૨. ઉદ્દેસવારઅત્થવિભાવના

૧. એવં સઙ્ગહવારેન સઙ્ખેપતો દસ્સિતે હારાદયો ઇદાનિ વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમે સોળસ હારા’’તિઆદિદેસના આરદ્ધા. અથ વા સોળસહારાદિસમુદાયા નેત્તિ નામ મયા મહાકચ્ચાનેન નિદ્દિટ્ઠાતિ વુત્તા, ‘‘કતમે તે સોળસ હારા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘તત્થ સોળસ હારા’’ત્યાદિ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ સોળસહારાદીસુ. દેસના હારો, વિચયો હારો…પે… સામારોપનો હારોતિ ઇમે સોળસ હારાતિ દટ્ઠબ્બા.

તત્થ સબ્બસાધારણત્તા હારપદસ્સ વચનત્થો પઠમં વત્તબ્બો. કેનટ્ઠેન હારાતિ? હરીયન્તિ એતેહીતિ હારા. એતેહિ સંવણ્ણનાવિસેસેહિ સંવણ્ણિયેસુ સુત્તગેય્યાદીસુ અઞ્ઞાણસંસયવિપલ્લાસા હરીયન્તિ, ઇતિ અઞ્ઞાણાદિહરણકારણત્તા ‘‘એતેહી’’તિ પદેન નિદ્દિટ્ઠા સંવણ્ણનાવિસેસા હારા નામ, હર-ધાતુયા આચરિયસ્સ વચીભેદસદ્દો, તંસમુટ્ઠાપકો ચિત્તુપ્પાદો ચ મુખ્યત્થો, વેનેય્યાનં સંવણ્ણેતબ્બસુત્તસ્સ અત્થજાનનાદિઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદો કારણૂપચારત્થો, તસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયભૂતાનં સંવણ્ણનાવિસેસાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયસત્તિ ફલૂપચારત્થો, ઇતિ-સદ્દેન સા ઉપનિસ્સયપચ્ચયસત્તિયેવ પરામસીયતિ. તંસત્તિસમ્પન્ના સંવણ્ણનાવિસેસા ણ-પચ્ચયત્થા હોન્તિ. એસ નયો એવરૂપેસુ ઠાનેસુપિ. વિત્થારો અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૧) વુત્તો એવ.

અસાધારણતો પન દેસીયતિ એતાયાતિ દેસના. એતાય સંવણ્ણનાય સંવણ્ણેતબ્બસુત્તત્થો દેસીયતિ સંવણ્ણીયતિ સંવણ્ણનાનુસારેન ઞાપીયતિ, ઇતિ ઞાપનકારણત્તા ‘‘એતાયા’’તિ પદેન નિદ્દિટ્ઠા વિસેસસંવણ્ણના દેસના નામ, ન પાળિદેસના, પાળિદેસનાય સંવણ્ણેતબ્બસંવણ્ણનાભાવેન સહચરણતો વા દેસના. કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞે હારા દેસનાપાળિસઙ્ખાતસ્સ સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભાવતો દેસનાય સહચારિનો હોન્તિ, અયં પન હારો યેભુય્યેન યથારુતવસેનેવ વિઞ્ઞાયમાનત્તા પાળિદેસનાય સહ ચરતીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, ન તથા પરે. ન હિ અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાદિસન્દસ્સનલક્ખણરહિતા પાળિદેસના અત્થિ, અયઞ્ચ હારો અસ્સાદાદિસન્દસ્સનલક્ખણોતિ.

વિચિયન્તિ એતેનાતિ વિચયો. એતેન સંવણ્ણનાવિસેસેન સુત્તે પદપઞ્હાદયો વિચિયન્તિ, ઇતિ વિચારણકારણત્તા સો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયો નામ. કત્વત્થાધિકરણત્થાપિ લબ્ભન્તિ. સંવણ્ણેતબ્બસુત્તેન પદપઞ્હાદિવિચયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયો હારો.

યુત્તાયુત્તિ વિચારીયતિ એતાયાતિ યુત્તિ. એતાય વિસેસસંવણ્ણનાય સબ્બેસં હારાનં ભૂમિગોચરાનં યુત્તાયુત્તિ વિચારીયતિ, ઇતિ વિચારણકારણત્તા ‘‘એતાયા’’તિ પદેન નિદ્દિટ્ઠા વિસેસસંવણ્ણના યુત્તિ નામ. ઇધ ઉત્તરપદલોપો દટ્ઠબ્બો, યુત્તિયા વિચારણા, વિચારણીયભાવેન સહચરણતો વા યુત્તિ. સબ્બહારાનં ભૂમિગોચરાનં યુત્તાયુત્તિવિચારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો યુત્તિ હારો.

પદતિ પવત્તેતિ ફલં એતેનાતિ પદં, કારણં. ઠન્તિ તિટ્ઠન્તિ એત્થ ફલાનિ તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, કારણં. પદઞ્ચ તં ઠાનઞ્ચાતિ પદટ્ઠાનં, આસન્નકારણં. સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનં વિચારીયતિ એતાયાતિ પદટ્ઠાના, વિસેસસંવણ્ણના, વિચારણલોપોવ, સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનાનં, તેસઞ્ચ પદટ્ઠાનાનં વિચારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો પદટ્ઠાનો હારો.

સુત્તે અવુત્તાપિ સમાનલક્ખણા ધમ્મા લક્ખીયન્તિ એતેન સંવણ્ણનાવિસેસેનાતિ લક્ખણો, સુત્તે વુત્તેન ધમ્મેન સમાનલક્ખણાનં ધમ્માનં અવુત્તાનમ્પિ નિદ્ધારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો લક્ખણો હારો.

સુત્તે દસ્સિયમાના નિબ્બચનાદયો ચત્તારોપિ વિયૂહીયન્તિ વિભાગેન સમ્પિણ્ડીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ બ્યૂહો, ચતુન્નં નિબ્બચનાદીનં બ્યૂહો ચતુબ્યૂહો. નિબ્બચનાધિપ્પાયબ્યઞ્જનાનઞ્ચેવ દેસનાનિદાનસ્સ ચ પુબ્બાપરેન સદ્ધિં સન્દસ્સનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો ચતુબ્યૂહો હારો.

દેસનાય ગહિતધમ્મેન સભાગા, વિસભાગા ચ ધમ્મા આવટ્ટીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ આવટ્ટો, દેસનાય ગહિતધમ્માનં સભાગવિસભાગધમ્મવસેન આવટ્ટનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો આવટ્ટો હારો.

અસાધારણાસાધારણાનં સંકિલેસધમ્મે, વોદાનધમ્મે ચ સાધારણાસાધારણતો, પદટ્ઠાનતો, ભૂમિતો ચ વિભજનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો વિભત્તિ હારો.

સુત્તે નિદ્દિટ્ઠા ધમ્મા પટિપક્ખવસેન પરિવત્તીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વાતિ પરિવત્તો, સુત્તે નિદ્દિટ્ઠાનં ધમ્માનં પટિપક્ખતો પરિવત્તનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિવત્તનો હારો.

સુત્તે વુત્તસ્સ એકસ્સેવ અત્થસ્સ વાચકં વિવિધં વચનં એત્થ સંવણ્ણનાવિસેસેતિ વિવચનં, વિવચનમેવ વેવચનં, સુત્તે વુત્તે એકસ્મિં અત્થે અનેકપરિયાયસદ્દયોજનાલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો વેવચનો હારો.

સુત્તે વુત્તા અત્થા પકારેહિ ઞાપીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વાતિ પઞ્ઞત્તિ, એકેકસ્સ ધમ્મસ્સ અનેકાહિ પઞ્ઞત્તીહિ પઞ્ઞાપેતબ્બાકારલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો પઞ્ઞત્તિ હારો.

સુત્તાગતા ધમ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદાદીસુ ઓતરીયન્તિ અનુપ્પવેસીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ ઓતરણો, પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિમુખેહિ સુત્તત્થસ્સ ઓતરણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો ઓતરણો હારો.

સુત્તે પદપદત્થપઞ્હારમ્ભા સોધીયન્તિ સમાધીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ સોધનો, સુત્તે પદપદત્થપઞ્હારમ્ભાનં સોધનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો સોધનો હારો.

સામઞ્ઞવિસેસભૂતા ધમ્મા વિના વિકપ્પેન અધિટ્ઠીયન્તિ અનુપ્પવત્તીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ અધિટ્ઠાનો, સુત્તાગતાનં ધમ્માનં અવિકપ્પનવસેન સામઞ્ઞવિસેસનિદ્ધારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો અધિટ્ઠાનો હારો.

યો હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ ફલં પરિકરોતિ અભિસઙ્ખરોતિ, ઇતિ સો હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ પરિક્ખારો, યો સંવણ્ણનાવિસેસો તં પરિક્ખારં હેતુઞ્ચેવ પચ્ચયઞ્ચ આચિક્ખતિ, ઇતિ સો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિક્ખારો નામ. સુત્તે આગતધમ્માનં પરિક્ખારસઙ્ખાતે હેતુપચ્ચયે નિદ્ધારેત્વા સંવણ્ણનાલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિક્ખારો હારો.

સુત્તે આગતધમ્મા પદટ્ઠાનાદિમુખેન સમારોપીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ સમારોપનો, સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનવેવચનભાવપહાનસમારોપનવિચારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો સમારોપનો હારો. ભાવસાધનવસેનાપિ સબ્બત્થ વચનત્થો વત્તબ્બોતિ તસ્સાપિ વસેન યોજેતબ્બન્તિ. સેસં સંવણ્ણનાનુસારેન ઞાતબ્બન્તિ.

‘‘તત્થ કતમે સોળસ હારા દેસના’’ત્યાદિના હારસરૂપં વુત્તં, કિમત્થં ‘‘તસ્સાનુગીતિ’’ત્યાદિ વુત્તન્તિ? અનુગીતિગાથાય સુખગ્ગહણત્થં પુન ‘‘તસ્સાનુગીતિ દેસના વિચયો યુત્તિ’’ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સાતિ હારુદ્દેસસ્સ. અનુગીતીતિ અનુ પચ્છા ગાયનગાથા. પઞ્ચદસોતિ પઞ્ચદસમો. સોળસોતિ સોળસમો. અત્થતો અસંકિણ્ણાતિ દેસનાદિપદત્થતો લક્ખણત્થતો સઙ્કરતો રહિતા. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘સો ચ નેસં અસઙ્કરો લક્ખણનિદ્દેસે સુપાકટો હોતી’’તિ. સેસં સંવણ્ણનાનુસારેન ઞાતબ્બન્તિ. ‘‘કેચિ હારા કેહિચિ હારેહિ સંકિણ્ણા વિય દિસ્સન્તિ, કસ્મા અસંકિણ્ણાતિ ઞાતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા વુત્તં ‘‘એતેસઞ્ચેવા’’તિઆદિ. તત્થ એતેસઞ્ચેવ ભવતીતિ એતેસં સોળસન્નં હારાનં યથા યેનાકારેન અસઙ્કરો હોતિ, તથા અસઙ્કરાકારેન ભવતિ. અયતિ પવત્તતિ નયવિભત્તીતિ અયા, વિત્થારેન અયાતિ વિત્થારતયા, ત-કારો મિસ્સકદોસાપગમત્થાય આગતો, નયવિભત્તિવિસેસવચનં. નયેન ઞાયેન વિભત્તિ નયવિભત્તિ, ન પઞ્ચનયવિભત્તાહારાનં વિત્થારેન પવત્તા ઞાયવિભત્તિ તથા અસઙ્કરાકારેન ભવતિ તસ્મિં અસંકિણ્ણાતિ ઞાતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

૨. સોળસ હારા સરૂપતો વુત્તા, અમ્હેહિ ચ વિઞ્ઞાતા, ‘‘કતમે પઞ્ચ નયા’’તિ વત્તબ્બભાવતો તથા પુચ્છિત્વા સરૂપતો ઉદ્દિસિતું ‘‘તત્થ કતમે પઞ્ચ નયા’’ત્યાદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં હારે ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ નયે ઉદ્દિસિતું ‘તત્થ કતમે’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨) વુત્તં. ‘‘તત્થ નયન્તિ સંકિલેસે, વોદાને ચ વિભાગતો ઞાપેન્તીતિ નયા, નીયન્તિ વા તાનિ એત્થ, એતેહિ વાતિ નયા’’તિઆદિના (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨) અટ્ઠકથાયં વિત્થારેન વચનત્થો વુત્તો. ની-ધાતુયા નન્દિયાવટ્ટાદિનયાનુસારેન સંકિલેસે, વોદાને ચ આલમ્બિત્વા પવત્તો ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદો મુખ્યત્થો, નન્દિયાવટ્ટાદિનયાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયસત્તિ ફલૂપચારતો ગહિતા, ઇતિ-સદ્દો તં ફલૂપચારતો ગહિતસત્તિં પરામસિ, તંસત્તિસહિતા નન્દિયાવટ્ટાદિનયા અ-પચ્ચયત્થા.

તણ્હાઅવિજ્જાહિ સંકિલેસપક્ખસ્સ સુત્તસ્સ, સમથવિપસ્સનાહિ વોદાનપક્ખસ્સ સુત્તસ્સ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો નન્દિયાવટ્ટો નયો. તત્થ ચતુસચ્ચન્તિ તણ્હા ચ અવિજ્જા ચ ભવમૂલત્તા સમુદયસચ્ચં, અવસેસા તેભૂમકા ધમ્મા દુક્ખસચ્ચં, સમથવિપસ્સના મગ્ગસચ્ચં, તેન પત્તબ્બા અસઙ્ખતધાતુ નિરોધસચ્ચન્તિ.

તીહિ અવયવેહિ લોભાદીહિ સંકિલેસપક્ખે, તીહિ અવયવેહિ અલોભાદીહિ ચ વોદાનપક્ખે પુક્ખલો સોભનોતિ તિપુક્ખલો, અકુસલમૂલેહિ સંકિલેસપક્ખસ્સ, કુસલમૂલેહિ વોદાનપક્ખસ્સ સુત્તત્થસ્સ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો તિપુક્ખલો.

સીહસ્સ ભગવતો વિક્કીળિતં એત્થ નયેતિ સીહવિક્કીળિતો, સુભસઞ્ઞાદીહિ વિપલ્લાસેહિ સકલસંકિલેસપક્ખસ્સ, સદ્ધિન્દ્રિયાદીહિ વોદાનપક્ખસ્સ સુત્તત્થસ્સ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો સીહવિક્કીળિતનયો.

અત્થનયત્તયદિસાભાવેન કુસલાદિધમ્માનં આલોચનં દિસાલોચનં. તસ્સ તસ્સ અત્થનયસ્સ યોજનત્થં કતેસુ સુત્તસ્સ અત્થવિસ્સજ્જનેસુ યે વોદાનાદયો, સંકિલેસિકા ચ તસ્સ તસ્સ નયસ્સ દિસાભૂતા ધમ્મા સુત્તતો નિદ્ધારેત્વા કથિતા, તેસં યથાવુત્તધમ્માનં ચિત્તેનેવ ‘‘અયં પઠમા દિસા, અયં દુતિયા દિસા’’તિઆદિના આલોચનં દિસાલોચનં.

તથા આલોચિતાનં ધમ્માનં અત્થનયત્તયયોજને સમાનયનતો અઙ્કુસો વિયાતિ અઙ્કુસો, તસ્સ તસ્સ નયસ્સ દિસાભૂતાનં કુસલાદિધમ્માનં સમાનયનં અઙ્કુસો નયો.

લઞ્જેતીતિ લઞ્જકો. યો નયો સુત્તત્થં લઞ્જેતિ પકાસેતિ, ઇતિ લઞ્જનતો પકાસનતો સો નયો લઞ્જકો નામ, નયો ચ સો લઞ્જકો ચાતિ નયલઞ્જકો. નયલઞ્જકો પઠમો નન્દિયાવટ્ટો નામ, નયલઞ્જકો દુતિયો તિપુક્ખલો નામ, નયલઞ્જકો તતિયો સીહવિક્કીળિતો નામાતિ યોજેતબ્બો.

ઉગ્ગતાનં વિસેસેન ઉગ્ગતોતિ ઉત્તમો, તં ઉત્તમં. ગતાતિ ઞાતા, મતાતિ અત્થો. ‘‘મતા’’તિ વા પાઠો. સેસમેત્થ વુત્તનયાનુસારેનપિ સંવણ્ણનાનુસારેનપિ જાનિતબ્બન્તિ.

યથાવુત્તનયવિસેસસંવણ્ણનાય ટીકાયં –

‘‘સમૂહાદિં ઉપાદાય લોકસઙ્કેતસિદ્ધા વોહારમત્તતા સમ્મુતિસભાવો, પથવીફસ્સાદીનં કક્ખળફુસનાદિલક્ખણં પરમત્થસભાવો. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો – યસ્મિં ભિન્ને, ઇતરાપોહે વા ચિત્તેન કતે ન તથા બુદ્ધિ, ઇદં સમ્મુતિસચ્ચં યથા ઘટે, સસમ્ભારજલે ચ, તબ્બિપરિયાયેન પરમત્થસચ્ચ’’ન્તિ –

વચને ઘટકથલઆપજલકદ્દમાદિસઙ્ખાતં સમૂહાદિં ઉપાદાય લોકસ્સ પુબ્બે ઘટકથલઆપજલકદ્દમાદિસઙ્કેતસિદ્ધા ઘટકથલઆપજલકદ્દમાદિવોહારમત્તતા સમ્મુતિસભાવો સઙ્કેતવસેન અવિતથત્તા. પથવીઆદીનં કક્ખળાદિલક્ખણં, ફસ્સાદીનં ફુસનાદિલક્ખણં પરમત્થસભાવો. ‘‘યદિ એવં ઘટાદિકે અભિન્ને વા આપાદિકે વા અનુરૂપેન ઊનભાવેન અપ્પવત્તમાને વા સતિ સમ્મુતિભાવો હોતુ, ભિન્ને વા ઊને વા કથં સમ્મુતિભાવો ભવેય્ય, પથવીફસ્સાદીનમ્પિ ભિજ્જમાનત્તા, કક્ખળફુસનાદીનઞ્ચ પથવીફસ્સાદીહિ અનઞ્ઞત્તા કથં પરમત્થસભાવો ભવેય્ય, કતમેન સઙ્ખેપેન અત્થેન સમ્મુતિસભાવો, પરમત્થસભાવો ચ અમ્હેહિ જાનિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો’’તિઆદિમાહ. તત્થ એત્થાતિ એતેસુ સમ્મુતિસભાવપરમત્થસભાવેસુ અયં નયો વુચ્ચમાનો સઙ્ખેપો અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યસ્મિં ઘટાદિકે ભિન્ને સતિ તતો ઘટાદિતો ઇતરો કથલાદિભાવો ચિત્તેન પુબ્બે કતેન યથા યેન કથલાદિવોહારેન ભવતિ, યસ્મિં આપાદિકે સમ્ભારજલાદિકે ઊનભાવેન પવત્તમાને સતિ વા તતો આપાદિતો ઇતરો કદ્દમાદિભાવો ચિત્તેન પુબ્બે કતેન યથા યેન કદ્દમાદિવોહારેન ભવતિ, તથા તેન વોહારેન બુદ્ધિ કથલાદિસભાવજાનનં કદ્દમાદિસભાવજાનનં ભવતિ, ઇદં અભિન્ને ઘટાદિકં વા ભિન્ને કથલાદિકં વા અનૂને આપાદિકં વા ઊને કદ્દમાદિકં વા સબ્બં સમ્મુતિસચ્ચં હોત્વેવ. ‘‘કદ્દમસ્મિં ભિન્ને, કદ્દમસ્મિં ઊને વા સતિ ઇતરો સમ્મુતિસભાવો’’તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો ‘‘ઘટે, સમ્ભારજલે ચા’’તિ વુત્તં.

સમ્મુતિસચ્ચસભાવો તુમ્હેહિ વુત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો પરમત્થસચ્ચસભાવો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તબ્બિપરિયાયેન પરમત્થસચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. પથવીઆદીનં કક્ખળાદિલક્ખણતો ઇતરસ્સ ફુસનાદિલક્ખણસ્સ અસમ્ભવતો, ફસ્સાદીનઞ્ચ ફુસનાદિલક્ખણતો ઇતરસ્સ કક્ખળાદિલક્ખણસ્સ અસમ્ભવતો પથવીફસ્સાદીનં લક્ખળફુસનાદિલક્ખણં પરમત્થસચ્ચં હોત્વેવાતિ ઇમસ્મિં સઙ્ખેપત્થે ગહિતે કોચિ વિરોધો નત્થીતિ અધિપ્પાયોતિ.

૩. પઞ્ચ નયા સરૂપતો આચરિયેન ઉદ્દિટ્ઠા, અમ્હેહિ ચ વિઞ્ઞાતા, ‘‘યાનિ પદાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ, કતમાનિ તાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ’’ત્યાદિમાહ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં નયેપિ ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ મૂલપદાનિ ઉદ્દિસિતું ‘તત્થ કતમાની’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ કુસલાનિ નવ પદાનિ, અકુસલાનિ નવ પદાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનીતિ દટ્ઠબ્બાનીતિ યોજના. મૂલન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એતેહિ નયા, પતિટ્ઠાનવિભાગા ચાતિ મૂલાનિ, પદન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એત્થ નયા, પટ્ઠાનવિભાગા, અધિગમા ચાતિ પદાનિ, વુત્તપ્પકારટ્ઠેન મૂલાનિ ચ તાનિ પદાનિ ચાતિ મૂલપદાનિ. કુચ્છિતે પાપધમ્મે સલયન્તીતિ કુસલાનિ, કુસે રાગાદયો લુનન્તીતિ કુસલાનિ, કુસા વિય લુનન્તીતિ કુસલાનિ, કુસેન ઞાણેન લાતબ્બાનિ પવત્તેતબ્બાનીતિ કુસલાનિ. કુસલાનં પટિપક્ખાનીતિ અકુસલાનિ અ-સદ્દો ચેત્થ પટિપક્ખત્થોતિ.

નવ પદાનિ કુસલાનિ, નવ પદાનિ અકુસલાનીતિ ગણનપરિચ્છેદતો, જાતિભેદતો ચ ઉદ્દિટ્ઠાનિ, ‘‘કતમાનિ તાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા નવ પદાનિ અકુસલાનિ પચ્ચાસત્તિન્યાયેન સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘કતમાનિ નવ પદાનિ અકુસલાની’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન –

‘‘એવં ગણનપરિચ્છેદતો, જાતિભેદતો ચ મૂલપદાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સરૂપતો દસ્સેન્તો સંકિલેસપક્ખંયેવ પઠમં ઉદ્દિસતિ ‘તણ્હા’તિઆદિના’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩) –

વુત્તં. તત્થ રૂપાદિકે ખન્ધે તસતિ પરિતસતીતિ તણ્હા. અવિન્દિયં કાયદુચ્ચરિતાદિં વિન્દતીતિ અવિજ્જા, વિન્દિયં કાયસુચરિતાદિં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા, વિજ્જાય પટિપક્ખાતિ વા અવિજ્જા. લુબ્ભન્તિ તેનાતિ લોભો, લુબ્ભતીતિ વા લોભો, લુબ્ભનં વા લોભો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. અસુભે રૂપક્ખન્ધાદિકે ‘‘સુભ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા સુભસઞ્ઞા. દુક્ખદુક્ખાદિકે ‘‘સુખ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા સુખસઞ્ઞા. અનિચ્ચે સઙ્ખારધમ્મે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા નિચ્ચસઞ્ઞા. અનત્તસભાવેસુ ચક્ખાદીસુ ખન્ધેસુ ‘‘અત્તા’’તિ પવત્તા સઞ્ઞા અત્તસઞ્ઞા. યત્થાતિ યેસુ પદેસુ સબ્બો અકુસલપક્ખો સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતિ, તાનિ પદાનિ અકુસલાનીતિ યોજના. સઙ્ગહં ગણનં. સમોસરણં સમારોપનં.

પચ્ચનીકધમ્મે ઉદ્ધચ્ચાદિકે નીવરણે સમેતિ વૂપસમેતિ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવસેનાતિ સમથો. સઙ્ખારે અનિચ્ચાદીહિ વિવિધેહિ આકારેહિ પસ્સતીતિ વિપસ્સના. લોભસ્સ પટિપક્ખો અલોભો. દોસસ્સ પટિપક્ખો અદોસો. મોહસ્સ પટિપક્ખો અમોહો. એત્થાપિ અ-સદ્દો પટિપક્ખત્થો, ન અભાવત્થાદિકોતિ અધિપ્પાયો. અસુભે રૂપક્ખન્ધાદિકે, ચક્ખાદિમ્હિ વા ‘‘અસુભ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞાપધાનચિત્તુપ્પાદા અસુભસઞ્ઞા, વિસેસતો કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. દુક્ખદુક્ખતાદીસુ ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞાપધાનચિત્તુપ્પાદા દુક્ખસઞ્ઞા, વિસેસતો વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. અનિચ્ચે ખન્ધાદિકે વિપરિણામધમ્મે ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞાપધાનચિત્તુપ્પાદા અનિચ્ચસઞ્ઞા, વિસેસતો ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. અનત્તસભાવે ખન્ધે, ચક્ખાદિમ્હિ વા ‘‘અનત્તા’’તિ પવત્તા સઞ્ઞાપધાનચિત્તુપ્પાદા અનત્તસઞ્ઞા, વિસેસતો ધમ્માનુપસ્સનાસતિપધાનં. પઞ્ઞાસતિસીસેન હિ પવત્તા અયં દેસના. તેન વુત્તં ભગવતા ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સતિબલં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ, એત્થ સતિબલં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. યત્થાતિ યેસુ પદેસુ સબ્બો કુસલપક્ખો સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતિ, તાનિ પદાનિ કુસલાનીતિ યોજના.

ઉદ્દાનન્તિ ઉદ્ધં દાનં રક્ખણં ઉદ્દાનં, સઙ્ગહવચનન્તિ અત્થો. ઉદ્દાને અવુત્તે સતિ હેટ્ઠા વુત્તસ્સ અત્થસ્સ વિપ્પકિણ્ણભાવો દિન્નો વિય ભવેય્ય, તસ્મા વિપ્પકિણ્ણભાવસ્સ નિવારણત્થં ઉદ્દાનન્તિ અધિપ્પાયો. ચતુરો ચ વિપલ્લાસાતિ સુભસુખનિચ્ચઅત્તસઞ્ઞા. કિલેસા ભવન્તિ એત્થ નવપદેસૂતિ ભૂમી, કિલેસાનં ભૂમીતિ કિલેસભૂમી, કિલેસપવત્તનટ્ઠાનાનિ નવ પદાનીતિ વુત્તં હોતિ.

ચતુરો સતિપટ્ઠાનાતિ અસુભદુક્ખઅનિચ્ચઅનત્તસઞ્ઞા. ઇન્દ્રિયભૂમીતિ સદ્ધાદીનં વિમુત્તિપરિપાચનિન્દ્રિયાનં ભૂમી પવત્તનટ્ઠાનાનિ સમોસરણટ્ઠાનાનિ.

નવહિ કુસલપદેહિ કુસલપક્ખા યુજ્જન્તિ યોજીયન્તિ, નવહિ અકુસલપદેહિ અકુસલપક્ખા યુજ્જન્તિ યોજીયન્તિ. નવહિ કુસલપદેહિ સહ કુસલપક્ખા યુજ્જન્તિ યુજ્જન્તા ભવન્તિ, નવહિ અકુસલપદેહિ સહ અકુસલપક્ખા યુજ્જન્તિ યુજ્જન્તા ભવન્તીતિ ઉદ્દેસવારે વુત્તાવસેસો સંવણ્ણનાનુસારેન વિજાનિતબ્બો.

ઇતિ સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

ઉદ્દેસવારસ્સ અત્થવિભાવના નિટ્ઠિતા.