નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

દીઘનિકાયે

સીલક્ખન્ધવગ્ગઅભિનવટીકા

ગન્થારમ્ભકથા

યો દેસેત્વાન સદ્ધમ્મં, ગમ્ભીરં દુદ્દસં વરં;

દીઘદસ્સી ચિરં કાલં, પતિટ્ઠાપેસિ સાસનં.૧.

વિનેય્યજ્ઝાસયે છેકં, મહામતિં મહાદયં;

નત્વાન તં સસદ્ધમ્મગણં ગારવભાજનં.૨.

સઙ્ગીતિત્તયમારુળ્હા, દીઘાગમવરસ્સ યા;

સંવણ્ણના યા ચ તસ્સા, વણ્ણના સાધુવણ્ણિતા. ૩.

આચરિયધમ્મપાલ- ત્થેરેનેવાભિસઙ્ખતા;

સમ્મા નિપુણગમ્ભીર-દુદ્દસત્થપ્પકાસના.૪.

કામઞ્ચ સા તથાભૂતા, પરમ્પરાભતા પન;

પાઠતો અત્થતો ચાપિ, બહુપ્પમાદલેખના.૫.

સઙ્ખેપત્તા ચ સોતૂહિ, સમ્મા ઞાતું સુદુક્કરા;

તસ્મા સબ્રહ્મચારીનં, યાચનં સમનુસ્સરં.૬.

યો’નેકસેતનાગિન્દો, રાજા નાનારટ્ઠિસ્સરો;

સાસનસોધને દળ્હં, સદા ઉસ્સાહમાનસો.૭.

તં નિસ્સાય ‘‘મમેસોપિ, સત્થુસાસનજોતને;

અપ્પેવ નામુપત્થમ્ભો, ભવેય્યા’’તિ વિચિન્તયં.૮.

વણ્ણનં આરભિસ્સામિ, સાધિપ્પાયમહાપયં;

અત્થં તમુપનિસ્સાય, અઞ્ઞઞ્ચાપિ યથારહં.૯.

ચક્કાભિવુડ્ઢિકામાનં, ધીરાનં ચિત્તતોસનં;

સાધુવિલાસિનિં નામ, તં સુણાથ સમાહિતાતિ. ૧૦.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

નાનાનયનિપુણગમ્ભીરવિચિત્રસિક્ખત્તયસઙ્ગહસ્સ બુદ્ધાનુબુદ્ધસંવણ્ણિતસ્સ સદ્ધાવહગુણસમ્પન્નસ્સ દીઘાગમવરસ્સ ગમ્ભીરદુરનુબોધત્થદીપકં સંવણ્ણનમિમં કરોન્તો સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહનસમત્થો મહાવેય્યાકરણોયમાચરિયો સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપણામપયોજનાદિવિધાનાનિ કરોન્તો પઠમં તાવ રતનત્તયપણામં કાતું ‘‘કરુણાસીતલહદય’’ન્તિઆદિમાહ. એત્થ ચ સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપણામકરણપ્પયોજનં તત્થ તત્થ બહુધા પપઞ્ચેન્તિ આચરિયા. તથા હિ વણ્ણયન્તિ –

‘‘સંવણ્ણનારમ્ભે સત્થરિ પણામકરણં ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતભાવેન સત્થરિ પસાદજનનત્થં, સત્થુ ચ અવિતથદેસનભાવપ્પકાસનેન ધમ્મે પસાદજનનત્થં. તદુભયપ્પસાદા હિ મહતો અત્થસ્સ સિદ્ધિ હોતી’’તિ (ધ. સ. ટી. ૧-૧).

અથ વા ‘‘રતનત્તયપણામવચનં અત્તનો રતનત્તયપ્પસાદસ્સ વિઞ્ઞાપનત્થં, તં પન વિઞ્ઞૂનં ચિત્તારાધનત્થં, તં અટ્ઠકથાય ગાહણત્થં, તં સબ્બસમ્પત્તિનિપ્ફાદનત્થ’’ન્તિ. અથ વા ‘‘સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયવન્દના સંવણ્ણેતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ પભવનિસ્સયવિસુદ્ધિપટિવેદનત્થં, તં પન ધમ્મસંવણ્ણનાસુ વિઞ્ઞૂનં બહુમાનુપ્પાદનત્થં, તં સમ્મદેવ તેસં ઉગ્ગહણધારણાદિક્કમલદ્ધબ્બાય સમ્માપટિપત્તિયા સબ્બહિતસુખનિપ્ફાદનત્થ’’ન્તિ. અથ વા ‘‘મઙ્ગલભાવતો, સબ્બકિરિયાસુ પુબ્બકિચ્ચભાવતો, પણ્ડિતેહિ સમાચરિતભાવતો, આયતિં પરેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનતો ચ સંવણ્ણનાયં રતનત્તયપણામકિરિયા’’તિ. અથ વા ‘‘ચતુગમ્ભીરભાવયુત્તં ધમ્મવિનયં સંવણ્ણેતુકામસ્સ મહાસમુદ્દં ઓગાહન્તસ્સ વિય પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતસ્સાપિ મહન્તં ભયં સમ્ભવતિ, ભયક્ખયાવહઞ્ચેતં રતનત્તયગુણાનુસ્સરણજનિતં પણામપૂજાવિધાનં, તતો ચ સંવણ્ણનાયં રતનત્તયપણામકિરિયા’’તિ. અથ વા ‘‘અસત્થરિપિ સત્થાભિનિવેસસ્સ લોકસ્સ યથાભૂતં સત્થરિ એવ સમ્માસમ્બુદ્ધે સત્થુસમ્ભાવનત્થં, અસત્થરિ ચ સત્થુસમ્ભાવનપરિચ્ચજાપનત્થં, ‘તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં પરિયાપુણિત્વા અત્તનો દહતી’તિ (પારા. ૧૯૫) ચ વુત્તદોસપરિહરણત્થં સંવણ્ણનાયં પણામકિરિયા’’તિ. અથ વા ‘‘બુદ્ધસ્સ ભગવતો પણામવિધાનેન સમ્માસમ્બુદ્ધભાવાધિગમાય બુદ્ધયાનં પટિપજ્જન્તાનં ઉસ્સાહજનનત્થં, સદ્ધમ્મસ્સ ચ પણામવિધાનેન પચ્ચેકબુદ્ધભાવાધિગમાય પચ્ચેકબુદ્ધયાનં પટિપજ્જન્તાનં ઉસ્સાહજનનત્થં, સઙ્ઘસ્સ ચ પણામવિધાનેન પરમત્થસઙ્ઘભાવાધિગમાય સાવકયાનં પટિપજ્જન્તાનં ઉસ્સાહજનનત્થં સંવણ્ણનાયં પણામકિરિયા’’તિ. અથ વા ‘‘મઙ્ગલાદિકાનિ સત્થાનિ અનન્તરાયાનિ, ચિરટ્ઠિતિકાનિ, બહુમતાનિ ચ ભવન્તીતિ એવંલદ્ધિકાનં ચિત્તપરિતોસનત્થં સંવણ્ણનાયં પણામકિરિયા’’તિ. અથ વા ‘‘સોતુજનાનં યથાવુત્તપણામેન અનન્તરાયેન ઉગ્ગહણધારણાદિનિપ્ફાદનત્થં સંવણ્ણનાયં પણામકિરિયા. સોતુજનાનુગ્ગહમેવ હિ પધાનં કત્વા આચરિયેહિ સંવણ્ણનારમ્ભે થુતિપણામપરિદીપકાનિ વાક્યાનિ નિક્ખિપીયન્તિ, ઇતરથા વિનાપિ તં નિક્ખેપં કાયમનોપણામેનેવ યથાધિપ્પેતપ્પયોજનસિદ્ધિતો કિમેતેન ગન્થગારવકરણેના’’તિ ચ એવમાદિના. મયં પન ઇધાધિપ્પેતમેવ પયોજનં દસ્સયિસ્સામ, તસ્મા સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપણામકરણં યથાપટિઞ્ઞાતસંવણ્ણનાય અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદમેવ ચ પયોજનં આચરિયેન ઇધાધિપ્પેતં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘ઇતિ મે પસન્નમતિનો …પે… તસ્સાનુભાવેના’’તિ. રતનત્તયપણામકરણઞ્હિ યથાપટિઞ્ઞાતસંવણ્ણનાય અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થં રતનત્તયપૂજાય પઞ્ઞાપાટવભાવતો, તાય ચ પઞ્ઞાપાટવં રાગાદિમલવિધમનતો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યસ્મિં મહાનામ સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૬.૧૦; અ. નિ. ૧૧.૧૧).

તસ્મા રતનત્તયપૂજાય વિક્ખાલિતમલાય પઞ્ઞાય પાટવસિદ્ધિ. અથ વા રતનત્તયપૂજાય પઞ્ઞાપદટ્ઠાનસમાધિહેતુત્તા પઞ્ઞાપાટવં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ઉજુગતચિત્તો ખો પન મહાનામ અરિયસાવકો લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મોપસંહિતં પામોજ્જં, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદયતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૦; અ. નિ. ૧૧.૧૧).

સમાધિસ્સ ચ પઞ્ઞાય પદટ્ઠાનભાવો ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫; ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧; નેત્તિ. ૪૦; પેટકો. ૬૬; મિ. પ. ૧૪) વુત્તોયેવ. તતો એવં પટુભૂતાય પઞ્ઞાય ખેદમભિભુય્ય પટિઞ્ઞાતં સંવણ્ણનં સમાપયિસ્સતિ. તેન વુત્તં ‘‘રતનત્તયપણામકરણઞ્હિ…પે… પઞ્ઞાપાટવભાવતો’’તિ. અથ વા રતનત્તયપૂજાય આયુવણ્ણસુખબલવડ્ઢનતો અનન્તરાયેન પરિસમાપનં વેદિતબ્બં. રતનત્તયપણામેન હિ આયુવણ્ણસુખબલાનિ વડ્ઢન્તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અભિવાદનસીલિસ્સ, નિચ્ચં વુડ્ઢાપચાયિનો;

ચત્તારો ધમ્મા વડ્ઢન્તિ, આયુ વણ્ણો સુખં બલ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૦૯);

તતો આયુવણ્ણસુખબલવુદ્ધિયા હોત્વેવ કારિયનિટ્ઠાનન્તિ વુત્તં ‘‘રતનત્તયપૂજાય આયુ…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. અથ વા રતનત્તયપૂજાય પટિભાનાપરિહાનાવહત્તા અનન્તરાયેન પરિસમાપનં વેદિતબ્બં. અપરિહાનાવહા હિ રતનત્તયપૂજા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સત્તિમે ભિક્ખવે, અપરિહાનીયા ધમ્મા, કતમે સત્ત? સત્થુગારવતા, ધમ્મગારવતા, સઙ્ઘગારવતા, સિક્ખાગારવતા, સમાધિગારવતા, કલ્યાણમિત્તતા, સોવચસ્સતા’’તિ (અ. નિ. ૭.૩૪) તતો પટિભાનાપરિહાનેન હોત્વેવ યથાપટિઞ્ઞાતપરિસમાપનન્તિ વુત્તં ‘‘રતનત્તય…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. અથ વા પસાદવત્થૂસુ પૂજાય પુઞ્ઞાતિસયભાવતો અનન્તરાયેન પરિસમાપનં વેદિતબ્બં. પુઞ્ઞાતિસયા હિ પસાદવત્થૂસુ પૂજા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પૂજારહે પૂજયતો, બુદ્ધે યદિવ સાવકે;

પપઞ્ચસમતિક્કન્તે, તિણ્ણસોકપરિદ્દવે.

તે તાદિસે પૂજયતો, નિબ્બુતે અકુતોભયે;

ન સક્કા પુઞ્ઞં સઙ્ખાતું, ઇમેત્તમપિ કેનચી’’તિ. (ખુ. પા. ૧૯૬; અપ. ૧.૧૦.૨);

પુઞ્ઞાતિસયો ચ યથાધિપ્પેતપરિસમાપનુપાયો. યથાહ –

‘‘એસ દેવમનુસ્સાનં, સબ્બકામદદો નિધિ;

યં યદેવાભિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ. (ખુ. પા. ૮.૧૦);

ઉપાયેસુ ચ પટિપન્નસ્સ હોત્વેવ કારિયનિટ્ઠાનન્તિ વુત્તં ‘‘પસાદવત્થૂસુ…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. એવં રતનત્તયપૂજા નિરતિસયપુઞ્ઞક્ખેત્તસમ્બુદ્ધિયા અપરિમેય્યપ્પભાવો પુઞ્ઞાતિસયોતિ બહુવિધન્તરાયેપિ લોકસન્નિવાસે અન્તરાયનિબન્ધનસકલસંકિલેસવિદ્ધંસનાય પહોતિ, ભયાદિઉપદ્દવઞ્ચ નિવારેતિ. તસ્મા સુવુત્તં ‘‘સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપણામકરણં યથાપટિઞ્ઞાતસંવણ્ણનાય અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

એવં પન સપયોજનં રતનત્તયપણામં કત્તુકામો બુદ્ધરતનમૂલકત્તા સેસરતનાનં પઠમં તસ્સ પણામં કાતુમાહ – ‘‘કરુણાસીતલહદયં…પે… ગતિવિમુત્ત’’ન્તિ. બુદ્ધરતનમૂલકાનિ હિ ધમ્મસઙ્ઘરતનાનિ, તેસુ ચ ધમ્મરતનમૂલકં સઙ્ઘરતનં, તથાભાવો ચ ‘‘પુણ્ણચન્દો વિય ભગવા, ચન્દકિરણનિકરો વિય તેન દેસિતો ધમ્મો, ચન્દકિરણસમુપ્પાદિતપીણિતો લોકો વિય સઙ્ઘો’’તિ એવમાદીહિ અટ્ઠકથાયમાગતઉપમાહિ વિભાવેતબ્બો. અથ વા સબ્બસત્તાનં અગ્ગોતિ કત્વા પઠમં બુદ્ધો, તપ્પભવતો, તદુપદેસિતતો ચ તદનન્તરં ધમ્મો, તસ્સ ધમ્મસ્સ સાધારણતો, તદાસેવનતો ચ તદનન્તરં સઙ્ઘો વુત્તો. ‘‘સબ્બસત્તાનં વા હિતે વિનિયોજકોતિ કત્વા પઠમં બુદ્ધો, સબ્બસત્તહિતત્તા તદનન્તરં ધમ્મો, હિતાધિગમાય પટિપન્નો અધિગતહિતો ચાતિ કત્વા તદનન્તરં સઙ્ઘો વુત્તો’’તિ અટ્ઠકથાગતનયેન અનુપુબ્બતા વેદિતબ્બા.

બુદ્ધરતનપણામઞ્ચ કરોન્તો કેવલપણામતો થોમનાપુબ્બઙ્ગમોવસાતિસયોતિ ‘‘કરુણાસીતલહદય’’ન્તિઆદિપદેહિ થોમનાપુબ્બઙ્ગમતં દસ્સેતિ. થોમનાપુબ્બઙ્ગમેન હિ પણામેન સત્થુ ગુણાતિસયયોગો, તતો ચસ્સ અનુત્તરવન્દનીયભાવો, તેન ચ અત્તનો પણામસ્સ ખેત્તઙ્ગતભાવો, તેન ચસ્સ ખેત્તઙ્ગતસ્સ પણામસ્સ યથાધિપ્પેતનિપ્ફત્તિહેતુભાવો દસ્સિતોતિ. થોમનાપુબ્બઙ્ગમતઞ્ચ દસ્સેન્તો યસ્સા સંવણ્ણનં કત્તુકામો, સા સુત્તન્તદેસના કરુણાપઞ્ઞાપ્પધાનાયેવ, ન વિનયદેસના વિય કરુણાપ્પધાના, નાપિ અભિધમ્મદેસના વિય પઞ્ઞાપ્પધાનાતિ તદુભયપ્પધાનમેવ થોમનમારભતિ. એસા હિ આચરિયસ્સ પકતિ, યદિદં આરમ્ભાનુરૂપથોમના. તેનેવ ચ વિનયદેસનાય સંવણ્ણનારમ્ભે ‘‘યો કપ્પકોટીહિપિ…પે… મહાકારુણિકસ્સ તસ્સા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા) કરુણાપ્પધાનં, અભિધમ્મદેસનાય સંવણ્ણનારમ્ભે ‘‘કરુણા વિય…પે… યથારુચી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧) પઞ્ઞાપ્પધાનઞ્ચ થોમનમારદ્ધં. વિનયદેસના હિ આસયાદિનિરપેક્ખકેવલકરુણાય પાકતિકસત્તેનાપિ અસોતબ્બારહં સુણન્તો, અપુચ્છિતબ્બારહં પુચ્છન્તો, અવત્તબ્બારહઞ્ચ વદન્તો સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસીતિ કરુણાપ્પધાના. તથા હિ ઉક્કંસપરિયન્તગતહિરોત્તપ્પોપિ ભગવા લોકિયસાધુજનેહિપિ પરિહરિતબ્બાનિ ‘‘સિખરણી, સમ્ભિન્ના’’તિઆદિવચનાનિ, (પારા. ૧૮૫) યથાપરાધઞ્ચ ગરહવચનાનિ મહાકરુણાસઞ્ચોદિતમાનસો મહાપરિસમજ્ઝે અભાસિ, તંતંસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિ કારણાપેક્ખાય ચ વેરઞ્જાદીસુ સારીરિકં ખેદમનુભોસિ. તસ્મા કિઞ્ચાપિ ભૂમન્તરપચ્ચયાકારસમયન્તરકથાનં વિય વિનયપઞ્ઞત્તિયાપિ સમુટ્ઠાપિકા પઞ્ઞા અનઞ્ઞસાધારણતાય અતિસયકિચ્ચવતી, કરુણાય કિચ્ચં પન તતોપિ અધિકન્તિ વિનયદેસનાય કરુણાપ્પધાનતા વુત્તા. કરુણાબ્યાપારાધિકતાય હિ દેસનાય કરુણાપધાનતા, અભિધમ્મદેસના પન કેવલપઞ્ઞાપ્પધાના પરમત્થધમ્માનં યથાસભાવપટિવેધસમત્થાય પઞ્ઞાય તત્થ સાતિસયપ્પવત્તિતો. સુત્તન્તદેસના પન કરુણાપઞ્ઞાપ્પધાના તેસં તેસં સત્તાનં આસયાનુસયાધિમુત્તિચરિતાદિભેદપરિચ્છિન્દનસમત્થાય પઞ્ઞાય સત્તેસુ ચ મહાકરુણાય તત્થ સાતિસયપ્પવત્તિતો. સુત્તન્તદેસનાય હિ મહાકરુણાય સમાપત્તિબહુલો વિનેય્યસન્તાને તદજ્ઝાસયાનુલોમેન ગમ્ભીરમત્થપદં પતિટ્ઠપેસિ. તસ્મા આરમ્ભાનુરૂપં કરુણાપઞ્ઞાપ્પધાનમેવ થોમનં કતન્તિ વેદિતબ્બં, અયમેત્થ સમુદાયત્થો.

અયં પન અવયવત્થો – કિરતીતિ કરુણા, પરદુક્ખં વિક્ખિપતિ પચ્ચયવેકલ્લકરણેન અપનેતીતિ અત્થો. દુક્ખિતેસુ વા કિરિયતિ પસારિયતીતિ કરુણા. અથ વા કિણાતીતિ કરુણા, પરદુક્ખે સતિ કારુણિકં હિંસતિ વિબાધતિ, પરદુક્ખં વા વિનાસેતીતિ અત્થો. પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં કમ્પનં હદયખેદં કરોતીતિ વા કરુણા. અથ વા કમિતિ સુખં, તં રુન્ધતીતિ કરુણા. એસા હિ પરદુક્ખાપનયનકામતાલક્ખણા અત્તસુખનિરપેક્ખતાય કારુણિકાનં સુખં રુન્ધતિ વિબન્ધતીતિ, સબ્બત્થ સદ્દસત્થાનુસારેન પદનિપ્ફત્તિ વેદિતબ્બા. ઉણ્હાભિતત્તેહિ સેવીયતીતિ સીતં, ઉણ્હાભિસમનં. તં લાતિ ગણ્હાતીતિ સીતલં, ‘‘ચિત્તં વા તે ખિપિસ્સામિ, હદયં વા તે ફાલેસ્સામી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. આળવકસુત્ત) એત્થ ઉરો ‘‘હદય’’ન્તિ વુત્તં, ‘‘વક્કં હદય’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૧૦; ૨.૧૧૪; ૩.૧૫૪) એત્થ હદયવત્થુ, ‘‘હદયા હદયં મઞ્ઞે અઞ્ઞાય તચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૩) એત્થ ચિત્તં, ઇધાપિ ચિત્તમેવ અબ્ભન્તરટ્ઠેન હદયં. અત્તનો સભાવં વા હરતીતિ હદયં, ર-કારસ્સ દ-કારં કત્વાતિ નેરુત્તિકા. કરુણાય સીતલં હદયમસ્સાતિ કરુણાસીતલહદયો, તં કરુણાસીતલહદયં.

કામઞ્ચેત્થ પરેસં હિતોપસંહારસુખાદિઅપરિહાનિજ્ઝાનસભાવતાય, બ્યાપાદાદીનં ઉજુવિપચ્ચનીકતાય ચ સત્તસન્તાનગતસન્તાપવિચ્છેદનાકારપ્પવત્તિયા મેત્તામુદિતાનમ્પિ ચિત્તસીતલભાવકારણતા ઉપલબ્ભતિ, તથાપિ પરદુક્ખાપનયનાકારપ્પવત્તિયા પરૂપતાપાસહનરસા અવિહિંસાભૂતા કરુણાવ વિસેસેન ભગવતો ચિત્તસ્સ ચિત્તપસ્સદ્ધિ વિય સીતિભાવનિમિત્તન્તિ તસ્સાયેવ ચિત્તસીતલભાવકારણતા વુત્તા. કરુણામુખેન વા મેત્તામુદિતાનમ્પિ હદયસીતલભાવકારણતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ સબ્બત્થ નિરવસેસત્થો ઉપદિસીયતિ, પધાનસહચરણાવિનાભાવાદિનયેહિપિ યથાલબ્ભમાનં ગય્હમાનત્તા. અપિચેત્થ તંસમ્પયુત્તઞાણસ્સ છઅસાધારણઞાણપરિયાપન્નતાય અસાધારણઞાણવિસેસનિબન્ધનભૂતા સાતિસયં, નિરવસેસઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં વિય સવિસયબ્યાપિતાય મહાકરુણાભાવમુપગતા અનઞ્ઞસાધારણસાતિસયભાવપ્પત્તા કરુણાવ હદયસીતલત્તહેતુભાવેન વુત્તા. અથ વા સતિપિ મેત્તામુદિતાનં પરેસં હિતોપસંહારસુખાદિઅપરિહાનિજ્ઝાનસભાવતાય સાતિસયે હદયસીતલભાવનિબન્ધનત્તે સકલબુદ્ધગુણવિસેસકારણતાય તાસમ્પિ કારણન્તિ કરુણાય એવ હદયસીતલભાવકારણતા વુત્તા. કરુણાનિદાના હિ સબ્બેપિ બુદ્ધગુણા. કરુણાનુભાવનિબ્બાપિયમાનસંસારદુક્ખસન્તાપસ્સ હિ ભગવતો પરદુક્ખાપનયનકામતાય અનેકાનિપિ કપ્પાનમસઙ્ખ્યેય્યાનિ અકિલન્તરૂપસ્સેવ નિરવસેસબુદ્ધકરધમ્મસમ્ભરણનિરતસ્સ સમધિગતધમ્માધિપતેય્યસ્સ ચ સન્નિહિતેસુપિ સત્તસઙ્ઘાતસમુપનીતહદયૂપતાપનિમિત્તેસુ ન ઈસકમ્પિ ચિત્તસીતિભાવસ્સ અઞ્ઞથત્તમહોસીતિ. તીસુ ચેત્થ વિકપ્પેસુ પઠમે વિકપ્પે અવિસેસભૂતા બુદ્ધભૂમિગતા, દુતિયે તથેવ મહાકરુણાભાવૂપગતા, તતિયે પઠમાભિનીહારતો પટ્ઠાય તીસુપિ અવત્થાસુ પવત્તા ભગવતો કરુણા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

પજાનાતીતિ પઞ્ઞા, યથાસભાવં પકારેહિ પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો. પઞ્ઞપેતીતિ વા પઞ્ઞા, તં તદત્થં પાકટં કરોતીતિ અત્થો. સાયેવ ઞેય્યાવરણપ્પહાનતો પકારેહિ ધમ્મસભાવજોતનટ્ઠેન પજ્જોતોતિ પઞ્ઞાપજ્જોતો. પઞ્ઞવતો હિ એકપલ્લઙ્કેનપિ નિસિન્નસ્સ દસસહસ્સિલોકધાતુ એકપજ્જોતા હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘ચત્તારોમે ભિક્ખવે, પજ્જોતા. કતમે ચત્તારો? ચન્દપજ્જોતો, સૂરિયપજ્જોતો, અગ્ગિપજ્જોતો, પઞ્ઞાપજ્જોતો, ઇમે ખો ભિક્ખવે, ચત્તારો પજ્જોતા. એતદગ્ગં ભિક્ખવે, ઇમેસં ચતુન્નં પજ્જોતાનં યદિદં પઞ્ઞાપજ્જોતો’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૪૫). તેન વિહતો વિસેસેન સમુગ્ઘાટિતોતિ પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતો, વિસેસતા ચેત્થ ઉપરિ આવિ ભવિસ્સતિ. મુય્હન્તિ તેન, સયં વા મુય્હતિ, મુય્હનમત્તમેવ વા તન્તિ મોહો, અવિજ્જા. સ્વેવ વિસયસભાવપટિચ્છાદનતો અન્ધકારસરિક્ખતાય તમો વિયાતિ મોહતમો. સતિપિ તમસદ્દસ્સ સદિસકપ્પનમન્તરેન અવિજ્જાવાચકત્તે મોહસદ્દસન્નિધાનેન તબ્બિસેસકતાવેત્થ યુત્તાતિ સદિસકપ્પના. પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતો મોહતમો યસ્સાતિ પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમો, તં પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમં.

નનુ ચ સબ્બેસમ્પિ ખીણાસવાનં પઞ્ઞાપજ્જોતેન અવિજ્જન્ધકારહતતા સમ્ભવતિ, અથ કસ્મા અઞ્ઞસાધારણાવિસેસગુણેન ભગવતો થોમના વુત્તાતિ? સવાસનપ્પહાનેન અનઞ્ઞસાધારણવિસેસતાસમ્ભવતો. સબ્બેસમ્પિ હિ ખીણાસવાનં પઞ્ઞાપજ્જોતહતાવિજ્જન્ધકારત્તેપિ સતિ સદ્ધાધિમુત્તેહિ વિય દિટ્ઠિપ્પત્તાનં સાવકપચ્ચેકબુદ્ધેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધાનં સવાસનપ્પહાનેન કિલેસપ્પહાનસ્સ વિસેસો વિજ્જતેવાતિ. અથ વા પરોપદેસમન્તરેન અત્તનો સન્તાને અચ્ચન્તં અવિજ્જન્ધકારવિગમસ્સ નિપ્ફાદિતત્તા (નિબ્બત્તિતત્તા મ. નિ. ટી. ૧.૧), તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતાય બલેસુ ચ વસીભાવસ્સ સમધિગતત્તા, પરસન્તતિયઞ્ચ ધમ્મદેસનાતિસયાનુભાવેન સમ્મદેવ તસ્સ પવત્તિતત્તા, ભગવાયેવ વિસેસતો પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમભાવેન થોમેતબ્બોતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થવિકપ્પે પઞ્ઞાપજ્જોતપદેન સસન્તાનગતમોહવિધમના પટિવેધપઞ્ઞા ચેવ પરસન્તાનગતમોહવિધમના દેસનાપઞ્ઞા ચ સામઞ્ઞનિદ્દેસેન, એકસેસનયેન વા સઙ્ગહિતા. ન તુ પુરિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે વિય પટિવેધપઞ્ઞાયેવાતિ વેદિતબ્બં.

અપરો નયો – ભગવતો ઞાણસ્સ ઞેય્યપરિયન્તિકત્તા સકલઞેય્યધમ્મસભાવાવબોધનસમત્થેન અનાવરણઞાણસઙ્ખાતેન પઞ્ઞાપજ્જોતેન સકલઞેય્યધમ્મસભાવચ્છાદકમોહતમસ્સ વિહતત્તા અનાવરણઞાણભૂતેન અનઞ્ઞસાધારણપઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમભાવેન ભગવતો થોમના વેદિતબ્બા. ઇમસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે મોહતમવિધમનન્તે અધિગતત્તા અનાવરણઞાણં કારણૂપચારેન સકસન્તાને મોહતમવિધમનન્તિ વેદિતબ્બં. અભિનીહારસમ્પત્તિયા સવાસનપ્પહાનમેવ હિ કિલેસાનં ઞેય્યાવરણપ્પહાનન્તિ, પરસન્તાને પન મોહતમવિધમનસ્સ કારણભાવતો ફલૂપચારેન અનાવરણઞાણમેવ મોહતમવિધમનન્તિ વુચ્ચતિ. અનાવરણઞાણન્તિ ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ, યેન ધમ્મદેસનાપચ્ચવેક્ખણાનિ કરોતિ. તદિદઞ્હિ ઞાણદ્વયં અત્થતો એકમેવ. અનવસેસસઙ્ખતાસઙ્ખતસમ્મુતિધમ્મારમ્મણતાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં તત્થાવરણાભાવતો નિસ્સઙ્ગચારમુપાદાય અનાવરણઞાણન્તિ, વિસયપ્પવત્તિમુખેન પન અઞ્ઞેહિ અસાધારણભાવદસ્સનત્થં દ્વિધા કત્વા છળાસાધારણઞાણભેદે વુત્તં.

કિં પનેત્થ કારણં અવિજ્જાસમુગ્ઘાતોયેવેકો પહાનસમ્પત્તિવસેન ભગવતો થોમનાય ગય્હતિ, ન પન સાતિસયં નિરવસેસકિલેસપ્પહાનન્તિ? વુચ્ચતે – તપ્પહાનવચનેનેવ હિ તદેકટ્ઠતાય સકલસંકિલેસસમુગ્ઘાતસ્સ જોતિતભાવતો નિરવસેસકિલેસપ્પહાનમેત્થ ગય્હતિ. ન હિ સો સંકિલેસો અત્થિ, યો નિરવસેસાવિજ્જાસમુગ્ઘાતનેન ન પહીયતીતિ. અથ વા સકલકુસલધમ્મુપ્પત્તિયા, સંસારનિવત્તિયા ચ વિજ્જા વિય નિરવસેસાકુસલધમ્મુપ્પત્તિયા, સંસારપ્પવત્તિયા ચ અવિજ્જાયેવ પધાનકારણન્તિ તબ્બિઘાતવચનેનેવ સકલસંકિલેસસમુગ્ઘાતવચનસિદ્ધિતો સોયેવેકો ગય્હતીતિ. અથ વા સકલસંકિલેસધમ્માનં મુદ્ધભૂતત્તા અવિજ્જાય તં સમુગ્ઘાતોયેવેકો ગય્હતિ. યથાહ –

‘‘અવિજ્જા મુદ્ધાતિ જાનાહિ, વિજ્જા મુદ્ધાધિપાતિની;

સદ્ધાસતિસમાધીહિ, છન્દવીરિયેન સંયુતા’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૩૨; ચૂળ. નિ. ૫૧);

સનરામરલોકગરુન્તિ એત્થ પન પઠમપકતિયા અવિભાગેન સત્તોપિ નરોતિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન દુતિયપકતિયા મનુજપુરિસોયેવ, ઇતરથા લોકસદ્દસ્સ અવત્તબ્બતા સિયા. ‘‘યથા હિ પઠમપકતિભૂતો સત્તો ઇતરાય પકતિયા સેટ્ઠટ્ઠેન પુરે ઉચ્ચટ્ઠાને સેતિ પવત્તતીતિ પુરિસોતિ વુચ્ચતિ, એવં જેટ્ઠભાવં નેતીતિ નરોતિ. પુત્તભાતુભૂતોપિ હિ પુગ્ગલો માતુજેટ્ઠભગિનીનં પિતુટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, પગેવ ભત્તુભૂતો ઇતરાસ’’ન્તિ (વિ. અટ્ઠ. ૪૩-૪૬) નાવાવિમાનવણ્ણનાયં વુત્તં. એકસેસપ્પકપ્પનેન પુથુવચનન્તવિગ્ગહેન વા નરા, મરણં મરો, સો નત્થિ યેસન્તિ અમરા, સહ નરેહિ, અમરેહિ ચાતિ સનરામરો.ગરતિ ઉગ્ગચ્છતિ ઉગ્ગતો પાકટો ભવતીતિ ગરુ, ગરસદ્દો હિ ઉગ્ગમે. અપિચ પાસાણચ્છત્તં વિય ભારિયટ્ઠેન ‘‘ગરૂ’’તિ વુચ્ચતિ.

માતાપિતાચરિયેસુ, દુજ્જરે અલહુમ્હિ ચ;

મહન્તે ચુગ્ગતે ચેવ, નિછેકાદિકરેસુ ચ;

તથા વણ્ણવિસેસેસુ, ગરુસદ્દો પવત્તતિ.

ઇધ પન સબ્બલોકાચરિયે તથાગતે. કેચિ પન ‘‘ગરુ, ગુરૂતિ ચ દ્વિધા ગહેત્વા ભારિયવાચકત્તે ગરુસદ્દો, આચરિયવાચકત્તે તુ ગુરુસદ્દો’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. પાળિવિસયે હિ સબ્બેસમ્પિ યથાવુત્તાનમત્થાનં વાચકત્તે ગરુસદ્દોયેવિચ્છિતબ્બો અકારસ્સ આકારભાવેન ‘‘ગારવ’’ન્તિ તદ્ધિતન્તપદસ્સ સવુદ્ધિકસ્સ દસ્સનતો. સક્કતભાસાવિસયે પન ગુરુસદ્દોયેવિચ્છિતબ્બો ઉકારસ્સ વુદ્ધિભાવેન અઞ્ઞથા તદ્ધિતન્તપદસ્સ દસ્સનતોતિ. સનરામરો ચ સો લોકો ચાતિ સનરામરલોકો, તસ્સ ગરૂતિ તથા, તં સનરામરલોકગરું.‘‘સનરમરૂલોકગરુ’’ન્તિપિ પઠન્તિ, તદપિ અરિયાગાથત્તા વુત્તિલક્ખણતો, અત્થતો ચ યુત્તમેવ. અત્થતો હિ દીઘાયુકાપિ સમાના યથાપરિચ્છેદં મરણસભાવત્તા મરૂતિ દેવા વુચ્ચન્તિ. એતેન દેવમનુસ્સાનં વિય તદવસિટ્ઠસત્તાનમ્પિ યથારહં ગુણવિસેસાવહતાય ભગવતો ઉપકારકતં દસ્સેતિ. નનુ ચેત્થ દેવમનુસ્સા પધાનભૂતા, અથ કસ્મા તેસં અપ્પધાનતા નિદ્દિસીયતીતિ? અત્થતો પધાનતાય ગહેતબ્બત્તા. અઞ્ઞો હિ સદ્દક્કમો, અઞ્ઞો અત્થક્કમોતિ સદ્દક્કમાનુસારેન પધાનાપધાનભાવો ન ચોદેતબ્બો. એદિસેસુ હિ સમાસપદેસુ પધાનમ્પિ અપ્પધાનં વિય નિદ્દિસીયતિ યથા તં ‘‘સરાજિકાય પરિસાયા’’તિ, તસ્મા સબ્બત્થ અત્થતોવ અધિપ્પાયો ગવેસિતબ્બો, ન બ્યઞ્જનમત્તેન. યથાહુ પોરાણા –

‘‘અત્થઞ્હિ નાથો સરણં અવોચ,

ન બ્યઞ્જનં લોકહિતો મહેસિ.

તસ્મા અકત્વા રતિમક્ખરેસુ,

અત્થે નિવેસેય્ય મતિં મતિમા’’તિ. (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકકણ્ડવણ્ણના);

કામઞ્ચેત્થ સત્તસઙ્ખારભાજનવસેન તિવિધો લોકો, ગરુભાવસ્સ પન અધિપ્પેતત્તા ગરુકરણસમત્થસ્સેવ યુજ્જનતો સત્તલોકવસેન અત્થો ગહેતબ્બો. સો હિ લોકીયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનિ, તબ્બિપાકો ચાતિ લોકો, દસ્સનત્થે ચ લોકસદ્દમિચ્છન્તિ સદ્દવિદૂ. અમરગ્ગહણેન ચેત્થ ઉપપત્તિદેવા અધિપ્પેતા. અપરો નયો – સમૂહત્થો એત્થ લોકસદ્દો સમુદાયવસેન લોકીયતિ પઞ્ઞાપીયતીતિ કત્વા. સહ નરેહીતિ સનરા, તેયેવ અમરાતિ સનરામરા, તેસં લોકો તથા, પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં. અમરસદ્દેન ચેત્થ ઉપપત્તિદેવા વિય વિસુદ્ધિદેવાપિ સઙ્ગય્હન્તિ. તેપિ હિ પરમત્થતો મરણાભાવતો અમરા. ઇમસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે નરામરાનમેવ ગહણં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસવસેન યથા ‘‘સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૫૭, ૨૫૫). તથા હિ સબ્બાનત્થપરિહાનપુબ્બઙ્ગમાય નિરવસેસહિતસુખવિધાનતપ્પરાય નિરતિસયાય પયોગસમ્પત્તિયા, સદેવમનુસ્સાય પજાય અચ્ચન્તમુપકારિતાય અપરિમિતનિરુપમપ્પભાવગુણસમઙ્ગિતાય ચ સબ્બસત્તુત્તમો ભગવા અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ઉત્તમમનઞ્ઞસાધારણં ગારવટ્ઠાનન્તિ. કામઞ્ચ ઇત્થીનમ્પિ તથાઉપકારત્તા ભગવા ગરુયેવ, પધાનભૂતં પન લોકં દસ્સેતું પુરિસલિઙ્ગેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નેરુત્તિકા પન અવિસેસનિચ્છિતટ્ઠાને તથા નિદ્દિટ્ઠમિચ્છન્તિ યથા ‘‘નરા નાગા ચ ગન્ધબ્બા, અભિવાદેત્વાન પક્કમુ’’ન્તિ (અપ. ૧.૧.૪૮). તથા ચાહુ –

‘‘નપુંસકેન લિઙ્ગેન, સદ્દોદાહુ પુમેન વા;

નિદ્દિસ્સતીતિ ઞાતબ્બમવિસેસવિનિચ્છિતે’’તિ.

વન્દેતિ એત્થ પન –

વત્તમાનાય પઞ્ચમ્યં, સત્તમ્યઞ્ચ વિભત્તિયં;

એતેસુ તીસુ ઠાનેસુ, વન્દેસદ્દો પવત્તતિ.

ઇધ પન વત્તમાનાયં અઞ્ઞાસમસમ્ભવતો. તત્થ ચ ઉત્તમપુરિસવસેનત્થો ગહેતબ્બો ‘‘અહં વન્દામી’’તિ. નમનથુતિયત્થેસુ ચ વન્દસદ્દમિચ્છન્તિ આચરિયા, તેન ચ સુગતપદં, નાથપદં વા અજ્ઝાહરિત્વા યોજેતબ્બં. સોભનં ગતં ગમનં એતસ્સાતિ સુગતો. ગમનઞ્ચેત્થ કાયગમનં, ઞાણગમનઞ્ચ, કાયગમનમ્પિ વિનેય્યજનોપસઙ્કમનં, પકતિગમનઞ્ચાતિ દુબ્બિધં. ભગવતો હિ વિનેય્યજનોપસઙ્કમનં એકન્તેન તેસં હિતસુખનિપ્ફાદનતો સોભનં, તથા લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતરૂપકાયતાય દુતવિલમ્બિતખલિતાનુકડ્ઢનનિપ્પીળનુક્કુટિક-કુટિલાકુલતાદિદોસરહિત- મવહસિતરાજહંસ- વસભવારણમિગરાજગમનં પકતિગમનઞ્ચ, વિમલવિપુલકરુણાસતિવીરિયાદિગુણવિસેસસહિતમ્પિ ઞાણગમનં અભિનીહારતો પટ્ઠાય યાવ મહાબોધિ, તાવ નિરવજ્જતાય સોભનમેવાતિ. અથ વા ‘‘સયમ્ભૂઞાણેન સકલમ્પિ લોકં પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન પરિજાનન્તો સમ્મા ગતો અવગતોતિ સુગતો. યો હિ ગત્યત્થો, સો બુદ્ધયત્થો. યો ચ બુદ્ધયત્થો, સો ગત્યત્થોતિ. તથા લોકસમુદયં પહાનાભિસમયવસેન પજહન્તો અનુપ્પત્તિધમ્મતમાપાદેન્તો સમ્મા ગતો અતીતોતિ સુગતો. લોકનિરોધં સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન સમ્મા ગતો અધિગતોતિ સુગતો. લોકનિરોધગામિનિં પટિપદં ભાવનાભિસમયવસેન સમ્મા ગતો પટિપન્નોતિ સુગતો, અયઞ્ચત્થો ‘સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતી’તિ (મહાનિ. ૩૮; ચૂળનિ. ૨૭) સુગતોતિઆદિના નિદ્દેસનયેન વિભાવેતબ્બો.

અપરો નયો – સુન્દરં સમ્માસમ્બોધિં, નિબ્બાનમેવ વા ગતો અધિગતોતિ સુગતો. ભૂતં તચ્છં અત્થસંહિતં યથારહં કાલયુત્તમેવ વાચં વિનેય્યાનં સમ્મા ગદતીતિ વા સુગતો, દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા, તં સુગતં. પુઞ્ઞાપુઞ્ઞકમ્મેહિ ઉપપજ્જનવસેન ગન્તબ્બાતિ ગતિયો, ઉપપત્તિભવવિસેસા. તા પન નિરયાદિભેદેન પઞ્ચવિધા, સકલસ્સાપિ ભવગામિકમ્મસ્સ અરિયમગ્ગાધિગમેન અવિપાકારહભાવકરણેન નિવત્તિતત્તા પઞ્ચહિપિ તાહિ વિસંયુત્તો હુત્વા મુત્તોતિ ગતિવિમુત્તો. ઉદ્ધમુદ્ધભવગામિનો હિ દેવા તંતંકમ્મવિપાકદાનકાલાનુરૂપેન તતો તતો ભવતો મુત્તાપિ મુત્તમત્તાવ, ન પન વિસઞ્ઞોગવસેન મુત્તા, ગતિપરિયાપન્ના ચ તંતંભવગામિકમ્મસ્સ અરિયમગ્ગેન અનિવત્તિતત્તા, ન તથા ભગવા. ભગવા પન યથાવુત્તપ્પકારેન વિસંયુત્તો હુત્વા મુત્તોતિ. તસ્મા અનેન ભગવતો કત્થચિપિ ગતિયા અપરિયાપન્નતં દસ્સેતિ. યતો ચ ભગવા ‘‘દેવાતિદેવો’’તિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ –

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્યં, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬);

તંતંગતિસંવત્તનકાનઞ્હિ કમ્મકિલેસાનં મહાબોધિમૂલેયેવ અગ્ગમગ્ગેન પહીનત્તા નત્થિ ભગવતો તંતંગતિપરિયાપન્નતાતિ અચ્ચન્તમેવ ભગવા સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસસત્તનિકાયેહિ પરિમુત્તોતિ. અથ વા કામં સઉપાદિસેસાયપિ નિબ્બાનધાતુયા તાહિ ગતીહિ વિમુત્તો, એસા પન ‘‘પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમ’’ન્તિ એત્થેવન્તોગધાતિ ઇમિના પદેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયાવ થોમેતીતિ દટ્ઠબ્બં.

એત્થ પન અત્તહિતસમ્પત્તિપરહિતપટિપત્તિવસેન દ્વીહાકારેહિ ભગવતો થોમના કતા હોતિ. તેસુ અનાવરણઞાણાધિગમો, સહ વાસનાય કિલેસાનમચ્ચન્તપ્પહાનં, અનુપાદિસેસનિબ્બાનપ્પત્તિ ચ અત્તહિતસમ્પત્તિ નામ, લાભસક્કારાદિનિરપેક્ખચિત્તસ્સ પન સબ્બદુક્ખનિય્યાનિકધમ્મદેસનાપયોગતો દેવદત્તાદીસુપિ વિરુદ્ધસત્તેસુ નિચ્ચં હિતજ્ઝાસયતા, વિનીતબ્બસત્તાનં ઞાણપરિપાકકાલાગમનઞ્ચ આસયતો પરહિતપટિપત્તિ નામ. સા પન આસયપયોગતો દુવિધા, પરહિતપટિપત્તિ તિવિધા ચ અત્તહિતસમ્પત્તિ ઇમાય ગાથાય યથારહં પકાસિતા હોતિ. ‘‘કરુણાસીતલહદય’’ન્તિ હિ એતેન આસયતો પરહિતપટિપત્તિ, સમ્મા ગદનત્થેન સુગતસદ્દેન પયોગતો પરહિતપટિપત્તિ. ‘‘પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમં ગતિવિમુત્ત’’ન્તિ એતેહિ, ચતુસચ્ચપટિવેધત્થેન ચ સુગતસદ્દેન તિવિધાપિ અત્તહિતસમ્પત્તિ, અવસિટ્ઠટ્ઠેન પન તેન, ‘‘સનરામરલોકગરુ’’ન્તિ ચ એતેન સબ્બાપિ અત્તહિતસમ્પત્તિ, પરહિતપટિપત્તિ ચ પકાસિતા હોતિ.

અથ વા હેતુફલસત્તૂપકારવસેન તીહાકારેહિ થોમના કતા. તત્થ હેતુ નામ મહાકરુણાસમાયોગો, બોધિસમ્ભારસમ્ભરણઞ્ચ, તદુભયમ્પિ પઠમપદેન યથારુતતો, સામત્થિયતો ચ પકાસિતં. ફલં પન ઞાણપ્પહાનઆનુભાવરૂપકાયસમ્પદાવસેન ચતુબ્બિધં. તત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞાણપદટ્ઠાનં મગ્ગઞાણં, તમ્મૂલકાનિ ચ દસબલાદિઞાણાનિ ઞાણસમ્પદા, સવાસનસકલસંકિલેસાનમચ્ચન્તમનુપ્પાદધમ્મતાપાદનં પહાનસમ્પદા, યથિચ્છિતનિપ્ફાદને આધિપચ્ચં આનુભાવસમ્પદા, સકલલોકનયનાભિસેકભૂતા પન લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતા અત્તભાવસમ્પત્તિ રૂપકાયસમ્પદા. તાસુ ઞાણપ્પહાનસમ્પદા દુતિયપદેન, સચ્ચપટિવેધત્થેન ચ સુગતસદ્દેન પકાસિતા, આનુભાવસમ્પદા તતિયપદેન, રૂપકાયસમ્પદા સોભનકાયગમનત્થેન સુગતસદ્દેન લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપારિપૂરિયા વિના તદભાવતો. યથાવુત્તા દુવિધાપિ પરહિતપટિપત્તિ સત્તૂપકારસમ્પદા, સા પન સમ્મા ગદનત્થેન સુગતસદ્દેન પકાસિતાતિ વેદિતબ્બા.

અપિચ ઇમાય ગાથાય સમ્માસમ્બોધિ તમ્મૂલ – તપ્પટિપત્તિયાદયો અનેકે બુદ્ધગુણા આચરિયેન પકાસિતા હોન્તિ. એસા હિ આચરિયાનં પકતિ, યદિદં યેન કેનચિ પકારેન અત્થન્તરવિઞ્ઞાપનં. કથં? ‘‘કરુણાસીતલહદય’’ન્તિ હિ એતેન સમ્માસમ્બોધિયા મૂલં દસ્સેતિ. મહાકરુણાસઞ્ચોદિતમાનસો હિ ભગવા સંસારપઙ્કતો સત્તાનં સમુદ્ધરણત્થં કતાભિનીહારો અનુપુબ્બેન પારમિયો પૂરેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિમધિગતોતિ કરુણા સમ્માસમ્બોધિયા મૂલં. ‘‘પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમ’’ન્તિ એતેન સમ્માસમ્બોધિં દસ્સેતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ અગ્ગમગ્ગઞાણં, અગ્ગમગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ‘‘સમ્માસમ્બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. સમ્મા ગમનત્થેન સુગતસદ્દેન સમ્માસમ્બોધિયા પટિપત્તિં દસ્સેતિ લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગસસ્સતુચ્છેદાભિનિવેસાદિઅન્તદ્વયરહિતાય કરુણાપઞ્ઞાપરિગ્ગહિતાય મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા પકાસનતો, ઇતરેહિ સમ્માસમ્બોધિયા પધાનાપ્પધાનપ્પભેદં પયોજનં દસ્સેતિ. સંસારમહોઘતો સત્તસન્તારણઞ્હેત્થ પધાનં, તદઞ્ઞમપ્પધાનં. તેસુ ચ પધાનેન પયોજનેન પરહિતપટિપત્તિં દસ્સેતિ, ઇતરેન અત્તહિતસમ્પત્તિં, તદુભયેન ચ અત્તહિતપટિપન્નાદીસુ ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ ભગવતો ચતુત્થપુગ્ગલભાવં પકાસેતિ. તેન ચ અનુત્તરં દક્ખિણેય્યભાવં, ઉત્તમઞ્ચ વન્દનીયભાવં, અત્તનો ચ વન્દનાય ખેત્તઙ્ગતભાવં વિભાવેતિ.

અપિચ કરુણાગ્ગહણેન લોકિયેસુ મહગ્ગતભાવપ્પત્તાસાધારણગુણદીપનતો સબ્બલોકિયગુણસમ્પત્તિ દસ્સિતા, પઞ્ઞાગ્ગહણેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનમગ્ગઞાણદીપનતો સબ્બલોકુત્તરગુણસમ્પત્તિ. તદુભયગ્ગહણસિદ્ધો હિ અત્થો ‘‘સનરામરલોકગરુ’’ન્તિઆદિના વિપઞ્ચીયતીતિ. કરુણાગ્ગહણેન ચ નિરુપક્કિલેસમુપગમનં દસ્સેતિ, પઞ્ઞાગ્ગહણેન અપગમનં. તથા કરુણાગ્ગહણેન લોકસમઞ્ઞાનુરૂપં ભગવતો પવત્તિં દસ્સેતિ લોકવોહારવિસયત્તા કરુણાય, પઞ્ઞાગ્ગહણેન લોકસમઞ્ઞાય અનતિધાવનં. સભાવાનવબોધેન હિ ધમ્માનં સભાવં અતિધાવિત્વા સત્તાદિપરામસનં હોતિ. તથા કરુણાગ્ગહણેન મહાકરુણાસમાપત્તિવિહારં દસ્સેતિ, પઞ્ઞાગ્ગહણેન તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણં, ચતુસચ્ચઞાણં, ચતુપટિસમ્ભિદાઞાણં, ચતુવેસારજ્જઞાણં, કરુણાગ્ગહણેન મહાકરુણાસમાપત્તિઞાણસ્સ ગહિતત્તા સેસાસાધારણઞાણાનિ, છ અભિઞ્ઞા, અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણાનિ, દસ બલાનિ, ચુદ્દસ બુદ્ધગુણા, સોળસ ઞાણચરિયા, અટ્ઠારસ બુદ્ધધમ્મા, ચતુચત્તારીસ ઞાણવત્થૂનિ, સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનીતિ એવમાદીનં અનેકેસં પઞ્ઞાપભેદાનં વસેન ઞાણચારં દસ્સેતિ. તથા કરુણાગ્ગહણેન ચરણસમ્પત્તિં, પઞ્ઞાગ્ગહણેન વિજ્જાસમ્પત્તિં. કરુણાગ્ગહણેન અત્તાધિપતિતા, પઞ્ઞાગ્ગહણેન ધમ્માધિપતિતા. કરુણાગ્ગહણેન લોકનાથભાવો, પઞ્ઞાગ્ગહણેન અત્તનાથભાવો. તથા કરુણાગ્ગહણેન પુબ્બકારીભાવો, પઞ્ઞાગ્ગહણેન કતઞ્ઞુતા. કરુણાગ્ગહણેન અપરન્તપતા, પઞ્ઞાગ્ગહણેન અનત્તન્તપતા. કરુણાગ્ગહણેન વા બુદ્ધકરધમ્મસિદ્ધિ, પઞ્ઞાગ્ગહણેન બુદ્ધભાવસિદ્ધિ. તથા કરુણાગ્ગહણેન પરસન્તારણં, પઞ્ઞાગ્ગહણેન અત્તસન્તારણં. તથા કરુણાગ્ગહણેન સબ્બસત્તેસુ અનુગ્ગહચિત્તતા, પઞ્ઞાગ્ગહણેન સબ્બધમ્મેસુ વિરત્તચિત્તતા દસ્સિતા હોતિ સબ્બેસઞ્ચ બુદ્ધગુણાનં કરુણા આદિ તન્નિદાનભાવતો, પઞ્ઞા પરિયોસાનં તતો ઉત્તરિ કરણીયાભાવતો. ઇતિ આદિપરિયોસાનદસ્સનેન સબ્બે બુદ્ધગુણા દસ્સિતા હોન્તિ. તથા કરુણાગ્ગહણેન સીલક્ખન્ધપુબ્બઙ્ગમો સમાધિક્ખન્ધો દસ્સિતો હોતિ. કરુણાનિદાનઞ્હિ સીલં તતો પાણાતિપાતાદિવિરતિપ્પવત્તિતો, સા ચ ઝાનત્તયસમ્પયોગિનીતિ, પઞ્ઞાવચનેન પઞ્ઞાક્ખન્ધો. સીલઞ્ચ સબ્બબુદ્ધગુણાનં આદિ, સમાધિ મજ્ઝે, પઞ્ઞા પરિયોસાનન્તિ એવમ્પિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણા સબ્બે બુદ્ધગુણા દસ્સિતા હોન્તિ નયતો દસ્સિતત્તા. એસો એવ હિ નિરવસેસતો બુદ્ધગુણાનં દસ્સનુપાયો, યદિદં નયગ્ગાહણં, અઞ્ઞથા કો નામ સમત્થો ભગવતો ગુણે અનુપદં નિરવસેસતો દસ્સેતું. તેનેવાહ –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,

કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો.

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,

વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ.

તેનેવ ચ આયસ્મતા સારિપુત્તત્થેરેનાપિ બુદ્ધગુણપરિચ્છેદનં પતિ ભગવતા અનુયુત્તેન ‘‘નો હેતં ભન્તે’’તિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘અપિ ચ મે ભન્તે ધમ્મન્વયો વિદિતો’’તિ સમ્પસાદનીયસુત્તે વુત્તં.

એવં સઙ્ખેપેન સકલસબ્બઞ્ઞુગુણેહિ ભગવતો થોમનાપુબ્બઙ્ગમં પણામં કત્વા ઇદાનિ સદ્ધમ્મસ્સાપિ થોમનાપુબ્બઙ્ગમં પણામં કરોન્તો ‘‘બુદ્ધોપી’’તિઆદિમાહ. તત્થાયં સહ પદસમ્બન્ધેન સઙ્ખેપત્થો – યથાવુત્તવિવિધગુણગણસમન્નાગતો બુદ્ધોપિ યં અરિયમગ્ગસઙ્ખાતં ધમ્મં, સહ પુબ્બભાગપટિપત્તિધમ્મેન વા અરિયમગ્ગભૂતં ધમ્મં ભાવેત્વા ચેવ યં ફલનિબ્બાનસઙ્ખાતં ધમ્મં, પરિયત્તિધમ્મપટિપત્તિધમ્મેહિ વા સહ ફલનિબ્બાનભૂતં ધમ્મં સચ્છિકત્વા ચ સમ્માસમ્બોધિસઙ્ખાતં બુદ્ધભાવમુપગતો, વીતમલમનુત્તરં તં ધમ્મમ્પિ વન્દેતિ.

તત્થ બુદ્ધસદ્દસ્સ તાવ ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો. બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો’’તિઆદિના નિદ્દેસનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અથ વા અગ્ગમગ્ગઞાણાધિગમેન સવાસનાય સમ્મોહનિદ્દાય અચ્ચન્તવિગમનતો, અપરિમિતગુણગણાલઙ્કતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પત્તિયા વિકસિતભાવતો ચ બુદ્ધવાતિ બુદ્ધો જાગરણવિકસનત્થવસેન. અથ વા કસ્સચિપિ ઞેય્યધમ્મસ્સ અનવબુદ્ધસ્સ અભાવેન ઞેય્યવિસેસસ્સ કમ્મભાવાગહણતો કમ્મવચનિચ્છાયાભાવેન અવગમનત્થવસેન કત્તુનિદ્દેસોવ લબ્ભતિ, તસ્મા બુદ્ધવાતિ બુદ્ધોતિપિ વત્તબ્બો. પદેસગ્ગહણે હિ અસતિ ગહેતબ્બસ્સ નિપ્પદેસતાવ વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘દિક્ખિતો ન દદાતી’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા કમ્મવિસેસાનપેક્ખા કત્તરિ એવ બુદ્ધસદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા, અત્થતો પન પારમિતાપરિભાવિતો સયમ્ભુઞાણેન સહ વાસનાય વિહતવિદ્ધસ્તનિરવસેસકિલેસોમહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિઅપરિમેય્યગુણગણાધારો ખન્ધસન્તાનો બુદ્ધો, યથાહ –

‘‘બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, બલેસુ ચ વસીભાવ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. ૯૭; પટિ. મ. ૧૬૧).

અપિસદ્દો સમ્ભાવને, તેન એવં ગુણવિસેસયુત્તો સોપિ નામ ભગવા ઈદિસં ધમ્મં ભાવેત્વા, સચ્છિકત્વા ચ બુદ્ધભાવમુપગતો, કા નામ કથા અઞ્ઞેસં સાવકાદિભાવમુપગમનેતિ ધમ્મે સમ્ભાવનં દીપેતિ. બુદ્ધભાવન્તિ સમ્માસમ્બોધિં. યેન હિ નિમિત્તભૂતેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનેન અગ્ગમગ્ગઞાણેન, અગ્ગમગ્ગઞાણપદટ્ઠાનેન ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ભગવતિ ‘‘બુદ્ધો’’તિ નામં, તદારમ્મણઞ્ચ ઞાણં પવત્તતિ, તમેવિધ ‘‘ભાવો’’તિ વુચ્ચતિ. ભવન્તિ બુદ્ધિસદ્દા એતેનાતિ હિ ભાવો. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘યેન યેન નિમિત્તેન, બુદ્ધિ સદ્દો ચ વત્તતે;

તંતંનિમિત્તકં ભાવપચ્ચયેહિ ઉદીરિત’’ન્તિ.

ભાવેત્વાતિ ઉપ્પાદેત્વા, વડ્ઢેત્વા વા. સચ્છિકત્વાતિ પચ્ચક્ખં કત્વા. ચેવ-સદ્દો ચ-સદ્દો ચ તદુભયત્થ સમુચ્ચયે. તેન હિ સદ્દદ્વયેન ન કેવલં ભગવા ધમ્મસ્સ ભાવનામત્તેન બુદ્ધભાવમુપગતો, નાપિ સચ્છિકિરિયામત્તેન, અથ ખો તદુભયેનેવાતિ સમુચ્ચિનોતિ. ઉપગતોતિ પત્તો, અધિગતોતિ અત્થો. એતસ્સ ‘‘બુદ્ધભાવ’’ન્તિ પદેન સમ્બન્ધો. વીતમલન્તિ એત્થ વિરહવસેન એતિ પવત્તતીતિ વીતો, મલતો વીતો, વીતં વા મલં યસ્સાતિ વીતમલો, તં વીતમલં. ‘‘ગતમલ’’ન્તિપિ પાઠો દિસ્સતિ, એવં સતિ સઉપસગ્ગો વિય અનુપસગ્ગોપિ ગતસદ્દો વિરહત્થવાચકો વેદિતબ્બો ધાતૂનમનેકત્થત્તા. ગચ્છતિ અપગચ્છતીતિ હિ ગતો, ધમ્મો. ગતં વા મલં, પુરિમનયેન સમાસો. અનુત્તરન્તિ ઉત્તરવિરહિતં. યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને અપાયતો, સંસારતો ચ અપતમાને કત્વા ધારેતીતિ ધમ્મો, નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો. તપ્પકાસનત્તા, સચ્છિકિરિયાસમ્મસનપરિયાયસ્સ ચ લબ્ભમાનત્તા પરિયત્તિધમ્મોપિ ઇધ સઙ્ગહિતો. તથા હિ ‘‘અભિધમ્મનયસમુદ્દં અધિગચ્છિ, તીણિ પિટકાનિ સમ્મસી’’તિ ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તથા ‘‘યં ધમ્મં ભાવેત્વા સચ્છિકત્વા’’તિ ચ વુત્તત્તા ભાવનાસચ્છિકિરિયાયોગ્યતાય બુદ્ધકરધમ્મભૂતાહિ પારમિતાહિ સહ પુબ્બભાગઅધિસીલસિક્ખાદયોપિ ઇધ સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. તાપિ હિ વિગતપટિપક્ખતાય વીતમલા, અનઞ્ઞસાધારણતાય અનુત્તરા ચ. કથં પન તા ભાવેત્વા, સચ્છિકત્વા ચ ભગવા બુદ્ધભાવમુપગતોતિ? વુચ્ચતે – સત્તાનઞ્હિ સંસારવટ્ટદુક્ખનિસ્સરણાય [નિસ્સરણત્થાય (પણ્ણાસ ટી.) નિસ્સરણે (કત્થચિ)] કતમહાભિનીહારો મહાકરુણાધિવાસનપેસલજ્ઝાસયો પઞ્ઞાવિસેસપરિયોદાતનિમ્મલાનં દાનદમસઞ્ઞમાદીનં ઉત્તમધમ્માનં કપ્પાનં સતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સક્કચ્ચં નિરન્તરં નિરવસેસં ભાવનાસચ્છિકિરિયાહિ કમ્માદીસુ અધિગતવસીભાવો અચ્છરિયાચિન્તેય્યમહાનુભાવો અધિસીલાધિચિત્તાનં પરમુક્કંસપારમિપ્પત્તો ભગવા પચ્ચયાકારે ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સમુખેન મહાવજિરઞાણં પેસેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિસઙ્ખાતં બુદ્ધભાવમુપગતોતિ.

ઇમાય પન ગાથાય વિજ્જાવિમુત્તિસમ્પદાદીહિ અનેકેહિ ગુણેહિ યથારહં સદ્ધમ્મં થોમેતિ. કથં? એત્થ હિ ‘‘ભાવેત્વા’’તિ એતેન વિજ્જાસમ્પદાય થોમેતિ, ‘‘સચ્છિકત્વા’’તિ એતેન વિમુત્તિસમ્પદાય. તથા પઠમેન ઝાનસમ્પદાય, દુતિયેન વિમોક્ખસમ્પદાય. પઠમેન વા સમાધિસમ્પદાય, દુતિયેન સમાપત્તિસમ્પદાય. અથ વા પઠમેન ખયઞાણભાવેન, દુતિયેન અનુપ્પાદઞાણભાવેન. પઠમેન વા વિજ્જૂપમતાય, દુતિયેન વજિરૂપમતાય. પઠમેન વા વિરાગસમ્પત્તિયા, દુતિયેન નિરોધસમ્પત્તિયા. તથા પઠમેન નિય્યાનભાવેન, દુતિયેન નિસ્સરણભાવેન. પઠમેન વા હેતુભાવેન, દુતિયેન અસઙ્ખતભાવેન. પઠમેન વા દસ્સનભાવેન, દુતિયેન વિવેકભાવેન. પઠમેન વા અધિપતિભાવેન, દુતિયેન અમતભાવેન ધમ્મં થોમેતિ. અથ વા ‘‘યં ધમ્મં ભાવેત્વા બુદ્ધભાવં ઉપગતો’’તિ એતેન સ્વાક્ખાતતાય ધમ્મં થોમેતિ, ‘‘સચ્છિકત્વા’’તિ એતેન સન્દિટ્ઠિકતાય. તથા પઠમેન અકાલિકતાય, દુતિયેન એહિપસ્સિકતાય. પઠમેન વા ઓપનેય્યિકતાય, દુતિયેન પચ્ચત્તંવેદિતબ્બતાય. પઠમેન વા સહ પુબ્બભાગસીલાદીહિ સેક્ખેહિ સીલસમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ, દુતિયેન સહ અસઙ્ખતધાતુયા અસેક્ખેહિ ધમ્મં થોમેતિ.

‘‘વીતમલ’’ન્તિ ઇમિના પન સંકિલેસાભાવદીપનેન વિસુદ્ધતાય ધમ્મં થોમેતિ, ‘‘અનુત્તર’’ન્તિ એતેન અઞ્ઞસ્સ વિસિટ્ઠસ્સ અભાવદીપનેન પરિપુણ્ણતાય. પઠમેન વા પહાનસમ્પદાય, દુતિયેન સભાવસમ્પદાય. પઠમેન વા ભાવનાફલયોગ્યતાય. ભાવનાગુણેન હિ સો સંકિલેસમલસમુગ્ઘાતકો, તસ્માનેન ભાવનાકિરિયાય ફલમાહ. દુતિયેન સચ્છિકિરિયાફલયોગ્યતાય. તદુત્તરિકરણીયાભાવતો હિ અનઞ્ઞસાધારણતાય અનુત્તરભાવો સચ્છિકિરિયાનિબ્બત્તિતો, તસ્માનેન સચ્છિકિરિયાફલમાહાતિ.

એવં સઙ્ખેપેનેવ સબ્બસદ્ધમ્મગુણેહિ સદ્ધમ્મસ્સાપિ થોમનાપુબ્બઙ્ગમં પણામં કત્વા ઇદાનિ અરિયસઙ્ઘસ્સાપિ થોમનાપુબ્બઙ્ગમં પણામં કરોન્તો ‘‘સુગતસ્સ ઓરસાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુગતસ્સાતિ સમ્બન્ધનિદ્દેસો, ‘‘પુત્તાન’’ન્તિ એતેન સમ્બજ્ઝિતબ્બો. ઉરસિ ભવા, જાતા, સંવુદ્ધા વા ઓરસા, અત્તજો ખેત્તજો અન્તેવાસિકો દિન્નકોતિ ચતુબ્બિધેસુ પુત્તેસુ અત્તજા, તંસરિક્ખતાય પન અરિયપુગ્ગલા ‘‘ઓરસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. યથા હિ મનુસ્સાનં ઓરસપુત્તા અત્તજાતતાય પિતુસન્તકસ્સ દાયજ્જસ્સ વિસેસભાગિનો હોન્તિ, એવમેતેપિ સદ્ધમ્મસવનન્તે અરિયાય જાતિયા જાતતાય ભગવતો સન્તકસ્સ વિમુત્તિસુખસ્સ ધમ્મરતનસ્સ ચ દાયજ્જસ્સ વિસેસભાગિનોતિ. અથ વા ભગવતો ધમ્મદેસનાનુભાવેન અરિયભૂમિં ઓક્કમમાના, ઓક્કન્તા ચ અરિયસાવકા ભગવતો ઉરે વાયામજનિતાભિજાતતાય સદિસકપ્પનમન્તરેન નિપ્પરિયાયેનેવ ‘‘ઓરસા’’તિ વત્તબ્બતમરહન્તિ. તથા હિ તે ભગવતા આસયાનુસયચરિયાધિમુત્તિઆદિઓલોકનેન, વજ્જાનુચિન્તનેન ચ હદયે કત્વા વજ્જતો નિવારેત્વા અનવજ્જે પતિટ્ઠાપેન્તેન સીલાદિધમ્મસરીરપોસનેન સંવડ્ઢાપિતા. યથાહ ભગવા ઇતિવુત્તકે ‘‘અહમસ્મિ ભિક્ખવે બ્રાહ્મણો…પે… તસ્સ મે તુમ્હે પુત્તા ઓરસા મુખતો જાતા’’તિઆદિ (ઇતિવુ. ૧૦૦). નનુ સાવકદેસિતાપિ દેસના અરિયભાવાવહાતિ? સચ્ચં, સા પન તમ્મૂલિકત્તા, લક્ખણાદિવિસેસાભાવતો ચ ‘‘ભગવતો ધમ્મદેસના’’ ઇચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગતા, તસ્મા ભગવતો ઓરસપુત્તભાવોયેવ તેસં વત્તબ્બોતિ, એતેન ચતુબ્બિધેસુ પુત્તેસુ અરિયસઙ્ઘસ્સ અત્તજપુત્તભાવં દસ્સેતિ. અત્તનો કુલં પુનેન્તિ સોધેન્તિ, માતાપિતૂનં વા હદયં પૂરેન્તીતિ પુત્તા, અત્તજાદયો. અરિયા પન ધમ્મતન્તિવિસોધનેન, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા ચિત્તારાધનેન ચ તપ્પટિભાગતાય ભગવતો પુત્તા નામ, તેસં. તસ્સ ‘‘સમૂહ’’ન્તિ પદેન સમ્બન્ધો.

સંકિલેસનિમિત્તં હુત્વા ગુણં મારેતિ વિબાધતીતિ મારો, દેવપુત્તમારો. સિનાતિ પરે બન્ધતિ એતાયાતિ સેના, મારસ્સ સેના તથા, મારઞ્ચ મારસેનઞ્ચ મથેન્તિ વિલોથેન્તીતિ મારસેનમથના, તેસં. ‘‘મારમારસેનમથનાન’’ન્તિ હિ વત્તબ્બેપિ એકદેસસરૂપેકસેસવસેન એવં વુત્તં. મારસદ્દસન્નિધાનેન વા સેનાસદ્દેન મારસેના ગહેતબ્બા, ગાથાબન્ધવસેન ચેત્થ રસ્સો. ‘‘મારસેનમદ્દનાન’’ન્તિપિ કત્થચિ પાઠો, સો અયુત્તોવ અરિયાજાતિકત્તા ઇમિસ્સા ગાથાય. નનુ ચ અરિયસાવકાનં મગ્ગાધિગમસમયે ભગવતો વિય તદન્તરાયકરણત્થં દેવપુત્તમારો વા મારસેના વા ન અપસાદેતિ, અથ કસ્મા એવં વુત્તન્તિ? અપસાદેતબ્બભાવકારણસ્સ વિમથિતત્તા. તેસઞ્હિ અપસાદેતબ્બતાય કારણે સંકિલેસે વિમથિતે તેપિ વિમથિતા નામ હોન્તીતિ. અથ વા ખન્ધાભિસઙ્ખારમારાનં વિય દેવપુત્તમારસ્સાપિ ગુણમારણે સહાયભાવૂપગમનતો કિલેસબલકાયો ઇધ ‘‘મારસેના’’તિ વુચ્ચતિ યથાહ ભગવા –

‘‘કામા તે પઠમા સેના, દુતિયા અરતિ વુચ્ચતિ;

તતિયા ખુપ્પિપાસા તે, ચતુત્થી તણ્હા પવુચ્ચતિ.

પઞ્ચમં થિનમિદ્ધં તે, છટ્ઠા ભીરૂ પવુચ્ચતિ;

સત્તમી વિચિકિચ્છા તે, મક્ખો થમ્ભો તે અટ્ઠમો.

લાભો સિલોકો સક્કારો,

મિચ્છાલદ્ધો ચ યો યસો;

યો ચત્તાનં સમુક્કંસે,

પરે ચ અવજાનતિ.

એસા નમુચિ તે સેના, કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની;

ન નં અસૂરો જિનાતિ, જેત્વા ચ લભતે સુખ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૪૩૮; મહાનિ. ૨૮; ચૂળનિ. ૪૭);

સા ચ તેહિ અરિયસાવકેહિ દિયડ્ઢસહસ્સભેદા, અનન્તભેદા વા કિલેસવાહિની સતિધમ્મવિચયવીરિયસમથાદિગુણપહરણીહિ ઓધિસો મથિતા, વિદ્ધંસિતા, વિહતા ચ, તસ્મા ‘‘મારસેનમથના’’તિ વુચ્ચન્તિ. વિલોથનઞ્ચેત્થ વિદ્ધંસનં, વિહનનં વા. અપિચ ખન્ધાભિસઙ્ખારમચ્ચુદેવપુત્તમારાનં તેસં સહાયભાવૂપગમનતાય સેનાસઙ્ખાતસ્સ કિલેસમારસ્સ ચ મથનતો ‘‘મારસેનમથના’’તિપિ અત્થો ગહેતબ્બો. એવઞ્ચ સતિ પઞ્ચમારનિમ્મથનભાવેન અત્થો પરિપુણ્ણો હોતિ. અરિયસાવકાપિ હિ સમુદયપ્પહાનપરિઞ્ઞાવસેન ખન્ધમારં, સહાયવેકલ્લકરણેન સબ્બથા, અપ્પવત્તિકરણેન ચ અભિસઙ્ખારમારં, બલવિધમનવિસયાતિક્કમનવસેન મચ્ચુમારં, દેવપુત્તમારઞ્ચ સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન સબ્બસો અપ્પવત્તિકરણેન કિલેસમારં મથેન્તીતિ, ઇમિના પન તેસં ઓરસપુત્તભાવે કારણં, તીસુ પુત્તેસુ ચ અનુજાતતં દસ્સેતિ. મારસેનમથનતાય હિ તે ભગવતો ઓરસપુત્તા, અનુજાતા ચાતિ.

અટ્ઠન્નન્તિ ગણનપરિચ્છેદો, તેનસતિપિ તેસં તંતંભેદેન અનેકસતસહસ્સસઙ્ખ્યાભેદે અરિયભાવકરમગ્ગફલધમ્મભેદેન ઇમં ગણનપરિચ્છેદં નાતિવત્તન્તિ મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠભાવાનતિવત્તનતોતિ દસ્સેતિ. પિ-સદ્દો, અપિ-સદ્દો વા પદલીળાદિના કારણેન અટ્ઠાને પયુત્તો, સો ‘‘અરિયસઙ્ઘ’’ન્તિ એત્થ યોજેતબ્બો, તેન ન કેવલં બુદ્ધધમ્મેયેવ, અથ ખો અરિયસઙ્ઘમ્પીતિ સમ્પિણ્ડેતિ. યદિપિ અવયવવિનિમુત્તો સમુદાયો નામ કોચિ નત્થિ અવયવં ઉપાદાય સમુદાયસ્સ વત્તબ્બત્તા, અવિઞ્ઞાયમાનસમુદાયં પન વિઞ્ઞાયમાનસમુદાયેન વિસેસિતુમરહતીતિ આહ ‘‘અટ્ઠન્નમ્પિ સમૂહ’’ન્તિ, એતેન ‘‘અરિયસઙ્ઘ’’ન્તિ એત્થ ન યેન કેનચિ સણ્ઠાનાદિના, કાયસામગ્ગિયા વા સમુદાયભાવો, અપિ તુ મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠભાવેનેવાતિ વિસેસેતિ. અવયવમેવ સમ્પિણ્ડેત્વા ઊહિતબ્બો વિતક્કેતબ્બો, સંઊહનિતબ્બો વા સઙ્ઘટિતબ્બોતિ સમૂહો, સોયેવ સમોહો વચનસિલિટ્ઠતાદિના. દ્વિધાપિ હિ પાઠો યુજ્જતિ. આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો અરિયા નિરુત્તિનયેન. અથ વા સદેવકેન લોકેન સરણન્તિ અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો, ઉપગતાનઞ્ચ તદત્થસિદ્ધિતો અરિયા, દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતો, સમગ્ગં વા કમ્મં સમુદાયવસેન સમુપગતોતિ સઙ્ઘો, અરિયાનં સઙ્ઘો, અરિયો ચ સો સઙ્ઘો ચ યથાવુત્તનયેનાતિ વા અરિયસઙ્ઘો, તં અરિયસઙ્ઘં. ભગવતો અપરભાગે બુદ્ધધમ્મરતનાનમ્પિ સમધિગમો સઙ્ઘરતનાધીનોતિ અરિયસઙ્ઘસ્સ બહૂપકારતં દસ્સેતું ઇધેવ ‘‘સિરસા વન્દે’’તિ વુત્તં. અવસ્સઞ્ચાયમત્થો સમ્પટિચ્છિતબ્બો વિનયટ્ઠકથાદીસુપિ (પારા. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા) તથા વુત્તત્તા. કેચિ પન પુરિમગાથાસુપિ તં પદમાનેત્વા યોજેન્તિ, તદયુત્તમેવ રતનત્તયસ્સ અસાધારણગુણપ્પકાસનટ્ઠાનત્તા, યથાવુત્તકારણસ્સ ચ સબ્બેસમ્પિ સંવણ્ણનાકારાનમધિપ્પેતત્તાતિ.

ઇમાય પન ગાથાય અરિયસઙ્ઘસ્સ પભવસમ્પદા પહાનસમ્પદાદયો અનેકે ગુણા દસ્સિતા હોન્તિ. કથં? ‘‘સુગતસ્સ ઓરસાનં પુત્તાન’’ન્તિ હિ એતેન અરિયસઙ્ઘસ્સ પભવસમ્પદં દસ્સેતિ સમ્માસમ્બુદ્ધપભવતાદીપનતો. ‘‘મારસેનમથનાન’’ન્તિ એતેન પહાનસમ્પદં સકલસંકિલેસપ્પહાનદીપનતો. ‘‘અટ્ઠન્નમ્પિ સમૂહ’’ન્તિ એતેન ઞાણસમ્પદં મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠભાવદીપનતો. ‘‘અરિયસઙ્ઘ’’ન્તિ એતેન સભાવસમ્પદં સબ્બસઙ્ઘાનં અગ્ગભાવદીપનતો. અથ વા ‘‘સુગતસ્સ ઓરસાનં પુત્તાન’’ન્તિ અરિયસઙ્ઘસ્સ વિસુદ્ધનિસ્સયભાવદીપનં. ‘‘મારસેનમથનાન’’ન્તિ સમ્માઉજુઞાયસામીચિપટિપન્નભાવદીપનં. ‘‘અટ્ઠન્નમ્પિ સમૂહ’’ન્તિ આહુનેય્યાદિભાવદીપનં. ‘‘અરિયસઙ્ઘ’’ન્તિ અનુત્તરપુઞ્ઞક્ખેત્તભાવદીપનં. તથા ‘‘સુગતસ્સ ઓરસાનં પુત્તાન’’ન્તિ એતેન અરિયસઙ્ઘસ્સ લોકુત્તરસરણગમનસબ્ભાવં દસ્સેતિ. લોકુત્તરસરણગમનેન હિ તે ભગવતો ઓરસપુત્તા જાતા. ‘‘મારસેનમથનાન’ન્તિ એતેન અભિનીહારસમ્પદાસિદ્ધં પુબ્બભાગસમ્માપટિપત્તિં દસ્સેતિ. કતાભિનીહારા હિ સમ્માપટિપન્ના મારં, મારસેનં વા અભિવિજિનન્તિ. ‘‘અટ્ઠન્નમ્પિ સમૂહ’’ન્તિ એતેન વિદ્ધસ્તવિપક્ખે સેક્ખાસેક્ખધમ્મે દસ્સેતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન મગ્ગફલધમ્માનં દસ્સિતત્તા. ‘‘અરિયસઙ્ઘ’’ન્તિ એતેન અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવં દસ્સેતિ અનુત્તરપુઞ્ઞક્ખેત્તભાવસ્સ દસ્સિતત્તા. સરણગમનઞ્ચ સાવકાનં સબ્બગુણસ્સ આદિ, સપુબ્બભાગપટિપદા સેક્ખા સીલક્ખન્ધાદયો મજ્ઝે, અસેક્ખા સીલક્ખન્ધાદયો પરિયોસાનન્તિઆદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણા સઙ્ખેપતો સબ્બેપિ અરિયસઙ્ઘગુણા દસ્સિતા હોન્તીતિ.

એવં ગાથાત્તયેન સઙ્ખેપતો સકલગુણસંકિત્તનમુખેન રતનત્તયસ્સ પણામં કત્વા ઇદાનિ તં નિપચ્ચકારં યથાધિપ્પેતપયોજને પરિણામેન્તો ‘‘ઇતિ મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સને. તેન ગાથાત્તયેન યથાવુત્તનયં નિદસ્સેતિ. મેતિ અત્તાનં કરણવચનેન કત્તુભાવેન નિદ્દિસતિ. તસ્સ ‘‘યં પુઞ્ઞં મયા લદ્ધ’’ન્તિ પાઠસેસેન સમ્બન્ધો, સમ્પદાનનિદ્દેસો વા એસો, ‘‘અત્થી’’તિ પાઠસેસો, સામિનિદ્દેસો વા ‘‘યં મમ પુઞ્ઞં વન્દનામય’’ન્તિ. પસીદીયતે પસન્ના, તાદિસા મતિ પઞ્ઞા, ચિત્તં વા યસ્સાતિ પસન્નમતિ, અઞ્ઞપદલિઙ્ગપ્પધાનત્તા ઇમસ્સ સમાસપદસ્સ ‘‘પસન્નમતિનો’’તિ વુત્તં. રતિં નયતિ, જનેતિ, વહતીતિ વા રતનં, સત્તવિધં, દસવિધં વા રતનં, તમિવ ઇમાનીતિ નેરુત્તિકા. સદિસકપ્પનમઞ્ઞત્ર પન યથાવુત્તવચનત્થેનેવ બુદ્ધાદીનં રતનભાવો યુજ્જતિ. તેસઞ્હિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૫૭, ૨૫૫) યથાભૂતગુણે આવજ્જન્તસ્સ અમતાધિગમહેતુભૂતં અનપ્પકં પીતિપામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ. યથાહ –

‘‘યસ્મિં મહાનામ સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસ…પે… ન મોહ…પે… ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ તથાગતં આરબ્ભ. ઉજુગતચિત્તો ખો પન મહાનામ અરિયસાવકો લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જં, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૬.૧૦; ૧૧.૧૧).

ચિત્તીકતાદિભાવો વા રતનટ્ઠો. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાસુ –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ. (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; ઉદાન. અટ્ઠ. ૪૭; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સુ. નિ. ૧.૨૨૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬);

ચિત્તીકતભાવાદયો ચ અનઞ્ઞસાધારણા સાતિસયતો બુદ્ધાદીસુયેવ લબ્ભન્તીતિ. વિત્થારો રતનસુત્તવણ્ણનાયં (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬) ગહેતબ્બો. અયમત્થો પન નિબ્બચનત્થવસેન ન વુત્તો, અથ કેનાતિ ચે? લોકે રતનસમ્મતસ્સ વત્થુનો ગરુકાતબ્બતાદિઅત્થવસેનાતિ સદ્દવિદૂ. સાધૂનઞ્ચ રમનતો, સંસારણ્ણવા ચ તરણતો, સુગતિનિબ્બાનઞ્ચ નયનતો રતનં તુલ્યત્થસમાસવસેન, અલમતિપપઞ્ચેન. એકસેસપકપ્પનેન, પુથુવચનનિબ્બચનેન વા રતનાનિ. તિણ્ણં સમૂહો, તીણિ વા સમાહટાનિ, તયો વા અવયવા અસ્સાતિ તયં, રતનાનમેવ તયં, નાઞ્ઞેસન્તિ રતનત્તયં. અવયવવિનિમુત્તસ્સ પન સમુદાયસ્સ અભાવતો તીણિ એવ રતનાનિ તથા વુચ્ચન્તિ, ન સમુદાયમત્તં, સમુદાયાપેક્ખાય પન એકવચનં કતં. વન્દીયતે વન્દના, સાવ વન્દનામયં યથા ‘‘દાનમયં સીલમય’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫; ઇતિવુ. ૬૦; નેત્તિ. ૩૩). વન્દના ચેત્થ કાયવાચાચિત્તેહિ તિણ્ણં રતનાનં ગુણનિન્નતા, થોમના વા. અપિચ તસ્સા ચેતનાય સહજાતાદોપકારેકો સદ્ધાપઞ્ઞાસતિવીરિયાદિસમ્પયુત્તધમ્મો વન્દના, તાય પકતન્તિ વન્દનામયં યથા ‘‘સોવણ્ણમયં રૂપિયમય’’ન્તિ, અત્થતો પન યથાવુત્તચેતનાવ. રતનત્તયે, રતનત્તયસ્સ વા વન્દનામયં રતનત્તયવન્દનામયં. પુજ્જભવફલનિબ્બત્તનતો પુઞ્ઞં નિરુત્તિનયેન, અત્તનો કારકં, સન્તાનં વા પુનાતિ વિસોધેતીતિ પુઞ્ઞં, સકમ્મકત્તા ધાતુસ્સ કારિતવસેન અત્થવિવરણં લબ્ભતિ, સદ્દનિપ્ફત્તિ પન સુદ્ધવસેનેવાતિ સદ્દવિદૂ.

તંતંસમ્પત્તિયા વિબન્ધનવસેન સત્તસન્તાનસ્સ અન્તરે વેમજ્ઝે એતિ આગચ્છતીતિ અન્તરાયો, દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થો. પણામપયોજને વુત્તવિધિના સુટ્ઠુ વિહતો વિદ્ધસ્તો અન્તરાયો અસ્સાતિ સુવિહતન્તરાયો. વિહનનઞ્ચેત્થ તદુપ્પાદકહેતુપરિહરણવસેન તેસં અન્તરાયાનમનુપ્પત્તિકરણન્તિ દટ્ઠબ્બં. હુત્વાતિ પુબ્બકાલકિરિયા, તસ્સ ‘‘અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ એતેન સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ યં-સદ્દેન ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વન્દનામયપુઞ્ઞસ્સ. આનુભાવેનાતિ બલેન.

‘‘તેજો ઉસ્સાહમન્તા ચ, પભૂ સત્તીતિ પઞ્ચિમે;

‘આનુભાવો’તિ વુચ્ચન્તિ, ‘પભાવો’તિ ચ તે વદે’’તિ. –

વુત્તેસુ હિ અત્થેસુ ઇધ સત્તિયં વત્તતિ. અનુ પુનપ્પુનં તંસમઙ્ગિં ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ હિ અનુભાવો, સોયેવ આનુભાવોતિ ઉદાનટ્ઠકથાયં, અત્થતો પન યથાલદ્ધસમ્પત્તિનિમિત્તકસ્સ પુરિમકમ્મસ્સ બલાનુપ્પદાનવસસઙ્ખાતા વન્દનામયપુઞ્ઞસ્સ સત્તિયેવ, સા ચ સુવિહતન્તરાયતાય કરણં, હેતુ વા સમ્ભવતિ.

એત્થ પન ‘‘પસન્નમતિનો’’તિ એતેન અત્તનો પસાદસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. ‘‘રતનત્તયવન્દનામય’’ન્તિ એતેન રતનત્તયસ્સ ખેત્તભાવસમ્પત્તિં, તતો ચ તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અત્તનો પસાદસમ્પત્તિયા, રતનત્તયસ્સ ચ ખેત્તભાવસમ્પત્તિયાતિ દ્વીહિ અઙ્ગેહિ અત્થસંવણ્ણનાય ઉપઘાતકઉપદ્દવાનં વિહનને સમત્થતં દીપેતિ. ચતુરઙ્ગસમ્પત્તિયા દાનચેતના વિય હિ દ્વયઙ્ગસમ્પત્તિયા પણામચેતનાપિ અન્તરાયવિહનનેન દિટ્ઠધમ્મિકાતિ.

એવં રતનત્તયસ્સ નિપચ્ચકારકરણે પયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્સા ધમ્મદેસનાય અત્થં સંવણ્ણેતુકામો, તદપિ સંવણ્ણેતબ્બધમ્મભાવેન દસ્સેત્વા ગુણાભિત્થવનવિસેસેન અભિત્થવેતું ‘‘દીઘસ્સા’’તિઆદિમાહ. અયઞ્હિ આચરિયસ્સ પકતિ, યદિદં તંતંસંવણ્ણનાસુ આદિતો તસ્સ તસ્સ સંવણ્ણેતબ્બધમ્મસ્સ વિસેસગુણકિત્તનેન થોમના. તથા હિ તેસુ તેસુ પપઞ્ચસૂદનીસારત્થપકાસનીમનોરથપૂરણીઅટ્ઠસાલિનીઆદીસુ યથાક્કમં ‘‘પરવાદમથનસ્સ, ઞાણપ્પભેદજનનસ્સ, ધમ્મકથિકપુઙ્ગવાનં વિચિત્તપટિભાનજનનસ્સ,

તસ્સ ગમ્ભીરઞાણેહિ, ઓગાળ્હસ્સ અભિણ્હસો;

નાનાનયવિચિત્તસ્સ, અભિધમ્મસ્સ આદિતો’’તિ. આદિના –

થોમના કતા. તત્થ દીઘસ્સાતિ દીઘનામકસ્સ. દીઘસુત્તઙ્કિતસ્સાતિ દીઘેહિ અભિઆયતવચનપ્પબન્ધવન્તેહિ સુત્તેહિ લક્ખિતસ્સ, અનેન ‘‘દીઘો’’તિ અયં ઇમસ્સ આગમસ્સ અત્થાનુગતા સમઞ્ઞાતિ દસ્સેતિ. નનુ ચ સુત્તાનિયેવ આગમો, કથં સો તેહિ અઙ્કીયતીતિ? સચ્ચમેતં પરમત્થતો, પઞ્ઞત્તિતો પન સુત્તાનિ ઉપાદાય આગમભાવસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા અવયવેહિ સુત્તેહિ અવયવીભૂતો આગમો અઙ્કીયતિ. યથેવ હિ અત્થબ્યઞ્જનસમુદાયે ‘‘સુત્ત’’ન્તિ વોહારો, એવં સુત્તસમુદાયે આગમવોહારોતિ. પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિનિપુણત્થભાવતો નિપુણસ્સ. આગચ્છન્તિ અત્તત્થપરત્થાદયો એત્થ, એતેન, એતસ્માતિ વા આગમો, ઉત્તમટ્ઠેન, પત્થનીયટ્ઠેન ચ સો વરોતિ આગમવરો. અપિચ આગમસમ્મતેહિ બાહિરકપવેદિતેહિ ભારતપુરાણકથાનરસીહપુરાણકથાદીહિ વરોતિપિ આગમવરો, તસ્સ. બુદ્ધાનમનુબુદ્ધા બુદ્ધાનુબુદ્ધા, બુદ્ધાનં સચ્ચપટિવેધં અનુગમ્મ પટિવિદ્ધસચ્ચા અગ્ગસાવકાદયો અરિયા, તેહિ અત્થસંવણ્ણનાવસેન, ગુણસંવણ્ણનાવસેન ચ સંવણ્ણિતોતિ તથા. અથ વા બુદ્ધા ચ અનુબુદ્ધા ચ, તેહિ સંવણ્ણિતો યથાવુત્તનયેનાતિ તથા, તસ્સ. સમ્માસમ્બુદ્ધેનેવ હિ તિણ્ણમ્પિ પિટકાનં અત્થસંવણ્ણનાક્કમો ભાસિતો, તતો પરં સઙ્ગાયનાદિવસેન સાવકેહીતિ આચરિયા વદન્તિ. વુત્તઞ્ચ મજ્ઝિમાગમટ્ઠકથાય ઉપાલિસુત્તવણ્ણનાયં ‘‘વેય્યાકરણસ્સાતિ વિત્થારેત્વા અત્થદીપકસ્સ. ભગવતા હિ અબ્યાકતં તન્તિપદં નામ નત્થિ, સબ્બેસંયેવ અત્થો કથિતો’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૭૬). સદ્ધાવહગુણસ્સાતિ બુદ્ધાદીસુ પસાદાવહગુણસ્સ. નનુ ચ સબ્બમ્પિ બુદ્ધવચનં તેપિટકં સદ્ધાવહગુણમેવ, અથ કસ્મા અયમઞ્ઞસાધારણગુણેન થોમિતોતિ? સાતિસયતો ઇમસ્સ તગ્ગુણસમ્પન્નત્તા. અયઞ્હિ આગમો બ્રહ્મજાલાદીસુ સીલદિટ્ઠાદીનં અનવસેસનિદ્દેસાદિવસેન, મહાપદાનાદીસુ (દી. નિ. ૨.૩) પુરિમબુદ્ધાનમ્પિ ગુણનિદ્દેસાદિવસેન, પાથિકસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૩.૧.૪) તિત્થિયે મદ્દિત્વા અપ્પટિવત્તિયસીહનાદનદનાદિવસેન, અનુત્તરિયસુત્તાદીસુ વિસેસતો બુદ્ધગુણવિભાવનેન રતનત્તયે સાતિસયં સદ્ધં આવહતીતિ.

એવં સંવણ્ણેતબ્બધમ્મસ્સ અભિત્થવનમ્પિ કત્વા ઇદાનિ સંવણ્ણનાય સમ્પતિ વક્ખમાનાય આગમનવિસુદ્ધિં દસ્સેતું ‘‘અત્થપ્પકાસનત્થ’’ન્તિઆદિમાહ. ઇમાય હિ ગાથાય સઙ્ગીતિત્તયમારુળ્હદીઘાગમટ્ઠકથાતોવ સીહળભાસામત્તં વિના અયં વક્ખમાનસંવણ્ણના આગતા, નાઞ્ઞતો, તદેવ કારણં કત્વા વત્તબ્બા, નાઞ્ઞન્તિ અત્તનો સંવણ્ણનાય આગમનવિસુદ્ધિં દસ્સેતિ. અપરો નયો – પરમનિપુણગમ્ભીરં બુદ્ધવિસયમાગમવરં અત્તનો બલેનેવ વણ્ણયિસ્સામીતિ અઞ્ઞેહિ વત્તુમ્પિ અસક્કુણેય્યત્તા સંવણ્ણનાનિસ્સયં દસ્સેતુમાહ ‘‘અત્થપ્પકાસનત્થ’’ન્તિઆદિ. ઇમાય હિ પુબ્બાચરિયાનુભાવં નિસ્સાયેવ તસ્સ અત્થં વણ્ણયિસ્સામીતિ અત્તનો સંવણ્ણનાનિસ્સયં દસ્સેતિ. તત્થ ‘‘અત્થપ્પકાસનત્થ’’ન્તિ પાઠત્થો, સભાવત્થો, ઞેય્યત્થો, પાઠાનુરૂપત્થો, તદનુરૂપત્થો, સાવસેસત્થો, નિવરસેસત્થો, નીતત્થો, નેય્યત્થોતિઆદિના અનેકપ્પકારસ્સ અત્થસ્સ પકાસનત્થાય, પકાસનાય વા. ગાથાબન્ધસમ્પત્તિયા દ્વિભાવો. અત્થો કથીયતિ એતાયાતિ અત્થકથા, સાયેવ અટ્ઠકથા ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા યથા ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭; ૨.૮), અયઞ્ચ સસઞ્ઞોગવિધિ અરિયાજાતિભાવતો. અક્ખરચિન્તકાપિ હિ ‘‘તથાનંટ્ઠ યુગ’’ન્તિ લક્ખણં વત્વા ઇદમેવુદાહરન્તિ.

યાય’ત્થમભિવણ્ણેન્તિ, બ્યઞ્જનત્થપદાનુગં;

નિદાનવત્થુસમ્બન્ધં, એસા અટ્ઠકથા મતા.

આદિતોતિઆદિમ્હિ પઠમસઙ્ગીતિયં. છળભિઞ્ઞતાય પરમેન ચિત્તવસીભાવેન સમન્નાગતત્તા, ઝાનાદીસુ પઞ્ચવસિતા સબ્ભાવતો ચ વસિનો, થેરા મહાકસ્સપાદયો, તેસં સતેહિ પઞ્ચહિ.યા સઙ્ગીતાતિ યા અટ્ઠકથા અત્થં પકાસેતું યુત્તટ્ઠાને ‘‘અયમેતસ્સ અત્થો, અયમેતસ્સ અત્થો’’તિ સઙ્ગહેત્વા વુત્તા. અનુસઙ્ગીતા ચ પચ્છાપીતિ ન કેવલં પઠમસઙ્ગીતિયમેવ, અથ ખો પચ્છા દુતિયતતિયસઙ્ગીતીસુપિ. ન ચ પઞ્ચહિ વસિસતેહિ આદિતો સઙ્ગીતાયેવ, અપિ તુ યસત્થેરાદીહિ અનુસઙ્ગીતા ચાતિ સહ સમુચ્ચયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સમુચ્ચયદ્વયઞ્હિ પચ્ચેકં કિરિયાકાલં સમુચ્ચિનોતિ.

અથ પોરાણટ્ઠકથાય વિજ્જમાનાય કિમેતાય અધુના પુન કતાય સંવણ્ણનાયાતિ પુનરુત્તિયા, નિરત્થકતાય ચ દોસં સમનુસ્સરિત્વા તં પરિહરન્તો ‘‘સીહળદીપ’’ન્તિઆદિમાહ. તં પરિહરણેનેવ હિ ઇમિસ્સા સંવણ્ણનાય નિમિત્તં દસ્સેતિ. તત્થ સીહં લાતિ ગણ્હાતીતિ સીહળો લ-કારસ્સ ળ-કારં કત્વા યથા ‘‘ગરુળો’’તિ. તસ્મિં વંસે આદિપુરિસો સીહકુમારો, તબ્બંસજાતા પન તમ્બપણ્ણિદીપે ખત્તિયા, સબ્બેપિ ચ જના તદ્ધિતવસેન, સદિસવોહારેન વા સીહળા, તેસં નિવાસદીપોપિ તદ્ધિતવસેન, ઠાનીનામેન વા ‘‘સીહળો’’તિ વેદિતબ્બો. જલમજ્ઝે દિપ્પતિ, દ્વિધા વા આપો એત્થ સન્દતીતિ દિપો, સોયેવ દીપો, ભેદાપેક્ખાય તેસં દીપોતિ તથા. પનસદ્દો અરુચિસંસૂચને, તેન કામઞ્ચ સા સઙ્ગીતિત્તયમારુળ્હા, તથાપિ પુન એવંભૂતાતિ અરુચિયભાવં સંસૂચેતિ. તદત્થસમ્બન્ધતાય પન પુરિમગાથાય ‘‘કામઞ્ચ સઙ્ગીતા અનુસઙ્ગીતા ચા’’તિ સાનુગ્ગહત્થયોજના સમ્ભવતિ. અઞ્ઞત્થાપિ હિ તથા દિસ્સતીતિ. આભતાતિ જમ્બુદીપતો આનીતા. અથાતિ સઙ્ગીતિકાલતો પચ્છા, એવં સતિ આભતપદેન સમ્બન્ધો. અથાતિ વા મહામહિન્દત્થેરેનાભતકાલતો પચ્છા, એવં સતિ ઠપિતપદેન સમ્બન્ધો. સા હિ ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ પઠમં તીણિ પિટકાનિ સઙ્ગાયિત્વા તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાનુરૂપેનેવ વાચનામગ્ગં આરોપિતત્તા તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હાયેવ, તતો પચ્છા ચ મહામહિન્દત્થેરેન તમ્બપણ્ણિદીપમાભતા, પચ્છા પન તમ્બપણ્ણિયેહિ મહાથેરેહિ નિકાયન્તરલદ્ધિસઙ્કરપરિહરણત્થં સીહળભાસાય ઠપિતાતિ. આચરિયધમ્મપાલત્થેરો પન પચ્છિમસમ્બન્ધમેવ દુદ્દસત્તા પકાસેતિ. તથા ‘‘દીપવાસીનમત્થાયા’’તિ ઇદમ્પિ ‘‘ઠપિતા’’તિ ચ ‘‘અપનેત્વા આરોપેન્તો’’તિ ચ એતેહિ પદેહિ સમ્બજ્ઝિતબ્બં. એકપદમ્પિ હિ આવુત્તિયાદિનયેહિ અનેકત્થસમ્બન્ધમુપગચ્છતિ. પુરિમસમ્બન્ધેન ચેત્થ સીહળદીપવાસીનમત્થાય નિકાયન્તરલદ્ધિસઙ્કરપરિહરણેન સીહળભાસાય ઠપિતાતિ તમ્બપણ્ણિયત્થેરેહિ ઠપનપયોજનં દસ્સેતિ. પચ્છિમસમ્બન્ધેન પન ઇમાય સંવણ્ણનાય જમ્બુદીપવાસીનં, અઞ્ઞદીપવાસીનઞ્ચ અત્થાય સીહળભાસાપનયનસ્સ, તન્તિનયાનુચ્છવિકભાસારોપનસ્સ ચ પયોજનન્તિ. મહાઇસ્સરિયત્તા મહિન્દોતિ રાજકુમારકાલે નામં, પચ્છા પન ગુણમહન્તતાય મહામહિન્દોતિ વુચ્ચતિ. સીહળભાસા નામ અનેકક્ખરેહિ એકત્થસ્સાપિ વોહરણતો પરેસં વોહરિતું અતિદુક્કરા કઞ્ચુકસદિસા સીહળાનં સમુદાચિણ્ણા ભાસા.

એવં હોતુ પોરાણટ્ઠકથાય, અધુના કરિયમાના પન અટ્ઠકથા કથં કરીયતીતિ અનુયોગે સતિ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય કરણપ્પકારં દસ્સેતુમાહ ‘‘અપનેત્વાના’’તિઆદિ. તત્થ તતો મૂલટ્ઠકથાતો સીહળભાસં અપનેત્વા પોત્થકે અનારોપિતભાવેન નિરઙ્કરિત્વાતિ સમ્બન્ધો, એતેન અયં વક્ખમાના અટ્ઠકથા સઙ્ગીતિત્તયમારોપિતાય મૂલટ્ઠકથાય સીહળભાસાપનયનમત્તમઞ્ઞત્ર અત્થતો સંસન્દતિ ચેવ સમેતિ ચ યથા ‘‘ગઙ્ગોદકેન યમુનોદક’’ન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘મનોરમ’’ મિચ્ચાદીનિ ‘‘ભાસ’’ન્તિ એતસ્સ સભાવનિરુત્તિભાવદીપકાનિ વિસેસનાનિ. સભાવનિરુત્તિભાવેન હિ પણ્ડિતાનં મનં રમયતીતિ મનોરમા. તનોતિ અત્થમેતાય, તનીયતિ વા અત્થવસેન વિવરીયતિ, વટ્ટતો વા સત્તે તારેતિ, નાનાત્થવિસયં વા કઙ્ખં તરન્તિ એતાયાતિ તન્તિ, પાળિ. તસ્સા નયસઙ્ખાતાય ગતિયા છવિં છાયં અનુગતાતિ તન્તિનયાનુચ્છવિકા. અસભાવનિરુત્તિભાસન્તરસંકિણ્ણદોસવિરહિતતાય વિગતદોસા, તાદિસં સભાવનિરુત્તિભૂતં –

‘‘સા માગધી મૂલભાસા, નરા યાયા’દિકપ્પિકા;

બ્રહ્માનો ચસ્સુતાલાપા, સમ્બુદ્ધા ચાપિ ભાસરે’’તિ. –

વુત્તં પાળિગતિભાસં પોત્થકે લિખનવસેન આરોપેન્તોતિ અત્થો, ઇમિના સદ્દદોસાભાવમાહ.

સમયં અવિલોમેન્તોતિ સિદ્ધન્તમવિરોધેન્તો, ઇમિના પન અત્થદોસાભાવમાહ. અવિરુદ્ધત્તા એવ હિ તે થેરવાદાપિ ઇધ પકાસયિસ્સન્તિ. કેસં પન સમયન્તિ આહ ‘‘થેરાન’’ન્તિઆદિ, એતેન રાહુલાચરિયાદીનં જેતવનવાસીઅભયગિરિવાસીનિકાયાનં સમયં નિવત્તેતિ. થિરેહિ સીલસુતઝાનવિમુત્તિસઙ્ખાતેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતાતિ થેરા. યથાહ ‘‘ચત્તારોમે ભિક્ખવે થેરકરણા ધમ્મા. કતમે ચત્તારો? ઇધ ભિક્ખવે ભિક્ખુ સીલવા હોતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૨૨). અપિચ સચ્ચધમ્માદીહિ થિરકરણેહિ સમન્નાગતત્તા થેરા. યથાહ ધમ્મરાજા ધમ્મપદે –

‘‘યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચ, અહિંસા સંયમો દમો;

સ વે વન્તમલો ધીરો, ‘થેરો’ઇતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૬૦);

તેસં. મહાકસ્સપત્થેરાદીહિ આગતા આચરિયપરમ્પરા થેરવંસો, તપ્પરિયાપન્ના હુત્વા આગમાધિગમસમ્પન્નત્તા પઞ્ઞાપજ્જોતેન તસ્સ સમુજ્જલનતો તં પકારેન દીપેન્તિ, તસ્મિં વા પદીપસદિસાતિ થેરવંસપદિપા. વિવિધેન આકારેન નિચ્છીયતીતિ વિનિચ્છયો, ગણ્ઠિટ્ઠાનેસુ ખીલમદ્દનાકારેન પવત્તા વિમતિચ્છેદનીકથા, સુટ્ઠુ નિપુણો સણ્હો વિનિચ્છયો એતેસન્તિ સુનિપુણવિનિચ્છયા. અથ વા વિનિચ્છિનોતીતિ વિનિચ્છયો, યથાવુત્તવિસયં ઞાણં, સુટ્ઠુ નિપુણો છેકો વિનિચ્છયો એતેસન્તિ સુનિપુણવિનિચ્છયા. મહામેઘવને ઠિતો વિહારો મહાવિહારો, યો સત્થુ મહાબોધિના વિરોચતિ, તસ્મિં વસનસીલા મહાવિહારવાસિનો, તાદિસાનં સમયં અવિલોમેન્તોતિ અત્થો, એતેન મહાકસ્સપાદિથેરપરમ્પરાગતો, તતોયેવ અવિપરિતો સણ્હસુખુમો વિનિચ્છયોતિ મહાવિહારવાસીનં સમયસ્સ પમાણભૂતતં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન દસ્સેતિ.

હિત્વા પુનપ્પુનભતમત્થન્તિ એકત્થ વુતમ્પિ પુન અઞ્ઞત્થ આભતમત્થં પુનરુત્તિભાવતો, ગન્થગરુકભાવતો ચ ચજિત્વા તસ્સ આગમવરસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામીતિ અત્થો.

એવં કરણપ્પકારમ્પિ દસ્સેત્વા ‘‘દીપવાસીનમત્થાયા’’તિ વુત્તપ્પયોજનતો અઞ્ઞમ્પિ સંવણ્ણનાય પયોજનં દસ્સેતું ‘‘સુજનસ્સ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુજનસ્સ ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, તેન ન કેવલં જમ્બુદીપવાસીનમેવ અત્થાય, અથ ખો સાધુજનતોસનત્થઞ્ચાતિ સમુચ્ચિનોતિ. તેનેવ ચ તમ્બપણ્ણિદીપવાસીનમ્પિ અત્થાયાતિ અયમત્થો સિદ્ધો હોતિ ઉગ્ગહણાદિસુકરતાય તેસમ્પિ બહૂપકારત્તા. ચિરટ્ઠિતત્થઞ્ચાતિ એત્થાપિ ચ-સદ્દો ન કેવલં તદુભયત્થમેવ, અપિ તુ તિવિધસ્સાપિ સાસનધમ્મસ્સ, પરિયત્તિધમ્મસ્સ વા પઞ્ચવસ્સસહસ્સપરિમાણં ચિરકાલં ઠિતત્થઞ્ચાતિ સમુચ્ચયત્થમેવ દસ્સેતિ. પરિયત્તિધમ્મસ્સ હિ ઠિતિયા પટિપત્તિધમ્મપટિવેધધમ્માનમ્પિ ઠિતિ હોતિ તસ્સેવ તેસં મૂલભાવતો. પરિયત્તિધમ્મો પન સુનિક્ખિત્તેન પદબ્યઞ્જનેન, તદત્થેન ચ ચિરં સમ્મા પતિટ્ઠાતિ, સંવણ્ણનાય ચ પદબ્યઞ્જનં અવિપરીતં સુનિક્ખિત્તં, તદત્થોપિ અવિપરીતો સુનિક્ખિત્તો હોતિ, તસ્મા સંવણ્ણનાય અવિપરીતસ્સ પદબ્યઞ્જનસ્સ, તદત્થસ્સ ચ સુનિક્ખિત્તસ્સ ઉપાયભાવમુપાદાય વુત્તં ‘‘ચિરટ્ઠિતત્થઞ્ચ ધમ્મસ્સા’’તિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘દ્વેમે ભિક્ખવે ધમ્મા સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા અસમ્મોસાય અનન્તરધાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે દ્વે? સુનિક્ખિત્તઞ્ચ પદબ્યઞ્જનં, અત્થો ચ સુનીતો, ઇમે ખો…પે… સંવત્તન્તી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૨.૨૧).

એવં પયોજનમ્પિ દસ્સેત્વા વક્ખમાનાય સંવણ્ણનાય મહત્તપરિચ્ચાગેન ગન્થગરુકભાવં પરિહરિતુમાહ ‘‘સીલકથા’’તિઆદિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘ન તં વિચરયિસ્સામી’’તિ. અપરો નયો – યદટ્ઠકથં કત્તુકામો, તદેકદેસભાવેન વિસુદ્ધિમગ્ગો ગહેતબ્બોતિ કથિકાનં ઉપદેસં કરોન્તો તત્થ વિચારિતધમ્મે ઉદ્દેસવસેન દસ્સેતુમાહ ‘‘સીલકથા’’તિઆદિ. તત્થ સીલકથાતિ ચારિત્તવારિત્તાદિવસેન સીલવિત્થારકથા. ધુતધમ્માતિ પિણ્ડપાતિકઙ્ગાદયો તેરસ કિલેસધુનનકધમ્મા. કમ્મટ્ઠાનાનીતિ ભાવનાસઙ્ખાતસ્સ યોગકમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનત્તા કમ્મટ્ઠાનનામાનિ ધમ્મજાતાનિ. તાનિ પન પાળિયમાગતાનિ અટ્ઠતિં સેવ ન ગહેતબ્બાનિ, અથ ખો અટ્ઠકથાયમાગતાનિપિ દ્વેતિ ઞાપેતું ‘‘સબ્બાનિપી’’તિ વુત્તં. ચરિ યાવિધાનસહિતોતિ રાગચરિતાદીનં સભાવાદિવિધાનેન સહ પવત્તો, ઇદં પન ‘‘ઝાનસમાપત્તિવિત્થારો’’તિ ઇમસ્સ વિસેસનં. એત્થ ચ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ ઝાનં, અરૂપાવચરજ્ઝાનાનિ સમાપત્તિ. તદુભયમ્પિ વા પટિલદ્ધમત્તં ઝાનં, સમાપજ્જનવસીભાવપ્પત્તં સમાપત્તિ. અપિચ તદપિ ઉભયં ઝાનમેવ, ફલસમાપત્તિનિરોધસમાપત્તિયો પન સમાપત્તિ, તાસં વિત્થારોતિ અત્થો.

લોકિયલોકુત્તરભેદાનં છન્નમ્પિ અભિઞ્ઞાનં ગહણત્થં ‘‘સબ્બા ચ અભિઞ્ઞાયો’’તિ વુત્તં. ઞાણવિભઙ્ગાદીસુ (વિભ. ૭૫૧) આગતનયેન એકવિધાદિના ભેદેન પઞ્ઞાય સઙ્કલયિત્વા સમ્પિણ્ડેત્વા, ગણેત્વા વા વિનિચ્છયનં પઞ્ઞાસઙ્કલનવિનિચ્છયો. અરિયાનીતિ બુદ્ધાદીહિ અરિયેહિ પટિવિજ્ઝિતબ્બત્તા, અરિયભાવસાધકત્તા વા અરિયાનિ ઉત્તરપદલોપેન. અવિતથભાવેન વા અરણીયત્તા, અવગન્તબ્બત્તા અરિયાનિ, ‘‘સચ્ચાની’’તિમસ્સ વિસેસનં.

હેતાદિપચ્ચયધમ્માનં હેતુપચ્ચયાદિભાવેન પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનમુપકારકતા પચ્ચયાકારો, તસ્સ દેસના તથા, પટિચ્ચસમુપ્પાદકથાતિ અત્થો. સા પન નિકાયન્તરલદ્ધિસઙ્કરરહિતતાય સુટ્ઠુ પરિસુદ્ધા, ઘનવિનિબ્ભોગસ્સ ચ સુદુક્કરતાય નિપુણા, એકત્તાદિનયસહિતા ચ તત્થ વિચારિતાતિ આહ ‘‘સુપરિસુદ્ધનિપુણનયા’’તિ. પદત્તયમ્પિ હેતં પચ્ચયાકારદેસનાય વિસેસનં. પટિસમ્ભિદાદીસુ આગતનયં અવિસ્સજ્જિત્વાવ વિચારિતત્તા અવિમુત્તો તન્તિમગ્ગો યસ્સાતિ અવિમુત્તતન્તિ મગ્ગા. મગ્ગોતિ ચેત્થ પાળિસઙ્ખાતો ઉપાયો તંતદત્થાનં અવબોધસ્સ, સચ્ચપટિવેધસ્સ વા ઉપાયભાવતો. પબન્ધો વા દીઘભાવેન પકતિમગ્ગસદિસત્તા, ઇદં પન ‘‘વિપસ્સના, ભાવના’’તિ પદદ્વયસ્સ વિસેસનં.

ઇતિ પન સબ્બન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પરિસમાપને યથાઉદ્દિટ્ઠઉદ્દેસસ્સ પરિનિટ્ઠિતત્તા, એત્તકં સબ્બન્તિ અત્થો. પનાતિ વચનાલઙ્કારમત્તં વિસું અત્થાભાવતો. પદત્થસંકિણ્ણસ્સ, વત્તબ્બસ્સ ચ અવુત્તસ્સ અવસેસસ્સ અભાવતો સુવિઞ્ઞેય્યભાવેન સુપરિસુદ્ધં, ‘‘સબ્બ’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો, ભાવનપુંસકં વા એતં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ ઇમિના સમ્બજ્ઝનતો. ભિય્યોતિ અતિરેકં, અતિવિત્થારન્તિ અત્થો, એતેન પદત્થમત્તમેવ વિચારયિસ્સામીતિ દસ્સેતિ. એતં સબ્બં ઇધ અટ્ઠકથાય ન વિચારયિસ્સામિ પુનરુત્તિભાવતો, ગન્થગરુકભાવતો ચાતિ અધિપ્પાયો. વિચરયિસ્સામીતિ ચ ગાથાભાવતો ન વુદ્ધિભાવોતિ દટ્ઠબ્બં.

એવમ્પિ એસ વિસુદ્ધિમગ્ગો આગમાનમત્થં ન પકાસેય્ય, અથ સબ્બોપેસો ઇધ વિચારિતબ્બોયેવાતિ ચોદનાય તથા અવિચારણસ્સ એકન્તકારણં નિદ્ધારેત્વા તં પરિહરન્તો ‘‘મજ્ઝે વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિઆદિમાહ. તત્થ મજ્ઝેતિ ખુદ્દકતો અઞ્ઞેસં ચતુન્નમ્પિ આગમાનં અબ્ભન્તરે. હિ-સદ્દો કારણે, તેન યથાવુત્તં કારણં જોતેતિ. તત્થાતિ તેસુ ચતૂસુ આગમેસુ. યથાભાસિતન્તિ ભગવતા યં યં દેસિતં, દેસિતાનુરૂપં વા. અપિ ચ સંવણ્ણકેહિ સંવણ્ણનાવસેન યં યં ભાસિતં, ભાસિતાનુરૂપન્તિપિ અત્થો. ઇચ્ચેવાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દેન યથાવુત્તં કારણં નિદસ્સેતિ, ઇમિનાવ કારણેન, ઇદમેવ વા કારણં મનસિ સન્નિધાયાતિ અત્થો. કતોતિ એત્થાપિ ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગો એસા’’તિ પદં કમ્મભાવેન સમ્બજ્ઝતિ આવુત્તિયાદિનયેનાતિ દટ્ઠબ્બં. તમ્પીતિ તં વિસુદ્ધિમગ્ગમ્પિ ઞાણેન ગહેત્વાન. એતાયાતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા નામ એતાય અટ્ઠકથાય. એત્થ ચ ‘‘મજ્ઝે ઠત્વા’’તિ એતેન મજ્ઝત્તભાવદીપનેન વિસેસતો ચતુન્નમ્પિ આગમાનં સાધારણટ્ઠકથા વિસુદ્ધિમગ્ગો, ન સુમઙ્ગલવિલાસિનીઆદયો વિય અસાધારણટ્ઠકથાતિ દસ્સેતિ. અવિસેસતો પન વિનયાભિધમ્માનમ્પિ યથારહં સાધારણટ્ઠકથા હોતિયેવ, તેહિ સમ્મિસ્સતાય ચ તદવસેસસ્સ ખુદ્દકાગમસ્સ વિસેસતો સાધારણા સમાનાપિ તં ઠપેત્વા ચતુન્નમેવ આગમાનં સાધારણાત્વેવ વુત્તાતિ.

ઇતિ સોળસગાથાવણ્ણના.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદાનકથાવણ્ણના

એવં યથાવુત્તેન વિવિધેન નયેન પણામાદિકં પકરણારમ્ભવિધાનં કત્વા ઇદાનિ વિભાગવન્તાનં સભાવવિભાવનં વિભાગદસ્સનવસેનેવ સુવિભાવિતં, સુવિઞ્ઞાપિતઞ્ચ હોતીતિ પઠમં તાવ વગ્ગસુત્તવસેન વિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્થ દીઘાગમો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘દીઘસ્સ આગમવરસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ યદિદં વુત્તં, તસ્મિં વચને. ‘‘યસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞાતં, સો દીઘાગમો નામ વગ્ગસુત્તવસેન એવં વેદિતબ્બો, એવં વિભાગોતિ વા અત્થો. અથ વા તત્થાતિ ‘‘દીઘાગમનિસ્સિત’’ન્તિ યં વુત્તં, એતસ્મિં વચને. યો દીઘાગમો વુત્તો, સો દીઘાગમો નામ વગ્ગસુત્તવસેન. એવં વિભજિતબ્બો, એદિસોતિ વા અત્થો. ‘‘દીઘસ્સા’’તિઆદિના હિ વુત્તં દૂરવચનં તં-સદ્દેન પટિનિદ્દિસતિ વિય ‘‘દીઘાગમનિસ્સિત’’ન્તિ વુત્તં આસન્નવચનમ્પિ તં-સદ્દેન પટિનિદ્દિસતિ અત્તનો બુદ્ધિયં પરમ્મુખં વિય પરિવત્તમાનં હુત્વા પવત્તનતો. એદિસેસુ હિ ઠાનેસુ અત્તનો બુદ્ધિયં સમ્મુખં વા પરમ્મુખં વા પરિવત્તમાનં યથા તથા વા પટિનિદ્દિસિતું વટ્ટતિ સદ્દમત્તપટિનિદ્દેસેન અત્થસ્સાવિરોધનતો. વગ્ગસુત્તાદીનં નિબ્બચનં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. તયો વગ્ગા યસ્સાતિ તિવગ્ગો. ચતુત્તિંસ સુત્તાનિ એત્થ સઙ્ગય્હન્તિ, તેસં વા સઙ્ગહો ગણના એત્થાતિ ચતુત્તિંસસુત્તસઙ્ગહો.

અત્તનો સંવણ્ણનાય પઠમસઙ્ગીતિયં નિક્ખિત્તાનુક્કમેનેવ પવત્તભાવં દસ્સેતું ‘‘તસ્સ…પે… નિદાનમાદી’’તિ વુત્તં. આદિભાવો હેત્થ સઙ્ગીતિક્કમેનેવ વેદિતબ્બો. કસ્મા પન ચતૂસુ આગમેસુ દીઘાગમો પઠમં સઙ્ગીતો, તત્થ ચ સીલક્ખન્ધવગ્ગો પઠમં નિક્ખિત્તો, તસ્મિઞ્ચ બ્રહ્મજાલસુત્તં, તત્થાપિ નિદાનન્તિ? નાયમનુયોગો કત્થચિપિ ન પવત્તતિ સબ્બત્થેવ વચનક્કમમત્તં પટિચ્ચ અનુયુઞ્જિતબ્બતો. અપિચ સદ્ધાવહગુણત્તા દીઘાગમોવ પઠમં સઙ્ગીતો. સદ્ધા હિ કુસલધમ્માનં બીજં. યથાહ ‘‘સદ્ધા બીજં તપો વુટ્ઠી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૯૭; સુ. નિ. ૭૭). સદ્ધાવહગુણતા ચસ્સ હેટ્ઠા દસ્સિતાયેવ. કિઞ્ચ ભિય્યો – કતિપયસુત્તસઙ્ગહતાય ચેવ અપ્પપરિમાણતાય ચ ઉગ્ગહણધારણાદિસુખતો પઠમં સઙ્ગીતો. તથા હેસ ચતુત્તિંસસુત્તસઙ્ગહો, ચતુસટ્ઠિભાણવારપરિમાણો ચ. સીલકથાબાહુલ્લતો પન સીલક્ખન્ધવગ્ગો પઠમં નિક્ખિત્તો. સીલઞ્હિ સાસનસ્સ આદિ સીલપતિટ્ઠાનત્તા સબ્બગુણાનં. તેનેવાહ ‘‘તસ્મા તિહ ત્વં ભિક્ખુ આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૪૬૯). સીલક્ખન્ધકથાબાહુલ્લતો હિ સો ‘‘સીલક્ખન્ધવગ્ગો’’તિ વુત્તો. દિટ્ઠિવિનિવેઠનકથાભાવતો પન સુત્તન્તપિટકસ્સ નિરવસેસદિટ્ઠિવિભજનં બ્રહ્મજાલસુત્તં પઠમં નિક્ખિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તેપિટકે હિ બુદ્ધવચને બ્રહ્મજાલસદિસં દિટ્ઠિગતાનિ નિગ્ગુમ્બં નિજ્જટં કત્વા વિભત્તસુત્તં નત્થિ. નિદાનં પન પઠમસઙ્ગીતિયં મહાકસ્સપત્થેરેન પુટ્ઠેન આયસ્મતા આનન્દેન દેસકાલાદિનિદસ્સનત્થં પઠમં નિક્ખિત્તન્તિ. તેનાહ ‘‘બ્રહ્મજાલસ્સાપી’’તિઆદિ. તત્થ ચ ‘‘આયસ્મતા’’તિઆદિના દેસકં નિયમેતિ, પઠમસઙ્ગીતિકાલેતિ પન કાલન્તિ, અયમત્થો ઉપરિ આવિ ભવિસ્સતિ.

પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના