૨. વિચયહારવિભઙ્ગવિભાવના

૧૧. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન દેસનાહારવિભઙ્ગેન અસ્સાદાદયો સુત્તત્થા આચરિયેન વિભત્તા, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો દેસનાહારવિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો વિચયો હારો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો વિચયો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ હારેસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયો હારો વિચયહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘યં પુચ્છિતઞ્ચ વિસ્સજ્જિતઞ્ચા’’તિઆદિનિદ્દેસગાથાય ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘અયં વિચયો હારો કિં વિચિનતી’’તિઆદિકો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયહારવિભઙ્ગો નામાતિ યોજના.

‘‘અયં વિચયો હારો કિં વિચિનતી’’તિ ઇમિના યો વિચયો વિચિનિતબ્બો, તં વિચયં વિચિનિતબ્બં પુચ્છતિ, તસ્મા વિચિનિતબ્બં વિસયં વિસું વિસું નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘પદં વિચિનતિ, પઞ્હં વિચિનતી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘કિં વિચયો પદવિચયો’’તિઆદિં અવત્વા ‘‘કિં વિચિનતિ, પદં વિચિનતી’’તિઆદિવચનેન વિચયસદ્દસ્સ કત્તુસાધનત્થં દસ્સેતિ. તત્થ પદં વિચિનતીતિ નવવિધસ્સ સુત્તન્તસ્સ સબ્બં પદં યાવ નિગમના નામપદાદિજાતિસદ્દાદિઇત્થિલિઙ્ગાદિઆકારન્તાદિપઠમવિભત્યન્તાદિએકવચનાદિવસેન વિચિનતિ. પઞ્હં વિચિનતીતિ અદિટ્ઠજોતનાદિસત્તાધિટ્ઠાનાદિસમ્મુતિવિસયાદિઅતીતવિસયાદિવસેન વિચિનતિ. વિસ્સજ્જનં વિચિનતીતિ એકંસબ્યાકરણવિસ્સજ્જનાદિસાવસેસબ્યાકરણવિસ્સજ્જનાદિ સઉત્તરબ્યાકરણ વિસ્સજ્જનાદિ લોકિયબ્યાકરણવિસ્સજ્જનાદિવસેન વિચિનતિ. પુબ્બાપરં વિચિનતીતિ પુબ્બેન અપરં સંસન્દિત્વા વિચિનતિ. અસ્સાદં વિચિનતીતિ અસ્સાદકતણ્હાદિઅસ્સાદેતબ્બસુખાદિવસેન વિચિનતિ. આદીનવં વિચિનતીતિ દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખવસેન વા અનિટ્ઠાનુભવનાદિઆદિઅન્તવન્તતાદિસંકિલેસભાગિયાદિવસેન વા વિચિનતિ. નિસ્સરણં વિચિનતીતિ મગ્ગવસેન વા નિબ્બાનવસેન વા મગ્ગસ્સ વા આગમવસેન, નિબ્બાનસ્સ અસઙ્ખતધાતુઆદિપરિયાયવસેન વા વિચિનતિ. ફલં વિચિનતીતિ ધમ્મચરણસ્સ દુગ્ગતિગમનાભાવેન વા મચ્ચુતરણાદિના વા દેસનાય ફલં, દેસનાનુસારેન ચરણસ્સ ફલં વિચિનતિ. ઉપાયં વિચિનતીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિવસેન પવત્તનનિબ્બિદાઞાણાદિવસેન વા સદ્ધાસતિવસેન વા વિસુદ્ધિયા ઉપાયં વિચિનતિ. આણત્તિં વિચિનતીતિ પાપપરિવજ્જનાણત્તિવસેન વા લોકસ્સ સુઞ્ઞતાપેક્ખનાણત્તિવસેન વા વિચિનતિ. અનુગીતિં વિચિનતીતિ વુત્તાનુગીતિવસેન વા વુચ્ચમાનાનુગીતિવસેન વા અનુરૂપં ગીતિં વિચિનતિ. સબ્બે નવ સુત્તન્તે વિચિનતીતિ સુત્તગેય્યાદિકે નવ સુત્તે આહચ્ચવચનવસેન વા અનુસન્ધિવચનવસેન વા નીતત્થવચનવસેન વા નેય્યત્થવચનવસેન વા સંકિલેસભાગિયાદિવસેન વા વિચિનતિ.

કિઞ્ચાપિ પદવિચયો પઠમં વિભત્તો, સુત્તસ્સ પન અનુપદં વિચિનિતબ્બતાય અતિભારિયો, ન સુકરો પદવિચયોતિ તં અગ્ગહેત્વા પઞ્હાવિચયવિસ્સજ્જનવિચયે તાવ વિભજન્તો ‘‘યથા કિં ભવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથા કિં ભવેતિ યેન પકારેન સો પઞ્હાવિચયો પવત્તેતબ્બો, તં પકારજાતં કીદિસં ભવેય્યાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આયસ્મા અજિતો પારાયને ભગવન્તં પઞ્હં યથા યેન પકારેન પુચ્છતિ, તથા તેન પકારેન પઞ્હાવિચયો પવત્તેતબ્બોતિ અત્થો. તત્થ આયસ્માતિ પિયવચનં. અજિતોતિ બાવરીબ્રાહ્મણસ્સ પરિચારકભૂતાનં સોળસન્નં અઞ્ઞતરો અજિતો. પારાયનેતિ પારં નિબ્બાનં અયતિ ગચ્છતિ એતેનાતિ પારાયનં, અજિતસુત્તાદિસોળસસુત્તસ્સેતં અધિવચનં.

‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો, (ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો,)

કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ;

કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસિ, કિં સુ તસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧૦૩૮; ચૂળનિ. વત્થુગાથા ૫૭, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧) –

ગાથાય ‘‘કેન ધમ્મેન લોકો અરિયવજ્જો સત્તો નિવુતો પટિચ્છાદિતો, ઇતિ આયસ્મા અજિતો પુચ્છતિ. કેન હેતુના યથાવુત્તલોકો નપ્પકાસતિ, અસ્સ યથાવુત્તલોકસ્સ કિં અભિલેપનં ઇતિ ત્વં બ્રૂસિ, તસ્સ યથાવુત્તલોકસ્સ કિં મહબ્ભયન્તિ ત્વં બ્રૂસીતિ પુચ્છતી’’તિ અત્થો.

ઇતિ ઇમિના પભેદેન ચત્તારિ ઇમાનિ ગાથાપાદપદાનિ પુચ્છિતાનિ પુચ્છાવસેન વુત્તાનિ, પુચ્છિતત્થદીપકાનિ વા, પધાનવસેન પન સો ‘‘એકો પઞ્હો’’તિ મતો, યદિપિ ચતુન્નં પદાનં પુચ્છનવસેન પવત્તત્તા ચતુબ્બિધોતિ વત્તબ્બો, ઞાતું પન ઇચ્છિતસ્સ એકસ્સેવ અત્થસ્સ સમ્ભવતો ‘‘એકો પઞ્હો’’તિ વુત્તં. ‘‘કારણં વદેહી’’તિ વત્તબ્બત્તા કારણમાહ ‘‘એકવત્થુપરિગ્ગહા’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યદિપિ નિવારણાપકાસનાભિલેપનમહબ્ભયસઙ્ખાતા ચત્તારો અત્થા પુચ્છાયં ગહિતા, એકસ્સ પન અભિધેય્યત્થસ્સ ગહણતો ‘એકો પઞ્હો’તિ પધાનવસેન ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો’’તિ. ‘‘એકવત્થુપરિગ્ગહણં કથં અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘એવઞ્હિ આહા’’તિ વુત્તં. એવં એકવત્થુપરિગ્ગહણેનેવ ભગવા હિ યસ્મા આહ, ઇતિ તસ્મા એકવત્થુપરિગ્ગહણં તુમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ.

‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ ઇમિના લોકાધિટ્ઠાનં પટિચ્છાદનં પુચ્છતિ, ન નાનાધમ્માધિટ્ઠાનં. ‘‘કેનસ્સુ નપ્પકાસતી’’તિ ઇમિના લોકસ્સેવ અપ્પકાસનં પુચ્છતિ, ન નાનાસભાવધમ્મસ્સ. ‘‘કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસી’’તિ ઇમિના લોકસ્સેવ અભિલેપનં પુચ્છતિ, ન નાનાસભાવધમ્મસ્સ. ‘‘કિં સુ તસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ ઇમિના તસ્સેવ લોકસ્સ મહબ્ભયં પુચ્છતિ, ન નાનાસભાવધમ્મસ્સ. તસ્મા ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિઆદિપઞ્હો એકાધિટ્ઠાનનાનાધિટ્ઠાનેસુ એકાધિટ્ઠાનો, ધમ્માધિટ્ઠાનસત્તાધિટ્ઠાનેસુ સત્તાધિટ્ઠાનો, અદિટ્ઠજોતનાદીસુ અદિટ્ઠજોતનાપઞ્હોતિઆદિના યથાસમ્ભવં વિચિનિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

‘‘પઞ્હસ્સ યો લોકો ‘અધિટ્ઠાનો’તિ ગહિતો, સો લોકો તિવિધો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘લોકો તિવિધો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તયો વિધા એતસ્સ લોકસ્સાતિ તિવિધો. કિલિસ્સતિ રાગાદિવસેન કામાવચરસત્તોતિ કિલેસો, કિલેસો ચ સો લોકો ચાતિ કિલેસલોકો, કામાવચરસત્તો. સો હિ રાગાદિકિલેસબહુલતાય કિલેસલોકોતિ. ભવતિ ઝાનાભિઞ્ઞાહિ બુદ્ધીહીતિ ભવો, ભવો ચ સો લોકો ચાતિ ભવલોકો, રૂપાવચરસત્તો. સો હિ ઝાનાદિબુદ્ધીહિ ભવતીતિ. ઇન્દ્રિયેન સમન્નાગતોતિ ઇન્દ્રિયો, ઇન્દ્રિયો ચ સો લોકો ચાતિ ઇન્દ્રિયલોકો, અરૂપાવચરસત્તો. સો હિ આનેઞ્જસમાધિબહુલતાય વિસુદ્ધિન્દ્રિયો હોતીતિ લોકસમઞ્ઞા પરિયાપન્નધમ્મવસેન પવત્તા, તસ્મા અરિયા ન ગહિતાતિ.

‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિઆદિગાથાય પુચ્છાવિચયો હારો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘વિસ્સજ્જનાવિચયો હારો કત્થ વિસ્સજ્જનાય વિભત્તો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ વિસ્સજ્જના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિઆદિપુચ્છાયં –

‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો, (અજિતાતિ ભગવા,)

વિવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતિ;

જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમિ, દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧૦૩૯; ચૂળનિ. વત્થુગાથા ૫૮, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ) –

અયં ગાથા વિસ્સજ્જનાતિ દટ્ઠબ્બા. તત્થ અવિજ્જાય નિવુતો લોકોતિ કાળપક્ખચતુદ્દસી, ઘનવનસણ્ડ, મેઘપટલચ્છાદન, અડ્ઢરત્તીનં વસેન ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેન અન્ધકારેન રથઘટાદિ પટિચ્છાદિતો વિય ધમ્મસભાવપટિચ્છાદનલક્ખણાય અવિજ્જાય સત્તલોકો નિવુતો પટિચ્છાદિતો. ‘‘અજિતા’’તિ ચ આલપનં કત્વા ભગવા આહ. વિવિચ્છાતિ વિચિકિચ્છાય પમાદહેતુ યથાવુત્તલોકો નપ્પકાસતિ. જપ્પં તણ્હં યથાવુત્તલોકસ્સ ‘‘અભિલેપન’’ન્તિ અહં બ્રૂમીતિ ભગવા આહ, દુક્ખં જાતિઆદિવટ્ટદુક્ખં અસ્સ યથાવુત્તલોકસ્સ ‘‘મહબ્ભય’’ન્તિ અહં બ્રૂમીતિ ભગવા અજિતં આહાતિ અત્થો.

‘‘ઇમાય વિસ્સજ્જનાય કથં વિચિનેય્યા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇમાનિ ચત્તારિ પદાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનીતિ ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિઆદિપુચ્છાગાથાયં વુત્તાનિ ગાથાપદાનિ. ઇમેહિ ચતૂહિ પદેહીતિ ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ વિસ્સજ્જનાગાથાયં વુત્તેહિ ગાથાપદેહિ વિસ્સજ્જિતાનિ. કથં? પઠમં પદં પઠમેન પદેન, દુતિયં પદં દુતિયેન પદેન, તતિયં પદં તતિયેન પદેન, ચતુત્થં પદં ચતુત્થેન પદેન વિસ્સજ્જિતં.

‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ પઠમપઞ્હે‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ પઠમા વિસ્સજ્જના કતા, ન ઉપ્પટિપાટિયા. વિજ્જાય પટિપક્ખા અવિજ્જા, તસ્મા અવિજ્જાય અજાનકો લોકો ભવેય્ય. કથં નિવુતો સદ્દહિતબ્બોતિ આહ ‘‘નીવરણેહિ નિવુતો લોકો’’તિ. યદિ એવં ‘‘નીવરણેન નિવુતો લોકો’’તિ વિસ્સજ્જના કાતબ્બાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા વુત્તં ‘‘અવિજ્જાનીવરણા હિ સબ્બે સત્તા’’તિ. ‘‘સબ્બસત્તાનં અવિજ્જાનીવરણભાવો કેન વચનેન સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યથાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘સબ્બસત્તાનં, ભિક્ખવે, સબ્બપાણાનં સબ્બભૂતાનં, પરિયાયતો એકમેવ નીવરણં વદામિ, યદિદં અવિજ્જા. અવિજ્જાનીવરણા હિ સબ્બે સત્તા. સબ્બસોવ ભિક્ખવે અવિજ્જાય નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા નત્થિ સત્તાનં નીવરણન્તિ વદામી’’તિ યં વચનં યથા યેન પકારેન ભગવા આહ, તથા તેન પકારેન વુત્તેન તેન વચનેન તુમ્હેહિ સબ્બસત્તાનં અવિજ્જાનીવરણભાવો સદ્દહિતબ્બોતિ.

‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ પદેન ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ પઠમસ્સેવ પદસ્સ વિસ્સજ્જના ન સિયા, ‘‘કેનસ્સુ નપ્પકાસતી’’તિ દુતિયપદસ્સાપિ વિસ્સજ્જના સિયાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા ‘‘તેન ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેન ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ પદેન ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ પઠમસ્સ પદસ્સ વિસ્સજ્જના યુત્તા યુત્તતરા હોતિ, યુત્તતરત્તા ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિ પઞ્હે ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ વિસ્સજ્જનાતિ મયા વત્તબ્બાયેવાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘કેનસ્સુ નપ્પકાસતી’’તિ ઇમસ્મિં પઞ્હે ‘‘વિવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતી’’તિ અયં વિસ્સજ્જના કાતબ્બા, વિવિચ્છાય પવત્તત્તા, પમાદા ચ લોકો નપ્પકાસતીતિ અત્થો. અવિજ્જાનીવરણાય નિવુતો લોકો નપ્પકાસતીતિ વિસ્સજ્જના કાતબ્બા, ‘‘કથં વિવિચ્છા પમાદા લોકો નપ્પકાસતીતિ વિસ્સજ્જના કતા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યો પુગ્ગલો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો પુથુજ્જનભૂતો પુગ્ગલો અવિજ્જાનીવરણેહિ નિવુતો, સો પુથુજ્જનભૂતો પુગ્ગલો વિવિચ્છાય વિવિચ્છતિ. ‘‘યાય વિવિચ્છાય વિવિચ્છતિ, સા વિવિચ્છા કતમા નામા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘વિવિચ્છા નામ વુચ્ચતિ વિચિકિચ્છા’’તિ વુત્તં. ‘‘તાય કસ્મા નપ્પકાસતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સો વિચિકિચ્છન્તો’’તિઆદિ વુત્તં. તાય વિચિકિચ્છન્તો સો પુથુજ્જનભૂતો પુગ્ગલો સદ્દહિતબ્બેસુ નાભિસદ્દહતિ; સદ્દહિતબ્બેસુ ન અભિસદ્દહન્તો અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં સચ્છિકિરિયાય આરભિતબ્બં વીરિયં નારભતિ; અનારભન્તો સો પુગ્ગલો ઇધ લોકે પમાદમનુયુત્તો વિહરતીતિ, પમાદેન વિહરન્તો પમત્તો પુગ્ગલો સુક્કે ધમ્મે ન ઉપ્પાદિયતિ; અનુપ્પાદયન્તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તે સુક્કા ધમ્મા અનુપ્પાદિયમાના હુત્વા નપ્પકાસન્તિ પકાસનવસેન ન પવત્તન્તિ; તસ્મા ‘‘વિવિચ્છા પમાદા લોકો નપ્પકાસતી’’તિ વિસ્સજ્જના કાતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘તાદિસસ્સ સુક્કધમ્માનં અપ્પકાસનભાવો અમ્હેહિ કેન વચનેન સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘યથાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા;

તે ગુણેહિ પકાસન્તિ, કિત્તિયા ચ યસેન ચા’’તિ. –

યં ગાથાપાઠં ભગવા યથા યેન અપ્પકાસનાકારેન આહ, તથા તેન અપ્પકાસનાકારેન વુત્તેન તેન ગાથાપાઠેન તાદિસસ્સ પુગ્ગલસ્સ સુક્કધમ્માનં અપ્પકાસનભાવો તુમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બોયેવ, તસ્મા ‘‘વિવિચ્છા પમાદા લોકો નપ્પકાસતી’’તિ વિસ્સજ્જના કાતબ્બાવાતિ અધિપ્પાયો.

ગાથાત્થો પન – હિમવન્તો પબ્બતો દૂરે ઠિતો દૂરે ઠિતાનમ્પિ સચક્ખુકાનં પુગ્ગલાનં પકાસતિ ઇવ, એવં સન્તો સપ્પુરિસા દૂરે ઠિતાનમ્પિ ગુણવસેન પવત્તાય કિત્તિયા ચ ગુણવસેન પવત્તેહિ યસપરિભોગપરિવારેહિ ચ દૂરે ઠિતાનં પણ્ડિતાનં પકાસન્તિ, રત્તિકાલે ખિત્તા સરા ઉસૂ ન દિસ્સન્તિ યથા, એત્થ સત્તલોકે વિવિચ્છાપમાદાનં વસેન વિહરન્તો અસન્તો ન દિસ્સન્તિ. યે સન્તો પકાસન્તિ, તે સન્તો ગુણેહિ પકાસન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘તે ગુણેહિ પકાસન્તી’’તિ વુત્તં. ગુણા નામ અબ્ભન્તરે જાતા, ‘‘કથં ગુણેહિ પકાસન્તી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘કિત્તિયા ચ યસેન ચા’’તિ વુત્તં. ગુણાનુભાવેન પવત્તાય કિત્તિયા ચ ગુણાનુભાવેન પવત્તેન યસેન ચ પકાસન્તા પુગ્ગલા ગુણેહિ પકાસન્તીતિ વત્તબ્બાવાતિ.

યદિ વિવિચ્છાપમાદાનં વસેન નપ્પકાસતિ, એવં સતિ લોકો નિવુતો હોતિ, તસ્મા પઠમસ્સ પદસ્સાપિ વિસ્સજ્જના કાતબ્બાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા ‘‘તેન ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેનાતિ ‘‘વિવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતી’’તિ પદેન ‘‘કેનસ્સુ નપ્પકાસતી’’તિ દુતિયસ્સ પદસ્સ વિસ્સજ્જના યુત્તા યુત્તતરાતિ અત્થો. પદેનાતિ ચ પદત્થટ્ઠેન વિસ્સજ્જનાતિ અત્થો. પદસ્સાતિ પદત્થસ્સ પુચ્છિતબ્બસ્સાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એસ નયો હેટ્ઠા, ઉપરિ ચ.

‘‘કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસી’’તિ પઞ્હે ‘‘જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમી’’તિ વિસ્સજ્જના તસ્સા અજિતેન દટ્ઠબ્બા. ‘‘કતમા જપ્પા નામા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘જપ્પા નામ વુચ્ચતિ તણ્હા’’તિ વુત્તં. સા તણ્હા લોકં અભિલિમ્પતીતિ કથં વિઞ્ઞાયતીતિ યોજના. તેન વુત્તં ‘‘યથાહ ભગવા’’તિઆદિ. તત્થ યથા યેન તણ્હાય અભિલેપનભાવેન –

‘‘રત્તો અત્થં ન જાનાતિ, રત્તો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધં તમં તદા હોતિ, યં રાગો સહતે નર’’ન્તિ. –

યં ગાથં ભગવા આહ, તથા તેન અભિલેપનભાવેન વુત્તાય તાય ગાથાય સા તણ્હા લોકં અભિલિમ્પતીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ અધિપ્પાયો.

ગાથાયં પન – રજ્જતિ સત્તોતિ રત્તો, રાગસમઙ્ગીસત્તો. કારણં પટિચ્ચ અસતિ પવત્તતિ ફલન્તિ અત્થં, ફલં. કારણં ફલં ધારેતિ, તં કારણં ધમ્મં નામ. અન્ધકારં અન્ધં. યન્તિ યમ્હિ કાલે. યન્તિ હિ ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનં. યમ્હિ કાલે રાગો નરં રાગસમઙ્ગિં સહતે અભિભવતિ, તદા કાલે અન્ધં અન્ધકારં તમં હોતીતિ યોજના. રાગો નરં યં યસ્મા સહતે, તસ્મા અન્ધં તમં તદા હોતીતિ વા, રાગો યં નરં સહતે, તસ્સ નરસ્સ અન્ધં તમં તદા હોતીતિ વા, રાગો નરં યં સહતે અભિભૂયતે યં સહનં અભિભવનં નિપ્ફાદેતિ, તં સહનં અભિભવનં અન્ધં અન્ધકારં તમં હોતીતિ વા યોજના.

‘‘યદિ રત્તો અત્થાદિકં ન જાનાતિ, એવં સતિ કથં જપ્પાભિલેપનં ભવતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સાયં તણ્હા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આરમ્મણેસુ આસત્તિબહુલસ્સ આસઙ્ગબહુલસ્સ તણ્હાસમઙ્ગિસ્સ પુગ્ગલસ્સ સા અયં તણ્હા એવં બહુઆસઙ્ગવસેન અભિજપ્પા પરિયુટ્ઠાનટ્ઠાયિની હોતિ. ઇતિ કરિત્વા ઇમિના કારણેન તત્થ તણ્હાય સત્તલોકો કેનચિ સિલેસેન અભિલિત્તો મક્ખિતો વિય જપ્પાભિલેપેન અભિલિત્તો નામ ભવતીતિ યોજના. ‘‘જપ્પાભિલેપનં અપ્પકાસનસ્સપિ કારણં ભવતિ, તસ્મા ‘કેનસ્સુ નપ્પકાસતી’તિ દુતિયપદત્થસ્સપિ વિસ્સજ્જના સિયા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેન ચા’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘તસ્સ લોકસ્સ મહબ્ભયં કિ’’ન્તિ ઇમસ્મિં ચતુત્થપઞ્હે ‘‘અસ્સ લોકસ્સ દુક્ખં મહબ્ભયં ભવે’’તિ અયં વિસ્સજ્જના તસ્સા અજિતેન દટ્ઠબ્બા. ભાયતિ લોકો એતસ્માતિ ભયં, મહન્તં ભયં મહબ્ભયં. ‘‘કતિવિધં દુક્ખ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દુવિધં દુક્ખ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. દ્વે વિધા અસ્સ દુક્ખસ્સાતિ દુવિધં. ‘‘કતમં દુવિધં દુક્ખ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘કાયિકઞ્ચ ચેતસિકઞ્ચા’’તિ વુત્તં. ‘‘કતમં કાયિકં, કતમં ચેતસિક’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યં કાયિકં, ઇદં દુક્ખં યં ચેતસિકં, ઇદં દોમનસ્સ’’ન્તિ વુત્તં.

રોગાદિસત્થાદિઅનિટ્ઠરૂપં સત્તલોકસ્સ મહબ્ભયં ભવેય્ય, ‘‘કથં દુક્ખં મહબ્ભયં ભવેતિ સદ્દહેતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘સબ્બે સત્તા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સબ્બે સત્તા યથાવુત્તસ્સ દુક્ખસ્સ ઉબ્બિજ્જન્તિ, દુક્ખેન સમસમં અઞ્ઞં ભયં સત્તાનં નત્થિ, દુક્ખતો ઉત્તરિતરં વા પન ભયં કુતો અત્થિ. હિ યસ્મા નત્થિ, તસ્મા દુક્ખતો અઞ્ઞસ્સ ભયસ્સ અભાવતો ‘‘દુક્ખં લોકસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ વચનં સદ્દહિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

‘‘સબ્બે સત્તા’’તિઆદિવચનેન રોગાદિસત્થાદિઅનિટ્ઠરૂપં દુક્ખમૂલમેવાતિ દસ્સેતિ. ‘‘કાયિકચેતસિકવસેન દુવિધં દુક્ખં દુક્ખવેદનાયેવ, એવં સતિ સઙ્ખારદુક્ખવિપરિણામદુક્ખાનં મહબ્ભયભાવો ન આપજ્જેય્યા’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તિસ્સો દુક્ખતા’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘તિસ્સો દુક્ખતા સબ્બેસં સત્તાનં સબ્બકાલેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ, કદાચિ કસ્સચિ ન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ લોકો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તાસુ તીસુ દુક્ખતાસુ. લોકોતિ ભોગસમ્પન્નો ચેવ અપ્પાબાધો ચ સત્તલોકો. ઓધસો ઓધિસો કદાચિ કરહચિ અત્તૂપક્કમમૂલાય દુક્ખદુક્ખતાય મુચ્ચતિ, કદાચિ પરૂપક્કમમૂલાય દુક્ખદુક્ખતાય મુચ્ચતિ, તથા ઓધસો ઓધિસો કદાચિ કરહચિ દીઘાયુકો લોકો વિપરિણામદુક્ખતાય મુચ્ચતિ, ‘‘કેન હેતુના મુચ્ચતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા પુચ્છં ઠપેત્વા હેતું દસ્સેતું ‘‘તં કિસ્સ હેતૂ’’તિઆદિ વુત્તં. સત્તલોકે અપ્પેકચ્ચે અપ્પાબાધા હોન્તિ, તે ભોગસમ્પન્નત્તા ચેવ અપ્પાબાધત્તા ચ દુક્ખદુક્ખતાય મુચ્ચન્તિ, વિસેસતો રૂપાવચરસત્તા મુચ્ચન્તિ. અપ્પેકચ્ચે દીઘાયુકાપિ હોન્તિ, તે દીઘાયુકત્તા વિપરિણામદુક્ખતાય મુચ્ચન્તિ; વિસેસતો અરૂપાવચરસત્તા મુચ્ચન્તિ અરૂપાવચરસત્તાનં ઉપેક્ખાસમાપત્તિબહુલત્તા.

તેસં તાહિ દુક્ખતાહિ મુચ્ચનં અનેકન્તિકં હોતિ, તસ્મા તાહિ અનતિક્કન્તત્તા અનેકન્તિકં મુચ્ચનં તુમ્હેહિ વુત્તં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં, ‘‘કતમં એકન્તિકમુચ્ચન’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સઙ્ખારદુક્ખતાય પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઙ્ખારદુક્ખતાયાતિ દુક્ખવેદનાપિ સઙ્ખતત્તા સઙ્ખારપરિયાપન્ના, તાદિસાય સઙ્ખારદુક્ખતાયાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. લોકોતિ અરહા. ઉપાદીયતિ વિપાકક્ખન્ધચતુક્કકટત્તારૂપસઙ્ખાતં ખન્ધપઞ્ચકન્તિ ઉપાદિ, ઉપાદિયેવ સેસં ઉપાદિસેસં, ખન્ધપઞ્ચકં, તં નત્થિ એતિસ્સા નિબ્બાનધાતુયાતિ અનુપાદિસેસા. અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ હુત્વા મુચ્ચતિ, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચાયં કરણનિદ્દેસો. નિબ્બાનધાતૂતિ ચ ખન્ધપઞ્ચકસ્સ નિબ્બાયનમત્તં અધિપ્પેતં, ન અસઙ્ખતધાતુ. તસ્માતિ સઙ્ખારદુક્ખતાય સકલલોકબ્યાપકભાવેન સબ્બલોકસઙ્ગાહકત્તા વુત્તપ્પકારસઙ્ખારદુક્ખતાય સબ્બલોકસ્સ દુક્ખં હોતિ, ઇતિ કત્વા સઙ્ખારદુક્ખતાય સબ્બલોકસ્સ દુક્ખભાવતો ‘‘દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ ભગવતા વુત્તં.

‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૧, ૩, ૩૬; મહાવ. ૧; વિભ. ૨૨૫) વચનતો ‘‘દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ પદેન ‘‘કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસી’’તિ તતિયપદસ્સાપિ વિસ્સજ્જના સિયાતિ આસઙ્કભાવતો ‘‘તેન ચ ચતુત્થસ્સ પદસ્સ વિસ્સજ્જના યુત્તા’’તિ વુત્તં. ‘‘કેન યથાક્કમં પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનં યુત્તતરભાવો જાનિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન યથાક્કમં પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનં યુત્તતરત્તા યુત્તતરજાનનકો ભગવા ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિઆદિમાહ, તસ્મા યુત્તતરભાવો તુમ્હેહિ જાનિતબ્બોતિ.

એત્થ ચ લોકસ્સ નીવરણાદીનિ અજાનન્તેન ચ તિત્થિયવાદેસુ સમયન્તરેસુ પરિચયેન ચ તેસુ સમયન્તરેસુ ચેવ નીવરણાદીસુ ચ સંસયપક્ખન્દેન એકંસેનેવ સત્તાધિટ્ઠાનેન પુચ્છિતબ્બત્તા, એકંસેનેવ સત્તાધિટ્ઠાનેન બ્યાકાતબ્બત્તા ચ સત્તાધિટ્ઠાના પુચ્છા કતાતિ વેદિતબ્બા. સા ચાયં પુચ્છા અજાનન્તસ્સ જાનનત્થાય, જાતસંસયસ્સ ચ સંસયવિનોદનત્થાય વિસ્સજ્જેતબ્બસ્સ નીવરણાદિવિસયસ્સ ચતુબ્બિધત્તા ચતુબ્બિધા. નીવરણાદીનં પન વિસયાનં લોકો ચ આધારભાવેન ગાથાયં વુત્તોતિ ‘‘એકો પઞ્હો દસ્સિતો’’તિ અયમેત્થ પુચ્છાવિચયો, વિસ્સજ્જનાવિચયો પન ‘‘અદિટ્ઠજોતના વિસ્સજ્જના, વિમતિચ્છેદના વિસ્સજ્જના’’તિઆદિના પુચ્છાવિચયે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

એકાધારે પુચ્છાવિસ્સજ્જને વિચયો આચરિયેહિ વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘અનેકાધારે પુચ્છાવિસ્સજ્જને યો વિચયો વિભજનારહો, સો વિચયો કથં અમ્હેહિ વિઞ્ઞાયતિ, અમ્હાકં વિઞ્ઞાપનત્થાય તસ્મિં વિચયં વિભજથા’’તિ વત્તબ્બભાવતો અનેકાધારં પુચ્છં તાવ નીહરિત્વા દસ્સેતું –

‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા, (ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો,)

સોતાનં કિં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂહિ, કેન સોતા પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૦; ચૂળનિ. વત્થુગાથા ૫૯, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૩) –

ગાથમાહ. ગાથાત્થો તાવ દટ્ઠબ્બો. સવન્તીતિ સન્દન્તિ, પવત્તન્તીતિ અત્થો. સબ્બધીતિ તણ્હાદીનં આરમ્મણભૂતેસુ સબ્બેસુ રૂપાદીસુ આયતનેસુ. સોતાતિ તણ્હાભિજ્ઝાબ્યાપાદાદયો સોતા. ઇચ્ચાયસ્માતિ ઇતિ એવં આયસ્મા અજિતો આહ. સોતાનન્તિ તણ્હાભિજ્ઝાબ્યાપાદાદીનં સોતાનં. કિં નિવારણન્તિ કિં કતમં ધમ્મજાતં આવરણં ભવે, કા કતમા ધમ્મજાતિ રક્ખા ભવે. સોતાનં સંવરં બ્રૂહીતિ સોતાનં તણ્હાભિજ્ઝાબ્યાપાદાદીનં સંવરણં આવરણં ઇદં ધમ્મજાતં ભવેતિ સબ્બસત્તહિતત્થં અમ્હાકં ત્વં કથેહિ. કેન સોતા પિધીયરેતિ કેન પહાયકધમ્મેન તણ્હાભિજ્ઝાબ્યાપાદાદયો સોતા પણ્ડિતેહિ પિધીયરેતિ પુચ્છતીતિ પુચ્છિતાનિ.

‘‘પુચ્છાવસેન કથિતાય ‘સવન્તિ…પે… પિધીયરે’તિ ઇમાય ગાથાય કિત્તકાનિ પદાનિ પુચ્છિતાનિ, કિત્તકા પઞ્હા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇમાનિ ચત્તારિ પદાનિ પુચ્છિતાનિ, તે દ્વે પઞ્હા’’તિ વુત્તં. ‘‘પુચ્છાવસેન પવત્તાય ઇમિસ્સા ગાથાય યદિ ચત્તારિ પદાનિ સિયું, એવં સન્તેસુ પઞ્હાપિ ચતુબ્બિધા સિયું, કસ્મા ‘દ્વે’તિ વુત્તા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘કસ્મા? ઇમે હિ બહ્વાધિવચનેન પુચ્છિતા’’તિ વુત્તં. ઇમે એતાય ગાથાય ગહિતા અત્થા બહ્વાધિવચનેન પુચ્છિતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘સવન્તિ…પે… પિધીયરેતિ બહૂનિ વચનાનિ અધિકિચ્ચ પવત્તા સંવરસઙ્ખાતા સતિ ચેવ પિદહનહેતુભૂતા પઞ્ઞા ચાતિ ઇમે દ્વે અત્થાવ પુચ્છિતા, તસ્મા અત્થવસેન દ્વે પઞ્હા વુત્તા વા’’તિ. ‘‘પુચ્છાય દુવિધત્થવિસયતા કથં વુત્તા’’તિ વત્તબ્બત્તા પુચ્છાય દુવિધત્થવિસયતં વિવરિતું ‘‘એવં સમાપન્નસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એવં સમાપન્નસ્સાતિ ઇમાહિ દુગ્ગતિહેતુભૂતાહિ ઞાતિબ્યસનાદિસઙ્ખાતાહિ આપદાહિ વા, પાણવધાદીહિ આપદાહિ વા, સમં સહ, સબ્બથા વા અયં સત્તલોકો આપન્નો અજ્ઝોત્થટો, એવં અજ્ઝોત્થટસ્સ વા સમાપન્નસ્સ. એવં સંકિલિટ્ઠસ્સાતિ ઞાતિબ્યસનાદયો વા પાણવધાદીનિ આગમ્મ પવત્તેહિ દસહિ કિલેસવત્થૂહિ ચ અયં સત્તલોકો સંકિલિટ્ઠો, એવં સંકિલિટ્ઠસ્સ ચ લોકસ્સાતિ સમાપન્નસ્સ અજ્ઝોત્થટસ્સ લોકસ્સ વોદાનં વુટ્ઠાનં કિં કતમં ધમ્મજાતં ભવે. ઇતિ એવઞ્હિ સચ્ચં અજિતસુત્તે આહાતિ વિત્થારત્થો, પુચ્છાય દુવિધત્થવિસયતા ઞાતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘કિં નુ સોતા સબ્બસ્સ લોકસ્સ સબ્બધિ સવન્તિ, ઉદાહુ, એકચ્ચસ્સેવા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતાતિ, અસમાહિતસ્સ સવન્તિ અભિજ્ઝાબ્યાપાદપ્પમાદબહુલસ્સા’’તિ વુત્તં. તત્થ અભિજ્ઝાબ્યાપાદપ્પમાદબહુલત્તા રૂપાદીસુ નાનારમ્મણેસુ વિક્ખિત્તચિત્તસ્સેવ સોતા સવન્તિ પવત્તન્તિ, ન સમાહિતસ્સ અભિજ્ઝાબ્યાપાદપ્પમાદવિરહિતસ્સાતિ અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો. ‘‘કતમા અભિજ્ઝા, કતમો બ્યાપાદો, કતમો પમાદો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તત્થ યા અભિજ્ઝા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ અભિજ્ઝાબ્યાપાદપ્પમાદેસુ. યા અભિજ્ઝા, અયં લોભો, ન અભિજ્ઝાયનમત્તં. લોભો ચ અકુસલમૂલં, ન લુબ્ભનમત્તં. યો બ્યાપાદો, અયં દોસો, ન બ્યાપજ્જનમત્તં. દોસો ચ અકુસલમૂલં, ન દૂસનમત્તં. યો પમાદો, અયં મોહો, ન સતિવિપ્પવાસમત્તં. મોહો ચ અકુસલમૂલં, ન મૂહનમત્તં. એવં ઇમિના વુત્તપ્પકારેન અભિજ્ઝાદીનં અકુસલમૂલત્તા યસ્સ અભિજ્ઝાબ્યાપાદપ્પમાદબહુલસ્સ અસમાહિતસ્સ છસુ રૂપાદીસુ આયતનેસુ તણ્હા સવન્તિ.

‘‘કતિવિધા સા તણ્હા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા’’તિ વુત્તં. ‘‘છન્નં રૂપતણ્હાદીનં છસુ રૂપાદિઆયતનેસુ સવનં કેન ચ વચનેન અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યથાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સવતીતિ ચ ખો, ભિક્ખવે…પે… પટિહઞ્ઞતી’’તિ યં વચનં ભગવા યથા યેન પકારેન આહ, તથા તેન પકારેન વુત્તનયેન વચનેન તુમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ ચક્ખાદીનં રૂપતણ્હાદીનં છન્નં સોતાનં દ્વારભાવેન પવત્તત્તા ચક્ખાદયો નિસ્સિતૂપચારવસેન સયં સવન્તો વિય ભગવતા વુત્તા. ઇતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેન સબ્બા સબ્બસ્મા ચક્ખાદિદ્વારતો ચ સવતિ પવત્તતિ. સબ્બથા સબ્બપ્પકારેન તણ્હાયનમિચ્છાભિનિવેસનઉન્નમનાદિપ્પકારેન સવતિ પવત્તતીતિ અત્થો. ‘‘કસ્મા સબ્બસ્મા ચક્ખાદિદ્વારતો ચ સવતિ પવત્તતિ, સબ્બપ્પકારેન તણ્હાયનમિચ્છાભિનિવેસનઉન્નમનાદિપ્પકારેન સવનભાવો વિજાનિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેનાતિ અસમાહિતસ્સ અભિજ્ઝાબ્યાપાદાદીનં ચક્ખાદિદ્વારતો ચ તણ્હાયનમિચ્છાભિનિવેસઉન્નમનાકારેન તણ્હાદિવસેન પવત્તનતો પવત્તજાનનકો ભગવા ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા’’તિ આહ.

‘‘સોતાનં ‘કિં નિવારણ’ન્તિ ઇમિના કિં પુચ્છતિ? સોતાનં અનુસયપ્પહાનં પુચ્છતિ કિં? ઉદાહુ વીતિક્કમપ્પહાનં પુચ્છતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સોતાનં કિં નિવારણન્તિ પરિયુટ્ઠાનવિઘાતં પુચ્છતી’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇદં પરિયુટ્ઠાનવિઘાતં વોદાનં, ઉદાહુ વુટ્ઠાનં કિ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘ઇદં વોદાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂહિ, ‘કેન સોતા પિધીયરે’તિ ઇમિના કિં પુચ્છતિ? સોતાનં પરિયુટ્ઠાનં પુચ્છતિ કિં? ઉદાહુ વીતિક્કમનં, સમુગ્ઘાટં વા પુચ્છતિ કિ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા સોતાનં…પે… પિધીયરેતિ અનુસયસમુગ્ઘાટં પુચ્છતી’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇદં અનુસયસમુગ્ઘાટં વોદાનં કિં, ઉદાહુ વુટ્ઠાનં કિ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘ઇદં વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં.

‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા’’તિઆદિપુચ્છાવિચયો આચરિયેન વુત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો; તાય પુચ્છાય ‘‘કતમો વિસ્સજ્જનવિચયો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તત્થ વિસ્સજ્જના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પુચ્છાયં –

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા,)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧ ચૂળનિ. વત્થુગાથા ૬૦, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪) –

ગાથા વિસ્સજ્જનાતિ દટ્ઠબ્બા. તસ્સં ગાથાયં અજિત લોકસ્મિં યાનિ સોતાનિ સવન્તિ, તેસં સોતાનં યં નિવારણં, સા સતિ હોતિ; તં સતિં સોતાનં સંવરન્તિ અહં બ્રૂમિ; એતે સોતા પઞ્ઞાય પિધીયરેતિ યોજના કાતબ્બા. તત્થ સતીતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સમ્પયુત્તા સતિ. પઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. પિધીયરેતિ ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનવસેન પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ.

‘‘સતિ તેસં નિવારણં સોતાનં સંવરં બ્રૂમી’’તિ ભગવા આહ – ‘‘યાય કાયચિ સતિયા સોતાનં સંવરણકિચ્ચં સિદ્ધં કિં, વિસિટ્ઠાય સતિયા સોતાનં સંવરણકિચ્ચં સિદ્ધં કિં, કતમાય સતિયા સોતાનં સંવરણકિચ્ચં સિદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘કાયગતાય સતિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કાયગતાય સતિયાતિ રૂપકાયે ગતં કેસાદિકં અનિચ્ચાદિતો વિપસ્સિત્વા પવત્તાય વિપસ્સનાઞાણસમ્પયુત્તાય સતિયા. ભાવિતાયાતિ કાયગતં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો નિબ્બિન્દનતો વિરજ્જનતો નિરોધનતો પટિનિસ્સજ્જનતો અનુપસ્સનાવસેન ભાવિતાય. એવઞ્હિ અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતિ; દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞં પજહતિ; અનત્તતો અનુપસ્સન્તો અત્તસઞ્ઞં પજહતિ; નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં પજહતિ; વિરજ્જન્તો રાગં પજહતિ; નિરોધેન્તો સમુદયં પજહતિ; પટિનિસ્સજ્જન્તો આદાનં પજહતીતિ. બહુલીકતાયાતિ યથાવુત્તપ્પકારેન દિવસમ્પિ માસમ્પિ સંવચ્છરમ્પિ સત્તસંવચ્છરમ્પિ બહુલીકતાય. ચક્ખુન્તિ અભિજ્ઝાદિપવત્તિદ્વારભાવેન ઠિતં ચક્ખું, નિગ્ગહિતાગમં દટ્ઠબ્બં. નાવિઞ્છતીતિ ચક્ખુદ્વારે પવત્તં અભિજ્ઝાદિસહિતં ચિત્તસન્તાનં, તંસમઙ્ગીપુગ્ગલં વા નાકડ્ઢતિ, મનાપિકેસુ રૂપેસુ નાવિઞ્છતીતિ યોજના. અમનાપિકેસુ રૂપેસુ ન પટિહઞ્ઞતિ. કાયગતાય સતિયા ભાવિતાય બહુલીકતાય સોતં નાવિઞ્છતિ. મનાપિકેસુ સદ્દેસુ…પે… અમનાપિકેસુ સદ્દેસુ ન પટિહઞ્ઞતીતિ યોજના યથાસમ્ભવતો કાતબ્બા.

‘‘કેન કારણેન નાવિઞ્છતિ પટિહઞ્ઞતી’’તિ પુચ્છતિ, ઇન્દ્રિયાનં સંવુતનિવારિતત્તા નાવિઞ્છતિ ન પટિહઞ્ઞતીતિ વિસ્સજ્જેતિ. ‘‘કેનારક્ખેન તે સંવુતનિવારિતા’’તિ પુચ્છતિ, સતિઆરક્ખેન તે સંવુતનિવારિતાતિ વિસ્સજ્જેતિ. ‘‘સતિઆરક્ખેન સંવુતનિવારિતભાવો કેન અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેનાતિ તસ્મા સતિઆરક્ખેન સંવુતનિવારિતત્તા સંવુતનિવારિતજાનનકો ભગવા ‘‘સતિ તેસં નિવારણ’’ન્તિ યં વચનં આહ, તેન વચનેન તુમ્હેહિ સતિઆરક્ખેન સંવુતનિવારિતભાવો સદ્દહિતબ્બોતિ પુબ્બભાગે પઞ્ઞા સત્યાનુગાતિ કિચ્ચમેવેત્થ અધિકન્તિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘સતિ તેસં નિવારણ’’ન્તિ વિસ્સજ્જનસ્સ વિત્થારત્થો આચરિયેન વુત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ વિસ્સજ્જનસ્સ વિત્થારત્થો ‘‘કથં અમ્હેહિ જાનિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ વિસ્સજ્જનસ્સ વિત્થારત્થં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ઞાય અનુસયા પહીયન્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. અનુસયાતિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જનારહા કામરાગાનુસયાદયો. પહીયન્તિ સમુચ્છેદવસેન અનુસયેસુ પઞ્ઞાય પહીનેસુ પરિયુટ્ઠાનાપિ અત્થતો પહીયન્તિ. કિસ્સ પહીનત્તા ‘‘પહીયન્તી’’તિ વુચ્ચતિ? અનુસયસ્સ પહીનત્તા પરિયુટ્ઠાના પહીયન્તીતિ વિસ્સજ્જેતિ.

‘‘તં અનુસયપ્પહાનેન પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં કિં વિય ભવતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તં યથા ખન્ધવન્તસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખન્ધવન્તસ્સ રુક્ખસ્સ કુદાલાદિના ભૂમિં ખણિત્વા અનવસેસમૂલુદ્ધરણે કતે તસ્સ રુક્ખસ્સ પુપ્ફફલપલ્લવઙ્કુરસન્તતિપિ કુદાલાદિના સમુચ્છિન્નાવ ભવતિ યથા, એવં અરહત્તમગ્ગઞાણેન અનુસયેસુ પહીનેસુ અનુસયાનં પરિયુટ્ઠાનસન્તતિ સમુચ્છિન્ના પિદહિતા પટિચ્છન્ના ભવતિ. કેન સમુચ્છિન્ના ભવતિ? પઞ્ઞાય મગ્ગપઞ્ઞાય સમુચ્છિન્ના ભવતીતિ અત્થયોજના દટ્ઠબ્બા. ‘‘પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્નભાવો કથં સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેના’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ વચનતો અનુસયાનં પરિયુટ્ઠાનસન્તતિયા પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્નભાવો પણ્ડિતેહિ સદ્દહિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

ઇમેસુ પઞ્હાવિસ્સજ્જનેસુ સોતાનં સંવરં, પિધાનઞ્ચ અજાનન્તેન વા સંસયિતેન વા સંવરપિધાનાનં પુચ્છિતબ્બત્તા ધમ્માધિટ્ઠાના પુચ્છાતિ પુચ્છાવિચયો ચેવ સતિપઞ્ઞાનં વિસ્સજ્જેતબ્બત્તા ધમ્માધિટ્ઠાનં વિસ્સજ્જનન્તિ વિસ્સજ્જનવિચયો ચ વેદિતબ્બો. એતેસુ ચ ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિઆદિકો પઞ્હો નીવરણવિચિકિચ્છાપમાદજપ્પાનં વસેન ચતુબ્બિધોપિ લોકાધિટ્ઠાનવસેન એકો પઞ્હોતિ વુત્તો, એવં સતિ ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા’’તિઆદિકોપિ પઞ્હો સંવરપિધાનાનં વસેન દુવિધોપિ એકત્થવસેન ગહેત્વા એકાધિટ્ઠાનવસેન ‘‘એકો પઞ્હો’’તિ વત્તબ્બો, સોતાનં બહુભાવતો વા ‘‘બહુપઞ્હો’’તિ વત્તબ્બો; તથા પન અવત્વા સોતે અનામસિત્વા સંવરપિધાનાનં વસેન ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા’’તિઆદિમ્હિ ‘‘દ્વે પઞ્હા’’તિ વુત્તા. તદનુસારેન ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો’’તિઆદિમ્હિપિ લોકં અનામસિત્વા નીવરણાદીનં ચતુન્નં વસેન ‘‘ચત્તારો પઞ્હા’’તિપિ વત્તબ્બાતિ અયં નયો દસ્સિતોતિ નયદસ્સનં દટ્ઠબ્બં.

દેસનાકાલે વુત્તધમ્મસ્સ અનુસન્ધિમગ્ગહેત્વા અત્તના રચિતનિયામેનેવ પુચ્છિતપઞ્હસ્સ ચેવ પઞ્હં અટ્ઠપેત્વા, પટિઞ્ઞઞ્ચ અકત્વા વિસ્સજ્જનસ્સ ચ વિચયહારો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘દેસનાકાલે વુત્તધમ્મસ્સ અનુસન્ધિં ગહેત્વા પુચ્છિતપઞ્હસ્સ ચેવ તં પઞ્હં ઠપેત્વા, પટિઞ્ઞઞ્ચ કત્વા વિસ્સજ્જનસ્સ ચ યો વિચયો હારો વિભત્તો, સો વિચયહારો કથં અમ્હેહિ વિઞ્ઞાયતિ, અમ્હાકં વિઞ્ઞાપનત્થાય તસ્મિં વિચયં વિભજેથા’’તિ વત્તબ્બભાવતો તેસુ વિચેતબ્બાકારં દસ્સેન્તો ‘‘યાનિ સોતાની’’તિઆદિગાથાય વિચયાકારદસ્સનાનન્તરં ‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ગાથાત્થો તાવ વિઞ્ઞાતબ્બો – યાય પઞ્ઞાય અનુસયપ્પહાનેન સોતનિરુજ્ઝનં વુત્તં, યાય સતિયા ચ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનેન સોતનિરુજ્ઝનં વુત્તં, સાયં પઞ્ઞા ચેવ સાયં સતિ ચ તાહિ પઞ્ઞાસતીહિ અસેસં સહુપ્પન્નં નામઞ્ચેવ રૂપઞ્ચ, એતં સબ્બં કત્થ નિરુજ્ઝમાને અસેસં ઉપરુજ્ઝતીતિ મારિસ મે મયા પુટ્ઠો ત્વં ભગવા મય્હં એતં નિરુજ્ઝનં પબ્રૂહિ, ઇતિ આયસ્મા અજિતો ભગવન્તં પુચ્છતિ.

અજિત ત્વં યમેતં પઞ્હં પુચ્છિતં નિરુજ્ઝનં મં અપુચ્છિ, અહં તે તવ તં નિરુજ્ઝનં વદામિ. યત્થ વિઞ્ઞાણનિરોધે પઞ્ઞાસતિસહિતં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સહ એકતો અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ, એત્થ વિઞ્ઞાણનિરોધે એતં સબ્બં વિઞ્ઞાણનિરોધેન એકતો એકક્ખણે અપુબ્બં અચરિમં ઉપરુજ્ઝતિ, એતં વિઞ્ઞાણનિરોધં તસ્સ નામરૂપસ્સ નિરોધો નાતિવત્તતિ, તં તં નામરૂપનિરોધં સો સો વિઞ્ઞાણનિરોધો નાતિવત્તતીતિ.

‘‘તસ્મિં પઞ્હે અયં અજિતો કિં પુચ્છતિ? ઉપરુજ્ઝનમેવ પુચ્છતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞં પુચ્છતી’’તિ વત્તબ્બતો ‘‘અયં પઞ્હે અનુસન્ધિં પુચ્છતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અયન્તિ યો આયસ્મા અજિતો પઞ્હં અપુચ્છીતિ અયં અજિતો. પઞ્હેતિ ‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચા’’તિઆદિપઞ્હે. યદિ અનુસન્ધિં પુચ્છતિ, એવં સતિ ‘‘કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ પુચ્છનં અયુત્તં ભવેય્યાતિ? ન, અનુસન્ધીયતિ એતેન ઉપનિરુજ્ઝનેનાતિ અનુસન્ધીતિ અત્થસમ્ભવતો. તેન વુત્તં ‘‘અનુસન્ધિં પુચ્છન્તો કિં…પે… નિબ્બાનધાતુ’’ન્તિ. અનુસન્ધિપુચ્છનેન અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુયાપિ પુચ્છનતો ‘‘કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ પુચ્છનં યુત્તમેવ.

‘‘યા અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ પુચ્છિતા, તં કતમાય પટિપદાય અધિગચ્છતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાસઙ્ખાતં પટિપદં વિસયેન સહ દસ્સેતું ‘‘તીણી સચ્ચાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઙ્ખતાનીતિ કમ્માદિપચ્ચયેહિ સમેચ્ચ સમ્ભૂય દુક્ખાદીનિ કરીયન્તીતિ સઙ્ખતાનિ. નિરોધધમ્માનીતિ નિરુજ્ઝનં નિરોધો, ધમ્મોપિ નિરોધધમ્મોવ, તસ્મા નિરોધો ધમ્મો સભાવો યેસં દુક્ખાદીનન્તિ નિરોધધમ્માનીતિ અત્થોવ ગહેતબ્બો. તાનિ તીણિ સચ્ચાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘દુક્ખં સમુદયો મગ્ગો’’તિ વુત્તં. તીણિ દુક્ખસમુદયમગ્ગસચ્ચાનિ સઙ્ખતાનીતિ વુત્તાનિ, ‘‘કિં નિરોધસચ્ચ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘નિરોધો અસઙ્ખતો’’તિ વુત્તં. ઇધ ‘‘નિરોધધમ્મો’’તિપિ વત્તબ્બં. કમ્માદિપચ્ચયેહિ અસઙ્ખતત્તા અસઙ્ખતો. ઉપ્પાદનિરોધાભાવતો અનિરોધધમ્મો. ‘‘પહાયકપહાતબ્બેસુ સચ્ચેસુ કતમેન પહાયકેન કતમો પહાતબ્બો, કતમાય ભૂમિયા પહીનો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ સમુદયો દ્વીસુ ભૂમીસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દ્વીસુ ભૂમીસૂતિ દસ્સનભાવનાભૂમીસુ. કામચ્છન્દોતિ કામભવરાગો. રૂપરાગોતિ રૂપભવરાગો. અરૂપરાગોતિ અરૂપભવરાગો. સંયોજનભેદતો દસ સંયોજનાનિ પહીયન્તીતિ યોજના.

૧૨. પહાતબ્બસંયોજનાનિ દસ્સનભૂમિભાવનાભૂમિભેદેન વિભત્તાનિ, અમ્હેહિપિ ઞાતાનિ, ‘‘ઇન્દ્રિયભેદતો કથં વિભત્તાની’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તત્થ તીણી’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા ‘‘પહાતબ્બસંયોજનેસુ કતમાનિ સંયોજનાનિ કતમં ઇન્દ્રિયં અત્તનો પહાયકં કત્વા નિરુજ્ઝન્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ તીણી’’તિઆદિ વુત્તં. અધિટ્ઠાય અત્તનો પહાયકં કત્વા નિરુજ્ઝન્તિ અનુપ્પાદવસેન. ‘‘અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયઞ્ચ અઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચ સંયોજનાનં નિરુજ્ઝનહેતુ હોતુ, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં કિસ્સ હેતૂ’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યં પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં યેન અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયેન અરહા ‘‘મે જાતિ ખીણા’’તિ એવં જાનાતિ, ઇદં જાનનહેતુ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં ખયે જાતિક્ખયે અરહત્તફલે પવત્તં ઞાણં. યં યેન અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયેન અરહા ‘‘ઇત્થત્તાય અપરં ન ભવિસ્સામી’’તિ પજાનાતિ, ઇદં પજાનનહેતુ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં. અનુપ્પાદે પન અનુપ્પજ્જને અરહત્તફલે પવત્તં ઞાણં અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં જાનનહેતુ હોતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇન્દ્રિયઞાણાનિ પહાયકાનિ કત્વા સંયોજનાનિ નિરુજ્ઝન્તિ, ‘‘તાનિ ઞાણાનિ કદા નિરુજ્ઝન્તી’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તત્થ યઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં અઞ્ઞિન્દ્રિયં પાપુણન્તસ્સ નિરુજ્ઝતુ, અઞ્ઞિન્દ્રિયં અરહત્તં પાપુણન્તસ્સ નિરુજ્ઝતુ, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં કદા નિરુજ્ઝતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ યઞ્ચ ખયે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દ્વેતિ કિચ્ચભેદેન દ્વે, સભાવતો પન એકાવ.

‘‘પજાનનકિચ્ચમ્પિ એકમેવ, કથં દ્વે સિયુ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. આરમ્મણપઞ્ઞાભેદેન દ્વે નામાનિ લબ્ભન્તીતિ વુત્તં હોતિ. સાતિ યા પઞ્ઞા પુબ્બગાથાયં સોતપિધાનકિચ્ચેન વુત્તા, સા પઞ્ઞા પકારેહિ જાનનસભાવેન પઞ્ઞા નામ. યથાદિટ્ઠં આરમ્મણં અપિલાપનટ્ઠેન ઓગાહનટ્ઠેન સતિ નામ.

૧૩. ‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચા’’તિ પદસ્સ અત્થો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘નામરૂપઞ્ચા’તિ પદસ્સ અત્થો કથં અમ્હેહિ ઞાતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા નામરૂપં વિભજન્તો ‘‘તત્થ યે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ કમ્મવિપાકવટ્ટભેદે ભવત્તયે. તત્થાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધસઙ્ખાતનામરૂપસમુદાયે. પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ ચક્ખાદિપઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તન્તિ સમ્પયુત્તપચ્ચયત્તં સન્ધાય ન વુત્તં, પચુરજનસ્સ પન અવિભજિત્વા ગહણીયસભાવમત્તં સન્ધાય વુત્તં. વિભાગં જાનન્તેહિ પન ‘‘નામં વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં, રૂપં પન ન વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં, સહજાત’’ન્તિ વિભજિત્વા ગહેતબ્બં. તસ્સાતિ પઞ્ઞાસતિસહિતસ્સ નામરૂપસ્સ. નિરોધન્તિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતું.

ભગવન્તં પુચ્છન્તો આયસ્મા અજિતો ‘‘પઞ્ઞા ચેવ…પે… કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ એવં પારાયને આહ. ‘‘પઞ્ઞા ચેવાતિઆદિગાથાય યા અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ પુચ્છિતા, સા અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ કતમેન અધિગમેન પત્તબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ચતુરિદ્ધિપાદમુખેન અરિયમગ્ગાધિગમમુખેન પત્તબ્બા, ચતુરિદ્ધિપાદભાવનાય ચ ચત્તારિન્દ્રિયાનિ મૂલભૂતાનિ, તસ્મા મૂલભૂતાનિ તાનિ ચત્તારિન્દ્રિયાનિ નિદ્ધારેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ સતિ ચ પઞ્ઞા ચા’’તિઆદિમાહ. કુસલાકુસલધમ્મગતિયો સમન્વેસમાનાય સતિયા સિજ્ઝમાનાય એકન્તેન સમાધિ નિપ્ફાદેતબ્બો, સતિગ્ગહણેન ચ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં ગાથાયં અધિપ્પેતં, પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનેન ચ સમાધિકિચ્ચં પાકટન્તિ આહ ‘‘સતિ દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ સતિન્દ્રિયઞ્ચ સમાધિન્દ્રિયઞ્ચા’’તિ. પઞ્ઞાય અનુસયસમુગ્ઘાતં ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનસઙ્ખાતેન વીરિયેન સિજ્ઝતિ, ન વિના તેનાતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞા દ્વે ઇન્દ્રિયાનિ પઞ્ઞિન્દ્રિયઞ્ચ વીરિયિન્દ્રિયઞ્ચા’’તિ.

ઇમેસુ યથાવુત્તેસુ ચતૂસુ ઇન્દ્રિયેસુ પુબ્બભાગે વા મગ્ગક્ખણે વા સિજ્ઝન્તેસુ તંસમ્પયુત્તા યા સદ્દહના ઓકપ્પના સિદ્ધા, ઇદં સદ્દહનઓકપ્પનસઙ્ખાતં ધમ્મજાતં સદ્ધિન્દ્રિયં સિદ્ધં, ‘‘તેસુ મૂલભૂતેસુ ઇન્દ્રિયેસુ સિદ્ધેસુ કતમેન ઇન્દ્રિયેન કતમો ધમ્મો સિદ્ધો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઇમિના અયં સિદ્ધોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ યા સદ્ધાધિપતેય્યા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ સત્યાદીસુ. સદ્ધાધિપતેય્યાતિ પચ્ચયભૂતાય સદ્ધાય સિદ્ધો છન્દો અધિપતીતિ સદ્ધાધિપતિ, સદ્ધાધિપતિના પવત્તેતબ્બા ચિત્તેકગ્ગતાતિ સદ્ધાધિપતેય્યા. છન્દસમાધીતિ છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતો સમાધિ વા છન્દાધિપતિના સમ્પયુત્તો પુબ્બભાગે પવત્તો સમાધિ વા છન્દસમાધિ, પહાનં પહાનહેતુ હોતીતિ યોજના કાતબ્બા. પહાનન્તિ ચ પજહતિ વિક્ખમ્ભિતકિલેસે એતેન છન્દસમાધિનાતિ પહાનન્તિ કરણસાધનત્થો ગહેતબ્બો. પટિસઙ્ખાનબલેનાતિ પરિકમ્મબલેન. ભાવનાબલેનાતિ મહગ્ગતભાવનાબલેન.

‘‘સો છન્દસમાધિ સયં કેવલોવ પહાન’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તત્થ યે અસ્સાસપસ્સાસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં સમાહિતે ચિત્તે ચિત્તુપ્પાદે. ‘‘તસ્મિં સમાહિતે ચિત્તુપ્પાદે અસ્સાસા’’તિઆદિના અસ્સાસાદિસીસેન અસ્સાસાદિજનકા વીરિયસઙ્ખારા ગહિતા, તે ચ યાવ ભાવનાપારિપૂરી, તાવ પુનપ્પુનં સરણતો ચ સરા, પુનપ્પુનં સઙ્કપ્પતો ચ સઙ્કપ્પા. યો પન ‘‘સરસઙ્કપ્પા, ઇમે સઙ્ખારા ચા’’તિ એવં વુત્તપ્પકારો પુરિમકો છન્દસમાધિ વા કિલેસવિક્ખમ્ભનતાય ચ તદઙ્ગપ્પહાનતાય ચ પહાનં પહાનહેતુપધાનં વા, ‘‘ઇમે વુત્તપ્પકારા સઙ્ખારાદયો કિં ભાવેન્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇમે ચ સઙ્ખારા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇમે સઙ્ખારા ચ તદુભયઞ્ચ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતીતિ યોજના.

છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતન્તિ છન્દો એવ અધિપતિ છન્દાધિપતિ, છન્દાધિપતિસમાધિ. તેન વુત્તં ભગવતા – ‘‘છન્દં ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અધિપતિં કરિત્વા લભતિ સમાધિ’’ન્તિ (વિભ. ૪૩૨). છન્દહેતુકો વા સમાધિ, છન્દાદિકો વા સમાધિ છન્દસમાધિ, છન્દાધિપતિસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નો સમાધીતિ વુત્તં હોતિ. પધાનભૂતા સઙ્ખારા પધાનસઙ્ખારા, પધાનસદ્દેન સઙ્ખતસઙ્ખારાદયો નિવત્તાપિતા, છન્દસમાધિ ચ પધાનસઙ્ખારા ચાતિ છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારા, તેહિ સમન્નાગતો છન્દ…પે… સમન્નાગતો, તં…પે… ગતં. ઇજ્ઝતિ સમિજ્ઝતિ નિપ્પજ્જતીતિ ઇદ્ધિ, કોટ્ઠાસો, ઇદ્ધિ એવ પાદો કોટ્ઠાસોતિ ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિપાદચતુત્થો. ઇજ્ઝન્તિ વા તાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ, પજ્જતિ એતેનાતિ પાદો, ઇદ્ધિયા પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો. ઇદ્ધિપાદોતિ સામઞ્ઞત્થવસેન વુત્તોપિ ‘‘છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગત’’ન્તિ વુત્તત્તા છન્દિદ્ધિપાદોવ ગહેતબ્બો, તં ઇદ્ધિપાદં તં છન્દિદ્ધિપાદં ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ અત્થો.

વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતન્તિ વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં, મગ્ગક્ખણે પન કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, આરમ્મણતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં. વિરાગનિસ્સિતન્તિ વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિરાગનિસ્સિતં, અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં, મગ્ગક્ખણે પન કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિરાગનિસ્સિતં, આરમ્મણતો નિસ્સરણવિરાગનિસ્સિતં. નિરોધનિસ્સિતન્તિ વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગનિરોધનિસ્સિતં, અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણનિરોધનિસ્સિતં, મગ્ગક્ખણે કિચ્ચતો સમુચ્છેદનિરોધનિસ્સિતં, આરમ્મણતો નિસ્સરણનિરોધનિસ્સિતં. વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ એત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગપક્ખન્દનવોસ્સગ્ગવસેન વોસ્સગ્ગો દુવિધો. તત્થપિ વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગવસેન પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો, નિબ્બાનનિન્નભાવેન પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો, આરમ્મણકરણેન નિબ્બાનપક્ખન્દનવોસ્સગ્ગોતિ વિભજિત્વા ગહેતબ્બો. યથાવુત્તવોસ્સગ્ગત્થં પરિણમતિ, પરિણતં વા પરિપચતિ પરિપચનં કરોતીતિ વોસ્સગ્ગપરિણામી, તં વોસ્સગ્ગપરિણામિં.

છન્દિદ્ધિપાદભાવનાકારો આચરિયેન વુત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કથં વીરિયિદ્ધિપાદભાવનાકારો અમ્હેહિ વિજાનિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તત્થ યા વીરિયાધિપતેય્યા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેનેવ વિઞ્ઞેય્યો. સંખિત્તવસેન પન ઠપિતં પાઠં વિત્થારતો ઠપેસ્સામિ. કથં? –

‘‘તત્થ યા વીરિયાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં વીરિયસમાધિ. સમાહિતે ચિત્તે કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનતાય પટિસઙ્ખાનબલેન વા ભાવનાબલેન વા, ઇદં પહાનં. તત્થ યે અસ્સાસપસ્સાસા વિતક્કવિચારા સઞ્ઞાવેદયિતા સરસઙ્કપ્પા, ઇમે સઙ્ખારા. ઇતિ પુરિમકો ચ વીરિયસમાધિ, કિલેસવિક્ખમ્ભનતાય ચ પહાનં ઇમે ચ સઙ્ખારા, તદુભયં વીરિયસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં.

‘‘તત્થ યા ચિત્તાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં ચિત્તસમાધિ. સમાહિતે ચિત્તે કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનતાય પટિસઙ્ખાનબલેન વા ભાવનાબલેન વા, ઇદં પહાનં. તત્થ યે અસ્સાસપસ્સાસા વિતક્કવિચારા સઞ્ઞાવેદયિતા સરસઙ્કપ્પા, ઇમે સઙ્ખારા. ઇતિ પુરિમકો ચ ચિત્તસમાધિ, કિલેસવિક્ખમ્ભનતાય ચ પહાનં ઇમે ચ સઙ્ખારા, તદુભયં ચિત્તસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં.

‘‘તત્થ યા વીમંસાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા, અયં વીમંસાસમાધિ, સમાહિતે ચિત્તે કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનતાય પટિસઙ્ખાનબલેન વા ભાવનાબલેન વા, ઇદં પહાનં. તત્થ યે અસ્સાસપસ્સાસા વિતક્કવિચારા સઞ્ઞાવેદયિતા સરસઙ્કપ્પા, ઇમે સઙ્ખારા. ઇતિ પુરિમકો ચ વીમંસાસમાધિ કિલેસવિક્ખમ્ભનતાય ચ પહાનં ઇમે ચ સઙ્ખારા, તદુભયં વીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિ’’ન્તિ.

અયં પન વિસેસો – વીરિયસમાધીતિ વીરિયં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતો સમાધિ વા વીરિયાધિપતિના સમ્પયુત્તો પુબ્બભાગે પવત્તો સમાધિ વા વીરિયસમાધિ. ચિત્તસમાધીતિ ચિત્તં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતો સમાધિ વા ચિત્તાધિપતિના સમ્પયુત્તો પુબ્બભાગે પવત્તો સમાધિ વા ચિત્તસમાધિ. વીમંસાસમાધીતિ વીમંસં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તિતો સમાધિ વા વીમંસાધિપતિના સમ્પયુત્તો પુબ્બભાગે પવત્તો સમાધિ વા વીમંસાસમાધીતિ.

સત્તિબલાનુરૂપેનેત્થ સઙ્ખેપવણ્ણના કતા, ગમ્ભીરઞાણેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુરૂપેન વિત્થારતો વા ગમ્ભીરતો વા વિભજિત્વા ગહેતબ્બા.

૧૪. ‘‘છન્દસમાધિ વીરિયસમાધિ ચિત્તસમાધિ વીમંસાસમાધી’’તિ વુત્તો, ‘‘એવં સતિ વીમંસાસમાધિયેવ ઞાણમૂલકો ઞાણપુબ્બઙ્ગમો ઞાણાનુપરિવત્તિ ભવેય્ય, અઞ્ઞે તયો સમાધયો અઞ્ઞાણમૂલકા અઞ્ઞાણપુબ્બઙ્ગમા અઞ્ઞાણપવત્તિયો ભવેય્યુ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા સબ્બે સમાધયો ઞાણમૂલકાદયોયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘સબ્બો સમાધિ ઞાણમૂલકો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સબ્બો સમાધીતિ છન્દસમાધિ, વીરિયસમાધિ, ચિત્તસમાધિ, વીમંસાસમાધીતિ ચતુબ્બિધો સમાધિ. ઞાણમૂલકોતિ એકાવજ્જનવીથિનાનાવજ્જનવીથીસુ પવત્તં ઉપચારઞાણમૂલકો. ઞાણપુબ્બઙ્ગમોતિ અધિગમઞાણં પુબ્બઙ્ગમં અસ્સાતિ ઞાણપુબ્બઙ્ગમો. ઞાણાનુપરિવત્તીતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં અનુપરિવત્તિ અસ્સાતિ ઞાણાનુપરિવત્તિ. અથ વા નાનાવજ્જનૂપચારઞાણં વા પટિસન્ધિઞાણં વા મૂલં અસ્સાતિ ઞાણમૂલકો, ઉપચારઞાણં પુબ્બઙ્ગમં અસ્સાતિ ઞાણપુબ્બઙ્ગમો, અપ્પનાઞાણં અનુપરિવત્તિ અસ્સાતિ ઞાણાનુપરિવત્તિ. સબ્બં વા ઉપચારઞાણં મૂલં અસ્સાતિ ઞાણમૂલકો. અપ્પનાઞાણં પુબ્બઙ્ગમં અસ્સાતિ ઞાણપુબ્બઙ્ગમો. અભિઞ્ઞાઞાણં અનુપરિવત્તિ અસ્સાતિ ઞાણાનુપરિવત્તિ, અનુપરિવત્તનં વા અનુપરિવત્તિ, ઞાણસ્સ અનુપરિવત્તિ ઞાણાનુપરિવત્તિ, ઞાણાનુપરિવત્તિ અસ્સાતિ ઞાણાનુપરિવત્તિ. ઞાણં પન પુબ્બે વુત્તપ્પકારમેવ.

યથા પુરે તથા પચ્છાતિ યથા છન્દસમાધિઆદિચતુબ્બિધસમાધિસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન પુરે અતીતાસુ જાતીસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુપિ સંવટ્ટવિવટ્ટેસુ અત્તનો ખન્ધપટિબદ્ધસ્સ, પરેસં ખન્ધપટિબદ્ધસ્સ ચ સુટ્ઠુ પટિવિજ્ઝનમેવ, ન દુપ્પટિવિજ્ઝનં તથા તથાવુત્તસમાધિસ્સ અનાગતંસઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન પચ્છા અનાગતાસુ જાતીસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુપિ સંવટ્ટવિવટ્ટેસુ અત્તનો ખન્ધપટિબદ્ધસ્સ, પરેસં ખન્ધપટિબદ્ધસ્સ ચ સુટ્ઠુ પટિવિજ્ઝનમેવ, ન દુપ્પટિવિજ્ઝનન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યથા પચ્છા તથા પુરેતિ યથા યથાવુત્તસમાધિસ્સ ચેતોપરિયઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન અનાગતેસુ સત્તસુયેવ દિવસેસુ પરસત્તાનંયેવ ચિત્તસ્સ સુટ્ઠુ પટિવિજ્ઝનમેવ, ન દુપ્પટિવિજ્ઝનં, તથા તથાવુત્તસમાધિસ્સ પુરે અતીતેસુ સત્તસુયેવ દિવસેસુ પરસત્તાનંયેવ ચિત્તસ્સ સુટ્ઠુ પટિવિજ્ઝનમેવ, ન દુપ્પટિવિજ્ઝનન્તિ અત્થો.

યથા દિવા તથા રત્તિન્તિ યથા ચક્ખુમન્તાનં સત્તાનં દિવસભાગે સૂરિયાલોકેન અન્ધકારસ્સ વિદ્ધંસિતત્તા આપાથગતં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં મનોવિઞ્ઞાણેનપિ સુવિઞ્ઞેય્યં, તથા રત્તિભાગે ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેપિ અન્ધકારે વત્તમાને યથાવુત્તસમાધિસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન રૂપાયતનસ્સ સુટ્ઠુ પટિવિજ્ઝનમેવ, ન દુપ્પટિવિજ્ઝનં. યથા રત્તિં તથા દિવાતિ યથા રત્તિભાગે ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેપિ અન્ધકારે યથાવુત્તસમાધિસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન રૂપાયતનસ્સ સુટ્ઠુ પટિવિજ્ઝનમેવ, ન દુપ્પટિવિજ્ઝનં, તથા દિવસભાગે સુખુમસ્સ રૂપાયતનસ્સ વા કેનચિ પાકારાદિના તિરોહિતસ્સ રૂપાયતનસ્સ વા અતિદૂરટ્ઠાને પવત્તસ્સ રૂપાયતનસ્સ વા યથાવુત્તસમાધિસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન સુટ્ઠુ પટિવિજ્ઝનમેવ, ન દુપ્પટિવિજ્ઝનન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યથા યથાવુત્તસમાધિસ્સ દિવસભાગે દિબ્બસોતઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન સુખુમસ્સ સદ્દાયતનસ્સ વા કેનચિ પાકારાદિના તિરોહિતસ્સ સદ્દાયતનસ્સ વા અતિદૂરટ્ઠાને પવત્તસ્સ સદ્દાયતનસ્સ વા સુટ્ઠુ પટિવિજ્ઝનમેવ, ન દુપ્પટિવિજ્ઝનં, તથા રત્તિભાગેપિ યથાવુત્તસમાધિસ્સ દિબ્બસોતઞાણાનુપરિવત્તિભાવેન સુખુમસ્સ સદ્દાયતનસ્સ વા કેનચિ પાકારાદિના તિરોહિતસ્સ સદ્દાયતનસ્સ વા અતિદૂરટ્ઠાને પવત્તસ્સ સદ્દાયતનસ્સ વા સુટ્ઠુ પટિવિજ્ઝનમેવ, ન દુપ્પટિવિજ્ઝનન્તિ અયં નયોપિ નેતબ્બો. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં –

‘‘યથા પુરેતિ યથા સમાધિસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાનુપરિવત્તિભાવેના’’તિઆદિં વત્વા ‘‘યથા ચ રૂપાયતને વુત્તં, તથા સમાધિસ્સ દિબ્બસોતઞાણાનુપરિવત્તિતાય સદ્દાયતને ચ નેતબ્બ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૧૪).

‘‘ઞાણમૂલકાદિસમાધિના પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાનુપરિવત્તિભાવાદિસહિતેન કિં ભાવેતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇતિ વિવટેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેન. અપરિયોનદ્ધેનાતિ નીવરણાદિવિગમનેન. સપ્પભાસં ચિત્તન્તિ ઇદ્ધિપાદસમ્પયુત્તં મગ્ગચિત્તં ભાવેતિ. ઇદ્ધિપાદસમ્પયુત્તે મગ્ગચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને હિ મગ્ગચિત્તસહભૂનિ કુસલાનિ સદ્ધિન્દ્રિયવીરિયિન્દ્રિયસતિન્દ્રિયસમાધિન્દ્રિયપઞ્ઞિન્દ્રિયભૂતાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. મગ્ગચિત્તે નિરુજ્ઝમાને અનુપ્પજ્જનભાવેન નિરુજ્ઝન્તિ એકચિત્તક્ખણિકત્તા. એવં મગ્ગવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા પઞ્ઞા ચ સતિ ચ નિરુજ્ઝતીતિ યોજના.

‘‘કસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા નામરૂપં નિરુજ્ઝતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘નામરૂપઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં, પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા નામરૂપઞ્ચ નિરુજ્ઝતીતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા ‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા પઞ્ઞા ચ સતિ ચાતિ વુત્તાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ એવં નિરુજ્ઝન્તી’’તિ વત્તબ્બત્તા નામરૂપઞ્ચ નિરુજ્ઝતિ, નિરુજ્ઝમાનં પન નામરૂપં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા નિરુજ્ઝતીતિ દસ્સેતું ‘‘નામરૂપઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નામરૂપઞ્ચાતિ મગ્ગેન તણ્હાઅવિજ્જાદિકે અનુપચ્છિન્ને ઉપ્પજ્જનારહં વેદનાદિક્ખન્ધત્તયં, ભૂતુપાદારૂપઞ્ચ. વિઞ્ઞાણહેતુકન્તિ ઉપ્પજ્જનારહં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં હેતુ અસ્સ નામરૂપસ્સાતિ વિઞ્ઞાણહેતુકં. વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નિબ્બત્તન્તિ વિઞ્ઞાણેન પચ્ચયેન નિબ્બત્તં. તસ્સાતિ ઉપ્પજ્જનારહસ્સ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ. હેતૂતિ તણ્હાઅવિજ્જાદિકો કિલેસો. વિઞ્ઞાણન્તિ ઉપ્પજ્જનારહં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. અનાહારન્તિ અપ્પચ્ચયં. અનભિનન્દિતન્તિ કામતણ્હાદીહિ અનભિનન્દિતબ્બં. અપ્પટિસન્ધિકન્તિ પુનબ્ભવાભિસન્દહનરહિતં. ન્તિ તાદિસં વિઞ્ઞાણં. અહેતૂતિ નત્થિ હેતુસઙ્ખાતં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં ઇમસ્સ નામરૂપસ્સાતિ અહેતુ. અપ્પચ્ચયન્તિ સહાયવિરહેન નત્થિ પચ્ચયા સઙ્ખારા ઇમસ્સાતિ અપ્પચ્ચયં. એવં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા નામરૂપઞ્ચ નિરુજ્ઝતીતિ.

‘‘પઞ્ઞાસતીનઞ્ચેવ નામરૂપસ્સ ચ વુત્તપ્પકારેન નિરુજ્ઝનભાવો કથં અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. વત્તબ્બાકારેન પઞ્ઞાસતીનઞ્ચેવ નામરૂપસ્સ ચ નિરુજ્ઝનભાવજાનનકો ભગવા યથાનિરુજ્ઝનભાવદીપકં ‘‘યમેતં…પે… એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ ગાથાવચનં આહ. તેન ગાથાવચનેન તુમ્હેહિ મયા વુત્તો નિરુજ્ઝનભાવો સદ્દહિતબ્બોયેવાતિ. એત્થાપિ પઞ્ઞાસતિનામરૂપાનં નિરુજ્ઝનં અજાનન્તેન તત્થ વા સંસયન્તેન અજિતેન પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘અદિટ્ઠજોતના પુચ્છાતિ વા દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છાતિ વા પઞ્ઞાદીનં અનેકત્થત્તા ધમ્મતો વા અનેકાધિટ્ઠાના પુચ્છાતિ વા ધમ્માધિટ્ઠાના પુચ્છા’’તિ વા ઇચ્ચેવમાદિપુચ્છાવિચયો નિદ્ધારેતબ્બો. ‘‘સરૂપદસ્સનવિસ્સજ્જનન્તિ વા અનેકાધિટ્ઠાનવિસ્સજ્જનન્તિ વા ધમ્માધિટ્ઠાનવિસ્સજ્જન’’ન્તિ વા ઇચ્ચેવમાદિવિસ્સજ્જનવિચયો નિદ્ધારેતબ્બો.

એવં સત્તાધિટ્ઠાનાદિપુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ ચેવ ધમ્માધિટ્ઠાનાદિપુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ ચ વિસું વિસું દસ્સેત્વા પુચ્છાવિચયો ચેવ વિસ્સજ્જનવિચયો ચ આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘સત્તાધિટ્ઠાનધમ્માધિટ્ઠાનેસુ એકતો દસ્સિતેસુ પુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુ કથં પુચ્છાવિચયો ચેવ વિસ્સજ્જનવિચયો ચ અમ્હેહિ વિઞ્ઞાતબ્બો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા સત્તાધિટ્ઠાનધમ્માધિટ્ઠાનં પુચ્છં નીહરિત્વા તત્થ વિચયં વિભજન્તો ‘‘યે ચ સઙ્ખતધમ્માસે’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠકથાયં પન –

‘‘એવં અનુસન્ધિપુચ્છમ્પિ દસ્સેત્વા હેટ્ઠા સત્તાધિટ્ઠાના, ધમ્માધિટ્ઠાના ચ પુચ્છા વિસું વિસું દસ્સિતાતિ ઇદાનિ તા સહ દસ્સેતું ‘‘યે ચ સઙ્ખતધમ્માસે’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૧૪) –

વુત્તં. તસ્સાયં અત્થો – ઇધ સાસને યે અરહન્તો સઙ્ખતધમ્મા હોન્તિ, પુથૂ બહૂયેવ સત્ત જના સેક્ખા સીલાદિસિક્ખમાના હોન્તિ, તેસં અરહન્તાવઞ્ચેવ સેક્ખાનઞ્ચ ઇરિયં પટિપત્તિં મેં મહા પુટ્ઠો નિપકો ત્વં ભગવા પબ્રૂહિ મારિસ ઇતિ આયસ્મા અજિતો પુચ્છન્તો આહાતિ.

૧૫. તસ્સં ગાથાયં ‘‘કિત્તકાનિ પુચ્છિતાની’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘ઇમાની’’તિઆદિ વુત્તં. પદત્થાનુરૂપં પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇમાનિ તીણિ પદાનિ પુચ્છિતાની’’તિ વુત્તં. ‘‘યે ચ …પે… મારિસા’’તિ ગાથાયં યે પઞ્હા પુચ્છિતા, તે પઞ્હા તયો હોન્તિ, ‘‘કિસ્સ કેન કારણેન તયો હોન્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘કિસ્સ…પે… યોગેના’’તિ વુત્તં. સેક્ખા અરિયા ચ અસેક્ખા અરિયા ચ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં પહાનઞ્ચાતિ સેખાસેખવિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમપ્પહાનાનિ, તેસં યોગોતિ સેખા…પે… યોગો, તેન સેખા…પે… યોગેન. એવં પુચ્છાવિધિના હિ યસ્મા ‘‘યે ચ સઙ્ખતધમ્માસે…પે… મારિસા’’તિ ગાથમાહ, તસ્મા તયો પઞ્હા હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બા.

‘‘યે ચ સઙ્ખતધમ્માસે’’તિ ઇમિના અસેક્ખાનં અરહત્તં પુચ્છતિ, ‘‘યે ચ સેક્ખા પુથૂ ઇધા’’તિ ઇમિના સેક્ખાસેક્ખાનં સેક્ખસિક્ખનં પુચ્છતિ, ‘‘તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ ઇમિના સેક્ખાસેક્ખાનં વિપસ્સના પુબ્બભાગે તદઙ્ગપ્પહાનં પુચ્છતિ. ‘‘અદિટ્ઠજોતના પુચ્છાતિ વા દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છાતિ વા સત્તાધિટ્ઠાના પુચ્છાતિ વા અનેકાધિટ્ઠાના પુચ્છા’’તિ વા ઇચ્ચેવમાદિપુચ્છાવિચયો નિદ્ધારેતબ્બો.

સત્તધમ્માધિટ્ઠાનં પુચ્છં નીહરિત્વા પુચ્છાવિચયો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘તસ્સં પુચ્છાયં કતમા વિસ્સજ્જનાગાથા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ વિસ્સજ્જના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થાતિ તસ્સં ગાથાયં. ‘‘કામેસુ…પે… પરિબ્બજે’’તિ વિસ્સજ્જનાગાથા ભગવતા વુત્તા. કામેસૂતિ કામીયન્તીતિ કામા, તેસુ કામેસુ. વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન પણ્ડિતેહિ નાભિગિજ્ઝેય્ય. મનસા નાવિલોસિયાતિ આવિલભાવકરે બ્યાપાદવિતક્કાદયો ચેવ કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ ધમ્મે પજહન્તો પણ્ડિતો મનસા અનાવિલો સુપ્પસન્નો ભવેય્ય. કુસલો સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બધમ્માનં અનિચ્ચતાદિના પરિતુલિતત્તા અનિચ્ચતાદીસુ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ કુસલો છેકો. સતોતિ કેસાદીસુ સરતીતિ સતો. ભિક્ખૂતિ સઙ્ખતધમ્મે ભયાદિતો ઇક્ખતીતિ ભિક્ખુ. પરિબ્બજેતિ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપ્પહાનભાવેન કિલેસકામવત્થુકામે પરિ સમન્તતો વજ્જેય્ય.

પુચ્છાગાથાયં ‘‘નિપકો’’તિ પદેન પસંસિતેન ભગવતા વિસ્સજ્જનાગાથા વુત્તા, તસ્સ ભગવતો યેન અનાવરણઞાણેન ઉક્કંસગતેન પક્કભાવો દસ્સિતો, તં અનાવરણઞાણં તાવ કાયકમ્માદિભેદેહિ વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અનાવરણઞાણેન જાનિત્વા કતં સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તિ. એસ નયો સેસેસુપિ. અતીતે અંસેતિ અતીતભવે સપરક્ખન્ધાદિકે કોટ્ઠાસે અઞ્ઞાણેન અપ્પટિહતં ભગવતો ઞાણદસ્સનં. અનાગતે અંસેતિ અનાગતભવે સપરક્ખન્ધાદિકે કોટ્ઠાસે. પચ્ચુપ્પન્ને અંસેતિ પચ્ચુપ્પન્ને ભવે સપરક્ખન્ધાદિકે કોટ્ઠાસે.

‘‘ઞાણદસ્સનસ્સ કતરસ્મિં પટિઘાતો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા પુચ્છં ઠપેત્વા પટિઘાતવિસયં દસ્સેતું ‘‘કો ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નભવે સપરક્ખન્ધાદિકે કોટ્ઠાસે અઞ્ઞેસમ્પિ ઞાણદસ્સનં ભવેય્ય, તદનુસારેન અતીતાનાગતકોટ્ઠાસેસુપિ કતરસ્મિં અઞ્ઞેસં ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતો ભવેય્યા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા પુચ્છં ઠપેત્વા પટિઘાતવિસયં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘કો ચા’’તિ વુત્તં. તત્થ કો ચાતિ ક્વ કતરસ્મિં સમયે અઞ્ઞેસં ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતો ભવેય્યાતિ પુચ્છિ.

અનિચ્ચે, દુક્ખે, અનત્તનિયે ચ અઞ્ઞેસં અઞ્ઞાણં યં અદસ્સનં અત્થિ, અઞ્ઞાણાદસ્સનસઙ્ખાતો સભાવો ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતો ભવતિ, ન સપરક્ખન્ધાદિદસ્સનમત્તપટિઘાતો. એતેન અનિચ્ચતો લક્ખણત્તયે પવત્તસ્સ ઞાણદસ્સનસ્સ અઞ્ઞેસં દુરભિસમ્ભવં, ભગવતો ચ ઞાણદસ્સનસ્સ અઞ્ઞેહિ અસાધારણતં દસ્સેતિ. ભગવતો હિ લક્ખણત્તયવિભાવનેન વેનેય્યા ચતુસચ્ચપ્પટિવેધં લભન્તિ. ‘‘ભગવતો ઞાણદસ્સનપટિઘાતાભાવેન અઞ્ઞેસઞ્ચ ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતભાવો કતમાય ઉપમાય અમ્હાકં પાકટો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ઉપમાય પાકટં કાતું ‘‘યથા ઇધા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇધ સત્તલોકે ચક્ખુમા પુરિસો આકાસે તારકાનિ પસ્સેય્ય, ગણનસઙ્કેતેન ‘‘એત્તકાની’’તિ નો ચ જાનેય્ય યથા, એવં અઞ્ઞેસં ઞાણદસ્સનસ્સ પટિઘાતો અયં અઞ્ઞાણદસ્સનસભાવો ભવતિ.

ભગવતો પન તથા અભાવતો કેનચિ અઞ્ઞાણેન અદસ્સનેન અપ્પટિહતં ઞાણદસ્સનં ભવતીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘ભગવતો ઞાણદસ્સનસ્સ અપ્પટિહતભાવો કસ્મા અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘અનાવરણઞાણદસ્સના હિ બુદ્ધા ભગવન્તો’’તિ વુત્તં. ‘‘નિપકસ્સ…પે… ભગવતો અનાવરણઞાણં કાયકમ્માદિભેદેહિ આચરિયેન વિભજિત્વા દસ્સિતં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં, પચ્છા ગાથાય ‘ઇરિય’ન્તિ પદેન પુચ્છિતા સેક્ખાસેક્ખપટિપદા કથં વિજાનિતબ્બા’’તિ વત્તબ્બત્તા સેક્ખાસેક્ખપટિપદં દસ્સેતું ‘‘તત્થ સેખેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં વિસ્સજ્જને. સેખેનાતિ સિક્ખનસીલેન પુગ્ગલેન રજનીયેસુ રૂપારમ્મણાદીસુ ધમ્મેસુ ગેધા ચિત્તં રક્ખિતબ્બં, પરિયુટ્ઠાનીયેસુ આઘાતવત્થૂસુ દોસા ચિત્તં રક્ખિતબ્બં.

‘‘તેસુ ગેધદોસેસુ કતમં નિવારેન્તો ભગવા વિસ્સજ્જનગાથાયં કતમં પદમાહા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ યા ઇચ્છા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ ગેધદોસેસુ. ઇચ્છાતિ રાગિચ્છા. મુચ્છાતિ લોભમોહસહગતમોહમુચ્છા. પત્થનાતિ રાગપત્થના. પિયાયનાતિ તણ્હાપિયાયનાવ, ન મેત્તાપિયાયના. કીળનાતિ ગેધકીળના. એતાનિ હિ ગેધપરિયાયવચનાનિ. તં ગેધસઙ્ખાતં ઇચ્છાદિકં નિવારેન્તો ભગવા ‘‘કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્યા’’તિ એવં વિસું વિસું પકારેન આહ.

પરિયુટ્ઠાનવિઘાતં દોસં નિવારેન્તો ભગવા ‘‘મનસાનાવિલો સિયા’’તિ એવં વિસું વિસું પકારેન આહાતિ યોજના. ગેધદોસાનં વિસું વિસું નિવારેન્તો ભગવા દ્વે પદાનિ આહાતિ વુત્તં, ‘‘તં કેન અત્થેન સદ્દહિતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તથા હિ સેખો’’તિઆદિ વુત્તં. રજનીયેસુ અભિગિજ્ઝન્તો સેખો અનુપ્પન્નં લોભપધાનં કિલેસઞ્ચ ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નં કિલેસઞ્ચ ફાતિં અભિવડ્ઢનં કરોતિ, પરિયુટ્ઠાનીયેસુ આવિલો સેખો અનુપ્પન્નં દોસપધાનં કિલેસઞ્ચ ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નં કિલેસઞ્ચ ફાતિં વડ્ઢનં કરોતિ, ઇતિ ઇમિના પટિક્ખેપઅત્થેન તં મમ વચનં સદ્દહિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

‘‘કિં પન અનભિગિજ્ઝન્તો, અનાવિલો ચ સેક્ખો અગેધદોસનિવારણમેવ કરોતિ, ઉદાહુ ઉત્તરિપિ પટિપદં પૂરેતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઉત્તરિપિ પટિપદં પૂરેતિયેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો પન અનાવિલસઙ્કપ્પો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનાવિલસઙ્કપ્પોતિ નત્થિ આવિલકરા સઙ્કપ્પા બ્યાપાદસઙ્કપ્પવિહિંસાસઙ્કપ્પા એતસ્સાતિ અનાવિલસઙ્કપ્પો, ઇચ્છાદિગેધસ્સ અભાવેન અનભિગિજ્ઝન્તો વાયમતિ કુસલવાયામં પવત્તેતિ. ‘‘કથં વાયમતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સો અનુપ્પન્નાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સોતિ ઉપરિભાવનામગ્ગભાવત્થાય પટિપજ્જમાનો સેક્ખો. અનુપ્પન્નાનન્તિઆદીનં અત્થો સક્કા અટ્ઠકથાવચનેનેવ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૧૫-૧૬) જાનિતુન્તિ ન વિભત્તો.

૧૬. યેનાતિ અસુભાદીનં અનુસ્સરણલક્ખણેન ઇન્દ્રિયેન તણ્હામયિતવત્થૂસુ કામતણ્હાય સહજાતં વિતક્કં વારેતિ, ઇદં અસુભાદિઅનુસ્સરણલક્ખણં ઇન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં. યેન મહગ્ગતભાવપ્પત્તેન અવિક્ખેપેન બ્યાપાદવિતક્કં વારેતિ, ઇદં અવિક્ખેપસઙ્ખાતં ઇન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં. યેન સમ્મપ્પધાનેન વિહિંસાવિતક્કં વારેતિ, ઇદં સમ્મપ્પધાનસઙ્ખાતં ઇન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં. યેન સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતેન ઇન્દ્રિયેન ઉપ્પન્નુપ્પન્ને…પે… નાધિવાસેતિ, ઇદં સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતં ઇન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. ઇમેસુ ચતૂસુ ઇન્દ્રિયેસુ સહ ઉપ્પજ્જમાના યા સદ્દહના ઓકપ્પના ઉપ્પજ્જતિ, અનાવિલભાવતો ઇદં સદ્દહનસઙ્ખાતં ઇન્દ્રિયં સદ્ધિન્દ્રિયં. ઇમાનિ સેક્ખસ્સ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ.

એકસ્મિંયેવ વિસયે જેટ્ઠકભાવં ન પાપુણેય્યું, અત્તનો વિસયે જેટ્ઠકભાવં પાપુણિતું અરહન્તિ, ‘‘કતમં ઇન્દ્રિયં કત્થ વિસયે જેટ્ઠકભાવં પવત્ત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો ઇદં ઇન્દ્રિયં ઇમસ્મિં વિસયે પવત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ સદ્ધિન્દ્રિયં કત્થ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ ઇન્દ્રિયેસુ ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધિન્દ્રિયં જેટ્ઠકભાવં પવત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવં સેસેસુપિ યોજેતબ્બં. કિં નુ સેક્ખો પઞ્ઞિન્દ્રિયેવ અપ્પમત્તો’તિ ભગવતા વુત્તો થોમિતો, ઉદાહુ સબ્બેહિ કુસલેહિ ધમ્મેહીતિ પુચ્છિતબ્બત્તા સબ્બેહિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ પઞ્ચિન્દ્રિયપમુખેહિ વુત્તો થોમિતો હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘એવં સેખો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનં નિબ્બત્તિદસ્સનેન સેખો પુગ્ગલો સબ્બેહિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ અપ્પમત્તોતિ ભગવતા વુત્તો થોમિતો અનાવિલતાય મનસાતિ યોજના. ‘‘સેક્ખસ્સ અનાવિલતા કેન સદ્દહિતબ્બા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહ ભગવા મનસાનાવિલો સિયા’’તિ વુત્તં. ભગવતા ‘‘મનસાનાવિલો સિયા’’તિ વુત્તત્તા સેક્ખસ્સ અનાવિલતા તુમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બાતિ.

૧૭. સેક્ખસ્સ મત્થકપ્પત્તા પટિપદા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કથં અસેક્ખસ્સ મત્થકપ્પત્તા પટિપદા ઞાતબ્બા’’તિ વત્તબ્બત્તા અસેક્ખસ્સ મત્થકપ્પત્તં પટિપદં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘કુસલો સબ્બધમ્માન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ મત્થકપ્પત્તાય પટિપદાય અસેક્ખો કુસલો છેકતરોતિ ભગવતા વુત્તો થોમિતો અનાવિલતાય મનસાતિ. અસેક્ખસ્સ સબ્બધમ્મેસુ યં કોસલ્લં દસ્સેતુકામો, તસ્સ કોસલ્લસ્સ વિસયભૂતે સબ્બધમ્મે તાવ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘લોકો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘સબ્બધમ્માન’’ન્તિ ઇમિના વુત્તધમ્મસઙ્ખાતો લોકો નામ કિલેસલોકો, ભવલોકો, ઇન્દ્રિયલોકોતિ તિવિધો હોતીતિ યોજના. તત્થ પરિત્તધમ્મટ્ઠો કિલેસજનનટ્ઠેન કિલેસો, કુસલાદિપવત્તનટ્ઠેન લોકો ચાતિ કિલેસલોકો. મહગ્ગતધમ્મટ્ઠો ભવનટ્ઠેન ભવો, વુત્તનયેન લોકો ચાતિ ભવલોકો. સદ્ધિન્દ્રિયાદિધમ્મટ્ઠો આધિપચ્ચટ્ઠયોગવસેન ઇન્દ્રિયભૂતો હુત્વા સદ્ધિન્દ્રિયાદિપત્તનટ્ઠેન લોકો ચાતિ ઇન્દ્રિયલોકો.

‘‘તીસુ લોકેસુ કતમેન કતમો સમુદાગચ્છતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સદ્ધાદિઇન્દ્રિયાનિ કો નિબ્બત્તેતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સો ઇન્દ્રિયાનિ નિબ્બત્તેતી’’તિ વુત્તં. તત્થ સોતિ યો પુગ્ગલો કિલેસલોકસઙ્ખાતે પરિત્તધમ્મે, ભવલોકસઙ્ખાતે મહગ્ગતધમ્મે ચ તંતંસમ્પાદનવસેન ઠિતો, સો પુગ્ગલો સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ અત્તસન્તાને નિબ્બત્તેતિ.

‘‘ઇન્દ્રિયેસુ અત્તસન્તાનેસુ પુનપ્પુનં નિબ્બત્તાપનવસેન વુડ્ઢાપિયમાનેસુ કા પઞ્ઞા ભવતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇન્દ્રિયેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નેય્યસ્સાતિ અભિઞ્ઞેય્યસ્સ. પરિઞ્ઞાતિ રૂપારૂપધમ્મે સલક્ખણતો, પચ્ચયતો ચ પરિગ્ગહાદિવસેન પવત્તપઞ્ઞા. ‘‘સા પરિઞ્ઞા કતિવિધેન ઉપપરિક્ખિતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સા દુવિધેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સા પરિઞ્ઞા દસ્સનપરિઞ્ઞાય ચ ભાવનાપરિઞ્ઞાય ચ દુવિધેન વિઞ્ઞૂહિ ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બાતિ. દસ્સનપરિઞ્ઞાયાતિ ચ દસ્સનમગ્ગપઞ્ઞાજનિકાય ઞાતપરિઞ્ઞાયાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. તેન અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘દસ્સનપરિઞ્ઞાતિ ઞાતપરિઞ્ઞા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૧૭). ભાવનાપરિઞ્ઞાયાતિ ભાવનામગ્ગપઞ્ઞાજનિકાય તીરણપરિઞ્ઞાય સદ્ધિં પહાનપરિઞ્ઞાયાતિ અત્થો.

‘‘સા દુવિધેના’તિઆદિના વુત્તો અત્થો અતિસઙ્ખેપો ન સક્કા વિઞ્ઞાતું, વિત્થારેત્વા કથેહી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યદા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યદાતિ બલવવિપસ્સનુપ્પજ્જનકાલે. સેખોતિ સિક્ખનસીલતાય કલ્યાણપુથુજ્જનો ચેવ સોતાપન્નાદિકો ચ. ઞેય્યન્તિ ઞાતબ્બં રૂપાદિકં સઙ્ખારં. પરિજાનાતીતિ પરિગ્ગહાદિઞાણેન પરિગ્ગહેત્વા જાનાતિ નિબ્બિદાઞાણસહગતેન. તસ્સાતિ કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ ચેવ સોતાપન્નાદિકસ્સ ચ. દ્વે ધમ્માતિ કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ બલવવિપસ્સનાધમ્મો ચેવ સોતાપન્નાદિકસ્સ ચ બલવવિપસ્સનાધમ્મો ચ. યથાક્કમં દસ્સનકોસલ્લં સોતાપત્તિમગ્ગઞાણઞ્ચેવ ભાવનાકોસલ્લં સકદાગામિમગ્ગાદિકઞ્ચ સન્તાને પવત્તાપનવસેન ગચ્છન્તિ.

‘‘પુબ્બે યં ઞાણં ‘નેય્યસ્સ પરિઞ્ઞા’તિ વુત્તં, તં ઞાણં કતિવિધેન વેદિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તં ઞાણં પઞ્ચવિધેન વેદિતબ્બં…પે... સચ્છિકિરિયા’’તિ વુત્તં. ‘‘તાસુ વિપસ્સનાભેદેન ભિન્નાસુ પઞ્ચસુ અભિઞ્ઞાદીસુ કતમા અભિઞ્ઞા, કતમા પરિઞ્ઞા, કતમં પહાનં, કતમા ભાવના, કતમા સચ્છિકિરિયા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ અભિઞ્ઞાદીસુ. યં ધમ્માનં સલક્ખણે ઞાણન્તિ રૂપધમ્માનં કક્ખળાદિસલક્ખણે, અરૂપધમ્માનં ફુસનાદિસલક્ખણે આરમ્મણકરણવસેન પવત્તં યં ઞાણં હેતુફલજાનનહેતુજાનનસઙ્ખાતા ધમ્મપટિસમ્ભિદા ચેવ હેતુફલજાનનસઙ્ખાતા અત્થપટિસમ્ભિદા ચ ભવતિ. અયં સલક્ખણેન સદ્ધિં હેતુફલજાનના પઞ્ઞા અભિઞ્ઞા નામ.

એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. અભિઞ્ઞાઞાણેન અભિજાનિત્વા. યા પરિજાનનાતિઆદીસુ ‘‘ઇદં અનવજ્જં કુસલં, ઇદં સાવજ્જં અકુસલં, ઇદં અકુસલવિપાકજનકં સાવજ્જં, ઇદં કુસલવિપાકજનકં અનવજ્જં, ઇદં સંકિલિટ્ઠં કણ્હં, ઇદં અસંકિલિટ્ઠં સુક્કં, ઇદં કુસલં અનવજ્જાદિકં સેવિતબ્બં, ઇદં અકુસલં સાવજ્જાદિકં ન સેવિતબ્બ’’ન્તિ એવં અનિચ્ચાદિતો કલાપસમ્મસનાદિવસેન ગહિતા સમ્મસિતા ઇમે વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા સઙ્ખતધમ્મા ઇદં ઉદયબ્બયઞાણાદિફલં આનિસંસં અનુક્કમેન નિબ્બત્તાપેન્તિ. તન્નિબ્બત્તવિપસ્સનાય ઉપ્પજ્જનતો ઉપચારં ઉપ્પાદેન્તિ, એવં અનુક્કમેન ગહિતાનં પવત્તિતાનં તેસં ઉદયબ્બયઞાણાદીનં અયં સચ્ચાનુબોધપટિવેધો અત્થોતિ પરિચ્છિન્દિત્વા યા પરિજાનના પવત્તા, સા અયં પરિજાનના પરિઞ્ઞા નામાતિ યોજેત્વા, એવં વુત્તપ્પકારાય પરિઞ્ઞાપઞ્ઞાય પરિજાનિત્વા પહાતબ્બા, ભાવેતબ્બા, સચ્છિકાતબ્બા ચ તયો ધમ્મા અવસિટ્ઠા ભવન્તિ. ‘‘યે અકુસલા, તે પહાતબ્બા’’તિ યા પરિજાનના પઞ્ઞા પવત્તા, ઇદં પહાનં પહાનઞાણં. ‘‘યે કુસલા, તે ભાવેતબ્બા’’તિ યા પરિજાનના પઞ્ઞા પવત્તા, સા ભાવનાપઞ્ઞા. ‘‘યં અસઙ્ખતં, ઇદં સચ્છિકિરિય’’ન્તિ યા પરિજાનના પઞ્ઞા પવત્તા, સા સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞાતિ યોજેત્વા અટ્ઠકથાધિપ્પાયેન અવિરુદ્ધો અત્થો ગહેતબ્બો.

અભિઞ્ઞાદયો પઞ્ચવિધા પઞ્ઞા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘તાહિ પરિઞ્ઞાહિ જાનન્તો પુગ્ગલો ‘કિ’ન્તિ વુચ્ચતિ થોમીયતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યો એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો પુગ્ગલો એવં વુત્તપ્પકારેન જાનાતિ, અયં જાનન્તો પુગ્ગલો પચ્ચયુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ કુસલત્તા છેકત્તા ‘‘અત્થકુસલો’’તિ વુચ્ચતિ થોમીયતિ, પચ્ચયધમ્મેસુ કુસલત્તા ‘‘ધમ્મકુસલો’’તિ ચ ચતુન્નં એકત્તાદીનં નયાનં યુત્તતાય કોવિદત્તા ‘‘કલ્યાણતાકુસલો’’તિ ચ ફલસમાપત્તીસુ કોવિદત્તા ‘‘ફલતાકુસલો’’તિ ચ વડ્ઢીસુ કોવિદત્તા ‘‘આયકુસલો’’તિ ચ અવડ્ઢીસુ કોવિદત્તા ‘‘અપાયકુસલો’’તિ ચ અચ્ચાયિકે કિચ્ચે વા ભયે વા ઉપ્પન્ને સતિ તસ્સ કિચ્ચસ્સ, ભયસ્સ વા તિકિચ્છનસમત્થે ઠાનુપ્પત્તિયકારણે કોવિદત્તા ‘‘ઉપાયકુસલો’’તિ ચ મહન્તેસુ અભિક્કમાદીસુ સતિસમ્પજઞ્ઞાય સમ્પન્નત્તા ‘‘મહતા કોસલ્લેન સમન્નાગતો’’તિ ચ વુચ્ચતિ થોમીયતિ. ‘‘તસ્સ અસેક્ખસ્સ અત્થાદીસુ કુસલભાવો કથં સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘કુસલો સબ્બધમ્માન’’ન્તિ વુત્તત્તા સદ્દહિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

‘‘કુસલો સબ્બધમ્માન’’ન્તિ પદસ્સ અત્થો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ પદસ્સ અત્થો કથં અમ્હેહિ વિત્થારતો વિઞ્ઞાતો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા ‘‘સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ ભગવતા વુત્તં, ‘‘કત્થ પવત્તેન સતિસહિતેન ઞાણેન સમ્પન્નો સતો કિમત્થં પરિબ્બજે’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇમેસુ પવત્તેન સતિસહિતઞાણેન સમ્પન્નો સતો ઇમમત્થં પરિબ્બજે’’તિ નિયમેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેનાતિ યો અભિક્કમાદીસુ પવત્તેન સતિસહિતઞાણેન સમન્નાગતો સતો અસેક્ખભિક્ખુ, તેન અસેક્ખભિક્ખુના પરિનિટ્ઠિતસિક્ખત્તા અઞ્ઞપયોજનાભાવતો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં અભિક્કન્તે…પે… તુણ્હીભાવેન સતેન સતિસહિતેન સમ્પજાનેન ઞાણેન વિહાતબ્બં ચતુઇરિયાપથપરિવત્તનસઙ્ખાતં વિહરણં પવત્તેતબ્બં.

‘‘યા સેક્ખાસેક્ખપટિપદા નિદ્દિટ્ઠા, ઇમા સેક્ખાસેક્ખપટિપદા સઙ્ખેપતો કતિવિધા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઇમા પટિપદાસઙ્ખાતા ચરિયા સઙ્ખેપતો પુગ્ગલવસેન દ્વેતિ દસ્સેતું ‘‘ઇમા દ્વે ચરિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યા ચરિયા ભાવેતબ્બકુસલાદિભેદેન વા અત્થકોસલ્લાદિભેદેન વા અભિક્કમાદીસુ સતિસમ્પજઞ્ઞભેદેન વા નિદ્દિટ્ઠા, ઇમા ચરિયા દ્વેતિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતા અનુજાનનવસેન દેસિતા, વિસુદ્ધાનં અરહન્તાનં એકા ચરિયા, વિસુજ્ઝન્તાનં સેક્ખાનં એકા ચરિયાતિ પુગ્ગલવસેન દ્વેતિ દટ્ઠબ્બા.

‘‘અસેક્ખોયેવ કસ્મા ‘સતો અભિક્કમતી’તિઆદિના વુચ્ચતિ થોમીયતિ, કલ્યાણપુથુજ્જનોપિ ‘સતો અભિક્કમતી’તિઆદિના વુચ્ચતિ થોમીયતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘કતકિચ્ચાનિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અરહતો ઇન્દ્રિયાનિ કતકિચ્ચાનિ, ઇન્દ્રિયાનં કતકિચ્ચત્તા યં પુચ્છં પુચ્છિતબ્બં, તં સબ્બં ચતુબ્બિધં દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયેન બોજ્ઝિતબ્બં…પે… નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયાભિસમયેન બોજ્ઝિતબ્બં ભવે. ચતુબ્બિધં ઇદં બોજ્ઝં બોજ્ઝિતબ્બં યો અસેક્ખો સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તા એવં પરિઞ્ઞાભિસમયાદિના જાનાતિ,અયં અસેક્ખો નિપ્પરિયાયેન ‘‘રાગસ્સ ખયાય, દોસસ્સ ખયાય, મોહસ્સ ખયાય સતો અભિક્કમતિ, સતો પટિક્કમતી’’તિ વુચ્ચતિ થોમીયતિ. સેક્ખોપિ યથાવુત્તં બોજ્ઝં બોજ્ઝિતબ્બં અત્તનો પરિઞ્ઞાભિસમયાદિના જાનાતિ, તસ્મા ‘‘સતો…પે… મોહસ્સા’’તિ વુચ્ચતિ થોમીયતીતિ વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘કે વિસુજ્ઝન્તા? સેક્ખા’’તિ.

‘‘કસ્મા સેક્ખાસેક્ખાનં સતિસમ્પજઞ્ઞેન અભિક્કમનાદિભાવો, રાગાદીનઞ્ચ ખયભાવો સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા વુત્તં ‘‘તેનાહ ભગવા સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ. ‘‘ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમ’ન્તિઆદિના (નેત્તિ. ૧૫) મનાપિકેસુ કામેસુ નાભિગિજ્ઝનભાવો, અમનાપિકેસુ કામેસુ મનસા અનાવિલભાવો, સબ્બધમ્મેસુ કુસલભાવો, સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતસ્સ પરિબ્બજનભાવો આચરિયેન નિદ્દિટ્ઠો, સો નાભિગિજ્ઝનભાવાદિકો કસ્મા અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘તેનાહ કામેસુ…પે… પરિબ્બજે’’તિ. ઇમિસ્સા ગાથાયપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયો પુબ્બે એકાધિટ્ઠાનાદિધમ્માધિટ્ઠાનાદિવસેન વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

વિચયહારવિભઙ્ગે અજિતસુત્તં નીહરિત્વા પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો સુત્તન્તરેસુ પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા અજિતસુત્તે પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયનયાનુસારેન સુત્તન્તરેસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ નીહરિત્વા પુચ્છાવિચયવિસ્સજ્જનવિચયા યોજેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘એવં પુચ્છિતબ્બં, એવં વિસ્સજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન –

એત્તાવતા ચ મહાથેરો વિચયહારં વિભજન્તો અજિતસુત્તવસેન પુચ્છાવિચયં, વિસ્સજ્જનવિચયઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સુત્તન્તરેસુપિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયાનં નયં દસ્સેન્તો એવં પુચ્છિતબ્બં, એવં વિસ્સજ્જિતબ્બ’ન્તિ આહા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૧૭) –

વુત્તં. તત્થ એવન્તિ અજિતસુત્તે (સુ. નિ. ૧૦૩૮ આદયો; ચૂળનિ. વત્થુગાથા ૫૭, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧ આદયો) વુત્તપુચ્છાવિચયાનુસારેન પુચ્છાવસેન પવત્તસુત્તં નીહરિત્વા પુચ્છાવિચયો વિભજેતબ્બો, એવં અજિતસુત્તે (સુ. નિ. ૧૦૩૮ આદયો; ચૂળનિ. વત્થુગાથા ૫૭ આદયો, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧ આદયો) વુત્તવિસ્સજ્જનવિચયાનુસારેન સુત્તન્તરેસુપિ વિસ્સજ્જનવસેન પવત્તસુત્તં નીહરિત્વા વિસ્સજ્જનવિચયો વિભજેતબ્બો.

પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમો સુત્તઅનુગીતિવિચયો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સુત્તસ્સ ચ અનુગીતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુત્તસ્સાતિ નીહરિતસુત્તસ્સ. અનુગીતીતિ સુત્તન્તરદેસનાસઙ્ખાતા અનુગીતિ. અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ સમાનેતબ્બાતિ તસ્સા અનુગીતિયા અત્થતો, બ્યઞ્જનતો ચ સંવણ્ણેતબ્બસુત્તેન સમાના સદિસી કાતબ્બા, તસ્મિં વા સંવણ્ણિયમાનસુત્તે અનુગીતિ સુત્તત્થતો, બ્યઞ્જનતો ચ સમાનેતબ્બા. ‘‘અત્થતો અસમાને કો નામ દોસો આપજ્જેય્યા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા અત્થાપગતં હિ બ્યઞ્જનં સમ્ફપ્પલાપં ભવતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અત્થતો અસમાને દોસો વુત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, બ્યઞ્જનતો અસમાને પન કો નામ દોસો આપજ્જતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દુન્નિક્ખિત્તસ્સ પદબ્યઞ્જનસ્સ અત્થોપિ દુન્નયો ભવતી’’તિ વુત્તં. તસ્મા સદોસત્તા અનુગીતિયા વા સુત્તેન અત્થબ્યઞ્જનૂપેતં સઙ્ગાયિતબ્બં.

અનુગીતિવિચયો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો સુત્તસ્સ વિચયો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા સુત્તઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુત્તઞ્ચાતિ નિદ્ધારિતસુત્તઞ્ચ. ‘‘ઇદં નિદ્ધારિતસુત્તં નામ ભગવતા વુત્તં આહચ્ચવચનં કિં, ઉદાહુ સઙ્ગાયન્તેહિ વુત્તં અનુસન્ધિવચનં કિ’’ન્તિ પવિચિનિતબ્બં, ‘‘ઇદં નિદ્ધારિતસુત્તં નીતત્થં કિં, ઉદાહુ નેય્યત્થં કિ’’ન્તિ પવિચિનિતબ્બં, ‘‘ઇદં નિદ્ધારિતસુત્તં સંકિલેસભાગિયં કિં, ઉદાહુ વાસનાભાગિયં કિ’’ન્તિ પવિચિનિતબ્બં, ‘‘ઇદં નિદ્ધારિતસુત્તં નિબ્બેધભાગિયં કિં, ઉદાહુ અસેક્ખભાગિયં કિ’’ન્તિ પવિચિનિતબ્બં. એવં પવિચિનિત્વા યદિ આહચ્ચવચનં ભવે, એવં સતિ ‘‘આહચ્ચવચન’’ન્તિ નિદ્ધારેત્વા ગહેતબ્બં. યદિ અસેક્ખસુત્તં ભવે, એવં સતિ ‘‘અસેક્ખસુત્ત’’ન્તિ નિદ્ધારેત્વા ગહેતબ્બં, ઞાતન્તિ અત્થો.

‘‘સુત્તં પવિચિનિત્વા સુત્તસ્સ અત્થભૂતાનિ સબ્બાનિ સચ્ચાનિ નિદ્ધારેત્વા કત્થ પદેસે પસ્સિતબ્બાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા પુચ્છં ઠપેત્વા ઇમસ્મિં પદેસે પસ્સિતબ્બાનીતિ દસ્સેતું ‘‘કુહિં ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સબ્બાનિ…પે… પરિયોસાને’’તિ વુત્તં. તત્થ ઇમસ્સ સુત્તસ્સાતિ યં સુત્તં વિચિનિતું નિદ્ધારિતં, ઇમસ્સ સુત્તસ્સ ચતુસચ્ચવિનિમુત્તસ્સ સુત્તત્થસ્સ અભાવતો સબ્બાનિ સચ્ચાનિ તસ્સેવ સુત્તસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાને પસ્સિતબ્બાનીતિ અત્થો.

યથાવુત્તં સુત્તવિચયં નિગમેન્તો ‘‘એવં સુત્તં પવિચેતબ્બ’’ન્તિ આહ. ‘‘ન યથાવુત્તપુચ્છાદીનં પવિચેતબ્બભાવો અમ્હેહિ જાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તેનાહ…પે… અનુગીતી’’તિ વુત્તં. તત્થ તેન યથાવુત્તપુચ્છાદીનં વિચેતબ્બભાવેન આયસ્મા મહાકચ્ચાનો ‘‘યં પુચ્છિતઞ્ચ…પે… અનુગીતી’’તિઆદિકં યં વચનં આહ, તેન વચનેન વિચેતબ્બભાવો તુમ્હેહિ જાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બોવાતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘યથાવુત્તપ્પકારો ચ વિચયો હારો પરિપુણ્ણો કિં, ઉદાહુ અઞ્ઞોપિ નિદ્ધારેત્વા યોજેતબ્બો અત્થિ કિ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘નિયુત્તો વિચયો હારો’’તિ વુત્તં. તત્થ પુચ્છાવિચયવિસ્સજ્જનવિચયપુબ્બાપરવિચયઅનુગીતિવિચયસુત્તવિચયા સરૂપતો વિભત્તા, તેહિ અવસેસો અસ્સાદાદિવિચયોપિ યથારહં નિદ્ધારેત્વા યુત્તો યુઞ્જિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

ઇતિ વિચયહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.