૭. જાલિયસુત્તવણ્ણના

દ્વેપબ્બજિતવત્થુવણ્ણના

૩૭૮. એવં મહાલિસુત્તં સંવણ્ણેત્વા ઇદાનિ જાલિયસુત્તં સંવણ્ણેન્તો યથાનુપુબ્બં સંવણ્ણનોકાસસ્સ પત્તભાવં વિભાવેતું, મહાલિસુત્તસ્સાનન્તરં સઙ્ગીતસ્સ સુત્તસ્સ જાલિયસુત્તભાવં વા પકાસેતું ‘‘એવં મે સુતં…પે… કોસમ્બિયન્તિ જાલિયસુત્ત’’ન્તિ આહ. ‘‘ઘોસિતેના’’તિઆદિના મજ્ઝેલોપસમાસં દસ્સેતિ, ઘોસિતસ્સ આરામોતિપિ વત્તબ્બં. એવમ્પિ હિ ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૪) વિય દાયકકિત્તનં હોતિ, એવં પન કિત્તેન્તો આયસ્મા આનન્દો અઞ્ઞેપિ તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જને નિયોજેતીતિ અઞ્ઞત્થ વુત્તં. તત્થ કોયં ઘોસિતસેટ્ઠિ નામ, કથઞ્ચાનેન આરામો કારિતો, કથં પન તત્થ ભગવા વિહાસીતિ પુચ્છાય સબ્બં તં વિસ્સજ્જનં સમુદાગમતો પટ્ઠાય સઙ્ખેપતોવ દસ્સેન્તો ‘‘પુબ્બે કિરા’’તિઆદિમાહ. અલ્લકપ્પરટ્ઠન્તિ બહૂસુ પોત્થકેસુ દિસ્સતિ, કત્થચિ પન ‘‘અદ્દિલરટ્ઠ’’ન્તિ ચ ‘‘દમિળરટ્ઠ’’ન્તિ ચ લિખિતં. તતોતિ અલ્લકપ્પરટ્ઠતો. ‘‘પુત્તં…પે… અગમાસી’’તિ ઇદમ્પિ ‘‘તસ્સેતં કમ્મ’’ન્તિ ઞાપેતું વુત્તં. તદાતિ તેસં ગામં પવિટ્ઠદિવસે. બલવપાયાસન્તિ ગરુતરં બહુપાયાસં. જીરાપેતુન્તિ સમવેપાકિનિયા ગહણિયા પક્કાપેતું. અસન્નિહિતેતિ ગેહતો બહિ અઞ્ઞં ગતે. ભુસ્સતીતિ નદતિ, ‘‘ભુભુ’’ઇતિ સુનખસદ્દં કરોતીતિ અત્થો. ઇદમ્પિસ્સ એકં કમ્મં. પચ્ચેકબુદ્ધે પન ચીવરકમ્મત્થાય અઞ્ઞં ઠાનં ગતે સુનખસ્સ હદયં ફાલિતં. તિરચ્છાના નામેતે ઉજુજાતિકા હોન્તિ અકુટિલા, મનુસ્સા પન અઞ્ઞં હદયેન ચિન્તેતિ, અઞ્ઞં મુખેન કથેન્તિ. તેનેવાહ ‘‘ગહનઞ્હેતં ભન્તે યદિદં મનુસ્સા, ઉત્તાનકઞ્હેતં ભન્તે યદિદં પસવો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩).

ઇતિ સો તાય પચ્ચેકબુદ્ધે સિનેહવસેન ઉજુદિટ્ઠિતાય અકુટિલતાય કાલઙ્કત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તો. તં સન્ધાયાહ ‘‘સો…પે… નિબ્બત્તી’’તિ. તસ્સ પન કણ્ણમૂલે કથેન્તસ્સ સદ્દો સોળસયોજનટ્ઠાનં ફરતિ, પકતિકથાસદ્દો પન સકલં દસયોજનસહસ્સં દેવનગરં, એવં સરઘોસસમ્પત્તિયા ‘‘ઘોસકદેવપુત્તો’’ ત્વેવ નામં અહોસિ. અયમસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધે સિનેહેન ભુક્કરણસ્સ નિસ્સન્દો. ચવિત્વાતિ આહારક્ખયેન ચવિત્વા. દેવલોકતો હિ દેવપુત્તા આયુક્ખયેન, પુઞ્ઞક્ખયેન, આહારક્ખયેન, કોપેનાતિ ચતૂહિ કારણેહિ ચવન્તિ. ઇમસ્સ પન કામગુણે પરિભુઞ્જતો મુટ્ઠસ્સતિસ્સ આહારક્ખયેન ચવનં હોતિ. સો કોસમ્બિયં નગરસોભિનિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. નગરસોભિનિયો કિર ધીતરં પટિજગ્ગન્તિ, ન પુત્તં. ધીતરો હિ તાસં પવેણિં ઘટયન્તિ, તસ્મા સાપિ તં સઙ્કારકૂટે છડ્ડાપેતિ. અયમસ્સ પુબ્બે પુત્તછડ્ડનકમ્મસ્સ નિસ્સન્દો. પાપકમ્મઞ્હિ નામેતં ‘‘અપ્પક’’ન્તિ નાવમઞ્ઞિતબ્બં. તમેકો મનુસ્સો કાકસુનખપરિવારિતં દિસ્વા ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ ગેહં નેસિ, તસ્સ પન હત્થતો કોસમ્બકસેટ્ઠિ કહાપણસહસ્સં દત્વા અગ્ગહેસિ, તમત્થં સન્ધાય ‘‘કોસમ્બિયં એકસ્સ કુલસ્સ ઘરે નિબ્બત્તી’’તિઆદિ વુત્તં. સત્તક્ખત્તું ઘાતાપનત્થં ઉપક્કમકરણમ્પિ પુત્તછડ્ડનકમ્મસ્સેવ નિસ્સન્દો. સેટ્ઠિધીતાયાતિ જનપદસેટ્ઠિનો ધીતાય. વેય્યત્તિયેનાતિ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેન. સા હિ તસ્સ પિતરા પેસિતં મારાપનપણ્ણં ફાલેત્વા વિવાહપણ્ણં બન્ધિત્વા જીવિતલાભં કરોતિ. તાયેવ સરસમ્પત્તિયા ઘોસિતસેટ્ઠિ નામ જાતો.

સરીરસન્તપ્પનત્થન્તિ હિમવન્તેવ મૂલફલાહારતાય કિલન્તસરીરસ્સ લોણમ્બિલસેવનેન પીનનત્થં. તસિતાતિ પિપાસિતા. કિલન્તાતિ પરિસ્સન્તકાયા. વટરુક્ખન્તિ મહાનિગ્રોધરુક્ખં. તે કિર તં પત્વા તસ્સ મૂલે નિસીદિંસુ. અથ જેટ્ઠકતાપસો નિગ્રોધરુક્ખસ્સ સોભાસમ્પત્તિં પસ્સિત્વા ‘‘મહાનુભાવો મઞ્ઞે એત્થ અધિવુત્થા દેવતા. સાધુ વતાયં દેવતા ઇસિગણસ્સ પાનીયાદિદાનેન અદ્ધાનપરિસ્સમં વિનોદેય્યા’’તિ ચિન્તેસિ. દેવતાપિ તથા ચિન્તિતં ઉત્વા ઇસિગણસ્સ પાનીયન્હાનકભોજનાનિ અદાસિ. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. જેટ્ઠકતાપસસ્સ પન તથા ચિન્તનં અવિસેસતો સબ્બત્થ આરોપેત્વા ‘‘સઙ્ગહં પચ્ચાસિસન્તા’’તિ વુત્તં. ‘‘હત્થં પસારેત્વા’’તિ ઇમિના હત્થપ્પસારણમત્તેન તસ્સા યથિચ્છિતનિપ્ફત્તિં દસ્સેતિ. દેવતા આહાતિ સા અત્તનો પુઞ્ઞસ્સ પરિત્તકત્તા લજ્જાય કથેતું અવિસહન્તીપિ પુનપ્પુનં નિપ્પીળિયમાના એવમાહ. સોતિ અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ. ભતકાનન્તિ ભતિયા વેય્યાવચ્ચં કરોન્તાનં દાસપેસકમ્મકરાનં. પકતિભત્તવેતનમેવાતિ પકતિયા દાતબ્બભત્તવેતનમેવ. તદા ઉપોસથિકત્તા કમ્મં અકરોન્તાનમ્પિ કમ્મકરણદિવસે દાતબ્બભત્તવેતનમેવ, ન તતો ઊનન્તિ અત્થો. ધમ્મપદટ્ઠકથાયં ખુદ્દકભાણકાનં મતેન ‘‘સાયમાસત્થાય આગતો’’તિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૨.સામાવતીવત્થુ) વુત્તં, ઇધ પન દીઘભાણકાનં મતેન ‘‘મજ્ઝન્હિકે પાતરાસત્થાય આગતો’’તિ. કઞ્ચીતિ કઞ્ચિપિ ભતકં, કિઞ્ચિપિ ભતકકમ્મન્તિ વા સમ્બન્ધો. મજ્ઝન્હિકકાલત્તા ‘‘ઉપડ્ઢદિવસો ગતો’’તિ આહ, તેન ઉપડ્ઢદિવસમેવ સમાદિન્નત્તા ‘‘ઉપડ્ઢૂપોસથો’’તિ તં વોહરન્તીતિ દસ્સેતિ. ધમ્મપદટ્ઠકથાયં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૨ સામાવતીવત્થુ) રત્તિભાગેન ઉપડ્ઢૂપોસથો વુત્તો, ઇધ પન મજ્ઝન્હિકતો પટ્ઠાય દિવસભાગેનેવ, તદવસેસદિવસરત્તિભાગેન વા. અસમેપિ હિ ભાગે ઉપડ્ઢસદ્દો પવત્તતિ. તદહેવાતિ અરુણુગ્ગમનકાલં સન્ધાય વુત્તં.

‘‘ઘોસોપિ ખો દુલ્લભો લોકસ્મિં યદિદં બુદ્ધો’’તિ સઞ્જાતપીતિપામોજ્જો. તદહેવાતિ કોસમ્બિં પત્તદિવસતો દુતિયદિવસેયેવ. તુરિતાત્થાતિ તુરિતા અત્થ, સીઘયાયિનો ભવથાતિ અત્થો. એહિભિક્ખુપબ્બજ્જં સન્ધાય ‘‘પબ્બજિત્વા’’તિ વુત્તં. અરહત્તન્તિ ચતુપટિસમ્ભિદાસમલઙ્કતં અરહન્તભાવં. તેપિ સેટ્ઠિનો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય અડ્ઢમાસમત્તં દાનાનિ દત્વા પચ્ચાગમ્મ તયો વિહારે કારેસું. ભગવા પન દેવસિકં એકેકસ્મિં વિહારે વસતિ. યસ્સ ચ વિહારે વુત્થો, તસ્સેવ ઘરે પિણ્ડાય ચરતિ, તદા પન ઘોસિતસ્સ વિહારે વિહરતિ. તેન વુત્તં ‘‘કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે’’તિ.

બાહિરસમયમત્તેન ઉપજ્ઝાયો, ન સાસને વિય ઉપજ્ઝાયલક્ખણેન. ઉપેચ્ચ પરસ્સ વાચાય આરમ્ભનં બાધનં ઉપારમ્ભો, દોસદસ્સનવસેન ઘટ્ટનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વાદં આરોપેતુકામા હુત્વા’’તિ. વદન્તિ નિન્દાવસેન કથેન્તિ એતેનાતિ હિ વાદો, દોસો, તમારોપેતુકામા ઉપરિ પતિટ્ઠપેતુકામા હુત્વાતિ અત્થો. કથમારોપેતુકામાતિ આહ ‘‘ઇતિ કિરા’’તિઆદિ. તં જીવં તં સરીરન્તિ યં વત્થુ જીવસઞ્ઞિતં, તદેવ સરીરસઞ્ઞિતં. ઇદઞ્હિ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ વુત્તવાદં ગહેત્વા વદન્તિ. રૂપઞ્ચ અત્તાનઞ્ચ અદ્વયં એકીભાવં કત્વા સમનુપસ્સનવસેન, ‘‘સત્તો’’તિ વા બાહિરકપરિકપ્પિતં અત્તાનં સન્ધાય વદન્તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘ઇધેવ સત્તો ભિજ્જતી’’તિ. અસ્સાતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ. ભિજ્જતીતિ નિરુદયવિનાસવસેન વિનસ્સતિ. તેન જીવિતસરીરાનં અનઞ્ઞત્તાનુજાનનતો, સરીરસ્સ ચ ભેદદસ્સનતો. ન હેત્થ યથા દિટ્ઠભેદવતા સરીરતો અનઞ્ઞત્તા અદિટ્ઠોપિ જીવસ્સ ભેદો વુત્તો, એવં અદિટ્ઠભેદવતા જીવતો અનઞ્ઞત્તા સરીરસ્સાપિ અભેદોતિ સક્કા વત્તું તસ્સ ભેદસ્સ પચ્ચક્ખસિદ્ધત્તા, ભૂતુપાદાયરૂપવિનિમુત્તસ્સ ચ સરીરસ્સ અભાવતોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ઉચ્છેદવાદો હોતી’’તિ.

અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ અઞ્ઞદેવ વત્થુ જીવસઞ્ઞિતં, અઞ્ઞં સરીરસઞ્ઞિતં. ઇદઞ્હિ ‘‘રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તવાદં ગહેત્વા વદન્તિ. રૂપભેદસ્સેવ દિટ્ઠત્તા, અત્તનિ ચ તદભાવતો ‘‘અત્તા નિચ્ચો’’તિ અયમત્થો આપન્નો વાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘સત્તો સસ્સતો આપજ્જતી’’તિ.

૩૭૯-૩૮૦. તયિદં નેસં વઞ્ઝાપુત્તસ્સ દીઘરસ્સતાદિપરિકપ્પનસદિસં, તસ્માયં પઞ્હો ઠપનીયો. ન હેસ અત્થનિસ્સિતો, ન ધમ્મનિસ્સિતો, નાદિબ્રહ્મચરિયકો, ન નિબ્બિદાદિઅત્થાય સંવત્તતિ. પોટ્ઠપાદસુત્તઞ્ચેત્થ નિદસ્સનં. તં તત્થ રાજનિમીલનં કત્વા ‘‘તેન હાવુસોસુણાથા’’તિઆદિના સત્થા નેસં ઉપરિ ધમ્મદેસનમારભીતિ આહ ‘‘અથ ભગવા’’તિઆદિ. સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયો દ્વે અન્તા. અરિયમગ્ગો મજ્ઝિમા પટિપદા. તસ્સાયેવ પટિપદાયાતિ મિચ્છાપટિપદાય એવ.

સદ્ધાપબ્બજિતસ્સાતિ સદ્ધાય પબ્બજિતસ્સ ‘‘એવમહં ઇતો વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરિસ્સામી’’તિ પબ્બજ્જમુપગતસ્સ, તદનુરૂપઞ્ચ સીલં પૂરેત્વા પઠમજ્ઝાનેન સમાહિતચિત્તસ્સ. એતન્તિ કિલેસવટ્ટપરિવુદ્ધિદીપનં ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિઆદિકં દિટ્ઠિસંકિલેસનિસ્સિતવચનં. નિબ્બિચિકિચ્છો ન હોતીતિ ધમ્મેસુ તિણ્ણવિચિકિચ્છો ન હોતિ, તત્થ તત્થ આસપ્પનપરિસપ્પનવસેન પવત્તતીતિ અત્થો.

એતમેવં જાનામીતિ યેન સો ભિક્ખુ પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, એતં સસમ્પયુત્તં ધમ્મં ‘‘મહગ્ગતચિત્ત’’ન્તિ એવં જાનામિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘મહગ્ગતચિત્તમેતન્તિ સઞ્ઞં ઠપેસિ’’ન્તિ. નો ચ એવં વદામીતિ યથા દિટ્ઠિગતિકા તં ધમ્મજાતં સનિસ્સયં અભેદતો ગણ્હન્તા ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ, તદુભયં વા ભેદતો ગણ્હન્તા ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞ સરીર’’ન્તિ અત્તનો મિચ્છાગાહં પવેદેન્તિ, એવમહં ન વદામિ તસ્સ ધમ્મસ્સ સુપરિઞ્ઞાતત્તા. તેનાહ ‘‘અથ ખો’’તિઆદિ. બાહિરકા યેભુય્યેન કસિણજ્ઝાનાનિ એવ નિબ્બત્તેન્તીતિ વુત્તં ‘‘કસિણપરિકમ્મં ભાવેન્તસ્સા’’તિ. યસ્મા ભાવનાનુભાવેન ઝાનાધિગમો, ભાવના ચ પથવીકસિણાદિસઞ્જાનનમુખેન હોતીતિ કત્વા સઞ્ઞાસીસેન નિદ્દિસીયતિ, તસ્મા ‘‘સઞ્ઞાબલેન ઉપ્પન્ન’’ન્તિ આહ. તેન વુત્તં ‘‘પથવીકસિણમેકો સઞ્જાનાતી’’તિઆદિ. યસ્મા પન ભગવતા તત્થ તત્થ વારે ‘‘અથ ચ પનાહં ન વદામી’’તિ વુત્તં, તસ્મા ભગવતો વચનમુપદેસં કત્વા ન વત્તબ્બં કિરેતં કેવલિના ઉત્તમપુરિસેનાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ન કલ્લં તસ્સેત’’ન્તિ આહંસુ, ન સયં પટિભાનેનાતિ દસ્સેતું ‘‘મઞ્ઞમાના વદન્તી’’તિ વુત્તં. સેસં અનન્તરસુત્તે વુત્તનયત્તા, પાકટત્તા ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય પરમસુખુમગમ્ભીરદુરનુબોધત્થપરિદીપનાય સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયજનનાય સાધુવિલાસિનિયા નામ લીનત્થપકાસનિયા જાલિયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપકાસના.

જાલિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.