૮. મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણના

અચેલકસ્સપવત્થુવણ્ણના

૩૮૧. એવં જાલિયસુત્તં સંવણ્ણેત્વા ઇદાનિ મહાસીહનાદસુત્તં સંવણ્ણેન્તો યથાનુપુબ્બં સંવણ્ણનોકાસસ્સ પત્તભાવં વિભાવેતું, જાલિયસુત્તસ્સાનન્તરં સઙ્ગીતસ્સ સુત્તસ્સ મહાસીહનાદસુત્તભાવં વા પકાસેતું ‘‘એવં મે સુતં…પે… ઉરુઞ્ઞાયં વિહરતીતિ મહાસીહનાદસુત્ત’’ન્તિ આહ. એતદેવ નામન્તિ યસ્મિં રટ્ઠે તં નગરં, તસ્સ રટ્ઠસ્સપિ યસ્મિં નગરે ભગવા વિહાસિ, તસ્સ નગરસ્સપિ ‘‘ઉરુઞ્ઞા’’ત્વેવ નામં, તસ્મા ઉરુઞ્ઞાયન્તિ ઉરુઞ્ઞાનામજનપદે ઉરુઞ્ઞાનામનગરેતિ આવુત્તિઆદિનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમિના ઇમમત્થં દસ્સેતિ – ન સબ્બત્થ નિયતપુલ્લિઙ્ગપુથુવચનાવ જનપદવાચી સદ્દા, કત્થચિ અનિયતપુલ્લિઙ્ગપુથુવચનાપિ યથા ‘‘આળવિયં વિહરતી’’તિ (પાચિ. ૮૪, ૮૯) કેચિ જનપદમેવત્થં વદન્તિ, તં અપનેતું ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ વુત્તં. રમણીયોતિ મનોહરભૂમિભાગતાય, છાયૂદકસમ્પત્તિયા, જનવિવિત્તતાય ચ મનોરમો. મિગાનં અભયં દેતિ એત્થાતિ મિગદાયો. તેનાહ ‘‘સો’’તિઆદિ. ચેલં વત્થં, તં નત્થિ અસ્સાતિ અચેલોતિ વુત્તં ‘‘નગ્ગપરિબ્બાજકો’’તિ. નામન્તિ ગોત્તનામં. તપનં સન્તપનં કાયસ્સ ખેદનં તપો, સો એતસ્સ અત્થીતિ તપસ્સી. યસ્મા તથાભૂતો તપં નિસ્સિતો, તપો ચ તં નિસ્સિતો હોતિ, તસ્મા ‘‘તપનિસ્સિતક’’ન્તિ આહ. મુત્તાચારાદીતિ એત્થ આદિસદ્દેન પરતો પાળિય (દી. નિ. ૧.૩૯૭) માગતા હત્થાપલેખનાદયો સઙ્ગહિતા. લૂખં ફરુસં સાધુસમ્મતાચારવિરહતો અપસાદનીયં આજીવતિ વત્તતીતિ લૂખાજીવીતિ અટ્ઠકથામુત્તકનયો. ઉપ્પણ્ડેતીતિ ઉહસનવસેન પરિભાસતિ. ઉપવદતીતિ અવઞ્ઞાપુબ્બકં અપવદતિ. તેન વુત્તં ‘‘હીળેતિ વમ્ભેતી’’તિ. ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ વિય ધમ્મસદ્દો હેતુપરિયાયોતિ આહ ‘‘કારણસ્સ અનુકારણ’’ન્તિ. તથાવુત્તસદ્દત્થોયેવેત્થ કારણસદ્દસ્સ હેતુભાવતો. અત્થવસા પયુત્તો હિ સદ્દપયોગો. સોયેવ ચ સદ્દત્થો પરેહિ વુચ્ચમાનો અનુકારણં તદનુરૂપં તસ્સદિસં વા તતો પચ્છા વા વુત્તકારણભાવતો. પરેહીતિ યેસં તુમ્હેહિ ઇદં વુત્તં, તેહિ પરેહિ. વુત્તકારણેનાતિ યથા તેહિ વુત્તં, તથા ચે તુમ્હેહિ ન વુત્તં, એવં સતિ તેહિ વુત્તકારણેન સકારણો હુત્વા તુમ્હાકં વાદો વા તતો પરં તસ્સ અનુવાદો વા કોચિ અપ્પમત્તકોપિ વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બં કારણં ઠાનં નાગચ્છેય્ય, કિમેવં નાગચ્છતીતિ યોજના. ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિઆદિના તદેવત્થં સઙ્ખેપતો દસ્સેતિ.

૩૮૨. ઇદાનિ યં વિભજ્જવાદં સન્ધાય ભગવતા ‘‘ન મેતે વુત્તવાદિનો’’તિ સઙ્ખેપેન વત્વા તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘ઇધાહં કસ્સપા’’તિઆદિ વુત્તં, તં વિભાગેન દસ્સેન્તો ‘‘ઇધેકચ્ચો’’તિઆદિમાહ. ભગવા હિ નિરત્થકં અનુપસમસંવત્તનિકં કાયકિલમથં ‘‘અત્તકિલમથાનુયોગો દુક્ખો અનરિયો અનત્થસંહિતો’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩). ગરહતિ, સાત્થકં પન ઉપસમસંવત્તનિકં કાયકિલમથં ‘‘આરઞ્ઞિકો હોતિ, પંસુકૂલિકો હોતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૫.૧૮૧, ૧૮૨; પરિ. ૩૨૫) વણ્ણેતિ. અપ્પપુઞ્ઞતાયાતિ અપુઞ્ઞતાય. અપ્પસદ્દો ચેત્થ ‘‘દ્વત્તિછદનસ્સ પરિયાયં અપ્પહરિતે ઠિતેન અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૧૩૫) વિય અભાવત્થો. મિચ્છાદિટ્ઠિભાવતો કમ્મફલં પટિક્ખિપન્તેન ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૭૧; મ. નિ. ૧.૪૪૫; ૨.૯૪, ૨૨૫; ૩.૯૧, ૧૧૬, ૧૩૬; સં. નિ. ૩.૨૧૦; અ. નિ. ૩.૧૧૮; ૧૦.૧૭૬; ધ. સ. ૧૨૨૧; વિભ. ૯૦૭) મિચ્છાદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા જીવિતવુત્તિહેતુ તથા તથા દુચ્ચરિતપૂરણં સન્ધાય ‘‘તીણિ દુચ્ચરિતાનિ પૂરેત્વા’’તિ વુત્તં.

ભિય્યોસોમત્તાયાતિ મત્તતો અતિરેકં. ‘‘ભિય્યોસો’’તિ હિ ઇદં ભિય્યોસદ્દેન સમાનત્થં નેપાતિકં. અનેસનવસેનાતિ કોહઞ્ઞે ઠત્વા અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાય યથા તથા તપં કત્વા અનેસિતબ્બમેસનાવસેન મિચ્છાજીવેનાતિ અત્થો. યથાવુત્તનયેન જીવિતવુત્તિહેતુ તીણિ દુચ્ચરિતાનિ પૂરેત્વા.ઇમે દ્વેતિ ‘‘અપ્પપુઞ્ઞો, પુઞ્ઞવા’’તિ ચ વુત્તે દુચ્ચરિતકારિનો દ્વે પુગ્ગલે.

દુતિયનયે ઇમે દ્વેતિ ‘‘અપ્પપુઞ્ઞો, પુઞ્ઞવા’’તિ ચ વુત્તે સુચરિતકારિનો દ્વે પુગ્ગલે.

પઠમદુતિયનયેસુ વુત્તનયેનેવ તતિયચતુત્થનયેસુપિ યથાક્કમં અત્થો વેદિતબ્બો. પઠમતતિયનયેસુ ચેત્થ અહેતુકઅકિરિયવાદિનો. દુતિયચતુત્થનયેસુ પન કમ્મકિરિયવાદિનોતિ દટ્ઠબ્બં. અપ્પદુક્ખવિહારીતિ અપ્પકં દુક્ખેન વિહારી. બાહિરકાચારયુત્તોતિ સાસનાચારતો બાહિરકેન તિત્થિયાચારેન યુત્તો. અત્તાનં સુખેત્વાતિ અધમ્મિકેન અનેસનાય લદ્ધપચ્ચયનિમિત્તેન સુખેન અત્તાનં સુખેત્વા સુખં કત્વા, ‘‘સુખે ઠપેત્વા’’તિ અધુના પાઠો.

‘‘ન દાનિ મયા સદિસો અત્થી’’તિઆદિના તણ્હામાનદિટ્ઠિસઙ્ખાતાનં તિસ્સન્નં મઞ્ઞનાનં વસેન દુચ્ચરિતપૂરણમાહ. લાભસક્કારં વા ઉપ્પાદેન્તો તીણિ દુચ્ચરિતાનિ પુરેત્વાતિ સમ્બન્ધો. મિચ્છાદિટ્ઠિવસેનાતિ ‘‘નત્થિ કામેસુ દોસો’’તિ એવં પવત્તમિચ્છાદિટ્ઠિવસેન. પરિબ્બાજિકાયાતિ બાહિરપબ્બજ્જમુપગતાય તાપસદારિકાય, છન્નપરિબ્બાજિકાય ચ. ‘‘અપરો’’તિ એત્થાપિ હિ ‘‘તાપસો વા છન્નપરિબ્બાજકો વા’’તિ અધિકારો. દહરાયાતિ તરુણાય. મુદુકાયાતિ સુખુમાલાય. લોમસાયાતિ તનુતમ્બલોમતાય અપ્પલોમવતિયા. લોમં એતિસ્સા અત્થીતિ લોમસા. લિઙ્ગત્તયેપિ હિ સ-પચ્ચયેન પદસિદ્ધિમિચ્છન્તિ સદ્દવિદૂ. કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ. પાતબ્બતન્તિ પરિભુઞ્જિતબ્બં. પરિભોગત્થો હેત્થ પા-સદ્દો, તબ્બસદ્દો ચ ભાવસાધનો. તા-સદ્દો પન સકત્થે યથા ‘‘દેવતા’’તિ, પાતબ્બતન્તિ વા પરિભુઞ્જનકતં, કત્તુસાધનો ચેત્થ તબ્બસદ્દો યથા ઉપરિપણ્ણાસકે પઞ્ચત્તયસુત્તે ‘‘યે હિ કેચિ ભિક્ખવે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બસઙ્ખારમત્તેન એતસ્સ આયતનસ્સ ઉપસમ્પદં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૪) તથા હિ તદટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાતબ્બં, દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતમત્તેન પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞાપવત્તિમત્તેનાતિ અયઞ્હિ એત્થ અત્થો’’તિ, (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૪) તટ્ટીકાયઞ્ચ ‘‘યથા નિય્યન્તીતિ નિય્યાનિકાતિ બહુલં વચનતો કત્તુસાધનો નિય્યાનિકસદ્દો, એવં ઇધ વિઞ્ઞાતબ્બસદ્દોતિ આહ ‘વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાતબ્બ’ન્તિ,’’ તા-સદ્દો પન ભાવે. અસ્સાદિયમાનપક્ખે ઠિતો કિલેસકામોપિ વત્થુકામપરિયાપન્નોયેવ, તસ્મા તેસુ યથારુચિ પરિભુઞ્જન્તોતિ અત્થો.

ઇદન્તિ નયચતુક્કવસેન વુત્તં અત્થપ્પભેદવિભજનં. ‘‘તિત્થિયવસેન આગતં અટ્ઠકથાયં તથા વિભત્તત્તા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૩૮૨) આચરિયેન વુત્તં, તથાયેવ પન પાળિયમ્પિ વિભત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સાસનેપીતિ ઇમસ્મિં સાસનેપિ.

કથં લબ્ભતીતિ આહ ‘‘એકચ્ચો હી’’તિઆદિ. યસ્મા ન લભતિ, તસ્મા અનેસનં કત્વાતિઆદિના યોજેતબ્બં. અરહત્તં વા અત્તનિ અસન્તં ‘‘અત્થિ મે’’તિ યથારુતં પટિજાનિત્વા. સામન્તજપ્પનપચ્ચયપટિસેવનઇરિયાપથસન્નિસ્સિતસઙ્ખાતાનિ તીણિ વા કુહનવત્થૂનિ પટિસેવિત્વા.

તાદિસોવાતિ ધુતઙ્ગ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૨; થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૮૪૪ આદયો) સમાદાનવસેન લૂખાજીવી એવ. અનેસનવસેનાતિ નિદસ્સનમત્તં. ‘‘અરહત્તપટિજાનનેના’’તિઆદિપિ હિ વત્તબ્બં.

દુલ્લભસુખો ભવિસ્સામિ દુગ્ગતીસુ ઉપપત્તિયાતિ અધિપ્પાયો. અસક્કોન્તોતિ એત્થ અન્તસદ્દો ભાવલક્ખણે, અસક્કુણમાને સતીતિ અત્થો.

૩૮૩. અસુકટ્ઠાનતોતિ અસુકભવતો. આગતાતિ ઉપપત્તિવસેન ઇધાગતા. ઇદાનિ ગન્તબ્બટ્ઠાનઞ્ચાતિ ઉપપત્તિવસેનેવ આયતિં ગમિતબ્બભવઞ્ચ. તતોતિ અતીતભવતો. પુન ઉપપત્તિન્તિ આયતિં અનન્તરભવે પુન ઉપપત્તિં, તતો અનન્તરભવેપિ પુન ઉપપત્તિન્તિ પુનપ્પુનં નિબ્બત્તિં. કેન કારણેન ગરહિસ્સામીતિ એત્થ યથાભૂતમજાનન્તો ઇચ્છાદોસવસેન યં કિઞ્ચિ ગરહેય્ય, ન તથા ચાહં, અહં પન યથાભૂતં જાનન્તો સબ્બમ્પેતં કેન કારણેન ગરહિસ્સામિ, સબ્બસ્સપેતસ્સ તપસ્સ ગરહાય કારણં નત્થીતિ ઇમમધિપ્પાયં દસ્સેન્તો ‘‘ગરહિતબ્બમેવા’’તિઆદિમાહ. ભણ્ડિકન્તિ પુટભણ્ડિકં. ઉપમાપક્ખે પરિસુદ્ધતાય ધોતં, તથા અધોતઞ્ચ, ઉપમેય્યપક્ખે પન પસંસિતબ્બગુણતાય ધોતં પરિસુદ્ધં, તથા અધોતઞ્ચાતિ અત્થો. તમત્થન્તિ ગરહિતબ્બસ્સ ચેવ ગરહણં, પસંસિતબ્બસ્સ ચ પસંસનં.

૩૮૪. દિટ્ઠધમ્મિકસ્સ, સમ્પરાયિકસ્સ ચ અત્થસ્સ સાધનવસેન પવત્તિયા ગરુકત્તા ન કોચિ ન સાધૂતિ વદતિ. પઞ્ચવિધં વેરન્તિ પાણાતિપાતાદિપઞ્ચવિધવેરં. તઞ્હિ પઞ્ચવિધસ્સ સીલસ્સ પટિપક્ખભાવતો, સત્તાનં વેરહેતુતાય ચ ‘‘વેર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તતો એવ ચ તં ન કોચિ ‘‘સાધૂ’’તિ વદતિ તથા દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થાનમસાધનતો, સત્તાનં સાધુભાવસ્સ દૂસનતો ચ. ન નિરુન્ધિતબ્બન્તિ રૂપગ્ગહણે ન નિવારેતબ્બં. દસ્સનીયદસ્સનત્થો હિ ચક્ખુપટિલાભોતિ તેસમધિપ્પાયો. અયમેવ નયો સોતાદીસુપિ. યદગ્ગેન તેસં પઞ્ચદ્વારે અસંવરો સાધુ, તદગ્ગેન તત્થ સંવરો ન સાધૂતિ અધિપ્પાયો હોતીતિ આહ ‘‘પુન…પે… અસંવર’’ન્તિ.

અયમેત્થ અટ્ઠકથાતો અપરો નયો – યં તે એકચ્ચં વદન્તિ ‘‘સાધૂ’’તિ તે ‘‘એકે સમણબ્રાહ્મણા’’તિ વુત્તા તિત્થિયા યં અત્તકિલમથાનુયોગાદિં ‘‘સાધૂ’’તિ વદન્તિ, તં મયં ન ‘‘સાધૂ’’તિ વદામ. યં તે…પે… ‘‘ન સાધૂ’’તિ યં પન તે અનવજ્જપચ્ચયપરિભોગં, સુનિવત્થસુપારુતાદિસમ્માપટિપત્તિઞ્ચ ‘‘ન સાધૂ’’તિ વદન્તિ, તં મયં ‘‘સાધૂ’’તિ વદામાતિ.

ઇતિ યં પરવાદમૂલકં ચતુક્કં દસ્સિતં, તદેવ પુન સકવાદમૂલકં ચતુક્કં કત્વા દસ્સિતન્તિ વિઞ્ઞાપેતું ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યઞ્હિ કિઞ્ચિ કેનચિ સમાનં, તેનપિ તં સમાનમેવ. યઞ્ચ કિઞ્ચિ કેનચિ અસમાનં, તેનપિ તં અસમાનમેવાતિ આહ ‘‘સમાનાસમાનત’’ન્તિ. એત્થ ચ સમાનતન્તિ સમાનતામત્તં. અનવસેસતો હિ પહાતબ્બધમ્માનં પહાનં, ઉપસમ્પાદેતબ્બધમ્માનં ઉપસમ્પાદનઞ્ચ સકવાદેવ દિસ્સતિ, ન પરવાદે. તેન વુત્તં ‘‘ત્યાહં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદામી’’તિઆદિ. સકવાદપરવાદાનુરૂપં વુત્તનયેન પઞ્ચસીલાદિવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

સમનુયુઞ્જાપનકથાવણ્ણના

૩૮૫. અન્તમિતિ આણત્તિયં પઞ્ચમીઅત્તનોપદં. લદ્ધિં પુચ્છન્તોતિ ‘‘કિં સમણો ગોતમો સંકિલેસધમ્મે અનવસેસં પહાય વત્તતિ, ઉદાહુ પરે ગણાચરિયા, એત્થ તાવ અત્તનો લદ્ધિં વદેહી’’તિ એવં પટિઞ્ઞાતં સિદ્ધન્તં પુચ્છન્તો. કારણં પુચ્છન્તોતિ ‘‘સમણોવ ગોતમો સંકિલેસધમ્મે અનવસેસં પહાય વત્તતી’’તિ વુત્તે ‘‘કારણેનપિ એતમત્થં ગાહયા’’તિ એવં હેતું પુચ્છન્તો. ઉભયં પુચ્છન્તોતિ ‘‘ઇદં નામેત્થ કારણ’’ન્તિ કારણં વત્વા પટિઞ્ઞાતે અત્થે સાધિયમાને અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ કારણં સમત્થેતું સદિસાસદિસપ્પભેદં ઉપમોદાહરણદ્વયં પુચ્છન્તો. અપિચ હેતુપમોદાહરણવસેન તિલક્ખણસમ્પત્તિયા યથાપટિઞ્ઞાતે અત્થે સાધિતે સમ્મદેવ અનુ પચ્છા ભાસન્તો નિગમેન્તોપિ સમનુભાસતિ નામાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘ઉપસંહરિત્વા’’તિ પાઠસેસો. ‘‘કિં તે’’તિઆદિ ઉપસંહરણાકારદસ્સનં. દુતિયપદેપીતિ ‘‘સઙ્ઘેન વા સઙ્ઘ’’ન્તિ પદેપિ. વચનસેસં, ઉપસંહરણાકારઞ્ચ સન્ધાય ‘‘એસેવ નયો’’તિ વુત્તં.

તમત્થન્તિ તં પહાતબ્બધમ્માનં અનવસેસં પહાય વત્તનસઙ્ખાતં, સમાદાતબ્બધમ્માનં અનવસેસં સમાદાય વત્તનસઙ્ખાતઞ્ચ અત્થં. યોજેત્વાતિ અકુસલાદિપદેહિ યોજેત્વા. અકોસલ્લસમ્ભૂતાદિઅત્થેન અકુસલા ચેવ તતોયેવ અકુસલાતિ ચ સઙ્ખાતા,સઙ્ખાતસદ્દો ચેત્થ ઞાતત્થો, કોટ્ઠાસત્થો ચ યુજ્જતીતિ આહ ‘‘ઞાતા, કોટ્ઠાસં વા કત્વા ઠપિતા’’તિ, પુરિમેન ચેત્થ પદેન એકન્તાકુસલે વદતિ, પચ્છિમેન તં સહગતે, તપ્પટિપક્ખિયે ચ. એવઞ્હિ કોટ્ઠાસકરણેન ઠપનં ઉપપન્નં હોતિ. અકુસલપક્ખિકભાવેન હિ વવત્થાપનં કોટ્ઠાસકરણં. અવજ્જસદ્દો દોસત્થો ગારય્હપરિયાયત્તા, અ-સદ્દસ્સ ચ તબ્ભાવવુત્તિતોતિ આહ ‘‘સદોસા’’તિ. અરિયા નામ નિદ્દોસા. ઇમે પન અકુસલા કથઞ્ચિપિ નિદ્દોસા ન હોન્તીતિ નિદ્દોસટ્ઠેન અરિયા ભવિતું નાલં અસમત્થા.

૩૮૬-૩૯૨. ‘‘ય’’ન્તિ એતં કારણે પચ્ચત્તવચનન્તિ દસ્સેતિ ‘‘યેના’’તિ ઇમિના. યં વા પનાતિ અસમ્ભાવનાવચનમેતં, યં વા પન કિઞ્ચીતિ અત્થો. પહાય વત્તન્તીતિ ચ અત્થવસા પુથુવચનવિપરિણામોતિ વુત્તં ‘‘યં વા તં વા અપ્પમત્તકં પહાય વત્તન્તી’’તિ. ગણાચરિયા ચેત્થ પૂરણમક્ખલિઆદયો. સત્થુપભવત્તા સઙ્ઘસ્સ સઙ્ઘસમ્પત્તિયાપિ સત્થુસમ્પત્તિ વિભાવીયતીતિ આહ ‘‘સઙ્ઘ…પે… સિદ્ધિતો’’તિ, સા પન પસંસા પસાદહેતુકાતિ પસાદમુખેન તં દસ્સેતું ‘‘પસીદમાનાપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમ્પિણ્ડનત્થેન પિ-સદ્દેન અપ્પસીદમાનાપિ એવમેવ ન પસીદન્તીતિ સમ્પિણ્ડેતિ. યથા હિ અન્વયતો સત્થુસમ્પત્તિયા સાવકેસુ, સાવકસમ્પત્તિયા ચ સત્થરિ પસાદો સમુચ્ચીયતિ, એવં બ્યતિરેકતો સત્થુવિપત્તિયા સાવકેસુ, સાવકવિપત્તિયા ચ સત્થરિઅપ્પસાદોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘તથા હી’’તિઆદિ તબ્બિવરણં. સરીરસમ્પત્તિન્તિ રૂપસમ્પત્તિં, રૂપકાયપારિપૂરિન્તિ અત્થો. રૂપપ્પમાણે સત્તે સન્ધાય ઇદં વુત્તં, ‘‘ધમ્મદેસનં વા સુત્વા’’તિ ઇદન્તુ ઘોસપ્પમાણે, ધમ્મપ્પમાણે ચ, ‘‘ભિક્ખૂનં પનાચારગોચર’’ન્તિઆદિં પન ધમ્મપ્પમાણે, લૂખપ્પમાણે ચ. આચારગોચરાદીહિ ધમ્મો, સમ્માપટિપત્તિયા લૂખો ચ હોતિ. તસ્મા ‘‘ભવન્તિ વત્તારો’’તિ પઠમપદે રૂપપ્પમાણા, ઘોસપ્પમાણા, ધમ્મપ્પમાણા ચ, દુતિયપદે ધમ્મપ્પમાણાવ યોજેતબ્બા. કીવરૂપોતિ કિત્તકજાતિકો. યા સઙ્ઘસ્સ પસંસાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો, અયમેવ વા પાઠો.

તત્થ યા બુદ્ધાનં, બુદ્ધસાવકાનમેવ ચ પાસંસતા, અઞ્ઞેસઞ્ચ તદભાવો જોતિતો, તં વિરતિપ્પહાનસંવરુદ્દેસવસેન નીહરિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અયમધિપ્પાયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સેતુઘાતવિરતિયા અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તત્તા ‘‘સબ્બેન સબ્બં નત્થી’’તિ વુત્તં. અટ્ઠસમાપત્તિવસેન વિક્ખમ્ભનપ્પહાનમત્તં, વિપસ્સનામત્તવસેન તદઙ્ગપ્પહાનમત્તન્તિ યથાલાભં યોજેતબ્બં. વિપસ્સનામત્તવસેનાતિ ચ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ વા ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ વા વિવિધં દસ્સનમત્તવસેન, ન પન નામરૂપવવત્થાનપચ્ચયપરિગ્ગણ્હનપુબ્બકં લક્ખણત્તયં આરોપેત્વા સઙ્ખારાનં સમ્મસનવસેન. નામરૂપપરિચ્છેદો, હિ અનત્તાનુપસ્સના ચ બાહિરકાનં નત્થિ. ઇતરાનિ સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિનિસ્સરણપ્પહાનાનિ તીણિ સબ્બેન સબ્બં નત્થિ મગ્ગફલનિબ્બાનત્તા. લોકિયપઞ્ચસીલતો અઞ્ઞો સબ્બોપિ સીલસંવરો, ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૪; ૩.૧૫૯; અ. નિ. ૪.૧૧૪) વુત્તો સુપરિસુદ્ધો ખન્તિસંવરો, ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરે’’તિઆદિના (સુ. નિ. ૧૦૪૧; ચૂળનિ. ૬૦) વુત્તો કિલેસાનં સમુચ્છેદકો મગ્ગઞાણસઙ્ખાતો ઞાણસંવરો, મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં પિદહનવસેન પવત્તો સુપરિસુદ્ધો ઇન્દ્રિયસંવરો, ‘‘અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાયા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૪૦૩; મ. નિ. ૧.૧૩૫; સં. નિ. ૫.૮; વિભ. ૨૦૫) વુત્તો સમ્મપ્પધાનસઙ્ખાતો વીરિયસંવરોતિ ઇમં સંવરપઞ્ચકં સન્ધાય ‘‘સેસં સબ્બેન સબ્બં નત્થી’’તિ વુત્તં.

‘‘પઞ્ચ ખો પનિમે પાતિમોક્ખુદ્દેસા’’તિઆદિના યથાવુત્તસીલસ્સેવ પુન ગહણં સાસને સીલસ્સ બહુભાવં દસ્સેત્વા તદેકદેસે એવ પરેસં અવટ્ઠાનદસ્સનત્થં. ‘‘ઉપોસથુદ્દેસા’’તિ અધુના પાઠો. પઞ્ઞાયતીતિ પતિટ્ઠિતભાવેન પાકટો હોતિ, તસ્મા મયા હિ…પે… નત્થીતિ યોજેતબ્બં. સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદં, અભીતનાદં કેનચિ અપ્પટિવત્તિયવાદં. યં પન વદન્તિ –

‘‘ઉત્તરસ્મિં પદે બ્યગ્ઘ-પુઙ્ગવોસભકુઞ્જર;

સીહસદ્દૂલનાગાદ્યા, પુમે સેટ્ઠત્થગોચરા’’તિ.

તં યેભુય્યવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

અરિયઅટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગવણ્ણના

૩૯૩. ‘‘અયં પન યથાવુત્તો મમ વાદો અવિપરીતોવ, તસ્સેવં અવિપરીતભાવો ઇમં મગ્ગં પટિપજ્જિત્વા અપરપ્પચ્ચયતો જાનિતબ્બો’’તિ એવં અવિપરીતભાવાવબોધનત્થં. પાળિયં ‘‘અત્થિ કસ્સપા’’તિઆદીસુ અયં યોજના – યં મગ્ગં પટિપન્નો સામંયેવ અત્તપચ્ચક્ખતો એવં ઞસ્સતિ દક્ખતિ ‘‘સમણો ગોતમો વદન્તો યુત્તપત્તકાલે તથભાવતો ભૂતં, એકંસેન હિતાવહભાવતો અત્થં, ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મં, વિનયયોગતો, પરેસઞ્ચ વિનયનતો વિનયં વદતી’’તિ, સો મયા સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદિતો સકલવટ્ટદુક્ખનિસ્સરણભૂતો અત્થિ કસ્સપ મગ્ગો, તસ્સ ચ અધિગમૂપાયભૂતા પુબ્બભાગપટિપદાતિ, તેન ‘‘સમણો ગોતમો ઇમે ધમ્મે અનવસેસં પહાય વત્તતી’’તિઆદિ નયપ્પવત્તો વાદો કેનચિ અસમ્પકમ્પિતો યથાભૂત સીહનાદોતિ દસ્સેતિ. દક્ખતીતિ ચેત્થ સ્સતિ-સદ્દેન પદસિદ્ધિ ‘‘યત્ર હિ નામ સાવકો એવરૂપં ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા સક્ખિં કરિસ્સતી’’તિઆદીસુ વિય.

‘‘એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતી’’તિઆદિ સુત્તપદેસુ (અ. નિ. ૩.૧૩૪) વિય ચ મગ્ગઞ્ચ પટિપદઞ્ચ એકતો કત્વા દસ્સેન્તો. ‘‘અયમેવા’’તિ સાવધારણવચનં મગ્ગસ્સ પુથુભાવપટિક્ખેપત્થં, સબ્બઅરિયસાધારણભાવદસ્સનત્થં, સાસને પાકટભાવદસ્સનત્થઞ્ચ. તેનાહ ‘‘એકાયનો અયં ભિક્ખવે મગ્ગો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. ૧.૧૦૬; સં. નિ. ૫.૩૬૭, ૩૮૪).

‘‘એસેવ મગ્ગો નત્થઞ્ઞો, દસ્સનસ્સ વિસુદ્ધિયા’’તિ, (ધ. પ. ૨૭૪) –

‘‘એકાયનં જાતિખયન્તદસ્સી,

મગ્ગં પજાનાતિ હિતાનુકમ્પી;

એતેન મગ્ગેન અતરિં સુ પુબ્બે,

તરિસ્સન્તિ યે ચ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૫.૩૮૪, ૪૦૯; ચૂળનિ. ૧૦૭, ૨૧૧; નેત્તિ. ૧૭૦) ચ –

સબ્બેસુ ચેવ સુત્તપદેસેસુ, અભિધમ્મપદેસેસુ (વિભ. ૩૫૫) ચ એકોવાયં મગ્ગો પાકટોતિ.

તપોપક્કમકથાવણ્ણના

૩૯૪. તપોયેવ ઉપક્કમિતબ્બતો, આરભિતબ્બતો તપોપક્કમાતિ આહ ‘‘તપારમ્ભા’’તિ, આરમ્ભનઞ્ચેત્થ તપકરણમેવાતિ દસ્સેતિ ‘‘તપોકમ્માની’’તિ ઇમિના. સમણકમ્મસઙ્ખાતાતિ સમણેહિ કત્તબ્બકમ્મસઞ્ઞિતા. બ્રાહ્મણકમ્મસઙ્ખાતાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. નિચ્ચોલોતિ નિસ્સટ્ઠચોલો સબ્બેન સબ્બં પટિક્ખિત્તચોલો. ચેલં, ચોલોતિ ચ પરિયાયવચનં. કોચિ છિન્નભિન્નપટપિલોતિકધરોપિ દસન્તયુત્તસ્સ વત્થસ્સ અભાવતો ‘‘નિચ્ચોલો’’તિ વત્તબ્બતં લભેય્યાતિ તં નિવત્તેતું ‘‘નગ્ગો’’તિ વુત્તં, નગ્ગિયવતસમાદાનેન સબ્બથા નગ્ગોતિ અત્થો. લોકિયકુલપુત્તાચારવિરહિતતાવ વિસ્સટ્ઠાચારતાતિ દસ્સેતિ ‘‘ઉચ્ચારકમ્માદીસૂ’’તિઆદિના. કથં વિરહિતોતિ આહ ‘‘ઠિતકોવા’’તિઆદિ, ઇદઞ્ચ નિદસ્સનમત્તં વમિત્વા મુખવિક્ખાલનાદિઆચારસ્સપિ તેન વિસ્સટ્ઠત્તા. અપલિખતીતિ ઉદકેન અધોવનતો અપલિહતિ. સો કિર દણ્ડકં ‘‘સત્તો’’તિ પઞ્ઞપેતિ, તસ્મા તં પટિપદં પૂરેન્તો એવં કરોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉચ્ચારં વા’’તિઆદિ. તત્થ અપલિખતીતિ અપકસતિ.

‘‘એહિ ભદન્તો’’તિ વુત્તે ઉપગમનસઙ્ખાતો વિધિ એહિભદ્દન્તો, તં ચરતીતિ એહિભદ્દન્તિકો, રુળ્હિસદ્દેન ચેત્થ તદ્ધિતસિદ્ધિ યથા ‘‘એહિપસ્સિકો’’તિ, (મ. નિ. ૧.૭૪) તપ્પટિક્ખેપેન નએહિભદ્દન્તિકો, તદેવત્થં દસ્સેતિ ‘‘ભિક્ખાગહણત્થ’’ન્તિઆદિના. ન એતીતિ ન આગચ્છતિ. એવં નતિટ્ઠભદ્દન્તિકોતિ એત્થાપિ. સમણેન નામ સયંવચનકરેનેવ ભવિતબ્બં, ન પરવચનકરેનાતિ અધિપ્પાયેન તદુભયમ્પિ…પે… ન કરોતિ. પુરેતરન્તિ તં ઠાનં અત્તના ઉપગમનતો પઠમતરં, તં કિર સો ‘‘ભિક્ખુના નામ યાદિચ્છકી એવ ભિક્ખા ગહેતબ્બા’’તિ અધિપ્પાયેન ન ગણ્હાતિ. ઉદ્દિસ્સકતં પન ‘‘મમ નિમિત્તભાવેન બહૂ ખુદ્દકા પાણા સઙ્ઘાટમાપાદિતા’’તિ અધિપ્પાયેન નાધિવાસેતિ. નિમન્તનમ્પિ ‘‘એવં તેસં વચનં કતં ભવિસ્સતી’’તિ અધિપ્પાયેન ન સાદિયતિ. કુમ્ભીતિ પક્કભિક્ખાપક્ખિત્તકુમ્ભો. ઉક્ખલીતિ ભિક્ખાપચનકુમ્ભો. પચ્છીતિ ભિક્ખાપક્ખિત્તપિટકં. તતોપીતિ કુમ્ભીકળોપિતોપિ. કુમ્ભીઆદીસુપિ સો સત્તસઞ્ઞીતિ આહ ‘‘કુમ્ભીકળોપિયો’’તિઆદિ. ‘‘અયં મ’’ન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અન્તરન્તિ ઉભિન્નમન્તરાળં.

કબળન્તરાયોતિ આલોપસ્સ અન્તરાયો. એત્થાપિ સો સત્તસઞ્ઞી. પુરિસન્તરગતાયાતિ પુરિસસમીપગતાય. રતિઅન્તરાયોતિ કામરતિયા અન્તરાયો. ગામસભાગાદિવસેન સઙ્ગમ્મ કિત્તેન્તિ એતિસ્સાતિ સંકિત્તિ. તથા સંહટતણ્ડુલાદિસઞ્ચયો તેન કતભત્તમિધાધિપ્પેતન્તિ વુત્તં ‘‘સંકિત્તેત્વા કતભત્તેસૂ’’તિ. મજ્ઝિમનિકાયે મહાસીહનાદસુત્તન્તટીકાયં પન આચરિયેનેવ એવં વુત્તં ‘‘સંકિત્તયન્તિ એતાયાતિ સંકિત્તિ, ગામવાસીહિ સમુદાયવસેન કિરિયમાનકિરિયા, એત્થ પન ભત્તસંકિત્તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘સંકિત્તેત્વા કતભત્તેસૂ’તિ’’. ઇદં પન તસ્સ ઉક્કટ્ઠપટિપદાતિ દસ્સેતિ ‘‘ઉક્કટ્ઠો’’તિઆદિના. યથા ચેત્થ, એવં ‘‘નએહિભદ્દન્તિકો’’તિઆદીસુપિ ઉક્કટ્ઠપટિપદાદસ્સનં વેદિતબ્બં. સાસદ્દો સુનખપરિયાયો. તસ્સાતિ સુનખસ્સ. તત્થાતિ તસ્મિં ઠાને. સમૂહસમૂહચારિનીતિ સઙ્ઘસઙ્ઘચારિની. મનુસ્સાતિ વેય્યાવચ્ચકરમનુસ્સા.

સોવીરકન્તિ કઞ્જિકં. ‘‘લોણસોવીરક’’ન્તિ કેચિ, તદયુત્તમેવ, ‘‘સબ્બસસ્સસમ્ભારેહિ કત’’ન્તિ વુત્તત્તા. લોણસોવીરકઞ્હિ સબ્બમચ્છમંસપુપ્ફફલાદિસમ્ભારકતં. સુરાપાનમેવાતિ મજ્જલક્ખણપ્પત્તાય સુરાય પાનમેવ. મેરયમ્પેત્થ સઙ્ગહિતં લક્ખણહારેન, એકસેસનયેન વા. સબ્બેસુપીતિ સાવજ્જાનવજ્જેસુપિ કઞ્જિકસુરાદીસુ. એકાગારમેવ ભિક્ખાચરિયાય ઉપગચ્છતીતિ એકાગારિકો. નિવત્તતીતિ પચ્ચાગચ્છતિ, સતિ ભિક્ખાલાભે તદુત્તરિ ન ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ. એકાલોપેનેવ વત્તતીતિ એકાલોપિકો. દીયતિ એતાયાતિ દત્તિ, દ્વત્તિઆલોપમત્તગ્ગાહિ ખુદ્દકં ભિક્ખાદાનભાજનં. તેનાહ ‘‘ખુદ્દકપાતી’’તિ. અગ્ગભિક્ખન્તિ અનામટ્ઠભિક્ખં, સમાભિસઙ્ખતતાય વા ઉત્તમભિક્ખં. અભુઞ્જનવસેન એકો હો એતસ્સાતિ એકાહિકો, આહારો, તં આહારં આહારેતીતિ અત્થો. સો પન અત્થતો એકદિવસલઙ્ઘકોતિ વુત્તં ‘‘એકદિવસન્તરિક’’ન્તિ. એસ નયો ‘‘દ્વાહિક’’ન્તિઆદીસુપિ. અપિચ એકાહં અભુઞ્જિત્વા એકાહં ભુઞ્જનં, એકાહવારો વા એકાહિકં. દ્વીહં અભુઞ્જિત્વા દ્વીહં ભુઞ્જનં, દ્વીહવારો વા દ્વાહિકં. સેસદ્વયેપિ અયં નયો. ઉક્કટ્ઠો હિ પરિયાયભત્તભોજનિકો દ્વીહં અભુઞ્જિત્વા એકાહમેવ ભુઞ્જતિ. એવં સેસદ્વયેપિ. મજ્ઝિમાગમટીકાયં પન ‘‘એકાહં અન્તરભૂતં એતસ્સ અત્થીતિ એકાહિકં. સેસપદેસુપિ એસ નયો’’તિ વુત્તં. ‘‘થેરા ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઓવદન્તિ પરિયાયેના’’તિઆદીસુ વિય વારત્થો પરિયાય સદ્દો. એકાહવારેનાતિ એકાહિકવારેન. ‘‘એકાહિક’’ન્તિઆદિના વુત્તવિધિમેવ પટિપાટિયા પવત્તભાવેન દસ્સેતું પાળિયં ‘‘ઇતિ એવરૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૩૯૫. સામાકો નામ ગોધુમો. સયંજાતા વીહિજાતીતિ અરોપિમવીહિજાતિ. યદેવ ‘‘વીહી’’તિ વદન્તિ. લિખિત્વાતિ કસિત્વા. સિલેસોપીતિ કણિકારાદિરુક્ખનિય્યાસોપિ. કુણ્ડકન્તિ તનુતરં તણ્ડુલસકલં, તણ્ડુલખણ્ડકન્તિ અત્થો. ઓદનેન કતં કઞ્જિયં ઓદનકઞ્જિયં. ‘‘વાસિતકેન પિઞ્ઞાકેન નહાયેય્યા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૧૨૦૩) વિય પિઞ્ઞાક સદ્દો તિલપિટ્ઠપરિયાયો. યથાહ ‘‘પિઞ્ઞાકં નામ તિલપિટ્ઠં વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘તરુણકદલિક્ખન્ધમેવ પિઞ્ઞાક’’ન્તિ કેચિ, ન ગહેતબ્બમેતં કત્થચિપિ તથા અવચનતો.

૩૯૬. સણેહિ સણવાકેહિ નિબ્બત્તિતાનિ સાણાનિ, અઞ્ઞેહિ મિસ્સકાનિ સાણાનિ એવ મસાણાનિ નિરુત્તિનયેન, ન છચીવરપરિયાપન્નાનિ ભઙ્ગાનિ. કેચિ પન ‘‘મસાણાનિ નામ ચોળવિસેસાનીતિ પરિકપ્પેત્વા મસ્સકચોળાની’’તિ પઠન્તિ, તદયુત્તમેવ પોરાણેહિ તથા અવુત્તત્તા. એરકતિણાદીનીતિ એત્થ આદિસદ્દેન અક્કમકચિકદલિવાકાદીનં સઙ્ગહો, એરકાદીહિ કતાનિ હિ છવાનિ લામકાનિ દુસ્સાનીતિ વત્તબ્બતં લભન્તિ. છવસદ્દો હેત્થ હીનવાચકો, પુરિમવિકપ્પે પન મતસરીરવાચકો. છડ્ડિતનન્તકાનીતિ છડ્ડિતપિલોતિકાનિ. અજિનસ્સેદન્તિ અજિનં, પકતિઅજિનમિગચમ્મં, તદેવ મજ્ઝે ફાલિતકઞ્ચે, અજિનસ્સ ખિપં ફાલિતમુપડ્ઢન્તિ અજિનક્ખિપં. ‘‘સખુરકન્તિપિ વદન્તી’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫૫) પપઞ્ચસૂદનિયં વુત્તં, દ્વિન્નં તિણ્ણં વા સમુદિતઞ્ચે, અજિનક્ખિપન્તિ તેસમધિપ્પાયો. વિનયસંવણ્ણનાસુ પન ‘‘અજિનમેવ અભેદતો અજિનક્ખિપ’’ન્તિ વુત્તં. કન્દિત્વાતિ ઉજ્જવુજ્જવેન કન્દિત્વા. ‘‘ગન્થેત્વા’’તિપિ પાઠો, વટ્ટેત્વા બન્ધિત્વાતિ અત્થો. એવઞ્હિ ફલકચીરે નિદસ્સનં ઉપપન્નં હોતિ. યં સન્ધાય વુત્તન્તિ અજિતવાદસ્સ પટિકિટ્ઠતરભાવે ઉપમાદસ્સનત્થં યદેવ કેસકમ્બલં સન્ધાય અઙ્ગુત્તરાગમે (અ. નિ. ૩.૧૩૮) વુત્તં.

તન્તાવુતાનીતિ તન્તં પસારેત્વા વીતાનિ. પટિકિટ્ઠોતિ હીનો. કસ્માતિ વુત્તં ‘‘કેસકમ્બલો’’તિઆદિ. પાળિયં ઉબ્ભટ્ઠકો’’તિ એતસ્સ ‘‘ઉદ્ધં ઠિતકો’’તિ અત્થો મજ્ઝિમાગમટ્ઠકથાયં મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૫) વુત્તો. ઉબ્ભસદ્દો હિ ઉપરિઅત્થે નેપાતિકો યથા ‘‘ઉબ્ભજાણુમણ્ડલ’’ન્તિ. અનેકપરિમાણા, હિ નિપાતા, અનેકત્થા ચ.

મિચ્છાવાયામવસેનેવ ઉક્કુટિકવતાનુયોગોતિ આહ ‘‘ઉક્કુટિકવીરિયં અનુયુત્તો’’તિ. ન કેવલં નિસિન્નોયેવ ઉક્કુટિકો, અથ ખો ગચ્છન્તોપિ…પે… ગચ્છતિ. અયકણ્ટકેતિ અયોમયકણ્ટકે. પકતિકણ્ટકેતિ સલાકકણ્ટકે. ઉચ્ચભૂમિયં થણ્ડિલસદ્દોતિ વુત્તં ‘‘ઉચ્ચે ભૂમિટ્ઠાને’’તિ. અયં અટ્ઠકથાતો અપરો નયો – થણ્ડિલન્તિ સમાપકતિભૂમિ વુચ્ચતિ ‘‘પત્થણ્ડિલે પાતુરહોસી’’તિઆદીસુ વિય. અમરકોસેપિ હિ નિઘણ્ટુસત્થે વુત્તં ‘‘વેદી પરિક્ખતા ભૂમિ, સમે થણ્ડિલં ચાતુરે’’તિ (સત્તરસમવગ્ગે ૧૮ ગાથાયં) તસ્મા થણ્ડિલે અનન્તરહિતાય પકતિભૂમિયં સેય્યમ્પિ કપ્પેતીતિ અત્થો. યં સન્ધાય તત્થેવ નિઘણ્ટુસત્થે વુત્તં ‘‘યો થણ્ડિલે વત વસા, સેતે થણ્ડિલસાયિ સો’’તિ (સત્તરસમવગ્ગે ૪૪ ગાથાયં) રજો એવ જલ્લં મલીનં રજોજલ્લં. તેન વુત્તં ‘‘સરીર’’ન્તિઆદિ. લદ્ધં આસનન્તિ નિસીદિતું યથાલદ્ધમાસનં. અકોપેત્વાતિ અઞ્ઞત્થ અનુપગન્ત્વા. તથા ચાહ ‘‘તત્થેવ નિસીદનસીલો’’તિ. એવં નિસીદન્તો હિ તં અકોપેન્તો નામ હોતિ. ચતૂસુ મહાવિકટેસુ ગૂથમેવિધાધિપ્પેતન્તિ વુત્તં ‘‘ગૂથં વુચ્ચતી’’તિ. તઞ્હિ આસયવસેન વિરૂપં કટત્તા ‘‘વિકટ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સાયં તતિયન્તિ સાયન્હસમયસઙ્ખાતં તતિયસમયં. અસ્સાતિ ઉદકોરોહનાનુયોગસ્સ. પાતોપદમિવ સાયંપદં નેપાતિકં. અનુસારલોપેન પન ‘‘સાયતતિયક’’ન્તિપિ પાઠો દિસ્સતિ.

એત્થ ચ ‘‘અચેલકો હોતી’’તિઆદીનિ યાવ ‘‘થુસોદકં પિવતી’’તિ એતાનિ વતપદાનિ એકવારાનિ, ‘‘એકાગારિકો વા હોતી’’તિઆદીનિ પન નાનાવારાનિ, નાનાકાલિકાનિ વા. તથા ‘‘સાકભક્ખો વા હોતી’’તિઆદીનિ, ‘‘સાણાનિપિ ધારેતિ, મસાણાનિપિ ધારેતી’’તિઆદીનિ ચ. તથા હેત્થ વા-સદ્દગ્ગહણં, પિ-સદ્દગ્ગહણઞ્ચ કતં. પિ-સદ્દોપિ ઇધ વિકપ્પત્થો એવ દટ્ઠબ્બો. પુરિમેસુ પન વતપદેસુ તદુભયમ્પિ ન કતં, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અચેલકો હોતી’’તિ વત્વા ‘‘સાણાનિપિ ધારેતી’’તિઆદિવચનસ્સ, ‘‘રજોજલ્લધરોપિ હોતી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતી’’તિ વચનસ્સ ચ અવિરોધો સિદ્ધો હોતિ. અથ વા કિમેત્થ અવિરોધચિન્તાય. ઉમ્મત્તકપચ્છિસદિસો હિ તિત્થિયવાદો. અપિચ ‘‘અચેલકો હોતી’’તિ આરભિત્વા તપ્પસઙ્ગેન સબ્બમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધમેવ અત્તકિલમથાનુયોગં દસ્સેન્તેન તેન અચેલકસ્સપેન ‘‘સાણાનિપિ ધારેતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

તપોપક્કમનિરત્થકતાવણ્ણના

૩૯૭. સીલસમ્પદાદીહીતિ સીલસમ્પદા, સમાધિસમ્પદા, પઞ્ઞાસમ્પદાતિ ઇમાહિ લોકુત્તરાહિ સમ્પદાહિ. વિનાતિ વિરહિતત્તા, વિના વા તાહિ ન કદાચિપિ સામઞ્ઞં વા બ્રહ્મઞ્ઞં વા સમ્ભવતિ, તસ્મા તેસં તપોપક્કમાનં નિરત્થકતં દસ્સેન્તોતિ સપાઠસેસયોજના. દોસવેરવિરહિતન્તિ દોસસઙ્ખાતવેરતો વિરહિતં. ઇદઞ્હિ દોસસ્સ મેત્તાય ઉજુપટિપક્ખતો વુત્તં. યં પન આચરિયેન વુત્તં ‘‘દોસગ્ગહણેન વા સબ્બેપિ ઝાનપટિપક્ખા સંકિલેસધમ્મા ગહિતા. વેરગ્ગહણેન પચ્ચત્થિકભૂતા સત્તા. યદગ્ગેન હિ દોસરહિતં, તદગ્ગેન વેરરહિત’’ન્તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૩૯૭), તદેતં પાળિયં વેરસદ્દસ્સેવ વિજ્જમાનત્તા, અટ્ઠકથાયઞ્ચ તદત્થમેવ દસ્સેતું દોસસદ્દસ્સ વુત્તત્તા વિચારેતબ્બં.

૩૯૮. એત્તકમત્તન્તિ નગ્ગચરિયાદિમત્તં. પાકટભાવેન કાયતિ અત્થં ગમેતીતિ પકતિ, લોકસિદ્ધવાદો. તેનાહ ‘‘પકતિકથા એસા’’તિ. ‘‘મત્તા સુખપરિચ્ચાગા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૯૦) વિય મત્તાસદ્દો અપ્પત્તં અન્તોનીતં કત્વા પમાણવાચકોતિ આહ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ. તેન પન પમાણેન પહાતબ્બો એવ પટિપત્તિક્કમો પકરણપ્પત્તો. ઇમિના ‘‘તપોપક્કમેના’’તિ સદ્દન્તરેન વા અધિગતોતિ દસ્સેતિ ‘‘પટિપત્તિક્કમેના’’તિ ઇમિના. તતોતિ તસ્મા સામઞ્ઞબ્રહ્મઞ્ઞસ્સ અપ્પમત્તકેનેવ પટિપત્તિક્કમેન સુદુક્કરભાવતો. ઇમં હેતુસમ્બન્ધં સન્ધાય ‘‘પદસમ્બન્ધેન સદ્ધિ’’ન્તિ વુત્તં. સબ્બત્થાતિ સબ્બવારેસુ.

૩૯૯. અઞ્ઞથાતિ યદિ અચેલકભાવાદિના સામઞ્ઞં વા બ્રહ્મઞ્ઞં વા અભવિસ્સ, એવં સતિ સુવિજાનોવ સમણો, સુવિજાનો બ્રાહ્મણો. યસ્મા પન તુમ્હે ઇતો અઞ્ઞથાવ સામઞ્ઞં, અઞ્ઞથા બ્રહ્મઞ્ઞં વદથ, તસ્મા દુજ્જાનોવ સમણો દુજ્જાનો બ્રાહ્મણોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઇદં સન્ધાયાહા’’તિ. તં પકતિવાદં પટિક્ખિપિત્વાતિ યં પુબ્બે પાકતિકં સામઞ્ઞં, બ્રહ્મઞ્ઞઞ્ચ હદયે ઠપેત્વા તેન અચેલકસ્સપેન ‘‘દુક્કરં સુદુક્કર’’ન્તિ વુત્તં, ભગવતા ચ તમેવ સન્ધાય ‘‘પકતિ ખો એસા’’તિઆદિ ભાસિતં, તમેવ ઇધ પાકતિકસામઞ્ઞબ્રહ્મઞ્ઞવિસયં કથં પટિસંહરિત્વા. સભાવતોવ પરમત્થતો એવ સમણસ્સ, બ્રાહ્મણસ્સ ચ દુજ્જાનભાવં આવિકરોન્તો પુનપિ ‘‘પકતિ ખો’’તિઆદિમાહ. તત્રાપીતિ સમણબ્રાહ્મણવાદેપિ. પદસમ્બન્ધન્તિ હેતુપદેન સદ્ધિં પુબ્બાપરવાક્યસમ્બન્ધં.

સીલસમાધિપઞ્ઞાસમ્પદાવણ્ણના

૪૦૦-૧. પણ્ડિતોતિ હેતુસમ્પત્તિસિદ્ધેન પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. કથં ઉગ્ગહેસીતિ પરિપક્કઞાણત્તા ઘટે પદીપેન વિય અબ્ભન્તરે સમુજ્જલન્તેન પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેન તત્થ તત્થ ભગવતા દેસિતમત્થં પરિગ્ગણ્હન્તો તં દેસનં ઉપધારેસિ. યસ્મા ઉગ્ગહેસિ, તસ્મા…પે… વિદિત્વાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ ચાતિ યો અચેલકો હોતિ, યાવ ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ, તસ્સ ચ. તસ્સ ચેતિ વા પદચ્છેદો, અભાવિતા અસચ્છિકતા હોતિ ચેતિ યોજના. તા સમ્પત્તિયો પુચ્છામિ, યાહિ સમણો ચ બ્રાહ્મણો ચ હોતીતિ અધિપ્પાયો. સીલસમ્પદાદિવિજાનનત્થન્તિ સીલસમ્પદાદિવિજાનનહેતુ. ‘‘કસ્મા પુચ્છતી’’તિ હિ વુત્તં. અથ-સદ્દો ચેત્થ કારણે. એવમીદિસેસુ. સીલસમ્પદાયાતિ એત્થ ઇતિસદ્દો આદિઅત્થો, ઉપલક્ખણનિદ્દેસો વાયં, તેન ‘‘ચિત્તસમ્પદાય, પઞ્ઞાસમ્પદાયા’’તિ પદદ્વયં સઙ્ગણ્હાતિ. તેનાહ ‘‘સીલચિત્તપઞ્ઞાસમ્પદાહિ અઞ્ઞા’’તિ. ઇમેહિ ચ અસેક્ખસીલાદિક્ખન્ધત્તયં સઙ્ગહિતન્તિ વુત્તં ‘‘અરહત્તફલમેવા’’તિ. તત્થ કારણં દસ્સેતિ ‘‘અરહત્તફલપરિયોસાન’’ન્તિઆદિના. ઇદઞ્હિ કાકોલોકનમિવ ઉભયાપેક્ખવચનં.

સીહનાદકથાવણ્ણના

૪૦૨. અનુત્તરન્તિ અનઞ્ઞસાધારણતાય, અનઞ્ઞસાધારણત્થવિસયતાય ચ અનુત્તરં. મહાસીહનાદન્તિ મહન્તં બુદ્ધસીહનાદં. અતિવિય અચ્ચન્તવિસુદ્ધતાય પરમવિસુદ્ધં. ‘‘પરમન્તિ ઉક્કટ્ઠં. તેનાહ ‘ઉત્તમ’ન્તિ’’ આચરિયેન વુત્તં, ઉક્કટ્ઠપરિયાયો ચ પરમસદ્દો અત્થીતિ તસ્સાધિપ્પાયો. સીલમેવાતિ લોકિયસીલમત્તત્તા સીલસામઞ્ઞમેવ. યથા અનઞ્ઞસાધારણં ભગવતો લોકુત્તરસીલં સવાસનપટિપક્ખધમ્મવિદ્ધંસનતો, એવં લોકિયસીલમ્પિ અનઞ્ઞસાધારણમેવ તદનુચ્છવિકભાવેન પવત્તત્તા. એવઞ્હિ ‘‘નાહં તત્થા’’તિ પાળિવચનં ઉપપન્નં હોતિ. ‘‘યાવતા કસ્સપ અરિયં પરમં સીલ’’ન્તિ ઇદં ‘‘સીલસ્સ વણ્ણં ભાસન્તી’’તિ એત્થ આકારદસ્સનં. ‘‘યદિદં અધિસીલ’’ન્તિ ઇદં પન ‘‘તત્થા’’તિ પદદ્વયે અનિયમવચનં. ‘‘યદિદં અધિસીલ’’ન્તિ ચ લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધમ્પિ બુદ્ધસીલં એકજ્ઝં કત્વા વુત્તં, તસ્મા ત-સદ્દેનપિ ઉભયસ્સેવ પરામસનન્તિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ સીલેપિ પરમસીલેપી’’તિઆદિમાહ. સમસમન્તિ સમેન વિસેસનભૂતેન સીલેન સમન્તિ અત્થં વિઞ્ઞાપેતું ‘‘મમ સીલસમેન સીલેન મયા સમ’’ન્તિ વુત્તં. તસ્મિં સીલેતિ દુવિધેપિ સીલે. ઇતિ ઇમન્તિ એવં ઇમં સીલવિસયં. પઠમન્તિ ઉપ્પત્તિક્કમતો પઠમં પવત્તત્તા પઠમભૂતં.

તપતીતિ કિલેસે સન્તપ્પતિ, વિધમતીતિ અત્થો. ‘‘તદેવા’’તિ ઇમિના તુલ્યાધિકરણસમાસમાહ. જિગુચ્છતીતિ હીળેતિ લામકતો ઠપેતિ. આરકા કિલેસેહીતિ કત્વા નિદ્દોસત્તા અરિયા. આરમ્ભવત્થુવસેનાતિ અટ્ઠારમ્ભવત્થુવસેન. વિપસ્સનાવીરિયસઙ્ખાતાતિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તવીરિયસઙ્ખાતા. લોકિયમત્તત્તા તપોજિગુચ્છાવ. મગ્ગફલસમ્પયુત્તા વીરિયસઙ્ખાતા તપોજિગુચ્છાતિ અધિકારવસેન સમ્બન્ધો. સબ્બુક્કટ્ઠભાવતો પરમા નામ. યથા યુવિનો ભાવો યોબ્બનં, એવં જિગુચ્છિનો ભાવો જેગુચ્છં. યદિદં અધિજેગુચ્છન્તિ સીલે વિય લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધમ્પિ બુદ્ધજેગુચ્છં. તત્થાતિ જેગુચ્છેપિ અધિજેગુચ્છેપિ. કમ્મસ્સકતાપઞ્ઞાતિ ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠ’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૪૧; વિભ. ૭૯૩) નયપ્પવત્તં ઞાણં. યથાહ વિભઙ્ગે –

‘‘તત્થ કતરં કમ્મસ્સકતાઞાણં, અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકટદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો…પે… ઠપેત્વા સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં સબ્બાપિ સાસવા કુસલા પઞ્ઞા કમ્મસ્સકતાઞાણ’’ન્તિ (વિભ. ૭૯૩).

સબ્બમ્પિ હિ અકુસલં અત્તનો વા હોતુ, પરસ્સ વા, ન સકં નામ. કસ્મા? અત્થભઞ્જનતો, અનત્થજનનતો ચ. તથા સબ્બમ્પિ કુસલં સકં નામ. કસ્મા? અનત્થભઞ્જનતો, અત્થજનનતો ચ. એવં કમ્મસ્સકભાવે પવત્તા પઞ્ઞા કમ્મસ્સકતાપઞ્ઞા નામ. વિપસ્સનાપઞ્ઞાતિ મગ્ગસચ્ચસ્સ, પરમત્થસચ્ચસ્સ ચ અનુલોમનતો સચ્ચાનુલોમિકસઞ્ઞિતા વિપસ્સનાપઞ્ઞા, લોકિયમત્તતો પઞ્ઞાવ. ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ નપુંસકલિઙ્ગવિપરિયાયો ઇધ લિઙ્ગવિપલ્લાસો. યાયં અધિપઞ્ઞાતિ સીલે વિય લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધાપિ બુદ્ધપઞ્ઞા. તત્થાતિ પઞ્ઞાયપિ અધિપઞ્ઞાયપિ. યથારહં પરિત્તમહગ્ગતભાવતો વિમુત્તિયેવ નામ. મગ્ગફલવસેન કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનપટિપ્પસ્સમ્ભનાનિ સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિયો. અથ વા સમ્માવાચાદિવિરતીનં અધિસીલગ્ગહણેન, સમ્માવાયામસ્સ અધિજેગુચ્છગ્ગહણેન, સમ્માદિટ્ઠિયા અધિપઞ્ઞાગ્ગહણેન ગહિતત્તા અગ્ગહિતગ્ગહણેન સમ્માસઙ્કપ્પસતિસમાધયો મગ્ગફલપરિયાપન્ના સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિયો દટ્ઠબ્બા. નિસ્સરણવિમુત્તિ પન નિબ્બાનમેવ. યા અયં અધિવિમુત્તીતિ સીલે વુત્તનયેન દુવિધાપિ અધિવિમુત્તિ. તત્થાતિ વિમુત્તિયાપિ અધિવિમુત્તિયાપિ.

૪૦૩. યં કિઞ્ચિ જનવિવિત્તટ્ઠાનં સુઞ્ઞાગારમિધાધિપ્પેતં. તત્થ નદન્તેન વિના અઞ્ઞો જનો નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘એકકોવા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠસુ પરિસાસૂતિ ખત્તિયપરિસા, બ્રાહ્મણગહપતિસમણચાતુમહારાજિકતાવતિંસમારબ્રહ્મપરિસાતિ ઇમાસુ અટ્ઠસુ પરિસાસુ.

તદત્થં મજ્ઝિમાગમવરે મહાસીહનાદસુત્તપદેન (મ. નિ. ૧.૧૫૦) સાધેન્તો ‘‘ચત્તારિમાની’’તિઆદિમાહ. તત્થ વેસારજ્જાનીતિ વિસારદભાવા, ઞાણપ્પહાનઅન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મદેસનાનિમિત્તં કુતોચિપિ અસન્તસ્સનભાવા નિબ્ભયભાવાતિ અત્થો. ‘‘વેસારજ્જ’’ન્તિ હિ ચતૂસુ ઠાનેસુ સારજ્જાભાવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નસોમનસ્સમયઞાણસ્સેતં નામં. અઞ્ઞેહિ પન અસાધારણતં દસ્સેતું ‘‘તથાગતસ્સ તથાગતવેસારજ્જાની’’તિ વુત્તં. ‘‘યથા વા પુબ્બબુદ્ધાનં વેસારજ્જાનિ પુઞ્ઞુસ્સયસમ્પત્તિયા આગતાનિ, તથા આગતવેસારજ્જાની’’તિ વા દુતિયસ્સ તથાગતસદ્દસ્સ તુલ્યાધિકરણત્તા એવં વુત્તં. અયં અટ્ઠકથાનયો. નેરુત્તિકા પન વદન્તિ ‘‘સમાસે સિદ્ધે સામઞ્ઞત્તા, સઞ્ઞાસદ્દત્તા ચ તથા વુત્ત’’ન્તિ. આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાનં ઉત્તમટ્ઠાનં. સબ્બઞ્ઞુતં પટિજાનનવસેન અભિમુખં ગચ્છન્તિ, અટ્ઠપરિસં ઉપસઙ્કમન્તીતિ વા આસભા, બુદ્ધા, તેસં ઠાનન્તિપિ અત્થો.

અપિચ તયો પુઙ્ગવા – ગવસતજેટ્ઠકો ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. વજસતજેટ્ઠકો વા ઉસભો, વજસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. એકગામખેત્તે વા જેટ્ઠો ઉસભો, દ્વીસુ ગામખેત્તેસુ જેટ્ઠો વસભો, સબ્બગવસેટ્ઠો સબ્બત્થ જેટ્ઠો સબ્બપરિસ્સયસહો સેતો પાસાદિકો મહાભારવહો અસનિસતસદ્દેહિપિ અકમ્પનીયો નિસભોતિ. નિસભોવ ઇધ ‘‘ઉસભો’’તિ અધિપ્પેતો. ઇદમ્પિ હિ તસ્સ પરિયાયવચનં. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં, ઇદં પન આસભં વિયાતિ આસભં. યથેવ હિ નિસભસઙ્ખાતો ઉસભો ઉસભબલેન સમન્નાગતો ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, એવં તથાગતોપિ દસતથાગતબલેન સમન્નાગતો ચતૂહિ વેસારજ્જપાદેહિ અટ્ઠપરિસાપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ. એવં તિટ્ઠમાનોવ તં આસભં ઠાનં પટિવિજાનાતિ ઉપગચ્છતિ ન પચ્ચક્ખાતિ અત્તનિ આરોપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘આસભં ઠાનં પટિજાનાતી’’તિ.

સીહનાદં નદતીતિ ‘‘સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં નદતી’’તિ વુત્તોવાયમત્થો. અથ વા સીહનાદસદિસં નાદં નદતિ. અયમત્થો ખન્ધવગ્ગસંયુત્તે આગતેન સીહનાદસુત્તેન (સં. નિ. ૩.૭૮) દીપેતબ્બો. યથા વા સીહો મિગરાજા પરિસ્સયાનં સહનતો, ગોણમહિં સમત્તવારણાદીનં હનનતો ચ ‘‘સીહો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં તથાગતો મુનિરાજા લોકધમ્માનં સહનતો, પરપ્પવાદાનં હનનતો ચ ‘‘સીહો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં વુત્તસ્સ સીહસ્સ નાદં નદતિ. તત્થ યથા મિગસીહો સીહબલેન સમન્નાગતો સબ્બત્થ વિસારદો વિગતલોમહંસો સીહનાદં નદતિ, એવં તથાગતસીહો દસતથાગતબલેન સમન્નાગતો અટ્ઠસુ પરિસાસુ વિસારદો વિગતલોમહંસો ‘‘ઇતિ રૂપ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૭૮; અ. નિ. ૮.૨) નયેન નાનાવિધદેસનાવિલાસસમ્પન્નં સીહનાદં નદતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિસાસુ સીહનાદં નદતી’’તિ.

પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વાતિ ઞાતુમિચ્છિતં અત્થં અત્તનો ઞાણબલાનુરૂપં અભિસઙ્ખરિત્વા. તઙ્ખણઞ્ઞેવાતિ પુચ્છિતક્ખણેયેવ ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનેન વિસ્સજ્જેતિ. અજ્ઝાસયાનુરૂપં, અત્થધમ્માનુરૂપઞ્ચ વિસ્સજ્જનતો ચિત્તં પરિતોસેતિયેવ. અસ્સાતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ. સોતબ્બં મઞ્ઞન્તીતિ અટ્ઠક્ખણવજ્જિતેન નવમેન ખણેન લબ્ભમાનત્તા ‘‘યં નો સત્થા સાસતિ, તં મયં સોસ્સામા’’તિ આદરભાવજાતા મહન્તેનેવ ઉસ્સાહેન સોતબ્બં સમ્પટિચ્છિતબ્બં મઞ્ઞતિ. કલ્લચિત્તા મુદુચિત્તાતિ પસાદાભિવુદ્ધિયા વિગતુપક્કિલેસતાય કલ્લચિત્તા મુદુચિત્તા હોન્તિ. મુદ્ધપ્પસન્નાતિ તુચ્છપ્પસન્ના નિરત્થકપ્પસન્ના. પસન્નાકારો નામ પસન્નેહિ કાતબ્બસક્કારો, સો દુવિધો ધમ્મામિસપૂજાવસેન, તત્થ આમિસપૂજં દસ્સેન્તો ‘‘પણીતાની’’તિઆદિમાહ. ધમ્મપૂજા પન પાળિયમેવ ‘‘તથત્તાય પટિપજ્જન્તી’’તિ ઇમિના દસ્સિતા. તથાભાવાયાતિ યથાભાવાય યસ્સ વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણસ્સ અત્થાય ધમ્મો દેસિતો, તથાભાવાય. તદેવત્થં દસ્સેતું ‘‘ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિપૂરણત્થાયા’’તિ વુત્તં. ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ હિ વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણપરિયોસાના, સા ચ ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ યાય અનુપુબ્બિયા પટિપજ્જિતબ્બા, પટિપજ્જન્તાનઞ્ચ સતિ અજ્ઝત્તિકઙ્ગસમવાયે એકંસિકા તસ્સા પારિપૂરીતિ તં અનુપુબ્બિં દસ્સેન્તો ‘‘કેચિ સરણેસૂ’’તિઆદિમાહ. યથા પૂરેન્તા પૂરેતું સક્કોતિ નામ, તથા પૂરણં દસ્સેતું ‘‘સબ્બાકારેન પન પૂરેન્તી’’તિ વુત્તં.

ઇમસ્મિં પનોકાસેતિ ‘‘પટિપન્ના ચ આરાધેન્તી’’તિ સીહનાદકિચ્ચપારિપૂરિટ્ઠપને પાળિપદેસે. સમોધાનેતબ્બાતિ સઙ્કલયિતબ્બા. એકચ્ચં…પે… પસ્સામીતિ ભગવતો એકો સીહનાદો અસાધારણો અઞ્ઞેહિ અપ્પટિવત્તિયો સેટ્ઠનાદો અભીતનાદોતિ કત્વા. એસ નયો સેસેસુપિ. અપરં તપસ્સિન્તિ અધિકારો. પુરિમાનં દસન્નન્તિ ‘‘એકચ્ચં તપસ્સિં નિરયે નિબ્બત્તં પસ્સામી’’તિ વુત્તસીહનાદતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘વિમુત્તિયા મય્હં સદિસો નત્થી’’તિ વુત્તસીહનાદા પુરિમકાનં દસન્નં સીહનાદાનં, નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. તેનાહ ‘‘એકેકસ્સા’’તિ. ‘‘પરિસાસુ ચ નદતી’’તિ આદયો ‘‘પટિપન્ના ચ મં આરાધેન્તી’’તિ પરિયોસાના દસ દસ સીહનાદા પરિવારા. ‘‘એકચ્ચં તપસ્સિં નિરયે નિબ્બત્તં પસ્સામી’’તિ હિ સીહનાદં નદન્તો ભગવા પરિસાસુ નદતિ વિસારદો હુત્વા નદતિ, તત્થ ચ પઞ્હં પુચ્છન્તિ, પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, વિસ્સજ્જનેન પરસ્સ ચિત્તં આરાધેતિ, સુત્વા સોતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, સુત્વા ચ ભગવતો પસીદન્તિ, પસન્ના ચ પસન્નાકારં કરોન્તિ, યં પટિપત્તિં દેસેતિ, તથત્તાય પટિપજ્જન્તિ, પટિપન્ના ચ મં આરાધેન્તીતિ એવં પરિવારેત્વા અત્થયોજના સમ્ભવતિ. અયમેવ નયો સેસેસુપિ નવસુ.

‘‘એવ’’ન્તિઆદિના યથાવુત્તાનં સીહનાદાનં સઙ્કલયિત્વા દસ્સનં. તે દસાતિ ‘‘પરિસાસુ ચ નદતી’’તિ આદયો દસ સીહનાદા. પુરિમાનં દસન્નન્તિ યથાવુત્તાનં મૂલભૂતાનં પુરિમકાનં દસસીહનાદાનં. પરિવારવસેનાતિ મૂલિં કત્વા પચ્ચેકં પરિવારવસેન યોજિયમાના સતં સીહનાદા. પુરિમા ચ દસાતિ મૂલમૂલિયો કત્વા પરિવારવસેન અયોજિયમાના પુરિમકા ચ દસાતિ એવં દસાધિકં સીહનાદસતં હોતિ. અઞ્ઞસ્મિં પન સુત્તેતિ મજ્ઝિમાગમચૂળસીહનાદસુત્તાદિમ્હિ (મ. નિ. ૧.૧૯૩) તેનાતિ સઙ્ખ્યામહત્તેન. મહાસીહનાદત્તા ઇદં સુત્તં ‘‘મહાસીહનાદ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન પન મજ્ઝિમનિકાયે મહાસીહનાદસુત્તમિવ ચૂળસીહનાદસુત્તમુપાદાયાતિ અધિપ્પાયો.

તિત્થિયપરિવાસકથાવણ્ણના

૪૦૪. પટિસેધેત્વાતિ તથા ભાવાભાવદસ્સનેન પટિક્ખિપિત્વા. યં ભગવા પાથિકવગ્ગે ઉદુમ્બરિકસુત્તે (દી. નિ. ૩.૫૭) ‘‘ઇધ નિગ્રોધ તપસ્સી’’તિઆદિના ઉપક્કિલેસવિભાગં, પારિસુદ્ધિવિભાગઞ્ચ દસ્સેન્તો સપરિસસ્સ નિગ્રોધપરિબ્બાજકસ્સ પુરતો સીહનાદં નદતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ વુત્તં. નદિતપુબ્બન્તિ ઉદુમ્બરિકસુત્તે આગતનયેન પુબ્બે નિગ્રોધપરિબ્બાજકસ્સ નદિતં. તપબ્રહ્મચારીતિ ઉત્તમતપચારી, તપેન વા વીરિયેન બ્રહ્મચારી. ઇદન્તિ ‘‘રાજગહે…પે… પઞ્હં અપુચ્છી’’તિ પાળિયં આગતવચનં. આચરિયેન (દી. નિ. ટી. ૧.૪૦૩) પન યથાવુત્તં અટ્ઠકથાવચનમેવ પચ્ચામટ્ઠં. એત્થ ચ કામં યદા નિગ્રોધો પઞ્હમપુચ્છિ, ભગવા ચસ્સ વિસ્સજ્જેસિ, ન તદા ભગવા ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહરતિ, રાજગહસમીપેયેવ ઉદુમ્બરિકાય દેવિયા ઉય્યાને વિહરતિ તત્થેવ તથા પુચ્છિતત્તા, વિસ્સજ્જિતત્તા ચ, તથાપિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે ભગવતો વિહારો ન તાવ વિચ્છિન્નો, તસ્મા પાળિયં ‘‘તત્ર મ’’ન્તિઆદિવચનં, અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘તત્ર રાજગહે ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહરન્તં મ’’ન્તિઆદિવચનં વુત્તન્તિ ઇમમત્થમ્પિ ‘‘યં તં ભગવા’’તિઆદિના વિઞ્ઞાપેતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે’’તિ ઇદં તત્થ કતવિહારં સન્ધાય વુત્તન્તિ દસ્સેતિ ‘‘ગિજ્ઝકૂટે મહાવિહારે’’તિ ઇમિના. ઉદુમ્બરિકાયાતિ તન્નામિકાય. ઉય્યાનેતિ તત્થ કતપરિબ્બાજકારામં સન્ધાય વદતિ. નિગ્રોધો નામ છન્નપરિબ્બાજકો. સન્ધાનો નામ પઞ્ચઉપાસકસતપરિવારો અનાગામિઉપાસકો. કથાસલ્લાપન્તિ ‘‘યગ્ઘે ગહપતિ જાનેય્યાસિ, કેન સમણો ગોતમો સદ્ધિં સલ્લપતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૫૩) સલ્લાપકથં. પરન્તિ અતિસયત્થે નિપાતો. વિયાતિ પદપૂરણમત્તે યથા તં ‘‘અતિવિયા’’તિ. અન્ધબાલન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુના અન્ધં બાલજનં. યોગેતિ નયે, દુક્ખનિસ્સરણૂપાયેતિ અત્થો.

૪૦૫. અનેનાતિ ભગવતા. ખન્ધકેતિ મહાવગ્ગે પબ્બજ્જખન્ધકે (મહાવ. ૯૬) યં પરિવાસં પરિવસતીતિ યોજના. ‘‘પુબ્બે અઞ્ઞતિત્થિયો ભૂતોતિ અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો’’તિ (સારત્થ. ટી. ૭૬) આચરિયસારિપુત્તત્થેરેન વુત્તં. પઠમં પબ્બજ્જં ગહેત્વાવ પરિવસતીતિ આહ ‘‘સામણેરભૂમિયં ઠિતો’’તિ. તન્તિ દ્વીહિ આકારેહિ વુત્તં પરિવાસં. પબ્બજ્જન્તિ ‘‘આકઙ્ખતિ પબ્બજ્જં, આકઙ્ખતિ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ એત્થ વુત્તં પબ્બજ્જગ્ગહણં. ‘‘ઉત્તરિદિરત્તતિરત્તં સહસેય્યં કપ્પેય્યા’’તિ (પાચિ. ૫૧) એત્થ દિરત્તગ્ગહણં વિય વચનસિલિટ્ઠતાવસેનેવ વુત્તં. યસ્મા પન સામણેરભૂમિયં ઠિતેનેવ પરિવસિતબ્બં, ન ગિહિભૂતેન, તસ્મા અપરિવસિત્વાયેવ પબ્બજ્જં લભતિ. ન ગામપ્પવેસનાદીનીતિ એત્થ આદિસદ્દેન નવેસિયાવિધવાથુલ્લકુમારિકપણ્ડકભિક્ખુનિગોચરતા, સબ્રહ્મચારીનં કિં કરણીયેસુ દક્ખાનલસાદિતા, ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીસુ તિબ્બચ્છન્દતા, યસ્સ તિત્થાયતનતો ઇધાગતો, તસ્સ અવણ્ણભણને અત્તમનતા, બુદ્ધાદીનં અવણ્ણભણને અનત્તમનતા, યસ્સ તિત્થાયતનતો ઇધાગતો, તસ્સ વણ્ણભણને અનત્તમનતા, બુદ્ધાદીનં વણ્ણભણને અત્તમનતાતિ ઇમેસં સત્તવત્તાનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પૂરેન્તેન પરિવસિતબ્બન્તિ યદા પરિવસતિ, તદા પૂરમાનેન પરિવસિતબ્બં. અટ્ઠવત્તપૂરણેનાતિ યથાવુત્તાનં અટ્ઠન્નં વત્તાનં પૂરણેન. એત્થાતિ પરિવાસે, ઉપસમ્પદાય વા. ઘંસિત્વા કોટ્ટેત્વાતિ અજ્ઝાસયવીમંસનવસેન સુવણ્ણં વિય ઘંસિત્વા કોટ્ટેત્વા. પબ્બજ્જાયાતિ નિદસ્સનમત્તં. ઉપસમ્પદાપિ હિ તેન સઙ્ગય્હતિ.

‘‘ગણમજ્ઝે નિસીદિત્વાતિ ઉપસમ્પદાકમ્મસ્સ ગણપ્પહોનકાનં ભિક્ખૂનં મજ્ઝે સઙ્ઘત્થેરો વિય તસ્સ અનુગ્ગહત્થં નિસીદિત્વા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૪૦૫) આચરિયેન વુત્તં, ઇદાનિ પન બહૂસુપિ પોત્થકેસુ ‘‘તં નિસીદાપેત્વા’’તિ કારિતવસેન પાઠો દિસ્સતિ. અચિરમુપસમ્પન્નસ્સ અસ્સાતિ અચિરૂપસમ્પન્નો, અત્થમત્તં પન દસ્સેતું ‘‘ઉપસમ્પન્નો હુત્વા નચિરમેવા’’તિ આહ. કાયચિત્તવિવેકાવ ઇધાધિપ્પેતા ઉપધિવિવેકત્થં પટિપજ્જનાધિકારત્તાતિ વુત્તં ‘‘કાયેન ચેવ ચિત્તેન ચા’’તિ. વૂપકટ્ઠોતિ વિવિત્તો. તાદિસસ્સ સીલવિસોધને અપ્પમાદો અવુત્તસિદ્ધોતિ કમ્મટ્ઠાને અપ્પમાદમેવ દસ્સેતિ. પેસિતચિત્તોતિ નિબ્બાનં પતિ પેસિતચિત્તો, તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારોતિ વુત્તં હોતિ, એવંભૂતો ચ તથા અનપેક્ખતાય વિસ્સજ્જિતકાયો નામાતિ અધિપ્પાયમાવિકાતું ‘‘વિસ્સટ્ઠઅત્તભાવો’’તિ વુત્તં. અત્તાતિ ચેત્થ ચિત્તં વુચ્ચતિ રૂપકાયસ્સ અવિસયત્તા. યસ્સાતિ અરહત્તફલસ્સ. જાતિકુલપુત્તાપિ આચારસમ્પન્ના એવ અરહત્તાધિગમાય પબ્બજ્જાપેક્ખા હોન્તીતિ તેપિ જાતિકુલપુત્તે તેહેવ આચારકુલપુત્તેહિ એકસઙ્ગહે કરોન્તો ‘‘આચારકુલપુત્તા’’તિ આહ. ઇમિના હિ આચારસમ્પન્ના જાતિકુલપુત્તાપિ સઙ્ગહિતા હોન્તિ. આચારસમ્પન્નાનમેવાધિપ્પેતભાવો ચ ‘‘સમ્મદેવા’’તિ સદ્દન્તરેન વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘ઓતિણ્ણોમ્હિ જાતિયા’’તિઆદિના નયેન હિ સંવેગપુબ્બિકં યથાનુસિટ્ઠં પબ્બજ્જં સન્ધાય ‘‘સમ્મદેવા’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘હેતુનાવ કારણેનેવા’’તિ. તત્થ હેતુનાતિ નયેન ઉપાયેન. કારણેનેવાતિ તબ્બિવરણવચનં. તન્તિ અરહત્તફલં. તદેવ હિ ‘‘અનુત્તરં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ વત્તુમરહતિ અઞ્ઞેસં તથા અભાવતો. ‘‘યંતંસદ્દા નિચ્ચસમ્બન્ધા’’તિ સદ્દનયેનપિ તદત્થં દસ્સેતિ ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિના. ‘‘યસ્સત્થાય…પે… પબ્બજ્જન્તી’’તિ પુબ્બે વુત્તસ્સ તસ્સ અરહત્તફલસ્સ અત્થાય કુલપુત્તા પબ્બજન્તિ, તસ્મા અરહત્તફલમિધાધિપ્પેતન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ અધિપ્પાયો. નત્થિ પરો જનો તથા સચ્છિકરણે પચ્ચયો યસ્સાતિ અપરપ્પચ્ચયો, તં. ઉપ-સદ્દો વિય સં-સદ્દોપિ ધાતુસદ્દાનુવત્તકોતિ વુત્તં ‘‘પાપુણિત્વા’’તિ, પત્વા અધિગન્ત્વાતિ અત્થો. ઉપ-સદ્દો વા ધાતુસદ્દાનુવત્તકો, સં-સદ્દો પન ધાતુવિસેસકોતિ આહ ‘‘સમ્પાદેત્વા’’તિ, અસેક્ખા સીલસમાધિપઞ્ઞાયો નિપ્ફાદેત્વા, પરિપૂરેત્વાવાતિ અત્થો.

નિટ્ઠાપેતુન્તિ નિગમનવસેન પરિયોસાપેતું. ‘‘બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં…પે… વિહાસી’’તિ ઇમિના એવ હિ અરહત્તનિકૂટેન દેસના પરિયોસાપિતા, તં પન નિગમેતું ‘‘અઞ્ઞતરો…પે… અહોસી’’તિ ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ વુત્તં. એકતોવ ઇધ અઞ્ઞતરો, ન પન નામગોત્તાદીહિ અપાકટતો. અરહન્તાનન્તિ ઉબ્બાહને ચેતં સામિવચનં. તથા ઉબ્બાહિતત્તા ચ તેસમબ્ભન્તરોતિ અત્થો આપન્નોતિ અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો ‘‘ભગવતો’’તિઆદિમાહ. કેચિ પન એવં વદન્તિ – અરહન્તાનન્તિ ચેતં સમ્બન્ધેયેવ સામિવચનં, અતો ચેત્થ સહ પાઠસેસેન અધિપ્પાયમત્થં દસ્સેતું ‘‘ભગવતો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય પરમસુખુમગમ્ભીરદુરનુબોધત્થપરિદીપનાય સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયજનનાય સાધુવિલાસિનિયા નામ લીનત્થપ્પકાસનિયા મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપકાસના.

મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.