૩. નિદ્દેસવારઅત્થવિભાવના

સોળસહારનિદ્દેસવિભાવના

૪. હારાદીસુ સમુદાયસ્સ નેત્તિપ્પકરણસ્સ ઉદ્દેસો ઉદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો નિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઉદ્દિટ્ઠે હારાદયો નિદ્દિસિતું ‘‘તત્થ સઙ્ખેપતો નેત્તી’’તિઆદિ આરદ્ધં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં ઉદ્દિટ્ઠે હારાદયો નિદ્દિસિતું ‘તત્થ સઙ્ખેપતો’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪) વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં ‘‘તત્થ કતમે સોળસ હારા? દેસના વિચયો’’તિઆદિઉદ્દેસપાઠે. સઙ્ખેપતોતિ સમાસતો. નેત્તીતિ નેત્તિપ્પકરણં. કિત્તિતાતિ કથિતા, ઇદાનિ નિદ્દેસતો કથેસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ.

૧. ‘‘અસ્સાદાદીનવતા, નિસ્સરણમ્પિ ચ ફલં ઉપાયો ચ.

આણત્તી ચ ભગવતો, યોગીનં દેસનાહારો’’તિ. –

ગાથાયં યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન સુત્તે આગતા અસ્સાદોપિ આદીનવતા આદીનવોપિ નિસ્સરણમ્પિ ફલમ્પિ ઉપાયોપિ યોગીનં અત્થાય ભગવતો આણત્તિપિ ઇમે ધમ્મા દસ્સિતા સંવણ્ણિતા સંવણ્ણનાવસેન ઞાપિતા, સો સંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારો નામાતિ અત્થયોજના.

વચનત્થાદયો અટ્ઠકથાયં વિત્થારતો વુત્તાવ, તસ્મા કિઞ્ચિમત્તમેવ કથેસ્સામિ. અસ્સાદીયતેતિ અસ્સાદો, કો સો? સુખં, સોમનસ્સં, ઇટ્ઠારમ્મણભૂતા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ચ. અસ્સાદેતિ એતાયાતિ વા અસ્સાદો, કો સો? તણ્હા, વિપલ્લાસા ચ. વિપલ્લાસવસેન હિ એકચ્ચે સત્તા અનિટ્ઠમ્પિ આરમ્મણં ઇટ્ઠાકારેન અસ્સાદેન્તિ.

આભુસં કમ્મેન દીનં દુક્ખાદિ હુત્વા વાતિ પવત્તતીતિ આદીનવો, દુક્ખાદિ. અથ વા અતિવિય આદીનં કપણં હુત્વા વાતિ પવત્તતીતિ આદીનવો, કપણમનુસ્સો, તથાભાવા ચ તેભૂમકા ધમ્મા અનિચ્ચતાદિયોગતો.

નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, અરિયમગ્ગો. નિસ્સરતીતિ વા નિસ્સરણં, નિબ્બાનં. પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. નિસ્સરણભેદો અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪ હારસઙ્ખેપ) બહુધા વુત્તોવ.

ફલતિ પવત્તતીતિ ફલં, દેસનાય ફલં. યદિપિ દેસના ફલનિપ્ફાદિકા ન હોતિ, તથાપિ ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પુઞ્ઞસમ્ભારા સમ્ભવન્તિ, પુઞ્ઞસમ્ભારહેતુતો ફલં પવત્તં, તસ્મા દેસનાય ફલં નામાતિ. કતમં તં? દેવમનુસ્સેસુ આયુવણ્ણસુખબલયસપરિવારઅધિપતેય્યઉપધિસમ્પત્તિચક્કવત્તિસિરિદેવરજ્જ- સિરિચતુસમ્પત્તિચક્કસીલસમાધિસમ્પદા વિજ્જાભિઞ્ઞા પટિસમ્ભિદા સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિયો.

પચ્ચયસામગ્ગિં ઉપગન્ત્વા અયતિ પવત્તતિ ફલં એતેનાતિ ઉપાયો, કો સો? અરિયમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગપટિપદા. પુરિમા પટિપદા હિ પચ્છિમાય પટિપદાય અધિગમૂપાયો, પરમ્પરાય મગ્ગનિબ્બાનાધિગમસ્સ ચ ઉપાયો. કેચિ ‘‘મગ્ગોપિ ઉપાયો’’તિ વદન્તિ, તેસં મતેન નિબ્બાનમેવ નિસ્સરણન્તિ વુત્તં સિયા. ‘‘તે પહાય તરે ઓઘન્તિ ઇદં નિસ્સરણ’’ન્તિ (નેત્તિ. ૫) પન અરિયમગ્ગસ્સ નિસ્સરણભાવં વક્ખતિ, તસ્મા કેસઞ્ચિ વાદો ન ગહેતબ્બો.

આણત્તીતિ આણારહસ્સ ભગવતો વેનેય્યાનં હિતસિદ્ધિયા ‘‘એવં સમ્માપટિપત્તિં પટિપજ્જાહિ, મિચ્છાપટિપત્તિં મા પટિપજ્જાહી’’તિ વિધાનં આણાઠપનં આણત્તિ નામ.

યુજ્જન્તિ પયુજ્જન્તિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાસૂતિ યોગિનો, વેનેય્યા, તેસં યોગીનં અત્થાયાતિ વચનસેસં નીહરિત્વા યોજના કાતબ્બા. સુત્તે આગતાનં સબ્બેસં અસ્સાદાદીનં એકદેસાગતાનમ્પિ નીહરિત્વા સબ્બેસં વિભજનસંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારોતિ નિદ્દેસતો ગહેતબ્બો, સો ચ વિભજનાકારો દેસનાહારવિભઙ્ગે (નેત્તિ. ૫) આગમિસ્સતીતિ ઇધ ન દસ્સિતોતિ.

દેસનાહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો વિચયહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૨. ‘‘યં પુચ્છિતઞ્ચ વિસ્સજ્જિતઞ્ચ, સુત્તસ્સ યા ચ અનુગીતિ.

સુત્તસ્સ યો પવિચયો, હારો વિચયોતિ નિદ્દિટ્ઠો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ સુત્તસ્સ યં પુચ્છિતઞ્ચ યા પુચ્છા વિચયમાના ચ સુત્તસ્સ યં વિસ્સજ્જિતઞ્ચ યા વિસ્સજ્જના વિચયમાના ચ સુત્તસ્સ યો પદાદિવિચયો, અસ્સાદાદિવિચયો ચ અત્થિ, તે વુત્તપ્પકારા વિચયમાના પુચ્છાદયો યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન વિચિયન્તિ, સો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયો હારોતિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અત્થયોજના કાતબ્બા.

પુચ્છીયતે પુચ્છિતં. વિસ્સજ્જીયતે વિસ્સજ્જિતન્તિ ભાવસાધનત્થો દટ્ઠબ્બો, ન કમ્મસાધનત્થો. તેન વુત્તં ટીકાયં ‘‘ભાવત્થે તોતિ આહ – ‘વિસ્સજ્જિતન્તિ વિસ્સજ્જના’’’તિ.

‘‘સુત્તસ્સા’’તિ નિયમિતત્તા સંવણ્ણનાવસેન અટ્ઠકથાયં આગતં ન ગહેતબ્બન્તિ દટ્ઠબ્બં. સો વિચયો હારો અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪ હારસઙ્ખેપ) વુત્તોવ. કથં? –

‘‘અયં પુચ્છા અદિટ્ઠજોતના દિટ્ઠસંસન્દના વિમતિચ્છેદના અનુમતિપુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા સત્તાધિટ્ઠાના ધમ્માધિટ્ઠાના એકાધિટ્ઠાના અનેકાધિટ્ઠાના સમ્મુતિવિસયા પરમત્થવિસયા અતીતવિસયા અનાગતવિસયા પચ્ચુપ્પન્નવિસયા’’તિઆદિના પુચ્છાવિચયો વેદિતબ્બો. ‘‘ઇદં વિસ્સજ્જનં એકંસબ્યાકરણં વિભજ્જબ્યાકરણં પટિપુચ્છાબ્યાકરણં ઠપનં સાવસેસં નિરવસેસં સઉત્તરં નિરુત્તરં લોકિયં લોકુત્તર’’ન્તિઆદિના વિસ્સજ્જનવિચયો.

‘‘અયં પુચ્છા ઇમિના સમેતિ, એતેન ન સમેતી’’તિ પુચ્છિતત્થં આનેત્વા, વિચયો પુબ્બેનાપરં સંસન્દિત્વા ચ વિચયો પુબ્બાપરવિચયો. ‘‘અયં અનુગીતિ વુત્તત્થસઙ્ગહા અવુત્તત્થસઙ્ગહા તદુભયત્થસઙ્ગહા કુસલત્થસઙ્ગહા અકુસલત્થસઙ્ગહા’’તિઆદિના અનુગીતિવિચયો. અસ્સાદાદીસુ સુખવેદનાય ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણા’’તિઆદિના, તણ્હાય ‘‘આરમ્મણગ્ગહણલક્ખણા’’તિઆદિના, વિપલ્લાસાનં ‘‘વિપરીતગ્ગહણલક્ખણા’’તિઆદિના, અવસિટ્ઠાનં તેભૂમકધમ્માનં ‘‘યથાસકલક્ખણા’’તિઆદિના સબ્બેસઞ્ચ દ્વાવીસતિયા તિકેસુ, દ્વાચત્તાલીસાધિકે ચ દુકસતે લબ્ભમાનપદવસેન તંતંઅસ્સાદત્થવિસેસનિદ્ધારણં અસ્સાદવિચયો.

દુક્ખવેદનાય ‘‘અનિટ્ઠાનુભવનલક્ખણા’’તિઆદિના, દુક્ખસચ્ચાનં ‘‘પટિસન્ધિલક્ખણા’’તિઆદિના, અનિચ્ચતાદીનં આદિઅન્તવન્તતાય અનિચ્ચન્તિકતાય ચ ‘‘અનિચ્ચા’’તિઆદિના સબ્બેસઞ્ચ લોકિયધમ્માનં સંકિલેસભાગિયહાનભાગિયતાદિવસેન આદીનવવુત્તિયા ઓકારનિદ્ધારણેન આદીનવવિચયો. નિસ્સરણપદે અરિયમગ્ગસ્સ આગમનતો કાયાનુપસ્સનાદિપુબ્બભાગપટિપદાવિભાગવિસેસનિદ્ધારણવસેન, નિબ્બાનસ્સ યથાવુત્તપરિયાયવિભાગવિસેસનિદ્ધારણવસેનાતિ એવં નિસ્સરણવિચયો. ફલાદીનં તંતંસુત્તદેસનાય સાધેતબ્બફલસ્સ તદુપાયસ્સ તત્થ તત્થ સુત્તવિધિવચનસ્સ ચ વિભાગનિદ્ધારણવસેન વિચયો વેદિતબ્બો. એવં પદપુચ્છાવિસ્સજ્જનપુચ્છાપુબ્બાપરાનુગીતીનં, અસ્સાદાદીનઞ્ચ વિસેસનિદ્ધારણવસેનેવ વિચયલક્ખણો ‘‘વિચયો હારો’’તિ વેદિતબ્બોતિ –

એવં વુત્તોવ.

વિસ્સજ્જનવિસેસો પન ટીકાયં વુત્તો. કથં? –

‘‘ચક્ખુ અનિચ્ચ’’ન્તિ પુટ્ઠે ‘‘આમ, ચક્ખુ અનિચ્ચમેવા’’તિ એકન્તતો વિસ્સજ્જનં એકંસબ્યાકરણં, ‘‘અઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેતબ્બં, સચ્છિકાતબ્બઞ્ચા’’તિ પુટ્ઠે ‘‘મગ્ગપરિયાપન્નં ભાવેતબ્બં, ફલપરિયાપન્નં સચ્છિકાતબ્બ’’ન્તિ વિભજિત્વા વિસ્સજ્જનં વિભજ્જબ્યાકરણં, ‘‘અઞ્ઞિન્દ્રિયં કુસલ’’ન્તિ પુટ્ઠે ‘‘કિં અનવજ્જટ્ઠો કુસલત્થો, ઉદાહુ સુખવિપાકટ્ઠો’’તિ પટિપુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં પટિપુચ્છાબ્યાકરણં, ‘‘સસ્સતો અત્તા, અસસ્સતો વા’’તિ વુત્તે ‘‘અબ્યાકતમેત’’ન્તિઆદિના અવિસ્સજ્જનં ઠપનં, ‘‘કિં પનેતે ‘કુસલા’તિ વા ‘ધમ્મા’તિ વા એકત્થા, ઉદાહુ નાનત્થા’’તિ ઇદં પુચ્છનં સાવસેસં. વિસ્સજ્જનસ્સ પન સાવસેસતો વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન દેસનાયં વેદિતબ્બા. અપાટિહીરકં સઉત્તરં સપ્પાટિહીરકં નિરુત્તરં, સેસં વિચયહારનિદ્દેસે સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ –

વુત્તોવ. સંવણ્ણનાસુ વુત્તો અત્થો અનાકુલો પાકટો યતિપોતેહિ વિઞ્ઞાતો, સો સબ્બત્થ અમ્હેહિ ન વિભત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

વિચયહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો યુત્તિહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૩. ‘‘સબ્બેસં હારાનં, યા ભૂમી યો ચ ગોચરો તેસં.

યુત્તાયુત્તપરિક્ખા, હારો યુત્તીતિ નિદ્દિટ્ઠો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ સબ્બેસં સોળસન્નં હારાનં યા ભૂમિ પવત્તનટ્ઠાનભૂતં બ્યઞ્જનં, યો ગોચરો સુત્તત્થો ચ અત્થિ, તેસં ભૂમિસઙ્ખાતબ્યઞ્જનગોચરસઙ્ખાતસુત્તત્થાનં યા યુત્તાયુત્તપરિક્ખા યુત્તાયુત્તીનં વિચારણા સંવણ્ણના કતા, સો યુત્તિઅયુત્તિપરિક્ખાવિચારણસઙ્ખાતો સંવણ્ણનાવિસેસો ‘‘યુત્તિ હારો’’તિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અત્થયોજના.

તેસં હારાનં ભૂમિભૂતસ્સ સુત્તે આગતસ્સ બ્યઞ્જનસ્સ યુત્તિભાવો દુવિધો સભાવનિરુત્તિભાવો, અધિપ્પેતત્થવાચકભાવો ચ. ગોચરભૂતસ્સ પન સુત્તે આગતસ્સ યુત્તિભાવો સુત્તવિનયધમ્મતાહિ અવિલોમનં. અયુત્તિભાવો વુત્તવિપરિયાયેન ગહેતબ્બો.

યુત્તિહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો પદટ્ઠાનહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૪. ‘‘ધમ્મં દેસેતિ જિનો, તસ્સ ચ ધમ્મસ્સ યં પદટ્ઠાનં.

ઇતિ યાવ સબ્બધમ્મા, એસો હારો પદટ્ઠાનો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ ધમ્મન્તિ યં કિઞ્ચિ કુસલાદિધમ્મં સુત્તે જિનો દેસેતિ, તસ્સ સુત્તે જિનેન દેસિતસ્સ કુસલાદિધમ્મસ્સ યઞ્ચ પદટ્ઠાનં નિદ્ધારેતબ્બં, તં તં પદટ્ઠાનઞ્ચાતિ એવં વુત્તનયેન યાવ યત્તકા સબ્બે ધમ્મા સુત્તે જિનેન દેસિતા, તત્તકાનં સબ્બેસં ધમ્માનં યઞ્ચ પદટ્ઠાનં નિદ્ધારેતબ્બં, તસ્સ ચ પદટ્ઠાનસ્સ યઞ્ચ પદટ્ઠાનં નિદ્ધારેતબ્બં, તં તં પદટ્ઠાનઞ્ચ, ઇતિ એવં વુત્તનયેન યાવ યત્તકા સબ્બે પદટ્ઠાનધમ્મા નિદ્ધારેતબ્બાવ, તત્તકાનિ સબ્બાનિ ધમ્મપદટ્ઠાનાનિ યથાનુરૂપં નિદ્ધારેત્વા યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન કથિતાનિ, એસો સંવણ્ણનાવિસેસો ‘‘પદટ્ઠાનો હારો’’તિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અત્થયોજના.

સુત્તે દેસિતકુસલધમ્મસ્સ યોનિસોમનસિકારસદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિ પદટ્ઠાનં, સુત્તે દેસિતઅકુસલધમ્મસ્સ અયોનિસોમનસિકારઅસદ્ધમ્મસ્સવનઅસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિ પદટ્ઠાનં, અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ યથારહં કુસલાકુસલાબ્યાકતા પદટ્ઠાનન્તિઆદિના નિદ્ધારેતબ્બન્તિ.

પદટ્ઠાનહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો લક્ખણહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૫. ‘‘વુત્તમ્હિ એકધમ્મે, યે ધમ્મા એકલક્ખણા કેચિ.

વુત્તા ભવન્તિ સબ્બે, સો હારો લક્ખણો નામા’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ એકધમ્મે સુત્તે ભગવતા વુત્તમ્હિ, અટ્ઠકથાયં નિદ્ધારિતે વા સતિ તેન ધમ્મેન યે કેચિ ધમ્મા એકલક્ખણા ભવન્તિ, સબ્બે તે ધમ્મા સુત્તે સરૂપતો અવુત્તાપિ સમાનલક્ખણતાય સંવણ્ણેતબ્બભાવેન આનેત્વા યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન વુત્તા ભવન્તિ, સો સંવણ્ણનાવિસેસો ‘‘લક્ખણો નામ હારો’’તિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અત્થયોજના.

એકં સમાનં લક્ખણં એતેસન્તિ એકલક્ખણા, સમાનલક્ખણા, સહચારિતાય વા સમાનકિચ્ચતાય વા સમાનહેતુતાય વા સમાનફલતાય વા સમાનારમ્મણતાય વા અવુત્તાપિ નિદ્ધારિતાતિ. કથં? – ‘‘નાનત્તકાયાનાનત્તસઞ્ઞિનો (દી. નિ. ૩.૩૪૧, ૩૫૭, ૩૫૯; અ. નિ. ૯.૨૪), નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’’તિઆદીસુ સહચારિતાય સઞ્ઞાય સહગતા ધમ્મા નિદ્ધારિતા. ‘‘દદં મિત્તાનિ ગન્થતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૯) સમાનકિચ્ચતા, પિયવચનઅત્થચરિયા સમાનત્થતાપિ નિદ્ધારિતા, ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૧; મહાવ. ૧; વિભ. ૨૨૫; ઉદા. ૧; નેત્તિ. ૨૪) સમાનહેતુતાય સઞ્ઞાદયોપિ નિદ્ધારિતા, ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૧; મહાવ. ૧; વિભ. ૨૨૫; ઉદા. ૧; નેત્તિ. ૨૪) સમાનફલતાય તણ્હુપાદાનાદયોપિ નિદ્ધારિતા, ‘‘રૂપં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૪) સમાનારમ્મણતાય તંસમ્પયુત્તા વેદનાદયોપિ નિદ્ધારિતા, નિદ્ધારેત્વા વત્તબ્બાતિ અત્થોતિ. વિત્થારો વિભઙ્ગવારે (નેત્તિ. ૨૩) આગમિસ્સતિ.

લક્ખણો હારો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો ચતુબ્યૂહો હારો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૬. ‘‘નેરુત્તમધિપ્પાયો, બ્યઞ્જનમથ દેસનાનિદાનઞ્ચ;

પુબ્બાપરાનુસન્ધી, એસો હારો ચતુબ્યૂહો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ નેરુત્તં સુત્તપદનિબ્બચનઞ્ચ બુદ્ધાનં તસ્સ તસ્સ સુત્તસ્સ દેસકાનં, સાવકાનં વા અધિપ્પાયો ચ અત્થબ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનમુખેન દેસનાનિદાનઞ્ચ પુબ્બાપરેન અનુસન્ધિ ચ એતે નિરુત્તાદયો યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન વિભાવીયન્તિ, એસો સંવણ્ણનાવિસેસો ‘‘ચતુબ્યૂહો હારો’’તિ નિદ્દિટ્ઠો. દેસનાપવત્તિનિમિત્તં દેસકસ્સ અજ્ઝાસયાદિ દેસનાનિદાનં નામ. ચતુબ્યૂહહારસ્સ બહુવિસયત્તા વિભઙ્ગે (નેત્તિ. ૨૫ આદયો) લક્ખણસમ્પત્તિં કત્વા કથયિસ્સામ.

ચતુબ્યૂહહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો આવટ્ટહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૭. ‘‘એકમ્હિ પદટ્ઠાને, પરિયેસતિ સેસકં પદટ્ઠાનં;

આવટ્ટતિ પટિપક્ખે, આવટ્ટો નામ સો હારો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ પરક્કમધાતુઆદીનં પદટ્ઠાને એકમ્હિ આરમ્ભધાતુઆદિકે દેસનારુળ્હે સતિ વિસભાગતાય વા સેસકં પદટ્ઠાનં પરિયેસતિ, દેસનાય સરૂપતો અગ્ગહણેન વા સેસકં પદટ્ઠાનં પરિયેસતિ, યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન પરિયેસિત્વા યોજેન્તો દેસનં પમાદાદીનં પદટ્ઠાનભૂતે કોસજ્જાદિકે પટિપક્ખે આવટ્ટતિ આવટ્ટાપેતિ, સો સંવણ્ણનાવિસેસો ‘‘આવટ્ટો હારો નામા’’તિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અત્થયોજના.

‘‘પટિપક્ખે’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં, સેસેપિ સભાગે આવટ્ટનતો. ન હિ આરમ્ભધાતુઆદિકે દેસનારુળ્હે સતિ તપ્પટિપક્ખે કોસજ્જાદિકેયેવ દેસનં આવટ્ટેતિ, અથ ખો અવસેસવીરિયારમ્ભાદિકેપિ દેસનં આવટ્ટેતીતિ.

આવટ્ટહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો વિભત્તિહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૮. ‘‘ધમ્મઞ્ચ પદટ્ઠાનં, ભૂમિઞ્ચ વિભજતે અયં હારો.

સાધારણે અસાધારણે ચ નેય્યો વિભત્તી’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ કુસલાદિવસેન અનેકવિધં સભાવધમ્મઞ્ચ દાનસીલાદિપદટ્ઠાનઞ્ચ ‘‘દસ્સનભૂમિ ભાવનાભૂમી’’તિ એવમાદિકં ભૂમિઞ્ચ સાધારણે ચ અસાધારણે ચ યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન વિભજતે, સો સંવણ્ણનાવિસેસો ‘‘વિભત્તિ હારો’’તિ નેય્યોતિ અત્થયોજના.

‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તા કુસલા વાસનાભાગિયા, ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તા કુસલા નિબ્બેધભાગિયા’’ત્યાદિના, ‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તા અકુસલા કિલેસભાગિયા’’ત્યાદિના ધમ્મઞ્ચ, ‘‘ઇદં સીલં ઇમસ્સ મહગ્ગતવિસેસસ્સ પદટ્ઠાનં, ઇદં સીલં ઇદં ઝાનં ઇમસ્સ લોકુત્તરસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્ત્યાદિના પદટ્ઠાનઞ્ચ, ‘‘દસ્સનપહાતબ્બસ્સ પુથુજ્જનો ભૂમિ, ભાવનાપહાતબ્બસ્સ સોતાપન્નાદયો ભૂમિ’’ત્યાદિના ભૂમિઞ્ચ, ‘‘કામરાગબ્યાપાદા પુથુજ્જનસોતાપન્નાનં સાધારણા’’ત્યાદિના સાધારણે ચ, ‘‘કામરાગબ્યાપાદા અનાગામિઅરહન્તાનં અસાધારણા’’ત્યાદિના અસાધારણે ચ યેન વિભજતિ, સો વિભત્તિ હારો નામાતિઆદિના (નેત્તિ. ૩૩-૩૪) વિત્થારેત્વા વિભજનાકારો ગહેતબ્બો.

વિભત્તિહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો પરિવત્તનહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૯. ‘‘કુસલાકુસલે ધમ્મે, નિદ્દિટ્ઠે ભાવિતે પહીને ચ.

પરિવત્તતિ પટિપક્ખે, હારો પરિવત્તનો નામા’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ સુત્તે ભાવિતે ભાવિતબ્બે કુસલે અનવજ્જધમ્મે નિદ્દિટ્ઠે કથિતે, સંવણ્ણિતે વા પહીને પહાતબ્બે અકુસલે સાવજ્જધમ્મે નિદ્દિટ્ઠે કથિતે, સંવણ્ણિતે વા તેસં ધમ્માનં પટિપક્ખે વિપરીતધમ્મે યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન પરિવત્તતિ પરિવત્તેતિ, સો સંવણ્ણનાવિસેસો ‘‘પરિવત્તનો હારો નામા’’તિ વેદિતબ્બોતિ અત્થયોજના.

‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા ભવતી’’તિઆદિના ચ ‘‘યસ્સ વા પાણાતિપાતા પટિવિરતસ્સ પાણાતિપાતો પહીનો’’તિઆદિના ચ ‘‘ભુઞ્જિતબ્બા કામા …પે… કામેહિ વેરમણી તેસં અધમ્મો’’તિઆદિના ચ પટિપક્ખે પરિવત્તનભાવં વિભઙ્ગવારે (નેત્તિ. ૩૫ આદયો) વક્ખતીતિ ન વિત્થારિતા.

પરિવત્તનહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો વેવચનહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૧૦. ‘‘વેવચનાનિ બહૂનિ તુ, સુત્તે વુત્તાનિ એકધમ્મસ્સ.

યો જાનાતિ સુત્તવિદૂ, વેવચનો નામ સો હારો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ એકધમ્મસ્સ પદત્થસ્સ સુત્તે વુત્તાનિ તુ વુત્તાનિ એવ, બહૂનિ તુ બહૂનિ એવ વેવચનાનિ યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન યો સુત્તવિદૂ જાનાતિ, જાનિત્વા એકસ્મિંયેવ પદત્થે યોજેતિ, તસ્સ સુત્તવિદુનો સો સંવણ્ણનાવિસેસો ‘‘વેવચનો નામ હારો’’તિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અત્થયોજના.

એત્થ ચ યો સો-સદ્દા અસમાનત્થા ચ હોન્તીતિ ‘‘યો સુત્તવિદૂ’’તિ વત્વા ‘‘સો સંવણ્ણનાવિસેસો’’તિ વુત્તન્તિ. ‘‘ભગવા’’તિ પદસ્સ એકસ્મિંયેવ અત્થે ભગવતિ ‘‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા, ફલનિપ્ફત્તિગતો વેસારજ્જપ્પત્તો અધિગતપટિસમ્ભિદો ચતુયોગવિપ્પહીનો અગતિગમનવીતિવત્તો ઉદ્ધટસલ્લો નિરુળ્હવણો મદ્દિતકણ્ટકો નિબ્બાપિતપરિયુટ્ઠાનો બન્ધનાતીતો ગન્થવિનિવેઠનો અજ્ઝાસયવીતિવત્તો ભિન્નન્ધકારો ચક્ખુમા લોકધમ્મસમતિક્કન્તો અનુરોધવિરોધવિપ્પયુત્તો ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ ધમ્મેસુ અસઙ્ખેપગતો બન્ધનાતિવત્તો ઠપિતસઙ્ગામો અભિક્કન્તતરો ઉક્કાધરો આલોકકરો પજ્જોતકરો તમોનુદો રણઞ્જહો અપરિમાણવણ્ણો અપ્પમેય્યવણ્ણો અસઙ્ખેય્યવણ્ણો આભઙ્કરો પભઙ્કરો ધમ્મોભાસપજ્જોતકરો’’તિ (નેત્તિ. ૩૮) એવમાદીનિ બહૂનિ વેવચનાનિ યોજિતાનિ. વિત્થારો વિભઙ્ગવારે (નેત્તિ. ૩૭ આદયો) આગમિસ્સતિ.

વેવચનહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો પઞ્ઞત્તિહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૧૧. ‘‘એકં ભગવા ધમ્મં, પઞ્ઞત્તીહિ વિવિધાહિ દેસેતિ.

સો આકારો ઞેય્યો, પઞ્ઞત્તી નામ સો હારો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ ભગવા એકં ખન્ધાદિધમ્મં વિવિધાહિ નિક્ખેપપ્પભવપઞ્ઞત્તાદીહિ પઞ્ઞત્તીહિ યેન પઞ્ઞાપેતબ્બાકારેન દેસેતિ, સો પઞ્ઞાપેતબ્બાકારો યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન વિભાવિતો, સો સંવણ્ણનાવિસેસો ‘‘પઞ્ઞત્તિ હારો નામા’’તિ ઞેય્યોતિ અત્થયોજના.

તત્થ વિવિધાહિ પઞ્ઞત્તીહિ નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિપભવપઞ્ઞત્તિપરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિપહાનપઞ્ઞત્તિ- ભાવનાપઞ્ઞત્તિસચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિનિરોધપઞ્ઞત્તિનિબ્બિદાપઞ્ઞત્તીતિ એવમાદિપઞ્ઞત્તીહિ એકપદત્થસ્સેવ પઞ્ઞાપેતબ્બાકારવિભાવનાલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો પઞ્ઞત્તિ હારો નામાતિ.

તત્થ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ અયં પઞ્ઞત્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં, છન્નં ધાતૂનં, અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં, દ્વાદસન્નં આયતનાનં, દસન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ.

‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો, અત્થિ નન્દી, અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરુળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરુળ્હં, અત્થિ તત્થ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ. યત્થ અત્થિ નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ, અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધી’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૪; કથા. ૨૯૬) એવમાદિ પભવપઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ ચ સમુદયસ્સ ચાતિ.

‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે નત્થિ રાગો, નત્થિ નન્દી, નત્થિ તણ્હા’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૪; કથા. ૨૯૬) એવમાદિ પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ, ‘‘પહાનપઞ્ઞત્તિ સમુદયસ્સ, ભાવનાપઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ, સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નિરોધસ્સા’’તિ ચ ‘‘નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ સુતમયિયા પઞ્ઞાય, સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયસ્સ, પવત્તનાપઞ્ઞત્તિ ધમ્મચક્કસ્સા’’તિ એવમાદિવિત્થારો વિભઙ્ગે (નેત્તિ. ૩૯ આદયો) આગમિસ્સતીતિ.

પણ્ણત્તિહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો ઓતરણહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૧૨. ‘‘યો ચ પટિચ્ચુપ્પાદો, ઇન્દ્રિયખન્ધા ચ ધાતુઆયતના.

એતેહિ ઓતરતિ યો, ઓતરણો નામ સો હારો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ યો પટિચ્ચસમુપ્પાદો ચ યે ઇન્દ્રિયખન્ધા ચ યાનિ ધાતુઆયતનાનિ ચ યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન નિદ્ધારિતાનિ, એતેહિ પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિન્દ્રિયખન્ધધાતાયતનેહિ, સુત્તે આગતપદત્થમુખેન નિદ્ધારિયમાનેહિ ચ યો સંવણ્ણનાવિસેસો ઓતરતિ ઓગાહતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિકે તત્થ વાચકવસેન, તત્થ ઞાપકવસેન વા અનુપવિસતિ, સો સંવણ્ણનાવિસેસો ઓતરણો હારો નામાતિ અત્થયોજના.

તત્થ ઇન્દ્રિયખન્ધાતિ ઇન્દ્રિયાનિ ચ ખન્ધા ચાતિ ઇન્દ્રિયખન્ધા. ધાતુઆયતનાતિ ધાતુયો ચ આયતનાનિ ચ ધાતુઆયતના. કથં ઓતરણો? ‘‘ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો’’તિઆદિ (નેત્તિ. ૪૨) પાઠો.

ઉદ્ધન્તિ રૂપધાતુ ચ અરૂપધાતુ ચ. અધોતિ કામધાતુ. સબ્બધિ વિપ્પમુત્તોતિ તેધાતુકે અયં અસેક્ખાવિમુત્તિ. તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, અયં ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા.

તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિજ્જા, વિજ્જુપ્પાદા અવિજ્જાનિરોધો…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ, અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા.

તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતાનિ સીલક્ખન્ધેન સમાધિક્ખન્ધેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન, અયં ખન્ધેહિ ઓતરણા.

તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ સઙ્ખારપરિયાપન્નાનિ યે સઙ્ખારા અનાસવા, નો ચ ભવઙ્ગા, તે સઙ્ખારા ધમ્મધાતુસઙ્ગહિતા, અયં ધાતૂહિ ઓતરણા.

સા ધમ્મધાતુ ધમ્માયતનપરિયાપન્ના, યં આયતનં અનાસવં, નો ચ ભવઙ્ગં, અયં આયતનેહિ ઓતરણાતિ એવમાદીહિ વિભઙ્ગે (નેત્તિ. ૪૨ આદયો) આગમિસ્સતીતિ.

ઓતરણહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો સોધનહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૧૩. ‘‘વિસ્સજ્જિતમ્હિ પઞ્હે, ગાથાયં પુચ્છિતા યમારબ્ભ.

સુદ્ધાસુદ્ધપરિક્ખા, હારો સો સોધનો નામા’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ તિસ્સં ગાથાયં આરુળ્હે પઞ્હે ઞાતુમિચ્છિતે અત્થે ભગવતા વિસ્સજ્જનગાથાયં વિસ્સજ્જિતમ્હિ યં સુત્તત્થં આરબ્ભ અધિકિચ્ચ સા ગાથા પુચ્છિતા પુચ્છનત્થાય ઠપિતા, તસ્સ સુત્તત્થસ્સ યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન સુદ્ધાસુદ્ધપરિક્ખા વિચારણા ભવે, સો સંવણ્ણનાવિસેસો સોધનો હારો નામાતિ અત્થયોજના.

કથં? ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો’’તિ પદં સોધિતં, આરમ્ભો ન સોધિતો. ‘‘વિવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતી’’તિ પદં સોધિતં, આરમ્ભો ન સોધિતો. ‘‘જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમી’’તિ પદં સોધિતં, આરમ્ભો ન સોધિતો. ‘‘દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ પદઞ્ચ સોધિતં, આરમ્ભો ચ સોધિતોતિ. એવં પદાદીનં સોધિતાસોધિતભાવવિચારો હારો સોધનો નામ. વિત્થારતો પન વિભઙ્ગે (નેત્તિ. ૪૫ આદયો) આગમિસ્સતીતિ.

સોધનહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો અધિટ્ઠાનહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૧૪. ‘‘એકત્તતાય ધમ્મા, યેપિ ચ વેમત્તતાય નિદ્દિટ્ઠા.

તે ન વિકપ્પયિતબ્બા, એસો હારો અધિટ્ઠાનો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ યે દુક્ખસચ્ચાદયો ધમ્મા એકત્તતાય સામઞ્ઞેનપિ ચ વેમત્તતાય વિસેસેનપિ નિદ્દિટ્ઠા, યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન નિદ્દિટ્ઠા દુક્ખસચ્ચાદયો ધમ્મા ન વિકપ્પયિતબ્બા સામઞ્ઞવિસેસકપ્પનાય વોહારભાવેન અનવટ્ઠાનતો, કાલદિસાવિસેસાદીનં વિય અપેક્ખાસિદ્ધિતો ચ, એસો સંવણ્ણનાવિસેસો અધિટ્ઠાનો હારોતિ અત્થયોજના.

તત્થ એકત્તતાયાતિ એકસ્સ સમાનસ્સ ભાવો એકત્તં, એકત્તમેવ એકત્તતા, તાય. એકસદ્દો ચેત્થ સમાનત્થવાચકો, ન સઙ્ખ્યાવાચકોતિ. વેમત્તતાયાતિ વિસિટ્ઠા મત્તા વિમત્તા, વિમત્તા એવ વેમત્તં, વેમત્તસ્સ ભાવો વેમત્તતા, તાય. યથા હિ ‘‘અજ્જ સ્વે’’તિ વુચ્ચમાના કાલવિસેસા અનવટ્ઠિતા ભવન્તિ, ‘‘પુરિમા દિસા, પચ્છિમા દિસા’’તિ વુચ્ચમાના દિસાવિસેસા, એવં સામઞ્ઞવિસેસા ચ અત્થસ્સ સભાવાતિ. તથા હિ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચમાનં જાતિઆદિં અપેક્ખાય સામઞ્ઞં સમાનમ્પિ સચ્ચાપેક્ખાય વિસેસો હોતિ. એસ નયો સમુદયસચ્ચાદીસુપીતિ. ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ એકત્તતા. ‘‘જાતિ દુક્ખા, જરા દુક્ખા, મરણં દુક્ખ’’ન્તિ એવમાદિ વેમત્તતા. ‘‘દુક્ખસમુદયો’’તિ એકત્તતા, ‘‘તણ્હા પોનોભવિકા નન્દીરાગસહગતા’’તિ એવમાદિ વેમત્તતાતિ એવમાદિ વિત્થારો વિભઙ્ગે (નેત્તિ. ૪૬ આદયો) આગમિસ્સતીતિ.

અધિટ્ઠાનહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો પરિક્ખારહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૧૫. ‘‘યે ધમ્મા યં ધમ્મં, જનયન્તિપ્પચ્ચયા પરમ્પરતો.

હેતુમવકડ્ઢયિત્વા, એસો હારો પરિક્ખારો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ અવિજ્જાદિકા યે પચ્ચયધમ્મા સઙ્ખારાદિકં યં ફલધમ્મં પચ્ચયા સહજાતપચ્ચયેન પરમ્પરતો પરમ્પરપચ્ચયભાવેન જનયન્તિ, તસ્સ સઙ્ખારાદિફલસ્સ પચ્ચયં પરિક્ખારભૂતં પુરિમુપ્પન્નં અવિજ્જાદિકં અસાધારણં જનકં હેતું, અયોનિસોમનસિકારાદિકં સાધારણં પચ્ચયહેતુઞ્ચ અવકડ્ઢયિત્વા સુત્તતો નિદ્ધારેત્વા યો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિક્ખારસંવણ્ણનાભાવેન પવત્તો, એસો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિક્ખારો હારો નામાતિ અત્થયોજના. અવિજ્જાદયો હિ અવિજ્જાદીનં અસાધારણહેતૂ ભવન્તિ, અયોનિસોમનસિકારાદયો સાધારણપચ્ચયા. તેનાહ – ‘‘અસાધારણલક્ખણો હેતુ, સાધારણલક્ખણો પચ્ચયો’’તિ, ‘‘અવિજ્જા અવિજ્જાય હેતુ, અયોનિસોમનસિકારો પચ્ચયો’’તિઆદિકં (નેત્તિ. ૪૯) વિભઙ્ગવચનઞ્ચ.

પરિક્ખારહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો સમારોપનહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૧૬. ‘‘યે ધમ્મા યંમૂલા, યે ચેકત્થા પકાસિતા મુનિના.

તે સમારોપયિતબ્બા, એસ સમારોપનો હારો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ યે સીલાદયો ધમ્મા યંમૂલા યેસં સમાધિઆદીનં મૂલા, તે સીલાદયો ધમ્મા તેસં સમાધિઆદીનં પદટ્ઠાનભાવેન સંવણ્ણનાવિસેસેન સમારોપયિતબ્બા, યે ચ રાગવિરાગચેતોવિમુત્તિસેક્ખફલકામધાતુસમતિક્કમનાદિસદ્દા અનાગામિફલત્થતાય એકત્થા સમાનત્થાતિ બુદ્ધમુનિના પકાસિતા, તે રાગ…પે… તિક્કમનાદિસદ્દા અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનભાવેન સમારોપયિતબ્બા, એસો સંવણ્ણનાવિસેસો સમારોપનો હારો નામાતિ અત્થયોજના.

એત્થ ચ સીલાદિક્ખન્ધત્તયસ્સ પરિયાયન્તરવિભાવનાપારિપૂરી કથિતા, ભાવનાપારિપૂરી ચ પહાતબ્બસ્સ પહાનેન હોતીતિ ભાવનાસમારોપનપહાનસમારોપનાપિ દસ્સિતાતિ ચતુબ્બિધો સમારોપનો પદટ્ઠાનસમારોપનો, વેવચનસમારોપનો, ભાવનાસમારોપનો, પહાનસમારોપનોતિ.

તત્થ કાયિકસુચરિતં, વાચસિકસુચરિતઞ્ચ સીલક્ખન્ધો, મનોસુચરિતે અનભિજ્ઝા, અબ્યાપાદો ચ સમાધિક્ખન્ધો, સમ્માદિટ્ઠિ પઞ્ઞાક્ખન્ધો. સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધસ્સ પદટ્ઠાનં, સમાધિક્ખન્ધો પઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ પદટ્ઠાનં. સીલક્ખન્ધો, સમાધિક્ખન્ધો ચ સમથસ્સ પદટ્ઠાનં, પઞ્ઞાક્ખન્ધો વિપસ્સનાય પદટ્ઠાનં. સમથો રાગવિરાગચેતોવિમુત્તિયા પદટ્ઠાનં, વિપસ્સના અવિજ્જાવિરાગપઞ્ઞાવિમુત્તિયા પદટ્ઠાનન્તિ એવમાદિ પદટ્ઠાનસમારોપનો. રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ સેક્ખફલં, અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ અસેક્ખફલં, ઇદં વેવચનં. રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ અનાગામિફલં, અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ અગ્ગફલં અરહત્તં, ઇદં વેવચનં. રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ કામધાતુસમતિક્કમનં, અવિજ્જાવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ તેધાતુસમતિક્કમનં, ઇદં વેવચનં. પઞ્ઞિન્દ્રિયં, પઞ્ઞાબલં, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, પઞ્ઞાક્ખન્ધોતિ એવમાદિ વેવચનન્તિ એવમાદિ વેવચનસમારોપનો. કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરતો ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ એવમાદિ ભાવનાસમારોપનો. કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરન્તો અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસં પજહતિ, કબળીકારો ચસ્સ આહારો પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, કામુપાદાનેન ચ અનુપાદાનો ભવતિ, કામયોગેન ચ વિસંયુત્તો ભવતિ, અભિજ્ઝાકાયગન્થેન ચ વિપ્પયુજ્જતિ, કામાસવેન ચ અનાસવો ભવતિ, કામોઘઞ્ચ ઉત્તિણ્ણો ભવતિ, રાગસલ્લેન ચ વિસલ્લો ભવતિ, રૂપૂપિકા ચસ્સ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, રૂપધાતુયં ચસ્સ રાગો પહીનો ભવતિ, ન ચ છન્દાગતિં ગચ્છતિ, વેદનાસૂતિ એવમાદિ પહાનસમારોપનોતિ એવમાદિ સમારોપનો હારો નિયુત્તોતિ.

ઇતિ સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા.

સોળસહારનિદ્દેસવિભાવના નિટ્ઠિતા.

નયનિદ્દેસવિભાવના

૧૭. હારનિદ્દેસા નિદ્દિટ્ઠા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમે નયનિદ્દેસા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તણ્હઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા એવં ઉદ્દેસક્કમેનેવ હારે નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ નયે નિદ્દિસિતું ‘‘તણ્હઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો સંવણ્ણનાવિસેસો સુત્તે આગતં તણ્હઞ્ચ અવિજ્જઞ્ચ અત્થતો નિદ્ધારણવસેન ગહિતં તણ્હઞ્ચ અવિજ્જઞ્ચ સંકિલેસપક્ખં નેતિ, સુત્તે આગતેન સમથેન, સુત્તે આગતાય વિપસ્સનાય અત્થતો નિદ્ધારણવસેન વા ગહિતેન સમથેન, ગહિતાય વિપસ્સનાય વોદાનપક્ખં નેતિ, નયન્તો ચ સચ્ચેહિ યોજેત્વા નેતિ, અયં સંવણ્ણનાવિસેસો સો નન્દિયાવટ્ટો નયો નામાતિ અત્થયોજના.

એત્થ ચ અત્થનયસ્સ ભૂમિ, સંવણ્ણના ચ ગાથાયં ‘‘નયો’’તિ વુત્તા, તસ્મા ‘‘સંવણ્ણનાવિસેસો’’તિ વુત્તં. ન હિ અત્થનયો સંવણ્ણના, ચતુસચ્ચપટિવેધસ્સ અનુરૂપો પુબ્બભાગે અનુગાહણનયો અત્થનયોવ. તસ્સ પન અત્થનયસ્સ યા સંવણ્ણના ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદીનં વસેન તણ્હાદિમુખેન નયભૂમિરચના પવત્તા, તસ્સ સંવણ્ણનાવ નયવોહારો કતોતિ વિત્થારતો હારસમ્પાતે (નેત્તિ. ૭૮-૭૯) આગમિસ્સતિ.

નન્દિયાવટ્ટનયનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો તિપુક્ખલનયનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૧૮. ‘‘યો અકુસલે સમૂલેહિ, નેતિ કુસલે ચ કુસલમૂલેહિ.

ભૂતં તથં અવિતથં, તિપુક્ખલં તં નયં આહૂ’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ યો સંવણ્ણનાવિસેસો અકુસલે સમૂલેહિ અત્તનો અકુસલસ્સ તીહિ લોભાદીહિ મૂલેહિ સંકિલેસપક્ખં નેતિ, કુસલે ચ કુસલમૂલેહિ તીહિ અલોભાદીહિ વોદાનપક્ખં નેતિ, નયન્તો ચ ભૂતં કુસલાકુસલં નેતિ, ન અભૂતં માયામરીચિઆદયો વિય, તથં કુસલાકુસલં નેતિ, ન ઘટાદયો વિય સમ્મુતિસચ્ચમત્તં, અવિતથં કુસલાકુસલં નેતિ, ન વિતથં. કુસલાકુસલાનં સભાવતો વિજ્જમાનત્તા ભૂતા પરમત્થસચ્ચત્તા તથા, અકુસલસ્સ ઇટ્ઠવિપાકતાભાવતો, કુસલસ્સ ચ અનિટ્ઠવિપાકતાભાવતો વિપાકે સતિ અવિસંવાદકત્તા અવિતથા ભવન્તિ, કુસલાકુસલા હિ એતેસં તિણ્ણં ‘‘ભૂતં, તથં, અવિતથ’’ન્તિ પદાનં કુસલાકુસલવિસેસનતા દટ્ઠબ્બા.

અથ વા અકુસલમૂલેહિ અકુસલાનિ, કુસલમૂલેહિ ચ કુસલાનિ નયન્તો અયં નયો ભૂતં તથં અવિતથં નેતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ નિદ્ધારેત્વા યોજેતિ. દુક્ખાદીનિ હિ બાધકાદિભાવતો અઞ્ઞથાભાવાભાવેન ભૂતાનિ, સચ્ચસભાવત્તા તથાનિ, અવિસંવાદનતો અવિતથાનિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાની’’તિ સં. નિ. ૫.૧૦૯૦; પટિ. મ. ૨.૮). અકુસલાદિસુત્તત્થસ્સ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણં તં સંવણ્ણનાવિસેસં તિપુક્ખલં નયન્તિ આહૂતિ અત્થયોજના.

તત્થ તીહિ હેતૂહિ પુક્ખલો સોભનોતિ તિપુક્ખલો અકુસલાદિકો અત્થનયો સંવણ્ણનાવિસેસોતિ ઠાનૂપચારતો તિપુક્ખલનયો નામાતિ. વિત્થારો પન હારસમ્પાતે (નેત્તિ. ૮૭-૮૮) આગમિસ્સતિ.

તિપુક્ખલનયનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો સીહવિક્કીળિતનયનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૧૯. ‘‘યો નેતિ વિપલ્લાસેહિ, કિલેસે ઇન્દ્રિયેહિ સદ્ધમ્મે.

એતં નયં નયવિદૂ, સીહવિક્કીળિતં આહૂ’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ યો સંવણ્ણનાવિસેસો સુત્તે વુત્તેહિ વિપલ્લાસેહિ કિલેસે સંકિલેસપક્ખં નેતિ, સુત્તે વુત્તેહિ ઇન્દ્રિયેહિ સદ્ધમ્મે વોદાનપક્ખં નેતિ, એતં સંવણ્ણનાવિસેસં નયવિદૂ સદ્ધમ્મનયકોવિદા, અત્થનયકુસલા એવ વા સીહવિક્કીળિતં નયન્તિ આહૂતિ અત્થયોજના.

તત્થ વિપલ્લાસેહીતિ અસુભે સુભં, દુક્ખે સુખં, અનિચ્ચે નિચ્ચં, અનત્તનિ અત્તાતિ ચતૂહિ વિપલ્લાસેહિ. ઇન્દ્રિયેહીતિ સદ્ધાદીહિ ઇન્દ્રિયેહિ. સદ્ધમ્મેતિ પટિપત્તિપટિવેધસદ્ધમ્મે. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ. વિત્થારો પન હારસમ્પાતે (નેત્તિ. ૮૬-૮૭) આગમિસ્સતીતિ.

સીહવિક્કીળિતનયનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો દિસાલોચનનયનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૨૦. ‘‘વેય્યાકરણેસુ હિ યે, કુસલાકુસલા તહિં તહિં વુત્તા.

મનસા વોલોકયતે, તં ખુ દિસાલોચનં આહૂ’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. ‘‘સીહલોચનં આહૂ’’તિ પાઠો લિખિતો, સો પન ન થેરસ્સ પાઠોતિ દટ્ઠબ્બો ભિન્નલક્ખણત્તા. તત્થ તહિં તહિં વેય્યાકરણેસુ યે કુસલાકુસલા નયસ્સ દિસાભૂતા ધમ્મા વુત્તા, તે કુસલાકુસલે નયસ્સ દિસાભૂતધમ્મે અબહિ અબ્ભન્તરં ચિત્તે એવ યં ઓલોકનં કરોતિ, તં ઓલોકનં ખુ ઓલોકનં એવ દિસાલોચનન્તિ આહૂતિ અત્થયોજના.

તત્થ વેય્યાકરણેસૂતિ તસ્સ તસ્સ અત્થનયસ્સ યોજનત્થં કતેસુ સુત્તસ્સ અત્થવિસ્સજ્જનેસુ. કુસલાતિ વોદાનિયા. અકુસલાતિ સંકિલેસિકા. વુત્તાતિ સુત્તતો નિદ્ધારેત્વા કથિતા. ઓલોકયતેતિ તે કુસલાદિધમ્મે ચિત્તેનેવ ‘‘અયં પઠમા દિસા, અયં દુતિયા દિસા’’તિઆદિના તસ્સ તસ્સ નયસ્સ દિસાભાવેન ઉપપરિક્ખતિ, વિચારેતીતિ અત્થો. ખૂતિ અવધારણત્થે નિપાતો, તેન દિસાલોચનનયો કોચિ અત્થવિસેસો ન હોતીતિ દસ્સેતીતિ.

૨૧. દિસાલોચનનયનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો. અમ્હેહિ ચ ઞાતો. ‘‘કતમો અઙ્કુસનયનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઓલોકેત્વા’’તિઆદિગાથા વુત્તા. તત્થ તંતંનયદિસાભૂતે સબ્બે કુસલાકુસલે દિસાલોચનેન ઓલોકેત્વા ઉક્ખિપિય સુત્તતો ઉદ્ધરિત્વા યં સમાનેતિ યં સમાનયનં કરોતિ, અયં સમાનયનસઙ્ખાતો નયો અઙ્કુસો નયો નામાતિ અત્થયોજના.

એત્થ ચ અઙ્કુસો નામ હત્થીનં ઇચ્છિતટ્ઠાનં આનયનકારણભૂતો વજિરાદિમયો તિક્ખગ્ગો ઉજુવઙ્કભૂતો દબ્બસમ્ભારવિસેસો, અયમ્પિ નયો અઙ્કુસો વિયાતિ અત્થેન અઙ્કુસો. એતેન હિ નયેન ઇચ્છિતં સુત્તત્થં નયતીતિ. મુખ્યતો પન અઙ્કે વિજ્ઝનટ્ઠાને ઉદ્ધટો અસતિ અન્તો પવિસતીતિ અઙ્કુસો. અઙ્કસદ્દૂપપદઉપુબ્બઅસધાતુ અપચ્ચયોતિ. અયમ્પિ નયો કોચિપિ અત્થવિસેસો ન હોતીતિ.

સોળસ હારનિદ્દેસા ચેવ પઞ્ચ નયનિદ્દેસા ચ આચરિયેન નિદ્દિટ્ઠા. અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘સંવણ્ણેતબ્બસુત્તે કિં સોળસ હારા પઠમં યોજેતબ્બા, ઉદાહુ નયા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૨૨. ‘‘સોળસ હારા પઠમં, દિસાલોચનતો દિસા વિલોકેત્વા.

સઙ્ખિપિય અઙ્કુસેન હિ, નયેહિ તિહિ નિદ્દિસે સુત્ત’’ન્તિ. –

ગાથમાહ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં હારે, નયે ચ નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ નેસં યોજનક્કમં દસ્સેન્તો ‘સોળસ હારા પઠમ’ન્તિઆદિમાહા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૨) વુત્તં. તત્થ સોળસ હારા બ્યઞ્જનપરિયેટ્ઠિભાવતો સંવણ્ણેતબ્બસુત્તે સંવણ્ણનાભાવેન પઠમં યોજેતબ્બા, યોજેન્તેન નિદ્દિટ્ઠા હારાનુક્કમેનેવ યોજેતબ્બા, ન ઉપ્પટિપાટિયા. હારસંવણ્ણનાનુક્કમેન સંવણ્ણેતબ્બં પઠમં સંવણ્ણેત્વા પચ્છા દિસાલોચનેન ઓલોકેત્વા અઙ્કુસનયેન નેત્વા તીહિ અત્થનયેહિ નિદ્દિસેતિ અધિપ્પાયો.

ઇતિ સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

નયનિદ્દેસવિભાવના નિટ્ઠિતા.

દ્વાદસપદવિભાવના

નેત્તિવિસયં સાસનવરસઙ્ખાતં સંવણ્ણેતબ્બસુત્તં યેસં બ્યઞ્જનપદાનં, અત્થપદાનઞ્ચ વસેન ‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્ત’’ન્તિ સઙ્ગહવારે વુત્તં, ‘‘કતમાનિ તાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા સરૂપતો નિદ્દિસિતું –

૨૩. ‘‘અક્ખરં પદં બ્યઞ્જનં, નિરુત્તિ તથેવ નિદ્દેસો.

આકારછટ્ઠવચનં, એત્તાવ બ્યઞ્જનં સબ્બં.

૨૪. સઙ્કાસના પકાસના, વિવરણા વિભજનુત્તાનીકમ્મપઞ્ઞત્તિ.

એતેહિ છહિ પદેહિ, અત્થો કમ્મઞ્ચ નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ. –

ગાથાદ્વયં વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇદાનિ યેસં બ્યઞ્જનપદાનં, અત્થપદાનઞ્ચ વસેન ‘દ્વાદસ પદાનિ ‘સુત્ત’ન્તિ વુત્તં, તાનિ પદાનિ નિદ્દિસિતું ‘અક્ખરપદ’ન્તિઆદિમાહા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૩) વુત્તં.

તત્થ કેનટ્ઠેન અક્ખરન્તિ? અક્ખરટ્ઠેન અસઞ્ચરણટ્ઠેન. અકારાદિવણ્ણો હિ અકારાદિતો ઇકારાદિપરિયાયં નક્ખરતિ, ન સઞ્ચરતિ, ન સઙ્કમતિ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘અપરિયોસિતે પદે વણ્ણો અક્ખરં પરિયાયવસેન અક્ખરણતો અસઞ્ચરણતો’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૩). અપરિયોસિતે પદેતિ ચ વિભત્યન્તભાવં અપ્પત્તે દ્વિતિચતુક્ખરવન્તેસુ પદેસુ એકદ્વિતિક્ખરમત્તેયેવ અક્ખરં નામ, પરિયોસિતે પદંયેવ, ન અક્ખરન્તિ અધિપ્પાયો. પદં પન પવેસનતો અત્થવસેન પરિયાયં સઞ્ચરન્તં વિય હોતિ, ન એવં અકારાદિવણ્ણો અવેવચનત્તા. ‘‘મા એવં મઞ્ઞસી’’તિઆદીસુ વા એકક્ખરપદા મા-કારાદિ અક્ખરં નામ, વિભત્યન્તં પદં પન પદમેવ હોતિ.

પજ્જતિ અત્થો એતેનાતિ પદં. તં નામાખ્યાતોપસગ્ગનિપાતપ્પભેદેન ચતુબ્બિધં. તત્થ દબ્બપધાનં ‘‘ફસ્સો વેદના ચિત્ત’’ન્તિ એવમાદિકં નામપદં. તત્થ હિ દબ્બમાવિભૂતરૂપં, કિરિયા અનાવિભૂતરૂપા. કિરિયાપધાનં ‘‘ફુસતિ વેદયતિ વિજાનાતી’’તિ એવમાદિકં આખ્યાતપદં નામ. તત્થ હિ ફુસનાદિકિરિયા આવિભૂતરૂપા, દબ્બમનાવિભૂતરૂપં. કિરિયાવિસેસબોધહેતુભૂતં પ-ઉપ-ઇતિએવમાદિકં ઉપસગ્ગપદં નામ. ‘‘ચિરપ્પવાસિં (ધ. પ. ૨૧૯) ઉપવુત્થ’’ન્તિ (અ. નિ. ૩.૭૧; સુ. નિ. ૪૦૫) એવમાદીસુ હિ પ-ઉપાદિસદ્દા વસનાદિકિરિયાય વિયોગાદિવિસિટ્ઠતં દીપેન્તિ. વચનત્થો પન નામપદઆખ્યાતપદદ્વયં ઉપગન્ત્વા તસ્સ પદદ્વયસ્સ અત્થં સજ્જન્તીતિ ઉપસગ્ગાતિ દટ્ઠબ્બો. કિરિયાય ચેવ દબ્બસ્સ ચ સરૂપવિસેસપકાસનહેતુભૂતં ‘‘એવં, ઇતી’’તિ એવમાદિકં નિપાતપદં અસ્સપિ સંવણ્ણનાયપિ ઇચ્છિતત્તા, અક્ખરેન પન કથં ગહિતોતિ ચે? અક્ખરેહિ સુય્યમાનેહિ સુણન્તાનં વિસેસવિધાનસ્સ કતત્તા પદપરિયોસાને પદત્થસમ્પટિપત્તિ હોતિ. તસ્મા અક્ખરેનપિ અત્થાકારો ગહિતોવાતિ વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં – ‘‘અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતિ, પદેહિ પકાસેતિ, અક્ખરેહિ ચ પદેહિ ચ ઉગ્ઘટેતી’’તિ (નેત્તિ. ૯) ચ.

વિવરણા વિત્થારણા. વિભજના ચ ઉત્તાનીકમ્મઞ્ચ પઞ્ઞત્તિ ચ વિભજનુત્તાનીકમ્મપઞ્ઞત્તીતિ સમાહારે અયં દ્વન્દસમાસો. તત્થ વિભાગકરણં વિભજનં નામ. બ્યઞ્જનાકારેહિ યો અત્થાકારો નિદ્દિસિયમાનો, સો અત્થાકારો વિવરણવિભજનાતિ દ્વીહિ અત્થપદેહિ નિદ્દિસિતો. પાકટકરણં ઉત્તાનીકમ્મં નામ. પકારેહિ ઞાપનં પઞ્ઞત્તિ. નિરુત્તિનિદ્દેસસઙ્ખાતેહિ બ્યઞ્જનપદેહિ પકાસિયમાનો યો અત્થાકારો અત્થિ, સો અત્થાકારો ઉત્તાનીકમ્મપઞ્ઞત્તીહિ પટિનિદ્દિસિતો. એતેહિ સઙ્કાસનાદીહિ છહિ અત્થપદેહિ અત્થો સુત્તત્થો ગહિતો, કમ્મઞ્ચ ઉગ્ઘટનાદિકમ્મઞ્ચ નિદ્દિટ્ઠન્તિ અત્થો. યેન સુત્તત્થેન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુનો ચિત્તસન્તાનસ્સ સમ્બોધનકિરિયાસઙ્ખાતસ્સ ઉગ્ઘટનકમ્મસ્સ નિબ્બત્તિ ભવે, સો સુત્તત્થો સઙ્કાસનાપકાસનાકારો હોતિ. યેન સુત્તત્થેન વિપઞ્ચિતઞ્ઞુનો ચિત્તસન્તાનસ્સ બોધનકિરિયાસઙ્ખાતસ્સ વિપઞ્ચનકમ્મસ્સ નિબ્બત્તિ, સો સુત્તત્થો વિવરણાવિભજનાકારો હોતિ. યેન સુત્તત્થેન નેય્યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ પબોધનકિરિયાસઙ્ખાતસ્સ નયકમ્મસ્સ નિબ્બત્તિ, સો સુત્તત્થો ઉત્તાનીકમ્મપઞ્ઞત્તાકારો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. તેનાહ અટ્ઠકથાચરિયો ‘‘સુત્તત્થેન હિ દેસનાય પવત્તિયમાનેન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિવેનેય્યાનં ચિત્તસન્તાનસ્સ પબોધનકિરિયાનિબ્બત્તિ, સો ચ સુત્તત્થો સઙ્કાસનાદિઆકારો’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૪).

‘‘યથાવુત્તેહિ તીહિ અત્થનયેહિ ચેવ છહિ અત્થપદેહિ ચ અયુત્તોપિ અત્થો કિં કોચિ અત્થિ, ઉદાહુ સબ્બો અત્થો યુત્તો એવા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૨૫. ‘‘તીણિ ચ નયા અનૂના, અત્થસ્સ ચ છપ્પદાનિ ગણિતાનિ.

નવહિ પદેહિ ભગવતો, વચનસ્સત્થો સમાયુત્તો’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ તીણીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસનિદ્દેસો, તયોતિ પન પકતિલિઙ્ગનિદ્દેસો વત્તબ્બો. ગણિતા અનૂના તયો અત્થસ્સ નયા ચ ગણિતાનિ અનૂનાનિ છ અત્થસ્સ પદાનિ ચ નિદ્દિટ્ઠાનિ, નિદ્દિટ્ઠેહિ ચ અત્થપદેહિ ભગવતો વચનસ્સ સબ્બો અત્થો સમાયુત્તોવ અયુત્તો કોચિ અત્થો નત્થીતિ યોજના કાતબ્બા. અત્થસ્સાતિ સુત્તત્થસ્સ. નયાતિ નેત્તિઅત્થનયા. પદાનીતિ નેત્તિઅત્થપદાનિ.

૨૬. યે હારાદયો નિદ્દિટ્ઠા, તે હારાદયો સમ્પિણ્ડેત્વા નેત્તિપ્પકરણસ્સ પદત્થે સુખગ્ગહણત્થં ગણનવસેન પરિચ્છિન્દિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અત્થસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અત્થસ્સ સમૂહસ્સ અવયવભૂતાનિ નવભેદાનિ અત્થપદાનિ સુત્તબ્યઞ્જનસ્સ અત્થસ્સ પરિયેટ્ઠિસઙ્ખાતાય સંવણ્ણનાય ગણનતો ચતુવીસતિ બ્યઞ્જનપદાનિ હોન્તિ, અત્થપદબ્યઞ્જનપદભૂતં ઉભયં સઙ્ખેપયતો સમ્પિણ્ડયતો તેત્તિંસા તેત્તિંસવિધા એત્તિકા તેત્તિંસવિધાવ નેત્તીતિ યોજના.

તત્થ નવપ્પદાનીતિ તયો અત્થનયા, છ અત્થપદાનિ ચ. ચતુબ્બીસાતિ સોળસ હારા, છ બ્યઞ્જનપદાનિ, દ્વે દિસાલોચનનયઅઙ્કુસનયા ચાતિ એવં તેત્તિંસવિધા ચ નેત્તિ નામ, ઇતો વિનિમુત્તો અઞ્ઞો કોચિ નેત્તિપદત્થો નત્થીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

‘‘એવં તેત્તિંસપદત્થાય નેત્તિયા હારનયાનં કતમો દેસનાહારવિચયહારો’’તિઆદિ દેસનાક્કમેનેવ સિદ્ધો, એવં સિદ્ધે સતિપિ ‘‘સોળસ હારા પઠમ’’ન્તિ આરમ્ભો ‘‘સબ્બેપિમે હારા ચેવ નયા ચ ઇમિના દસ્સિતક્કમેનેવ સંવણ્ણેતબ્બેસુ સુત્તેસુ સંવણ્ણનાવસેન યોજેતબ્બા, ન ઉપ્પટિપાટિયા’’તિ ઇમમત્થં દીપેતિ. દીપનવચનસવનાનુસારેન ઞાપેતિ, તસ્મા એવં કમો દસ્સિતો, અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાનિ ધમ્મદેસનાય નિસ્સયાનિ, ફલઞ્ચ ધમ્મદેસનાય ફલં, ઉપાયો ચ ધમ્મદેસનાય ઉપાયો, આણત્તિ ચ ધમ્મદેસનાય સરીરં. દેસનાહારસ્સ તાસં અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણફલુપાયાણત્તીનં વિભાવનસભાવત્તા.

નિદ્ધારણેન વિનાપિ પકતિયા સબ્બસંવણ્ણેતબ્બસુત્તેસુ અનરૂપાતિ સુવિઞ્ઞેય્યત્તા, સંવણ્ણનાવિસેસાનં વિચયહારાદીનં નિસ્સયભાવતો ચ પઠમં દેસનાહારો દસ્સિતો.