૬. મહાલિસુત્તવણ્ણના

બ્રાહ્મણદૂતવત્થુવણ્ણના

૩૫૯. એવં કૂટદન્તસુત્તં સંવણ્ણેત્વા ઇદાનિ મહાલિસુત્તં સંવણ્ણેન્તો યથાનુપુબ્બં સંવણ્ણનોકાસસ્સ પત્તભાવં વિભાવેતું, કૂટદન્તસુત્તસ્સાનન્તરં સઙ્ગીતસ્સ સુત્તસ્સ મહાલિસુત્તભાવં વા પકાસેતું ‘‘એવં મે સુતં…પે… વેસાલિયન્તિ મહાલિસુત્ત’’ન્તિ આહ. પુનપ્પુનં વિસાલભાવૂપગમનતોતિ એત્થાયં સઙ્ખેપો – બારાણસિરઞ્ઞો કિર અગ્ગમહેસિયા મંસપેસિગબ્ભેન દ્વે દારકા નિબ્બત્તા ધીતા ચ પુત્તો ચ, તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાહેન સોળસક્ખત્તું પુત્તધીતુવસેન દ્વે દ્વે દારકા વિજાતા. તતો તેસં દારકાનં યથાક્કમં વડ્ઢેન્તાનં પચ્ચેકં સપરિવારાનં આરામુય્યાનનિવાસટ્ઠાનપરિવારસમ્પત્તિં ગહેતું અપ્પહોનકતાય નગરં તિક્ખત્તું ગાવુતન્તરેન ગાવુતન્તરેન પરિક્ખિપિંસુ, એવં તસ્સ પુનપ્પુનં તિપાકારપરિક્ખેપેન વિસાલભાવમુપગતત્તા ‘‘વેસાલી’’ત્વેવ નામં જાતં. તેન વુત્તં ‘‘પુનપ્પુનં વિસાલભાવૂપગમનતો વેસાલીતિ લદ્ધનામકે નગરે’’તિ. વિત્થારકથા ચેત્થ મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણનાય, (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૬) રતનસુત્તવણ્ણનાય (ખુ. પા. અટ્ઠ. વેસાલિવત્થુ; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.રતનસુત્તવણ્ણના) ચ ગહેતબ્બા. બહિનગરેતિ નગરતો બહિ, ન અમ્બપાલિવનં વિય અન્તોનગરસ્મિં. સયંજાતન્તિ સયમેવ જાતં અરોપિમં. મહન્તભાવેનાતિ રુક્ખગચ્છાનં, ઠિતોકાસસ્સ ચ મહન્તભાવેન. તેનેવાહ ‘‘હિમવન્તેન સદ્ધિં એકાબદ્ધં હુત્વા’’તિ. યં પન વેનયિકાનં મતેન વિનયટ્ઠકથાયં વુત્તં –

‘‘તત્થ મહાવનં નામ સયંજાતં અરોપિમં સપરિચ્છેદં મહન્તં વનં. કપિલવત્થુસામન્તા પન મહાવનં હિમવન્તેન સહ એકાબદ્ધં અપરિચ્છેદં હુત્વા મહાસમુદ્દં આહચ્ચ ઠિતં, ઇદં તાદિસં ન હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૨).

તં મજ્ઝિમભાણકસંયુત્તભાણકાનમ્પિ સમાનકથા. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયઞ્હિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૫૨) સંયુત્તટ્ઠકથાયઞ્ચ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૭) તથેવ વુત્તં. ઇધ પન દીઘભાણકાનં મતેન એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યદિ ચ ‘‘અહુત્વા’’તિ કત્થચિ પાઠો દિસ્સતિ, એવં સતિ સબ્બેસમ્પિ સમાનવાદો સિયાતિ. કૂટાગારસાલાસઙ્ખેપેનાતિ હંસમણ્ડલાકારસઙ્ખાતહંસવટ્ટકચ્છન્નેન કૂટાગારસાલાનિયામેન, તથા કતત્તા પાસાદોયેવ ‘‘કૂટાગારસાલા’’તિ વુત્તો, તબ્બોહારેન પન સકલોપિ સઙ્ઘારામોતિ વુત્તં હોતિ. વિનયટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૨) તુ એવં વુત્તં –

‘‘કૂટાગારસાલા પન મહાવનં નિસ્સાય કતે આરામે કૂટાગારં અન્તોકત્વા હંસવટ્ટકચ્છદનેન કતા સબ્બાકારસમ્પન્ના બુદ્ધસ્સ ભગવતો ગન્ધકુટિ વેદિતબ્બા’’તિ.

કોસલેસુ જાતા, ભવા, તે વા નિવાસો એતેસન્તિ કોસલકા. એવં માગધકા. જનપદવાચિનો હિ પાયતો પુલ્લિઙ્ગપુથુવચના. યસ્સ અકરણે પુગ્ગલો મહાજાનિયો હોતિ, તં કરણં અરહતીતિ કરણીયન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘અવસ્સં કત્તબ્બકમ્મેના’’તિ. અકાતુમ્પિ વટ્ટતિ અસતિ સમવાયે, તસ્મા સમવાયે સતિ કત્તબ્બતો તં કિચ્ચન્તિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો.

૩૬૦. યા બુદ્ધાનં ઉપ્પજ્જનારહા નાનત્તસઞ્ઞા, તાસં વસેન ‘‘નાનારમ્મણચારતો’’તિ વુત્તં, નાનારમ્મણપ્પવત્તિતોતિ અત્થો. સમ્ભવન્તસ્સેવ હિ પટિસેધો, ન અસમ્ભવન્તસ્સ. પટિક્કમ્માતિ નિવત્તેત્વા તથા ચિત્તં અનુપ્પાદેત્વા. સલ્લીનોતિ ઝાનસમાપત્તિયા એકત્તારમ્મણં અલ્લીનો. નિલીનોતિ તસ્સેવ વેવચનં. તેન વુત્તં ‘‘એકીભાવ’’ન્તિઆદિ. સપરિવારત્તા અનેકોપિ તદા એકો વિય ભવતીતિ એકીભાવો, તં એકીભાવં. યેનાયસ્મા નાગિતો, તં સન્ધાય ‘‘તસ્મા ઠાના’’તિ વુત્તં.

ઓટ્ઠદ્ધલિચ્છવિવત્થુવણ્ણના

૩૬૧. અદ્ધોટ્ઠતાયાતિ ઉપડ્ઢોટ્ઠતાય. તસ્સ કિર ઉત્તરોટ્ઠસ્સ અપ્પકતાય તિરિયં ફાલેત્વા અદ્ધમપનીતં વિય ખાયતિ ચત્તારો દન્તે, દ્વે ચ દાઠા ન છાદેતિ, તેન નં ‘‘ઓટ્ઠદ્ધો’’તિ વોહરતિ. કેચિ પન ‘‘અધો-સદ્દેન પાઠં પરિકપ્પેત્વા હેટ્ઠા ઓટ્ઠસ્સ ઓલમ્બકતાય ‘‘ઓટ્ઠાધો’’તિ અત્થં વદન્તિ, તદયુત્તમેવ તથા પાઠસ્સ અદિસ્સનતો, આચરિયેન (દી. નિ. ટી. ૧.૩૬૧) ચ અવણ્ણિતત્તા. અયં કિર ઉપોસથિકો દાયકો દાનપતિ સદ્ધો પસન્નો બુદ્ધમામકો ધમ્મસઙ્ઘમામકો. તેનાહ ‘‘પુરેભત્ત’’ન્તિઆદિ. ખન્ધકે, (મહાવ. ૨૮૯) મહાપરિનિબ્બાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૧૬૧) ચ આગતનયેન ‘‘નીલપીતાદિ…પે… તાવતિંસપરિસસપ્પટિભાગાયા’’તિ વુત્તં. અયં પન વેસાલી ભગવતો કાલે ઇદ્ધા ચેવ વેપુલ્લપ્પત્તા ચ અહોસિ. તત્થ હિ રાજૂનમેવ સત્ત સહસ્સાનિ, સત્ત સતાનિ, સત્ત ચ રાજાનો અહેસું, તથા યુવરાજસેનાપતિભણ્ડાગારિકપભુતીનમ્પિ, પાસાદકૂટાગારઆરામપોક્ખરણિઆદયોપિ તપ્પરિમાણાયેવ, બહુજના, આકિણ્ણમનુસ્સા, સુભિક્ખા ચ. તેન વુત્તં ‘‘મહતિયા લિચ્છવિપરિસાયા’’તિ. તસ્સ પન કુલસ્સ આદિભૂતાનં યથાવુત્તાનં મંસપેસિયા નિબ્બત્તદારકાનં તાપસેન પાયિતં યં ખીરં ઉદરં પવિસતિ, સબ્બં તં મણિભાજનગતં વિય દિસ્સતિ, ચરિમકભવે બોધિસત્તે કુચ્છિગતે બોધિસત્તમાતુ વિય ઉદરચ્છવિયા અતિવિપ્પસન્નતાય તે નિચ્છવી અહેસું. અપરે પનાહુ ‘‘સિબ્બેત્વા ઠપિતા વિય નેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં લીના છવિ અહોસી’’તિ. એવં તે નિચ્છવિતાય વા લીનચ્છવિતાય વા લિચ્છવીતિ પઞ્ઞાયિંસુ, નિરુત્તિનયેન ચેત્થ પદસિદ્ધિ, તબ્બંસે ઉપ્પન્ના સબ્બેપિ લિચ્છવયો નામ જાતા. તેનાહ ‘‘લિચ્છવિપરિસાયા’’તિ, લિચ્છવિરાજૂનં, લિચ્છવિવંસભૂતાય વા પરિસાયાતિ અત્થો. મહન્તં યસં લાતિ ગણ્હાતીતિ મહાલિ યથા ‘‘ભદ્દાલી’’તિ. મૂલનામન્તિ માતાપિતૂહિ કતનામં.

૩૬૨. સાસને યુત્તપયુત્તોતિ ભાવનમનુયુત્તો. સબ્બત્થ સીહસમાનવુત્તિનોપિ ભગવતો પરિસાય મહત્તે સતિ તદજ્ઝાસયાનુરૂપં પવત્તિયમાનાય ધમ્મદેસનાય વિસેસો હોતીતિ આહ ‘‘મહન્તેન ઉસ્સાહેન ધમ્મં દેસેસ્સતી’’તિ.

‘‘વિસ્સાસિકો’’તિ વત્વા તમસ્સ વિસ્સાસિકભાવં વિભાવેતું ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. થૂલસરીરોતિ વઠરસરીરો. થેરસ્સ ખીણાસવભાવતો ‘‘આલસિયભાવો અપ્પહીનો’’તિ ન વત્તબ્બો, વાસનાલેસં પન ઉપાદાય ‘‘ઈસકં અપ્પહીનો વિય હોતી’’તિ વુત્તં. ન હિ સાવકાનં બુદ્ધાનમિવ સવાસના કિલેસા પહીયન્તિ. યથાવુત્તં પાસાદમેવ સન્ધાય ‘‘કૂટાગારમહાગેહા’’તિ વુત્તં. પાચીનમુખાતિ પાચીનપમુખા.

૩૬૩. વિનેય્યજનાનુપરોધેન બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં પટિહારિયવિજમ્ભનં હોતીતિ આહ ‘‘અથ ખો’’તિઆદિ. ગન્ધકુટિતો નિક્ખમનવેલાયઞ્હિ છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો આવેળાવેળા યમલા યમલા હુત્વા સવિસેસં પભસ્સરા વિનિચ્છરિંસુ. તાહિ ‘‘ભગવા નિક્ખમતી’’તિ સમારોચિતમિવ નિક્ખમનં સઞ્જાનિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘સંસૂચિતનિક્ખમનો’’તિ.

૩૬૪. ‘‘અજ્જા’’તિ વુત્તદિવસતો અતીતમનન્તરં હિય્યોદિવસં પુરિમં નામ, તથા ‘‘હિય્યો’’તિ વુત્તદિવસતો પરં પુરિમતરં અતિસયેન પુરિમત્તા. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ દિવસેસુ વવત્થિતો યથાક્કમં પુરિમપુરિમતરભાવો. એવં સન્તેપિ યદેત્થ ‘‘પુરિમતર’’ન્તિ વુત્તં, તતો પભુતિ યં યં ઓરં, તં તં પુરિમં. યં યં પરં, તં તં પુરિમતરન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિમાહ. ઓરપારભાવસ્સ વિય, હિ દિસાવિદિસાભાવસ્સ વિય ચ પુરિમપુરિમતરભાવસ્સ અપેક્ખાસિદ્ધિ. મૂલદિવસતોતિઆદિદિવસતો. અગ્ગેતિ ઉપયોગત્થે ભુમ્મવચનં, ઉપયોગવચનસ્સ વા એ-કારાદેસોતિ દસ્સેતિ ‘‘અગ્ગ’’ન્તિ ઇમિના, પઠમન્તિ અત્થો. તં પનેત્થ પરા અતીતા કોટિયેવાતિ આહ ‘‘પરકોટિં કત્વા’’તિ. યં-સદ્દો પરિચ્છેદે નિપાતો, તપ્પયોગેન ચાયં ‘‘વિહરામી’’તિ વત્તમાનપયોગો, અત્થો પન અતીતવસેન વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘યાવ વિહાસિ’’ન્તિ વુત્તં. તસ્સાતિ દિવસસ્સ. પઠમવિકપ્પે ‘‘વિહરામી’’તિ ઇમસ્સ ‘‘યદગ્ગે’’તિ ઇમિના ઉજુકં તાવ સમ્બન્ધિત્વા પચ્છા ‘‘નચિરં તીણિ વસ્સાની’’તિ પમાણવચનં યોજેતબ્બં. દુતિયવિકપ્પે પન ‘‘નચિરં તીણિ વસ્સાની’’તિ ઇમેહિપિ કુટિલં સમ્બન્ધો કત્તબ્બો. નચિરન્તિ ચેતં ભાવનપુંસકં, અચ્ચન્તસઞ્ઞોગં વા. તઞ્હિ પમાણતો વિસેસેતું ‘‘તીણિ વસ્સાની’’તિ વદતિ. તેનાહ ‘‘નચિરં વિહાસિં તીણિયેવ વસ્સાની’’તિ.

અયન્તિ સુનક્ખત્તો. પિયજાતિકાનીતિ ઇટ્ઠસભાવાનિ. સાતજાતિકાનીતિ મધુરસભાવાનિ. મધુરસદિસતાય હિ ‘‘મધુર’’ન્તિ મનોરમં વુચ્ચતિ. આરમ્મણં કરોન્તેન કામેન ઉપસંહિતાનીતિ કામૂપસંહિતાનિ, કામનીયાનિ. તેનાહ ‘‘કામસ્સાદયુત્તાની’’તિ, આરમ્મણિકેન કામસઙ્ખાતેન અસ્સાદેન સઞ્ઞુત્તાનિ, કામસઙ્ખાતસ્સ વા અસ્સાદસ્સ યોગ્યાનીતિ અત્થો. સરીરસણ્ઠાનેતિ સરીરબિમ્બે, આધારે ચેતં ભુમ્મં. તસ્મા સદ્દેનાતિ તં નિસ્સાય તતો ઉપ્પન્નેન સદ્દેનાતિ અત્થો. અપિચ વિના પાઠસેસં ભવિતબ્બપદેનેવ સમ્બન્ધિતબ્બં. મધુરેનાતિ ઇટ્ઠેન સાતેન. કણ્ણસક્ખલિયન્તિ કણ્ણપટ્ટિકાયં.

એત્તાવતાતિ દિબ્બસોતઞાણપરિકમ્મસ્સ અકથનમત્તેન. ‘‘અત્તના ઞાતમ્પિ ન કથેતિ, કિં ઇમસ્સ સાસને અધિટ્ઠાનેના’’તિ કુજ્ઝન્તો ભગવતિ આઘાતં બન્ધિત્વા, સહ કુજ્ઝનેનેવ ચેસ ઝાનાભિઞ્ઞા પરિહાયિ. ચિન્તેસીતિ ‘‘કસ્મા નુ ખો સો મય્હં તં પરિકમ્મં ન કથેસી’’તિ પરિવિચારેન્તો અયોનિસો ઉમ્મુજ્જનવસેન ચિન્તેસિ. અનુક્કમેનાતિ પાથિકસુત્તે, (દી. નિ. ૩.૩ આદયો) મહાસીહનાદસુત્તે (દી. નિ. ૧.૩૮૧) ચ આગતનયેન તં તં અયુત્તમેવ ચિન્તેન્તો, ભાસન્તો, કરોન્તો ચ અનુક્કમેન ભગવતિ બદ્ધાઘાતતાય સાસને પતિટ્ઠં અલભન્તો ગિહિભાવં પત્વા તમત્થં કથેતિ.

એકંસભાવિતસમાધિવણ્ણના

૩૬૬-૩૭૧. એકંસાયાતિ તદત્થે ચતુત્થીવચનં, એકંસત્થન્તિ અત્થો. અંસસદ્દો ચેત્થ કોટ્ઠાસપરિયાયો, સો ચ અધિકારતો દિબ્બરૂપદસ્સનદિબ્બસદ્દસવનવસેન વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘એકકોટ્ઠાસાયા’’તિઆદિ. વા-સદ્દો ચેત્થ વિકપ્પને એકંસસ્સેવાધિપ્પેતત્તા. અનુદિસાયાતિ પુરત્થિમદક્ખિણાદિભેદાય ચતુબ્બિધાય અનુદિસાય. ઉભયકોટ્ઠાસાયાતિ દિબ્બરૂપદસ્સનત્થં, દિબ્બસદ્દસવનત્થઞ્ચ. ભાવિતોતિ યથા દિબ્બચક્ખુઞાણં, દિબ્બસોતઞાણઞ્ચ સમધિગતં હોતિ, એવં ભાવિતો. તયિદં વિસું વિસું પરિકમ્મકરણેન ઇજ્ઝન્તીસુ વત્તબ્બં નત્થિ, એકજ્ઝં ઇજ્ઝન્તીસુપિ કમેનેવ કિચ્ચસિદ્ધિ ભવતિ એકજ્ઝં કિચ્ચસિદ્ધિયા અસમ્ભવતો. પાળિયમ્પિ હિ ‘‘દિબ્બાનઞ્ચ રૂપાનં દસ્સનાય, દિબ્બાનઞ્ચ સદ્દાનં સવનાયા’’તિ ઇદં એકસ્સ ઉભયસમત્થતાસન્દસ્સનમેવ, ન એકજ્ઝં કિચ્ચસિદ્ધિસમ્ભવસન્દસ્સનં. ‘‘એકંસભાવિતો સમાધિ હેતૂ’’તિ ઇમિના સુનક્ખત્તો દિબ્બચક્ખુઞાણાય એવ પરિકમ્મસ્સ કતત્તા વિજ્જમાનમ્પિ દિબ્બસદ્દં નાસ્સોસીતિ દસ્સેતિ.

૩૭૨. દિબ્બચક્ખુઞાણતો દિબ્બસોતઞાણમેવ સેટ્ઠન્તિ મઞ્ઞમાનો મહાલિ એતમત્થં પુચ્છતીતિ આહ ‘‘ઇદં દિબ્બસોતેન…પે… મઞ્ઞે’’તિ. અપણ્ણકન્તિ અવિરજ્ઝનકં, અનવજ્જં વા. સમાધિયેવ ભાવેતબ્બટ્ઠેન સમાધિભાવના. ‘‘દિબ્બસોતઞાણં સેટ્ઠ’’ન્તિ મઞ્ઞમાનેન ચ તેન દિબ્બચક્ખુઞાણમ્પિ દિબ્બસોતેનેવ સહ ગહેત્વા ‘‘એતાસં નૂન ભન્તે’’તિઆદિના પુથુવચનેન પુચ્છિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘ઉભયંસભાવિતાનં સમાધીન’’ન્તિ વુત્તં. બાહિરા એતા સમાધિભાવના અનિય્યાનિકત્તા. તા હિ ઇતો બાહિરકાનમ્પિ ઇજ્ઝન્તિ. ન અજ્ઝત્તિકા ભગવતા સામુક્કંસિકભાવેન અપ્પવેદિતત્તા. ન હિ તે સચ્ચાનિ વિય સામુક્કંસિકા. યદત્થન્તિ યેસં અત્થાય, અભેદેપિ ભેદવચનમેતં, યસ્સ વા વિસેસનભૂતસ્સ અત્થાય. તેતિ અરિયફલધમ્મે. ‘‘ત’’ન્તિપિ અધુના પાઠો. તે હિ સચ્છિકાતબ્બા, ‘‘અત્થિ ખો મહાલિ અઞ્ઞેવ ધમ્મા…પે… યેસં સચ્છિકિરિયાહેતુ ભિક્ખૂ મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તી’’તિ સચ્છિકાતબ્બધમ્મા ચ ઇધ વુત્તા.

ચતુઅરિયફલવણ્ણના

૩૭૩. સંયોજેન્તીતિ બન્ધેન્તિ. તસ્માતિ યસ્મા વટ્ટદુક્ખભયે સંયોજનતો તત્થ સત્તે સંયોજેન્તિ નામ, તસ્મા. કત્થચિ ‘‘વટ્ટદુક્ખમયે રથે’’તિ પાઠો, ન પોરાણો તથા આચરિયેન અવણ્ણિતત્તા. મગ્ગસોતં આપન્નો, ન પસાદાદિસોતં. ‘‘સોતોતિ ભિક્ખવે અરિયમગ્ગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ હિ વુત્તં. આપન્નોતિ ચ આદિતો પત્તોતિ અત્થો આ-ઉપસગ્ગસ્સ આદિકમ્મનિ પવત્તનતો, ઇદં પન ફલટ્ઠવસેન વદતિ. અતીતકાલવચનઞ્હેતં, મગ્ગક્ખણે પન મગ્ગસોતં આપજ્જતિ નામ. તેનેવાહ દક્ખિણવિભઙ્ગે ‘‘સોતાપન્ને દાનં દેતિ, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્ને દાનં દેતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૯) અપતનધમ્મોતિ અનુપપજ્જનસભાવો. ધમ્મનિયામેનાતિ ઉપરિમગ્ગધમ્મનિયામેન. હેટ્ઠિમન્તેન સત્તમભવતો ઉપરિ અનુપપજ્જનધમ્મતાય વા નિયતોતિ અટ્ઠકથામુત્તકનયો. પરં અયનં પરાગતિ અસ્સ અત્થીતિ અત્થો. અનેનાતિ પુન તતિયસમાસવચનં, વા-સદ્દો ચેત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો.

તનુત્તં નામ પવત્તિયા મન્દતા, વિરળતા ચાતિ વુત્તં ‘‘તનુત્તા’’તિઆદિ. કરહચીતિ નિપાતમત્તં, પરિયાયવચનં વા. ‘‘ઓરેન ચે માસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ વસ્સિકસાટિકચીવરં પરિયેસેય્યા’’તિઆદીસુ (પારા. ૬૨૭) વિય ઓર-સદ્દો ન અતિરેકત્થોતિ આહ ‘‘હેટ્ઠાભાગિયાન’’ન્તિ, હેટ્ઠાભાગસ્સ કામભવસ્સ પચ્ચયભાવેન હિતાનન્તિ અત્થો. ‘‘સુદ્ધાવાસભૂમિય’’ન્તિ તેસં ઉપપત્તિટ્ઠાનદસ્સનં. ઓપપાતિકોતિ ઉપપાતિકો ઉપપાતને સાધુકારી. તેનાહ ‘‘સેસયોનિપટિક્ખેપવચનમેત’’ન્તિ પરિનિબ્બાનધમ્મોતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનસભાવો. વિમુચ્ચતીતિ વિમુત્તિ, ચિત્તમેવ વિમુત્તિ ચેતોવિમુત્તીતિ વુત્તં ‘‘ચિત્તવિસુદ્ધિ’’ન્તિઆદિ. ચિત્તસીસેન ચેત્થ સમાધિ ગહિતો ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૧.૧.૯) વિય. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તેનાહ ‘‘અરહત્તફલપઞ્ઞાવ પઞ્ઞાવિમુત્તી’’તિ. સામન્તિ અત્તનાવ, અપરપ્પચ્ચયેનાતિ અત્થો. ‘‘અભિજાનિત્વા’’તિ ઇમિના ત્વાદિપચ્ચયકારિયસ્સ ય-કારસ્સ લોપો દસ્સિતો. ‘‘અભિઞ્ઞાયા’’તિ ઇમિના પન ના-વચનકારિયસ્સાતિ દટ્ઠબ્બં. સચ્છીતિ પચ્ચક્ખત્થે નેપાતિકં. પચ્ચક્ખકરણં નામ અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કાદિકે મુઞ્ચિત્વા સરૂપતો આરમ્મણકરણં.

અરિયઅટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગવણ્ણના

૩૭૪-૫. ઉપ્પતિત્વાતિ આકાસમગ્ગેન ડેત્વા. પટિપજ્જતિ અરિયાસાવકો નિબ્બાનં, અરિયફલઞ્ચ એતાયાતિ પટિપદા, સા ચ તસ્સ પુબ્બભાગો એવાતિ અરિયમગ્ગો પુબ્બભાગપટિપદાનામેન ઇધ વુત્તો. આતતવિતતાદિવસેન પઞ્ચઙ્ગિકં. દિસાવિદિસાનિવિટ્ઠપદેસેન અટ્ઠઙ્ગિકો. અટ્ઠઙ્ગતો મુત્તો અઞ્ઞો કોચિ અટ્ઠઙ્ગિકો નામ મગ્ગો નત્થીતિ આહ ‘‘અટ્ઠઙ્ગમત્તોયેવા’’તિઆદિના. ન હિ અવયવવિનિમુત્તો સમુદાયો નામ કોચિ અત્થીતિ. તસ્મા ‘‘અટ્ઠ અઙ્ગાનિ અસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થસમાસં અકત્વા ‘અટ્ઠ અઙ્ગાનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ, તાનિ અસ્સ સન્તીતિ અટ્ઠઙ્ગિકો’તિ સમાસગબ્ભતદ્ધિતવસેન પદસિદ્ધિ કાતબ્બા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૩૭૪, ૩૭૫) આચરિયેન વુત્તં, અધિપ્પાયો ચેત્થ ચિન્તેતબ્બો. અઞ્ઞપદત્થસમાસે હિ કતે ન સક્કા અટ્ઠઙ્ગઅટ્ઠઙ્ગિકાનં ભેદો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપરિયાયં કત્વાપિ નિયમેતું બ્યાસે ઉભયપદત્થપરભાવેન સહેવ સઙ્ખ્યાપરિચ્છેદેન અત્થાપત્તિતો. સમાસગબ્ભે પન તદ્ધિતે કતે સક્કા એવ તેસં ભેદો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપરિયાયં કત્વા નિયમેતું સમાસે ઉત્તરપદત્થપરભાવેન વિનાવ સઙ્ખ્યાપરિચ્છેદેન અત્થાપત્તિતો. એકત્થિભાવલક્ખણો હિ સમાસોતિ. ધમ્મદાયાદસુત્તન્તટીકાયં પન આચરિયેનેવ એવં વુત્તં ‘‘યસ્મા મગ્ગઙ્ગસમુદાયે મગ્ગવોહારો હોતિ, સમુદાયો ચ સમુદાયીહિ સમન્નાગતો, તસ્મા અત્તનો અવયવભૂતાનિ અટ્ઠ અઙ્ગાનિ એતસ્સ સન્તીતિ અટ્ઠઙ્ગિકો’’તિ. પઠમનયે ચેત્થ અઙ્ગિના અઙ્ગસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકભાવો વુત્તો, દુતિયનયે પન અઙ્ગેન અઙ્ગિનોતિ અયમેતેસં વિસેસો.

ઇદાનિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગે લક્ખણતો, કિચ્ચખણારમ્મણભેદકમતો ચ વિનિચ્છયં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. સમ્માદસ્સનલક્ખણાતિ અવિપરીતં યાથાવતો ચતુન્નમરિયસચ્ચાનં પચ્ચક્ખમેવ દસ્સનસભાવા. સમ્મા અભિનિરોપનલક્ખણોતિ નિબ્બાનારમ્મણે ચિત્તસ્સ અવિપરીતમભિનિરોપનસભાવો. સમ્મા પરિગ્ગહણલક્ખણાતિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતા વાચા જને સઙ્ગણ્હાતીતિ તબ્બિપક્ખતો વિરતિસભાવા સમ્માવાચા ભેદકરમિચ્છાવાચપ્પહાનેન જને, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ પરિગ્ગણ્હનકિચ્ચવતી હોતિ, એવં અવિપરીતં પરિગ્ગહણસભાવા. સમ્મા સમુટ્ઠાપનલક્ખણોતિ યથા ચીવરકમ્માદિકો કમ્મન્તો એકં કાતબ્બં સમુટ્ઠાપેતિ, તંતંકિરિયાનિપ્ફાદકો વા ચેતનાસઙ્ખાતો કમ્મન્તો હત્થપાદચલનાદિકં કિરિયં સમુટ્ઠાપેતિ, એવં સાવજ્જકત્તબ્બકિરિયાસમુટ્ઠાપકમિચ્છાકમ્મન્તપ્પહાનેન સમ્માકમ્મન્તો નિરવજ્જસમુટ્ઠાપનકિચ્ચવા હોતિ, સમ્પયુત્તે ચ સમુટ્ઠાપેન્તો એવ પવત્તતીતિ અવિપરીતં સમુટ્ઠાપનસભાવો. સમ્મા વોદાપનલક્ખણોતિ કાયવાચાનં, ખન્ધસન્તાનસ્સ ચ સંકિલેસભૂતમિચ્છાજીવપ્પહાનેન અવિપરીતં વોદાપનસભાવો. સમ્મા પગ્ગહલક્ખણોતિ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ચિત્તસ્સ સંકિલેસપક્ખે પતિતુમદત્વા અવિપરીતં પગ્ગહણસભાવો. સમ્મા ઉપટ્ઠાનલક્ખણાતિ તાદિભાવલક્ખણેન અવિપરીતં તત્થ ઉપટ્ઠાનસભાવો. સમ્મા સમાધાનલક્ખણોતિ વિક્ખેપવિદ્ધંસનેન અવિપરીતં ચિત્તસ્સ સમાદહનસભાવો.

સહજેકટ્ઠતાય દિટ્ઠેકટ્ઠા અવિજ્જાદયો મિચ્છાદિટ્ઠિતો અઞ્ઞે અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસા નામ. પસ્સતીતિ પકાસેતિ કિચ્ચપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ. તેનાહ ‘‘તપ્પટિ…પે… અસમ્મોહતો’’તિ. ઇદઞ્હિ તસ્સા પસ્સનાકારદસ્સનં. તેનેવ હિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતેન અઙ્ગેન તત્થ પચ્ચવેક્ખણા પવત્તતિ. પુરિમાનિ દ્વે કિચ્ચાનિ સબ્બેસમેવ સાધારણાનીતિ આહ ‘‘સમ્માસઙ્કપ્પાદયોપી’’તિઆદિ. ‘‘તથેવા’’તિ ઇમિના ‘‘અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ ઇદમનુકડ્ઢતિ.

પુબ્બભાગેતિ ઉપચારક્ખણે. ઉપચારભાવનાવસેન અનેકવારં પવત્તચિત્તક્ખણિકત્તા નાનક્ખણા. અનિચ્ચાદિલક્ખણવિસયત્તા નાનારમ્મણા. મગ્ગસ્સ એકચિત્તક્ખણિકત્તા એકક્ખણા. નિબ્બાનારમ્મણત્તા એકારમ્મણા. કિચ્ચતોતિ પુબ્બભાગે દુક્ખાદિઞાણેહિ કત્તબ્બેન ઇધ સાતિસયં નિબ્બત્તેન કિચ્ચેન, ઇમસ્સેવ વા ઞાણસ્સ દુક્ખાદિપ્પકાસનકિચ્ચેન. ચત્તારિ નામાનિ લભતિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ કાતબ્બકિચ્ચ નિબ્બત્તિતો.તીણિ નામાનિ લભતિ કામસઙ્કપ્પાદિપ્પહાનનિબ્બત્તિતો. સિક્ખાપદવિભઙ્ગે ‘‘વિરતિચેતના, સબ્બે સમ્પયુત્તધમ્મા ચ સિક્ખાપદાની’’તિ (વિભ. ૭૦૪) વુચ્ચન્તિ. તત્થ પન પધાનાનં વિરતિચેતનાનં વસેન ‘‘વિરતિયોપિ હોન્તિ ચેતનાયોપી’’તિ વુત્તં, મુસાવાદાદીહિ વિરમણકાલે વા વિરતિયો, સુભાસિતાદિવાચાભાસનાદિકાલે ચેતનાયો હોન્તીતિ યોજેતબ્બા. ચેતનાનં અમગ્ગઙ્ગત્તા ‘‘મગ્ગક્ખણે પન વિરતિયોવા’’તિ આહ. એકસ્સેવ ઞાણસ્સ દુક્ખાદિઞાણતા વિય, એકાયેવ વિરતિયા મુસાવાદાદિવિરતિભાવો વિય ચ એકાય એવ ચેતનાય સમ્માવાચાદિકિચ્ચત્તયસાધનાસમ્ભવેન સમ્માવાચાદિભાવાસિદ્ધિતો, તંસિદ્ધિયઞ્ચ અઙ્ગત્તયત્તાસિદ્ધિતો ચ એવં વુત્તન્તિપિ દટ્ઠબ્બં. ઇમિના ચેતાસં દુવિધતં, અભેદતઞ્ચ દસ્સેતિ. સમ્મપ્પધાનસતિપટ્ઠાનવસેનાતિ ચતુસમ્મપ્પધાનચતુસતિપટ્ઠાનભાવવસેન.

યદિપિ સમાધિઉપકારકાનં અભિનિરોપના નુમજ્જનસમ્પિયાયનુ પબ્રૂહનસન્તાનં વિતક્કવિચારપીતિસુખોપેક્ખાનં વસેન ચતૂહિ ઝાનેહિ સમ્માસમાધિ વિભત્તો, તથાપિ વાયામો વિય અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદિચતુવાયામકિચ્ચં, સતિ વિય ચ અસુભાસુખાનિચ્ચાનત્તભૂતેસુ કાયાદીસુ સુભાદિસઞ્ઞાપહાનચતુસતિકિચ્ચં એકોવ સમાધિ ચતુક્કજ્ઝાનસમાધિકિચ્ચં ન સાધેતિ. તસ્મા પુબ્બભાગેપિ પઠમજ્ઝાનસમાધિ પઠમજ્ઝાનસમાધિ એવ. તથા મગ્ગક્ખણેપિ પુબ્બભાગેપિ દુતિયજ્ઝાનસમાધિ દુતિયજ્ઝાનસમાધિ એવ. તથા મગ્ગક્ખણેપિ પુબ્બભાગેપિ તતિયજ્ઝાનસમાધિ તતિયજ્ઝાનસમાધિ એવ. તથા મગ્ગક્ખણેપિ પુબ્બભાગેપિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ એવ. તથા મગ્ગક્ખણેપીતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ સમ્માસમાધિયેવા’’તિ.

તસ્માતિ પઞ્ઞાપજ્જોતત્તા અવિજ્જાન્ધકારં વિધમિત્વા પઞ્ઞાસત્થત્તા કિલેસચોરે ઘાતેન્તોતિ યથારહં યોજેતબ્બં. યસ્મા પન અનાદિમતિ સંસારે ઇમિના યોગિના કદાચિપિ અસમુગ્ઘાટિતપુબ્બો કિલેસગણો, તસ્સ સમુગ્ઘાટકો ચ અરિયમગ્ગો. અયઞ્ચેત્થ સમ્માદિટ્ઠિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન પવત્તિયા પુબ્બઙ્ગમા હોતિ બહૂપકારા, તસ્મા. તદેવ બહૂપકારતં કારણભાવેન દસ્સેતું ‘‘યોગિનો બહૂપકારત્તા’’તિ વુત્તં.

તસ્સાતિ સમ્માદિટ્ઠિયા. ‘‘બહૂપકારો’’તિ વત્વા તં બહૂપકારતં ઉપમાય વિભાવેન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. અયં તમ્બકંસાદિમયત્તા કૂટો. તંપરિહરણતો મહાસારતાય છેકો. એવન્તિ યથા હેરઞ્ઞિકસ્સ ચક્ખુના દિસ્વા કહાપણવિભાગજાનને કિરિયાસાધકતમભાવેન કરણન્તરં બહુકારં યદિદં હત્થો, એવં યોગિનો પઞ્ઞાય ઓલોકેત્વા ધમ્મવિભાગજાનને પુબ્બચારીભાવેન ધમ્મન્તરં બહુકારં યદિદં વિતક્કો વિતક્કેત્વાવ પઞ્ઞાય તદવબોધતો. તસ્મા સમ્માસઙ્કપ્પો સમ્માદિટ્ઠિયા બહુકારોતિ અધિપ્પાયો. દુતિયઉપમાયં એવન્તિ યથા તચ્છકો પરેન પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા દિન્નં દબ્બસમ્ભારં વાસિયા તચ્છેત્વા ગેહાદિકરણકમ્મે ઉપનેતિ, એવં યોગી વિતક્કેન લક્ખણાદિતો વિતક્કેત્વા દિન્નધમ્મે યાથાવતો પરિચ્છિન્દિત્વા પરિઞ્ઞાભિસમયાદિકમ્મે ઉપનેતીતિ યોજના. વચીભેદસ્સ ઉપકારકો વિતક્કો સાવજ્જાનવજ્જવચીભેદે નિવત્તનપવત્તનકરાય સમ્માવાચાયપિ ઉપકારકોવાતિ આહ ‘‘સ્વાય’’ન્તિઆદિ. ‘‘યથાહા’’તિઆદિના ધમ્મદિન્નાય ભિક્ખુનિયા વિસાખસ્સ નામ ગહપતિનો વુત્તં ચૂળવેદલ્લસુત્તપદં (મ. નિ. ૧.૪૬૪) સાધકભાવેન દસ્સેતિ. ભિન્દતીતિ નિચ્છારેતિ.

વચીભેદનિયામિકા વાચા કાયિકકિરિયાનિયામકસ્સ કમ્મન્તસ્સ ઉપકારિકાતિ તદત્થં લોકતો પાકટં કાતું ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઉભયં સુચરિતન્તિ કાયસુચરિતં, વચીસુચરિતઞ્ચ. આજીવટ્ઠમકસીલં નામ ચતુબ્બિધવચીસુચરિતતિવિધકાયસુચરિતેહિ સદ્ધિં સમ્માઆજીવં અટ્ઠમં કત્વા વુત્તં આદિબ્રહ્મચરિયકસીલં. યઞ્હિ સન્ધાય વુત્તં ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ. તદુભયાનન્તરન્તિ દુચ્ચરિતદ્વયપ્પહાયકસ્સ સુચરિતદ્વયપારિપૂરિહેતુભૂતસ્સ સમ્માવાચાસમ્માકમ્મન્તદ્વયસ્સ અનન્તરં. સુત્તપમત્તેનાતિ અપ્પોસ્સુક્કં સુત્તેન, પમત્તેન ચ. ઇદં વીરિયન્તિ ચતુબ્બિધં સમ્મપ્પધાનવીરિયં. કાયાદીસૂતિ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ. ઇન્દ્રિયસમતાદયો સમાધિસ્સ ઉપકારકા. તબ્બિધુરા ધમ્મા અનુપકારકા. ગતિયોતિ નિપ્ફત્તિયો, કિચ્ચાદિસભાવે વા. સમન્વેસિત્વાતિ ઉપધારેત્વા, હેતુમ્હિ ચાયં ત્વાપચ્ચયો.

દ્વેપબ્બજિતવત્થુવણ્ણના

૩૭૬-૭. કસ્મા આરદ્ધન્તિ અનુસન્ધિકારણં પુચ્છિત્વા તં વિસ્સજ્જેતું ‘‘અયં કિરા’’તિઆદિ વુત્તં તેન અજ્ઝાસયાનુસન્ધિવસેનાયં ઉપરિ દેસના પવત્તાતિ દસ્સેતિ. તેનાતિ તથાલદ્ધિકત્તા. અસ્સાતિ લિચ્છવિરઞ્ઞો. દેસનાયન્તિ સણ્હસુખુમાય સુઞ્ઞતપટિસઞ્ઞુત્તાય યથાદેસિતદેસનાય. નાધિમુચ્ચતીતિ ન સદ્દહતિ ન પસીદતિ. તન્તિધમ્મં નામ કથેન્તોતિ યેસં અત્થાય ધમ્મો કથીયતિ, તત્થ તેસં અસતિપિ મગ્ગપટિવેધે કેવલં સાસને પવેણીભૂતં, પરિયત્તિભૂતં વા તન્તિધમ્મં કત્વા કથેન્તો, તેન તદા તેસં મગ્ગપટિવેધાભાવં દસ્સેતિ. એવરૂપસ્સાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધત્તા અવિપરીતદેસનતાય એવંપાકટધમ્મકાયસ્સ સત્થુનો. અસ્સાતિ પઠમજ્ઝાનાદિસમધિગમેન સમાહિતચિત્તસ્સ કુલપુત્તસ્સ એતં ‘‘તં જીવ’’ન્તિઆદિના ઉચ્છેદાદિગહણં અપિ નુ યુત્તન્તિ પુચ્છતિ, લદ્ધિયા પન ઝાનાધિગમમત્તેન ન તાવ વિવેચિતત્તા ‘‘યુત્તમસ્સેત’’ન્તિ તેહિ વુત્તે ઝાનલાભિનોપેતં ગહણં અયુત્તમેવાતિ તં ઉચ્છેદવાદં, સસ્સતવાદં વા ‘‘અહં ખો…પે… ન વદામી’’તિઆદિના પટિક્ખિપિત્વાતિ સાધિપ્પાયત્થો. એતન્તિ પઠમજ્ઝાનાદિકં. એવન્તિ યથાવુત્તનયેન. અથ ચ પનાતિ એવં જાનનતો, પસ્સનતો ચ. કામં વિપસ્સકાદિદસ્સનમ્પિ પાળિયં કતં, અરહત્તકૂટેન પન દેસના નિટ્ઠાપિતાતિ દસ્સેતું ‘‘ઉત્તરિ ખીણાસવં દસ્સેત્વા’’તિ વુત્તં. તે હિ દ્વે પબ્બજિતા વિપસ્સકતો પટ્ઠાય ‘‘ન કલ્લં તસ્સેતં વચનાયા’’તિ અવોચું. ઇમસ્સાતિ ખીણાસવસ્સ. કિઞ્ચાપિ ‘‘અત્તમના અહેસુ’’ન્તિ પાળિયં ન વુત્તં, ‘‘ન કલ્લ’’ન્તિઆદિના પન વિસ્સજ્જનાવચનેનેવ તેસં અત્તમનતા વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘તે મમા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્મા ખીણાસવો વિગતસમ્મોહો તિણ્ણવિચિકિચ્છો, તસ્મા તસ્સ તથા વત્તુમયુત્તન્તિ ઉપ્પન્નનિચ્છયતાય તં મમ વચનં સુત્વા અત્તમના અહેસુન્તિ અત્થો. સોપિ ખો લિચ્છવિ રાજા તે વિય તથાસઞ્જાતનિચ્છયત્તા અત્તમનો અહોસિ. તેનાહ ‘‘એવં વુત્તે સોપિ અત્તમનો અહોસી’’તિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય પરમસુખુમગમ્ભીરદુરનુબોધત્થપરિદીપનાય સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયજનનાય સાધુવિલાસિનિયા નામ લીનત્થપકાસનિયા મહાલિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપકાસના.

મહાલિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.