆદિ વુત્તં. અસાધારણાનિ સંકિલેસભાગિયસુત્તવાસનાભાગિયસુત્તનિબ્બેધભાગિયસુત્તઅસેક્ખભાગિયસુત્તાનિ ચત્તારિ સુત્તાનિ ભવન્તિ, સાધારણાનિ સંકિલેસભાગિયવાસનાભાગિયસુત્ત, સંકિલેસભાગિયનિબ્બેધભાગિયસુત્ત, સંકિલેસભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્ત, વાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયસુત્તાનિ કતાનિ મિસ્સિતાનિ ચત્તારિ ભવન્તિ. ઇતિ અટ્ઠ સુત્તાનિ ભવન્તિ. તાનિયેવ વુત્તપ્પકારાનિ અટ્ઠ સુત્તાનિ ભવન્તિ. સાધારણાનિ વાસનાભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્તનિબ્બેધભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્ત- સંકિલેસભાગિયવાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયસુત્તસંકિલેસ- ભાગિયવાસનાભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્ત- સંકિલેસભાગિયનિબ્બેધભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્ત- વાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્ત- સંકિલેસભાગિયવાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્ત- નેવસંકિલેસભાગિયનવાસના- ભાગિયનનિબ્બેધભાગિયનઅસેક્ખભાગિયસુત્તાનિ કતાનિ મિસ્સિતાનિ અટ્ઠ સુત્તાનિ ભવન્તીતિ સોળસ સુત્તાનિ ભવન્તિ. તેસુ સોળસસુત્તેસુ ચત્તારિ એકકાનિ સુત્તાનિ ચ ચત્તારિ દુકાનિ સુત્તાનિ ચ દ્વે તિકાનિ ચ પાળિયં આગતાનિ, દ્વે દુકાનિ સુત્તાનિ ચ દ્વે તિકાનિ ચ દ્વે ચતુક્કાનિ સુત્તાનિ ચ અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૮૯) આગતાનિ.

‘‘યદિ પટ્ઠાનનયેન વુત્તપ્પકારાનિ સોળસ સુત્તાનિયેવ વિભત્તાનિ, એવં સતિ સુત્તગેય્યાદિનવવિધં સકલં પરિયત્તિસાસનં પટ્ઠાનનયેન અવિભત્તં ભવેય્યા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘ઇમેહિ સોળસહિ સુત્તેહી’’તિઆદિ વુત્તં. પટ્ઠાનનયેન વિભત્તેહિ સોળસહિ ઇમેહિ સુત્તેહિ નવવિધં સકલં પરિયત્તિસુત્તં પટ્ઠાનનયેન વિભત્તંયેવ હુત્વા ભિન્નં ભવતિ. સંકિલેસભાગિયાદિપભેદાય ગાથાય ગાથા અનુમિનિતબ્બા, સંકિલેસભાગિયાદિપભેદેન વેય્યાકરણેન વેય્યાકરણં અનુમિનિતબ્બં. સંકિલેસભાગિયાદિપભેદેન સુત્તેન સુત્તં અનુમિનિતબ્બં ભવતિયેવાતિ.

૯૦. ‘‘તેસુ સોળસસુ સંકિલેસભાગિયાદીસુ સુત્તેસુ કતમં સંકિલેસભાગિયં સુત્ત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમં સંકિલેસભાગિયં સુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ સોળસસુ સંકિલેસભાગિયાદીસુ સુત્તેસુ કતમં સુત્તં સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામાતિ પુચ્છતિ.

‘‘કામન્ધા જાલસઞ્છન્ના, તણ્હાછદનછાદિતા;

પમત્તબન્ધનાબદ્ધા, મચ્છાવ કુમિનામુખે;

જરામરણમન્વેન્તિ, વચ્છો ખીરપકોવ માતર’’ન્તિ. –

ઇદં સુત્તં સંકિલેસભાગે વાચકઞાપકભાવેન પવત્તનતો સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. યે સત્તા કામન્ધા કામેન અન્ધા જાલસઞ્છન્ના તણ્હાછદનેન છાદિતા, પમત્તબન્ધનાય બદ્ધા બન્ધિતબ્બા, તે સત્તે જરામરણં અન્વેતિ, યથા તં કુમિનામુખે યે મચ્છા ગહિતા, તે મચ્છે જરામરણં અન્વેતિ ઇવ, એવં તે સત્તે જરામરણં અન્વેતિ. ખીરપકો વચ્છો માતરં અન્વેતિ ઇવ, એવં તે સત્તે જરામરણં અન્વેતીતિ યોજના કાતબ્બા. અથ વા ખીરપકો વચ્છો માતરં અન્વેતિ ઇવ, કુમિનામુખે ગહિતા મચ્છા જરામરણં અન્વેન્તિ ઇવ ચ, એવં યે સત્તા કામન્ધા પમત્તબન્ધનાય બન્ધિતબ્બા, તે સત્તા જરામરણં અન્વેન્તીતિ યોજના.

‘‘ઇદં સુત્તંયેવા’’તિ વત્તબ્બત્તા –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અગતિગમનાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? છન્દાગતિં ગચ્છતિ, દોસાગતિં ગચ્છતિ, મોહાગતિં ગચ્છતિ, ભયાગતિં ગચ્છતિ, ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અગતિગમનાનિ. ઇદમવોચ ભગવા, ઇદં વત્વાન સુગતો, અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘છન્દા દોસા ભયા મોહા, યો ધમ્મં અતિવત્તતિ;

નિહીયતિ તસ્સ યસો, કાળપક્ખેવ ચન્દિમા’’તિ. –

ઇદં સંકિલેસભાગિયં સુત્તન્તિ –

વુત્તં. છન્દા છન્દહેતુના દોસા દોસહેતુના ભયા ભયહેતુના મોહા મોહહેતુના યો રાજાદિકો યો વિનયધરાદિકો વા ધમ્મં સપ્પુરિસધમ્મં અતિવત્તતિ અતિક્કમિત્વા વત્તતિ, તસ્સ રાજાદિનો વા તસ્સ વિનયધરાદિનો વા યસો કિત્તિ ચ પરિવારો ચ ભોગો ચ નિહીયતિ. ચન્દિમા કાળપક્ખે પભાય નિહીયતિ ઇવ, એવં નિહીયતીતિ યોજના.

‘‘એત્તકંયેવા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા…પે… ચક્કંવ વહતો પદન્તિ ઇદં સંકિલેસભાગિયં સુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. અત્થો પાકટો. અટ્ઠકથાયમ્પિ વિભત્તો.

‘‘મિદ્ધી યદા હોતિ મહગ્ઘસો ચ, નિદ્દાયિતા સમ્પરિવત્તસાયી;

મહાવરાહોવ નિવાપપુટ્ઠો, પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગે વિસયે વાચકઞાપકભાવેન પવત્તનતો સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. નિવાપપુટ્ઠો મહાવરાહો ગામસૂકરો નિદ્દાયિતા સુપનસીલો સમ્પરિવત્તસાયી હોતિ ઇવ, એવં યો મન્દો સત્તો યદા મહગ્ઘસો હોતિ, સો મન્દો સત્તો મિદ્ધી થિનમિદ્ધાભિભૂતો હુત્વા નિદ્દાયિતા મુદુફસ્સસયને મુદુહત્થેહિ પરામસિતો સમ્પરિવત્તસાયી પુનપ્પુનં ગબ્ભં ઉપેતીતિ યોજના.

‘‘અયસાવ મલં સમુટ્ઠિતં, તતુટ્ઠાય તમેવ ખાદતિ;

એવં અતિધોનચારિનં, સાનિ કમ્માનિ નયન્તિ દુગ્ગતિ’’ન્તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. અયસા અયતો સમુટ્ઠિતં જાતમલં તતુટ્ઠાય તતો અયતો ઉટ્ઠહિત્વા તમેવ અયં ખાદતિ ઇવ, એવં અતિધોનચારિનં અતિક્કમિત્વા ધોનચારિપુગ્ગલં સાનિ સયં કતાનિ અકુસલકમ્માનિ દુગ્ગતિં નયન્તીતિ યોજના.

‘‘ચોરો યથા સન્ધિમુખે ગહીતો, સકમ્મુના હઞ્ઞતિ બજ્ઝતે ચ;

એવં અયં પેચ્ચ પજા પરત્થ, સકમ્મુના હઞ્ઞતિ બજ્ઝતે ચા’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. સન્ધિમુખે રાજપુરિસાદીહિ ગહિતો ચોરો સકમ્મુના અત્તના કતેન ચોરકમ્મેન હઞ્ઞતિ ચ બજ્ઝતે ચ યથા, એવં અયં પાપકારિની પજા પરત્થ પરલોકે પેચ્ચ સકમ્મુના સયં કતેન અકુસલકમ્મુના સત્થાદીહિ હઞ્ઞતિ ચ અદ્દુબન્ધનાદીહિ બજ્ઝતે ચાતિ યોજના.

‘‘સુખકામાનિ ભૂતાનિ, યો દણ્ડેન વિહિંસતિ;

અત્તનો સુખમેસાનો, પેચ્ચ સો ન લભતે સુખ’’ન્તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. અત્તનો સુખં એસાનો એસમાનો યો સત્તો અઞ્ઞાનિ સુખકામાનિ ભૂતાનિ દણ્ડેન વિહિંસતિ, સો હિંસકો સત્તો પરલોકે પેચ્ચ સુખં ન લભતીતિ યોજના.

‘‘ગુન્નં ચે તરમાનાનં, જિમ્હં ગચ્છતિ પુઙ્ગવો;

સબ્બા તા જિમ્હં ગચ્છન્તિ, નેત્તે જિમ્હં ગતે સતિ.

‘‘એવમેવ મનુસ્સેસુ, યો હોતિ સેટ્ઠસમ્મતો;

સો ચે અધમ્મં ચરતિ, પગેવ ઇતરા પજા;

સબ્બં રટ્ઠં દુક્ખં સેતિ, રાજા ચે હોતિ અધમ્મિકો’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. નદિં તરમાનાનં ગુન્નં પુઙ્ગવો જિમ્હં ચે ગચ્છતિ, એવં નેત્તે જિમ્હં ગતે સતિ સબ્બા તા ગાવિયો જિમ્હં ગચ્છન્તિ યથા, એવમેવ મનુસ્સેસુ યો રાજા સેટ્ઠસમ્મતો, સો રાજા અધમ્મં ચરતિ, એવં રઞ્ઞે અધમ્મં ચરન્તે સતિ ઇતરા પજા પગેવ પઠમમેવ અધમ્મં ચરતિ. રાજા અધમ્મિકો ચે હોતિ, એવં રઞ્ઞે અધમ્મિકે સતિ સબ્બં રટ્ઠં દુક્ખં સેતીતિ યોજના.

‘‘સુકિચ્છરૂપા વતિમે મનુસ્સા, કરોન્તિ પાપં ઉપધીસુ રત્તા;

ગચ્છન્તિ તે બહુજનસન્નિવાસં, નિરયં અવીચિં કટુકં ભયાનક’’ન્તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. યે મનુસ્સા ઉપધીસુ કામગુણૂપધીસુ રત્તા રાગાભિભૂતા હુત્વા પાપં અકુસલકમ્મં કરોન્તિ, ઇમે પાપકમ્મકરા મનુસ્સા સુકિચ્છરૂપા વત સુટ્ઠુ કિચ્છાપન્નરૂપા વત ભવન્તિ, તે પાપકમ્મકરા મનુસ્સા કટુકં ભયાનકં બહુજનસન્નિવાસં નિરયં અવીચિં ગચ્છન્તીતિ યોજના.

‘‘ફલં વે કદલિં હન્તિ, ફલં વેળું ફલં નળં;

સક્કારો કાપુરિસં હન્તિ, ગબ્ભો અસ્સતરિં યથા’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. ફલં કદલિયા ફલં કદલિં વે એકન્તેન હન્તિ યથા, ફલં વેળું વે એકન્તેન હન્તિ યથા, ફલં નળં વે એકન્તેન હન્તિ યથા, ગબ્ભો અસ્સતરિં માતરં વે એકન્તેન હન્તિ યથા, એવં સક્કારો કાપુરિસં વે એકન્તેન હન્તીતિ યોજના.

‘‘કોધમક્ખગરુ ભિક્ખુ, લાભસક્કારગારવો;

સુખેત્તે પૂતિબીજંવ, સદ્ધમ્મે ન વિરૂહતી’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. સુખેત્તે સુન્દરે ખેત્તેપિ ખિત્તં પૂતિબીજં ન રુહતિ ઇવ, એવં યો ભિક્ખુ લાભસક્કારગારવો કોધં કુજ્ઝનલક્ખણં કોધં, મક્ખં પરગુણસીલમક્ખનલક્ખણં મક્ખઞ્ચ ગરું કત્વા ચરતિ, સો ચરન્તો ભિક્ખુ સદ્ધમ્મસ્મિં ન રુહતીતિ યોજના.

૯૧. ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, એકચ્ચં પુગ્ગલં પદુટ્ઠચિત્તં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ…પે… ઇતિ મે સુત’’ન્તિ ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. ભિક્ખવે ઇધ સાસને, લોકે વા અહં એકચ્ચં પુગ્ગલં પદુટ્ઠચિત્તં મમ ચેતસા તસ્સ ચેતો ચિત્તં પરિચ્ચ પરિચ્છિન્દિત્વા બુદ્ધચક્ખુના એવં પજાનામિ. ‘‘કથં પજાનામી’’તિ ચે પુચ્છેય્ય, યઞ્ચ પટિપદં પટિપન્નો, યઞ્ચ મગ્ગં સમારુળ્હો અયં પુગ્ગલો યથા યાય દુપ્પટિપદાય યેન દુમ્મગ્ગેન ઇરિયતિ પવત્તતિ, તાય દુપ્પટિપદાય તેન દુમ્મગ્ગેન ઇમમ્હિ ઇમસ્મિં સમયે દુપ્પટિપજ્જનકાલે અયં દુપ્પટિપન્નં પટિપન્નો દુમ્મગ્ગસમારુળ્હો પુગ્ગલો ચે કાલં કરેય્ય, એવં સતિ આભતં વત્થુ નિક્ખિત્તં યથા, એવં નિરયે નિક્ખિત્તો. તં કિસ્સ હેતુ? ભિક્ખવે અસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચિત્તં પદુટ્ઠં પદોસિતં હિ યસ્મા હોતિ, તસ્મા નિક્ખિત્તો. એવં ઇધ સાસને, લોકે વા ચેતોપદોસહેતુ ચ પન એકચ્ચે સત્તા પુગ્ગલા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં ઉપપજ્જન્તીતિ પજાનામીતિ. એતમત્થં ભગવા અવોચ. તત્થ તસ્મિં સુત્તે એતં ‘‘પદુટ્ઠચિત્તં ઞત્વાન…પે… નિરયં સો ઉપપજ્જતી’’તિ ગાથાવચનં ઇતિ એવં વુચ્ચતિ.

સત્થા ઇધ સાસને, લોકે વા પદુટ્ઠચિત્તં એકચ્ચં પુગ્ગલં ઞત્વાન ભિક્ખૂનં સન્તિકે એતમત્થં બ્યાકાસિ. ઇમમ્હિ ઇમસ્મિં સમયે અયં પુગ્ગલો ચે કાલં કયિરાથ, એવં સતિ પદુટ્ઠચિત્તસમઙ્ગી હિ નિરયસ્મિં ઉપપજ્જેય્ય, પુગ્ગલસ્સ ચિત્તં પદૂસિતં હિ યસ્મા હોતિ, તસ્મા ઉપપજ્જેય્ય, ચેતોપદોસહેતુ સત્તા દુગ્ગતિં ગચ્છન્તિ આભતં વત્થું નિક્ખિપેય્ય યથા, એવમેવં તથાવિધો દુપ્પઞ્ઞો સો પદોસચિત્તો પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા નિરયં ઉપપજ્જતીતિ અયમ્પિ અત્થો ભગવતા વુત્તો, ઇતિ મે મયા સુતન્તિ યોજના.

‘‘સચે ભાયથ દુક્ખસ્સ, સચે વો દુક્ખમપ્પિયં;

માકત્થ પાપકં કમ્મં, આવિ વા યદિ વા રહો.

‘‘સચે ચ પાપકં કમ્મં, કરિસ્સથ કરોથ વા;

ન વો દુક્ખા પમુત્યત્થિ, ઉપેચ્ચપિ પલાયત’’ન્તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. સપ્પુરિસા તુમ્હે દુક્ખસ્સ જાતિદુક્ખજરાદુક્ખબ્યાધિદુક્ખમરણદુક્ખઅપાયદુક્ખ- અતીતવટ્ટમૂલકદુક્ખઅનાગતવટ્ટમૂલકદુક્ખપચ્ચુપ્પન્નાહારમૂલકદુક્ખાતિ અટ્ઠવિધસ્સ દુક્ખસ્સ સચે ભાયથ, વો તુમ્હેહિ દુક્ખં તથા અટ્ઠવિધં દુક્ખં સચે અપ્પિયં, એવં સતિ આવિ વા યદિ રહો વા પાપકં કમ્મં માકત્થ મા અકત્થ. સપ્પુરિસા તુમ્હે આવિ વા યદિ રહો વા પાપકં કમ્મં સચે કરિસ્સથ વા સચે કરોથ વા, એવં સતિ ઉપેચ્ચપિ સઞ્ચિચ્ચાપિ પલાયતં પલાયન્તાનં વો તુમ્હાકં દુક્ખા અટ્ઠવિધા દુક્ખતો પમુત્તિ મુચ્ચનં નત્થેવાતિ યોજના.

‘‘અધમ્મેન ધનં લદ્ધા, મુસાવાદેન ચૂભયં;

મમેતિ બાલા મઞ્ઞન્તિ, તં કથં નુ ભવિસ્સતિ.

‘‘અન્તરાયા સુ ભવિસ્સન્તિ, સમ્ભતસ્સ વિનસ્સતિ;

મતા સગ્ગં ન ગચ્છન્તિ, નનુ એત્તાવતા હતા’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. યે બાલા અધમ્મેન ચ મુસાવાદેન ચ ધનં સવિઞ્ઞાણાવિઞ્ઞાણં સબ્બં લભિતબ્બં ધનં લદ્ધા ઉભયં ધનં ‘‘મમ ધન’’ન્તિ મઞ્ઞન્તિ, તેસં બાલાનં તં ઉભયં ધનં કથં કેન નુ પકારેન ભવિસ્સતિ, અધમ્મેન સમ્ભતત્તા ચિરટ્ઠિતિકં ન હોતિ. અન્તરાયા રાજન્તરાયાદયો અન્તરાયા તેસં બાલાનં ભવિસ્સન્તિ. યેન અધમ્મવોહારાદિકેન યં ધનં સમ્ભતં, અસ્સ અધમ્મવોહારાદિકસ્સ તં સમ્ભતં ધનં વિનસ્સતિ. મતા મરન્તા તે બાલા સગ્ગં સુગતિં ન ગચ્છન્તિ. સુગતિ હિ સોભનેહિ ભોગેહિ અગ્ગોતિ ‘‘સગ્ગો’’તિ અધિપ્પેતા. એત્તાવતા એત્તકેન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાનં અત્તહિતાનં હાયનેન તે બાલા હતા વિનટ્ઠા ભવન્તિ નનૂતિ યોજના.

‘‘કથં ખણતિ અત્તાનં, કથં મિત્તેહિ જીરતિ;

કથં વિવટ્ટતે ધમ્મા, કથં સગ્ગં ન ગચ્છતિ’’.

‘‘લોભા ખણતિ અત્તાનં, લુદ્ધો મિત્તેહિ જીરતિ;

લોભા વિવટ્ટતે ધમ્મા, લોભા સગ્ગં ન ગચ્છતી’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. યોજનત્થો પાકટો.

‘‘ચરન્તિ બાલા દુમ્મેધા, અમિત્તેનેવ અત્તના;

કરોન્તા પાપકં કમ્મં, યં હોતિ કટુકપ્ફલં.

‘‘ન તં કમ્મં કતં સાધુ, યં કત્વા અનુતપ્પતિ;

યસ્સ અસ્સુમુખો રોદં, વિપાકં પટિસેવતી’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. દુમ્મેધા નિપ્પઞ્ઞા બાલા અમિત્તેન પાપકં કમ્મં કતં ઇવ, એવં અત્તના કટુકપ્ફલં યં કમ્મં કતં હોતિ, તં પાપકં કતં કમ્મં કરોન્તા ચરન્તિ. યં કમ્મં કત્વા કરોન્તો પચ્છા અનુતપ્પતિ, તં કતં કમ્મં ન સાધુ. યસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં રોદં રુદન્તો અસ્સુમુખો પટિસેવતિ, તં કતં કમ્મં ન સાધૂતિ યોજના.

‘‘દુક્કરં દુત્તિતિક્ખઞ્ચ…પે… અવીતરાગો’’તિ ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. સુત્તત્થો અટ્ઠકથાયં વિત્થારતો વુત્તો.

‘‘અપ્પમેય્યં પમિનન્તો, કોધ વિદ્વા વિકપ્પયે;

અપ્પમેય્યં પમાયિનં, નિવુતં તં મઞ્ઞે અકિસ્સવ’’ન્તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. ઇધ સાસને અપ્પમેય્યં અપ્પમેય્યગુણં ખીણાસવં પુગ્ગલં ‘‘અયં ખીણાસવો પુગ્ગલો એત્તકસીલો એત્તકસમાધિ એત્તકપઞ્ઞો’’તિ પમિનન્તો કો પુથુજ્જનો વિકપ્પયે. અપ્પમેય્યં ખીણાસવપુગ્ગલં પમાયિનં પમાયન્તં તં પુથુજ્જનં અયં નિવુતં અવકુજ્જપઞ્ઞં અકિસ્સવં અપઞ્ઞન્તિ મઞ્ઞે મઞ્ઞામીતિ યોજના.

‘‘પુરિસસ્સ હિ જાતસ્સ, કુઠારી જાયતે મુખે;

યાય છિન્દતિ અત્તાનં, બાલો દુબ્ભાસિતં ભણં.

‘‘ન હિ સત્થં સુનિસિતં, વિસં હલાહલં ઇવ;

એવં વિરદ્ધં પાતેતિ, વાચા દુબ્ભાસિતા યથા’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. દુબ્ભાસિતં અરિયૂપવાદસઙ્ખાતં ફરુસવાચં ભણં ભણન્તો બાલો દુટ્ઠો પુરિસો યાય કુઠારીસદિસિયા દુબ્ભાસિતવાચાય અત્તાનં છિન્દતિ, સા કુઠારીસદિસી દુબ્ભાસિતવાચા જાતસ્સ પુરિસસ્સ મુખે જાયતે જાયતિ, સા દુબ્ભાસિતવાચા મુખે જાયતિ ઇવ, એવં સુનિસિતં સત્થં મુખે ન જાયતિ, યથા હલાહલં વિસં મુખે ન જાયતિ, દુબ્ભાસિતા વાચા અપાયેસુ વિરદ્ધં પુગ્ગલં પાતેતિ યથા, એવં સુનિસિતં સત્થં અપાયેસુ ન પાતેતિ, હલાહલં વિસં અપાયેસુ ન પાતેતીતિ યોજના.

૯૨. ‘‘યો નિન્દિયં પસંસતિ, તં વા નિન્દતિ યો પસંસિયો;

વિચિનાતિ મુખેન સો કલિં, કલિના તેન સુખં ન વિન્દતિ.

‘‘અપ્પમત્તો અયં કલિ, યો અક્ખેસુ ધનપરાજયો;

સબ્બસ્સાપિ સહાપિ અત્તના, અયમેવ મહન્તતરો કલિ;

યો સુગતેસુ મનં પદોસયે.

‘‘સતં સહસ્સાનં નિરબ્બુદાનં, છત્તિંસતી પઞ્ચ ચ અબ્બુદાનિ;

યમરિયગરહી નિરયં ઉપેતિ, વાચં મનઞ્ચ પણિધાય પાપક’’ન્તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. યો પુગ્ગલો નિન્દિયં દુચ્ચરં દુસ્સીલં પુગ્ગલં પસંસતિ, સો પસંસકો પુગ્ગલો મુખેન કલિં વિચિનાતિ ઉપચિનાતિ, તેન કલિના સુખં ન વિન્દતિ. યો સુચારી સીલવા પુગ્ગલો પસંસિયો હોતિ, તં વા સુચારિં વા સીલવન્તં પુગ્ગલં યો પુગ્ગલો નિન્દતિ, સો નિન્દન્તો પુગ્ગલો મુખેન કલિં વિચિનાતિ ઉપચિનાતિ, તેન કલિના સુખં ન વિન્દતિ.

અત્તના સહાપિ સબ્બસ્સ ધનસ્સ વસેનપિ અક્ખેસુ યો ધનપરાજયો ભવતિ, અયં કલિ અયં ધનપરાજયો અપ્પમત્તો હોતિ. યો પુગ્ગલો સુગતેસુ મનં પદોસયે, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ યો કલિ ભવતિ, અયમેવ કલિ મહન્તતરો હોતિ.

કસ્મા? વાચઞ્ચ મનઞ્ચ પણિધાય અરિયગરહી પુગ્ગલો યં કાલં પાપકં નિરયં ઉપેતિ, સો કાલો ‘‘સતં સહસ્સાનં નિરબ્બુદાનઞ્ચ છત્તિંસ નિરબ્બુદાનિ ચ પઞ્ચ અબ્બુદાનિ ચ યસ્મિં કાલે ગણીયન્તી’’તિ તેન કાલેન સમો હોતિ, તસ્મા મહન્તતરો હોતીતિ યોજના.

‘‘યો લોભગુણે અનુયુત્તો…પે…

ગચ્છસિ ખો પપતં ચિરરત્ત’’ન્તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ સંકિલેસભાગિયં સુત્તં નામ. યો પુગ્ગલો લોભગુણે અનુયુત્તો અનુ પુનપ્પુનં યુત્તો હોતિ, સો પુગ્ગલો અઞ્ઞે પુગ્ગલે વચસા પરિભાસતિ, અસ્સદ્ધો કદરિયો અવદઞ્ઞૂ બુદ્ધાનં ઓવાદઞ્ઞૂ ન હોતિ, મચ્છરી પેસુણિયં પેસુણિયસ્મિં અનુયુત્તો હોતિ.

મુખદુગ્ગ મુખવિસમ વિભૂત વિગતભૂત અનરિય ભૂનહુ બુદ્ધિવિનાસક પાપક દુક્કટકારિ પુરિસન્ત પુરિસલામક કલિ અલક્ખિ અવજાતપુત્ત ત્વં નેરયિકો અસિ. ઇધ ઇદાનિ બહુભાણી મા હોહિ.

અહિતાય રજં અત્તનિ મા આકિરસિ મા પક્ખિપસિ. કિબ્બિસકારિ ત્વં સન્તે ખીણાસવે પુગ્ગલે ગરહસિ, બહૂનિ દુચ્ચરિતાનિ કમ્માનિ ચરસિ, ચરિત્વા ત્વં ચિરરત્તં રચનવિરહિતં પપતં નરકં નિરયં ગચ્છસિ ખો એકંસેનાતિ યોજના.

નાનાવિધં સંકિલેસભાગિયં સુત્તં આચરિયેન નિદ્ધારિતં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં, ‘‘કતમં વાસનાભાગિયં સુત્ત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમં વાસનાભાગિયં સુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ સોળસસુ સંકિલેસભાગિયાદીસુ સુત્તેસુ કતમં સુત્તં વાસનાભાગિયં સુત્તં નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા…પે… છાયાવ અનપાયિની’’તિ ઇદં વાસનાભાગે પુઞ્ઞભાગે વિસયે વાચકઞાપકભાવેન પવત્તનતો વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ. અત્થો પાકટો.

૯૩. ‘‘મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ…પે… અપાપિકા કાલઙ્કિરિયા’’તિ ઇદં સુત્તમ્પિ વાસનાભાગે પુઞ્ઞભાગે વિસયે વાચકઞાપકભાવેન પવત્તનતો વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ. અત્થો પાકટો.

‘‘સુખકામાનિ ભૂતાનિ, યો દણ્ડેન ન હિંસતિ;

અત્તનો સુખમેસાનો, પેચ્ચ સો લભતે સુખ’’ન્તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ. અત્થો પાકટો.

‘‘ગુન્નં ચે તરમાનાનં…પે… રાજા ચે હોતિ ધમ્મિકો’’તિ ઇદં સુત્તમ્પિ વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ. અત્થો પાકટો.

૯૪. ‘‘ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… એવં પજાનાતી’’તિ ઇદં સુત્તમ્પિ વાસના…પે… સુત્તં નામ. અત્થો પાકટો.

‘‘કસ્મા ભગવા જનપદચારિકં ચરતી’’તિ પુચ્છેય્ય, સત્તહિ કારણેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો જનપદચારિકં ચરન્તિ. કતમેહિ સત્તહિ? દેસન્તરગતાનં વેનેય્યાનં વિનયનત્થં, તત્ર ઠિતાનં ઉસ્સુક્કસમુપ્પાદનત્થં, સાવકાનં એકસ્મિં ઠાને નિબદ્ધવાસનિવારણત્થં, અત્તનો ચ તત્થ નિબદ્ધવાસે અનાસઙ્ગદસ્સનત્થં, સમ્બુદ્ધવસિતટ્ઠાનતાય દેસાનં ચેતિયભાવસમ્પાદનત્થં, બહૂનં સત્તાનં દસ્સનૂપસઙ્કમનાદીહિ પુઞ્ઞોઘપ્પસવનત્થં, અવુટ્ઠિઆદિઉપદ્દવૂપસમનત્થઞ્ચાતિ ઇમેહિ સત્તહિ કારણેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો જનપદચારિકં ચરન્તીતિ જનપદચરણકારણં વેદિતબ્બં.

‘‘એકપુપ્ફં ચજિત્વાન, સહસ્સં કપ્પકોટિયો;

દેવે ચેવ મનુસ્સે ચ, સેસેન પરિનિબ્બુતો’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ. સહસ્સં કપ્પકોટિયોતિ સહસ્સં અત્તભાવતો કોટિયો.

‘‘અસ્સત્થે હરિતોભાસે, સંવિરૂળ્હમ્હિ પાદપે;

એકં બુદ્ધગતં સઞ્ઞં, અલભિંહં પતિસ્સતો.

‘‘અજ્જ તિંસં તતો કપ્પા, નાભિજાનામિ દુગ્ગતિં;

તિસ્સો વિજ્જા સચ્છિકતા, તસ્સા સઞ્ઞાય વાસના’’તિ. –

ઇદં સુત્તમ્પિ વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ. હરિતોભાસેતિ હરિતઓભાસે. અલભિંહન્તિ અહં અલભિં.

‘‘પિણ્ડાય કોસલં પુરં…પે… વિપાકો હોતિ અચિન્તિયો’’તિ ઇદં સુત્તમ્પિ વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ. અગ્ગપુગ્ગલો અનુકમ્પકો તણ્હાનિઘાતકો મુનિ સમ્બુદ્ધો પુરેભત્તં પિણ્ડાય પિણ્ડં પટિગ્ગણ્હિતું કોસલં પુરં પાવિસિ.

યસ્સ પુરિસસ્સ હત્થે સબ્બપુપ્ફેહિ અલઙ્કતો વટંસકો પુપ્ફવટંસકોવ અત્થિ, સો અયં પુરિસો રાજમગ્ગેન કોસલપુરં પવિસન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતં દેવમાનુસપૂજિતં સમ્બુદ્ધં અદ્દસ, દિસ્વા હટ્ઠો ચિત્તં પસાદેસિ; પસાદેત્વા સમ્બુદ્ધં ઉપસઙ્કમિ.

ઉપસઙ્કમિત્વા સો અયં પસન્નો હુત્વા સુરભિં વણ્ણવન્તં મનોરમં તં વટંસકં સમ્બુદ્ધસ્સ સેહિ પાણીભિ ઉપનામેસિ.

તતો બુદ્ધસ્સ લપનન્તરા લપનસ્સ વદનસ્સ અન્તરા અગ્ગિસિખા વણ્ણા સહસ્સરંસિ ઓક્કા પભા નિક્ખમિ, અબ્ભા વિજ્જુ નિક્ખમતિ ઇવ, એવં આનના સહસ્સરંસિ નિક્ખમિત્વા આદિચ્ચબન્ધુનો સીસે તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કરિત્વાન પરિવટ્ટેત્વા મુદ્ધનિ અન્તરધાયથ.

આનન્દો અચ્છરિયં અબ્ભુતં લોમહંસનં ઇદં પાટિહારિયં દિસ્વા ચીવરં એકંસં કરિત્વા એતં અબ્રવિ – ‘‘મહામુનિ, સિતકમ્મસ્સ હેતુ કો? તં હેતું બ્યાકરોહિ, ધમ્માલોકો ભવિસ્સતી’’તિ.

યસ્સ ભગવતો સબ્બધમ્મેસુ ઞાણં સદા પવત્તતિ, કઙ્ખાવિતરણો મુનિ સો ભગવા કઙ્ખિં વેમતિકં આનન્દં થેરં એતં અબ્રવિ. આનન્દ, યો સોપુરિસો મયિ ચિત્તં પસાદયિ, સો પુરિસો ચતુરાસીતિકપ્પાનિ દુગ્ગતિં ન ગમિસ્સતિ, દેવેસુ દેવસોભગ્ગં દિબ્બં રજ્જં પસાસિત્વા મનુજેસુ રટ્ઠે સકલરટ્ઠે મનુજિન્દો રાજા ભવિસ્સતિ. સો પુરિસો ચરિમં પબ્બજિત્વા, ધમ્મતં સચ્છિકત્વા ચ ધુતરાગો વટંસકો નામ પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

તથાગતે વા સમ્માસમ્બુદ્ધે વા પચ્ચેકસમ્બુદ્ધે વા તસ્સ તથાગતસ્સ સાવકે વા ચિત્તે પસન્નમ્હિ દક્ખિણા અપ્પકા નામ નત્થિ.

બુદ્ધા એવં એત્તકાતિ અચિન્તિયા ભવન્તિ. બુદ્ધધમ્મા બુદ્ધગુણા એવં એત્તકાતિ અચિન્તિયા ભવન્તિ, અચિન્તિયે પસન્નાનં વિપાકો પુઞ્ઞવિપાકો એવં એત્તકોતિ અચિન્તિયો હોતીતિ એતં અબ્રવીતિ યોજના.

૯૬. ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, એકચ્ચં પુગ્ગલં…પે… અયમ્પિ અત્થો વુત્તો ભગવતા ઇતિ મે સુત’’ન્તિ ઇદં સુત્તમ્પિ વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ. ભિક્ખવે, ઇધ ઇમસ્મિં સાસને અહં એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં મમ ચેતસા એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચેતો ચિત્તં પરિચ્ચ બુદ્ધચક્ખુના એવં પજાનામિ, યથા યેન પકારેન અયં પુગ્ગલો યઞ્ચ દાનાદિપટિપદં પટિપન્નો, યઞ્ચ દસ્સનાદિમગ્ગં સમારુળ્હો હુત્વા તં પટિપદં, મગ્ગઞ્ચ ઇરિયતિ પવત્તેતિ, ઇમમ્હિ ઇમસ્મિઞ્ચ સમયે અયં પુગ્ગલો ચે કાલં કરેય્ય, એવં સતિ આભતં વત્થું નિક્ખિપતિ યથા, એવં તાય પટિપદાય તેન મગ્ગેન સગ્ગે અત્તનિક્ખિત્તો ભવે. તં કિસ્સ હેતુ? ભિક્ખવે, અસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચિત્તં હિ યસ્મા પસન્નં પસાદિતં, તસ્મા નિક્ખિત્તો ભવે. ઇધ સાસને, લોકે વા એકચ્ચે સત્તા પુગ્ગલા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ચેતોપસાદહેતુ ખો પન ઉપપજ્જન્તીતિ એવં અહં પજાનામીતિ ભગવા એતમત્થં અવોચ. તત્થ તસ્મિં અત્થે સઙ્ગહવસેન પવત્તં એતં ‘‘પસન્નચિત્તં ઞત્વાન…પે… સગ્ગં સો ઉપપજ્જતી’’તિ ગાથાવચનં વુચ્ચતિ. અયમ્પિ અત્થો ભગવતા વુત્તો, ઇતિ મે મયા સુતન્તિ યોજના.

‘‘સુવણ્ણચ્છદનં નાવં…પે… એતાદિસં કતપુઞ્ઞા લભિ’’ન્તિ ઇદં સુત્તમ્પિ વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ. નારિ દેવધીતા સુવણ્ણચ્છદનં સુવણ્ણાલઙ્કારેહિ છાદિતં નાવં આરુય્હ તિટ્ઠસિ, પોક્ખરણિં દેવપોક્ખરણિં ઓગાહસિ, પદુમં પાણિના છિન્દસિ.

દેવતે કેન કમ્મેન તે તવ તાદિસો વણ્ણો તાદિસો આનુભાવો તાદિસી જુતિ ભવતિ, દેવતે તે તવ યે કેચિ ભોગા મનસા ઇચ્છિતા ભવન્તિ, તે ભોગા ચ કેન કમ્મેન ઉપ્પજ્જન્તિ. દેવતે મે પુચ્છિતા ત્વં સંસ સંસાહિ ઇદં સબ્બં કિસ્સ કમ્મસ્સ ચ ફલન્તિ સક્કો પુચ્છતિ.

દેવરાજેન પુચ્છિતા સા દેવધીતા અત્તમના હુત્વા પઞ્હં પુટ્ઠા સક્કસ્સ બ્યાકાસિ. દેવરાજા અદ્ધાનં દીઘમગ્ગં પટિપન્ના અહં યસસ્સિનો કસ્સપસ્સ ભગવતો મનોરમં થૂપં અદ્દસ્સં, દિસ્વા તત્થ થૂપે ચિત્તં પસાદેસિં. પસન્નાહં સેહિ પાણીહિ પદુમપુપ્ફેહિ પૂજેસિં. તસ્સેવ કમ્મસ્સ ઇદં સબ્બં ફલં વિપાકો ભવે. કતપુઞ્ઞાહં એતાદિસં ફલં અલભિન્તિ સક્કસ્સ બ્યાકાસિ. ઇતિ મે સુતન્તિ મહામોગ્ગલ્લાનો વદતીતિ યોજના.

‘‘યથાનિદ્ધારિતસુત્તાનિયેવ વાસનાભાગિયસુત્તાનિ પરિપુણ્ણાની’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘દાનકથા સીલકથા સગ્ગકથા પુઞ્ઞકથા પુઞ્ઞવિપાકકથાતિ ઇદં વાસનાભાગિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યાય દેસનાય દાનઞ્ચ દાનફલઞ્ચ દસ્સિતં, સા દેસના દાનકથા નામ. યાય દેસનાય સીલઞ્ચ સીલફલઞ્ચ દસ્સિતં, સા દેસના સીલકથા નામ. યાય દેસનાય સગ્ગા ચ સગ્ગેસુ નિબ્બત્તાપકઞ્ચ કમ્મં દસ્સિતં, સા સગ્ગકથા નામ. યાય દેસનાય દાનસીલભાવનાદિવસેન દસવિધં પુઞ્ઞકમ્મં દસ્સિતં, સા પુઞ્ઞકથા નામ. યાય દેસનાય તાદિસસ્સ પુઞ્ઞકમ્મસ્સ વિવિધો અયં વિપાકો ઇમસ્સ પુઞ્ઞસ્સ વિપાકોતિ નિયમેત્વા દસ્સિતો, સા પુઞ્ઞવિપાકકથા નામ.

દસબલધરાનં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં ઉદ્દિસ્સકતેસુ સરીરધાતું અબ્ભન્તરે ઠપેત્વા પંસૂહિ કતેસુ થૂપેસુ યે નરા પસન્ના, તે નરા તત્થ થૂપે કારં પુઞ્ઞં કત્વા સગ્ગેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા પમોદન્તીતિ યોજના. ઇદં સુત્તં વા…પે… સુત્તં.

૯૭. દેવપુત્તસરીરવણ્ણા દેવપુત્તસરીરસદિસવણ્ણા સુભગસણ્ઠિતિ સોભગ્ગયુત્તસણ્ઠાના સબ્બે જના ઉદકેન પંસું તેમેત્વા થૂપં વડ્ઢેથ, સો અયં થૂપો કસ્સ પુગ્ગલસ્સ થૂપોતિ પુચ્છતિ.

સુગત્તે સુન્દરગત્તે દેવતે તસ્મિં થૂપે પસન્ના ઇમે દેવમનુજા કારં પુઞ્ઞં કરોન્તા હુત્વા જરામરણતો પમુચ્ચરે. સો અયં થૂપો મહેસિનો દસબલધમ્મધારિનો સુગતસ્સ થૂપોતિ વેદિતબ્બોતિ આહાતિ યોજના. ઇદં સુત્તં વા…પે… સુત્તં.

યાહં યા અહં મહેસિનો થૂપં ચત્તારિ ઉપ્પલાનિ ચ માલઞ્ચ અભિરોપયિં, તેન મયા કતં તં પુઞ્ઞં ઉળારં વત આસિ અહોસિ. તતો કપ્પતો અજ્જ કપ્પા તિંસં ધરન્તિ સત્થુનો થૂપં પૂજેત્વા તત્તકાનિ દુગ્ગતિં ન જાનામિ, વિનિપાતં ન ગચ્છામીતિ યોજના. ઇદં સુત્તં વા…પે… સુત્તં.

અહં બાત્તિંસલક્ખણધરસ્સ બાત્તિંસલક્ખણધરેન સમ્પન્નસ્સ વિજિતવિજયસ્સ લોકનાથસ્સ થૂપં અપૂજેસિં, પૂજેત્વા સતસહસ્સં કપ્પે આયુકપ્પે પમુદિતો આસિં. મયા યં પુઞ્ઞં પસુતં, તેન પુઞ્ઞેન વિનિપાતં અનાગન્તુન અનાગન્ત્વા દેવસોભગ્ગં સમ્પત્તિં ચ દેવરજ્જાનિ ચ તાનિ અકારિં. અથ વા દેવસોભગ્ગઞ્ચ મયા કારિતં, રજ્જાનિ ચ મયા કારિતાનિ.

અદન્તદમકસ્સ સાસને યં ચક્ખુ પઞ્ઞાચક્ખુ પણિહિતં, તથા ચિત્તં યં વિમુત્તચિત્તં પણિહિતં, તં સબ્બં પઞ્ઞાચક્ખુ વિમુત્તચિત્તં મે મયા લદ્ધં, અહં વિધુતલતાસઙ્ખાતતણ્હા હુત્વા વિમુત્તચિત્તા ફલવિમુત્તચિત્તસમ્પન્ના અમ્હીતિ અવોચાતિ યોજના. ઇદં સુત્તં વા…પે… સુત્તં.

૯૮. વિમુત્તચિત્તે ફલવિમુત્તચિત્તસમ્પન્ને અખિલે પઞ્ચચેતોખીલરહિતે અનાસવે અરણવિહારિમ્હિ અરણવિહારસીલે અસઙ્ગમાનસે અલગ્ગમાનસે પચ્ચેકબુદ્ધસ્મિં સામાકપત્થોદનમત્તમેવ દક્ખિણં અદાસિં.

તસ્મિં પચ્ચેકબુદ્ધે ઉત્તમં ધમ્મં પચ્ચેકબોધિધમ્મં ઓકપ્પયિં ‘‘સો ઉત્તમો ધમ્મો અત્થી’’તિ સદ્દહિં. એવં અરિયવિહારેન વિહારીહિ પચ્ચેકબુદ્ધેહિ મે મમ સઙ્ગમો કતો સિયા ભવે, કુદાસુપિ ચ અહં અપેક્ખવા મા ભવેય્યન્તિ માનસં તસ્મિઞ્ચ ધમ્મે પણિધેસિં ‘‘ઇમિના પચ્ચેકબુદ્ધેન લદ્ધધમ્મં અહમ્પિ સચ્છિકરેય્ય’’ન્તિ ચિત્તં પણિદહિં.

તસ્સેવ પચ્ચેકબુદ્ધે કતસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકતો અહં દીઘાયુકેસુ અમમેસુ ‘‘મમ પરિગ્ગહો’’તિ પરિગ્ગહાભાવેન અપરિગ્ગહેસુ વિસેસગામીસુ અહીનગામીસુ કુરૂસુ ઉત્તરકુરૂસુ પાણીસુ સત્તેસુ સહસ્સક્ખત્તું ઉપપજ્જથ ઉપપજ્જિં.

તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકતો વિચિત્રમાલાભરણાનુલેપીસુ યસસ્સીસુ પરિવારવન્તેસુ તિદસો દેવો અહં વિસિટ્ઠકાયૂપગતો હુત્વા સહસ્સક્ખત્તું ઉપપજ્જથ.

તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકતો અહં વિમુત્તચિત્તો અખીલો અનાસવો હુત્વા હિતાહિતાસીહિ કુસલાકુસલવીતિવત્તેહિ અન્તિમદેહધારિભિ ઇમેહિ પચ્ચેકબુદ્ધેહિ, બુદ્ધસાવકેહિ વા મે મમ સમાગમો આસિ.

‘‘સીલવતો યં ઇચ્છિતં, તં સમિજ્ઝતે’’તિ ઇમં વચનં તથાગતો જિનો પચ્ચક્ખં કત્વા અવચ ખો, યથા યથા યેન યેન પકારેન મે મનસા વિચિન્તિતં, તથા તથા તેન તેન પકારેન સમિદ્ધં ભવતિ. અયં ભવો અન્તિમો ભવોતિ યોજના. ઇદં સુત્તં વા…પે… સુત્તં.

એકતિંસમ્હિ કપ્પમ્હિ જિનો અનેજો અનન્તદસ્સી ‘‘સિખી’’તિ ઇતિનામકો ઉપ્પજ્જિ. તસ્સાપિ ભગવતો રાજા ભાતા સિખિદ્ધે ચ સિખી ઇતિનામકે બુદ્ધે ચ તસ્સ ભગવતો ધમ્મે ચ અભિપ્પસન્નો લોકવિનાયકમ્હિ પરિનિબ્બુતે સતિ દેવાતિદેવસ્સ નરુત્તમસ્સ મહેસિનો વિપુલં મહન્તં સમન્તતો ગાવુતિકં થૂપં અકાસિં.

તસ્મિં થૂપે બલિં પૂજાબલિં અભિહારી મનુસ્સો જાતિસુમનં પગ્ગય્હ પહટ્ઠો પૂજેસિ. અસ્સ મનુસ્સસ્સ એકં પુપ્ફં વાતેન પહરિતં હુત્વા પતિતં. અહં તં પતિતં એકં પુપ્ફં ગહેત્વા તસ્સેવ પુપ્ફસામિકસ્સ અદાસિં.

સો મનુસ્સો પુપ્ફસામિકો અભિપ્પસન્નચિત્તો હુત્વા મં ‘‘ત્વમેવ એતં એકં પુપ્ફં પૂજા’’તિ અદાસિ. દદાસીતિ એત્થ દ-કારો આગમો. અહં તં એકં પુપ્ફં ગહેત્વા બુદ્ધં બુદ્ધગુણં પુનપ્પુનં અનુસ્સરન્તો યસ્મિં કપ્પે અભિરોપયિં, તતો કપ્પતો અજ્જ કપ્પા તિંસં અહેસું. તેસુ કપ્પેસુ દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, વિનિપાતઞ્ચ ન ગચ્છામિ, ઇદં ફલં થૂપપૂજાય ફલન્તિ અવોચાતિ યોજના. ઇદં સુત્તં વા…પે… સુત્તં.

બ્રહ્મદત્તસ્સ બ્રહ્મદત્તનામકસ્સ રાજિનો કપિલં નામ નગરં સુવિભત્તં ભાગતો સુટ્ઠુ વિભત્તં, મહાપથં મહાપથસમ્પન્નં આકિણ્ણં, નાનાજાતિકેહિ મનુસ્સેહિ પરિપુણ્ણં, ઇદ્ધં ફીતઞ્ચ આસિ.

પઞ્ચાલાનં તત્થ પુરુત્તમે અહં કુમ્માસં વિક્કિણિં, સો અહં યસસ્સિનં ઉપરિટ્ઠં ઉપસમીપે ઠિતં અરિટ્ઠં નામ સમ્બુદ્ધં પચ્ચેકબુદ્ધં અદ્દસિં, દિસ્વા હટ્ઠો ચિત્તં પસાદેત્વા નરુત્તમં અરિટ્ઠં મે ગેહસ્મિં યં ધુવભત્તં વિજ્જથ વિજ્જિ, તેન ધુવભત્તેન નિમન્તેસિં.

યતો ચ યસ્મિં કાલે ચ કત્તિકો યસ્સં પન્નરસીપુણ્ણો, સા પુણ્ણમાસી પન્નરસી ઉપટ્ઠિતા, તતો ચ તસ્મિં કાલે ચ અહં નવં દુસ્સયુગં ગય્હ અરિટ્ઠસ્સ અરિટ્ઠનામકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ઉપનામેસિં.

નરુત્તમો અનુકમ્પકો કારુણિકો તણ્હાનિઘાતકો મુનિ પચ્ચેકબુદ્ધો પસન્નચિત્તં મં ઞત્વાન પટિગ્ગણ્હિ.

અહં કલ્યાણં બુદ્ધવણ્ણિતં કમ્મં કરિત્વાન દેવે ચ મનુસ્સે ચ સન્ધાવિત્વા તતો ચુતો બારાણસિયં નગરે અડ્ઢે કુલસ્મિં સેટ્ઠિસ્સ એકપુત્તકો ઉપ્પજ્જિં, પાણેહિ ચ પિયતરો આસિં.

તતો ચ તસ્મિં કાલે વિઞ્ઞુતં પત્તો હુત્વા દેવપુત્તેન ચોદિતો અહં પાસાદા ઓરુહિત્વાન સમ્બુદ્ધં ભગવન્તં ગોતમં ઉપસઙ્કમિં.

સો સમ્બુદ્ધો ભગવા ગોતમો અનુકમ્પાય મે ધમ્મં અદેસેસિ. દુક્ખં દુક્ખસચ્ચઞ્ચ દુક્ખસમુપ્પાદં સમુદયસચ્ચઞ્ચ દુક્ખસ્સ અતિક્કમં નિરોધસચ્ચઞ્ચ અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં દુક્ખૂપસમગામિનં મગ્ગં મગ્ગસચ્ચઞ્ચ ઇતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ દેસિતાનિ, તદુપ્પાદકં ધમ્મં મુનિ ભગવા ગોતમો અદેસયિ.

અહં તસ્સ ભગવતો ગોતમસ્સ વચનં સુત્વા સાસને રતો હુત્વા વિહરિં, અહં રત્તિન્દિવં અતન્દિતો હુત્વા સમથં પટિવિજ્ઝિં.

અજ્ઝત્તઞ્ચ યે આસવા, બહિદ્ધા ચ યે આસવા મગ્ગેન સમુચ્છિન્ના આસું, સબ્બે તે આસવા મે મમ વિજ્જિંસુ, પુન ન ચ ઉપ્પજ્જરે.

દુક્ખં ‘‘પરિયન્તકતં યસ્સ દુક્ખસ્સા’’તિ પરિયન્તકતં આસિ, અયં સમુસ્સયો જાતિમરણસંસારો ચરિમો અન્તિમો આસિ, ઇદાનિ ઇમસ્સ અત્તભાવસ્સ અનન્તરં પુનબ્ભવો મમ નત્થીતિ અવોચાતિ યોજના. યં નાનાવિધં વાસનાભાગિયં સુત્તં ઉદાહરણવસેન નિદ્ધારિતં, ઇદં નાનાવિધં સુત્તં વાસનાભાગે પુઞ્ઞકોટ્ઠાસે વિસયે વાચકઞાપકભાવેન પવત્તનતો વાસનાભાગિયં સુત્તં નામ.

નાનાવિધં વાસનાભાગિયં સુત્તં આચરિયેન નિદ્ધારિતં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં, ‘‘કતમં નિબ્બેધભાગિયં સુત્ત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમં નિબ્બેધભાગિયં સુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેસુ સોળસસુ સંકિલેસભાગિયાદીસુ સુત્તેસુ કતમં સુત્તં નિબ્બેધભાગિયં સુત્તં નામાતિ પુચ્છતિ.

ઉદ્ધં બ્રહ્મલોકે અધો કામાવચરે ભવે સબ્બધિ સબ્બેસુ ભવેસુ વિપ્પમુત્તો અરહા ‘‘અયં નામ ધમ્મો અહં અસ્મી’’તિ અનાનુપસ્સી, એવં વિમુત્તો અરહા અતિણ્ણપુબ્બં ઓઘં અપુનબ્ભવાય ઉદતારિ ઉત્તિણ્ણોતિ યોજના. ઇદં સુત્તં નિબ્બેધભાગે સેક્ખધમ્મે વિસયે વાચકઞાપકભાવેન પવત્તનતો નિબ્બેધભાગિયં સુત્તં નામ.

‘‘એત્તકમેવા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સીલવતો’’તિઆદિ વુત્તં. આનન્દ, સીલવતો પુગ્ગલસ્સ ‘‘કિન્તિ મે મમ અવિપ્પટિસારો જાયેય્ય પવત્તેય્યા’’તિ ચેતના ન કરણીયા ન કાતબ્બા. આનન્દ, સીલવતો અવિપ્પટિસારો યં જાયેય્ય પવત્તેય્ય, એસા અવિપ્પટિસારસ્સ જાયના પવત્તના ધમ્મતા ભવતિ. આનન્દ, અવિપ્પટિસારિના પુગ્ગલેન ‘‘કિન્તિ મે મમ પામોજ્જં જાયેય્ય પવત્તેય્યા’’તિ ચેતના ન કરણીયા, આનન્દ, અવિપ્પટિસારિનો પુગ્ગલસ્સ પામોજ્જં યં જાયેય્ય પવત્તેય્ય, એસા પામોજ્જસ્સ જાયના પવત્તના ધમ્મતા. સેસેસુપિ ઇમસ્સ યોજનાનયાનુસારેન યોજનાનયો ગહેતબ્બો. ઇદં સુત્તમ્પિ નિબ્બેધભાગિયં સુત્તં નામ.