૫. કૂટદન્તસુત્તવણ્ણના

૩૨૩. એવં સોણદણ્ડસુત્તં સંવણ્ણેત્વા ઇદાનિ કૂટદન્તસુત્તં સંવણ્ણેન્તો યથાનુપુબ્બં સંવણ્ણનોકાસસ્સ પત્તભાવં વિભાવેતું, સોણદણ્ડ સુત્તસ્સાનન્તરં સઙ્ગીતસ્સ સુત્તસ્સ કૂટદન્તસુત્તભાવં વા પકાસેતું ‘‘એવં મે સુતં…પે… મગધેસૂતિ કૂટદન્તસુત્ત’’ન્તિ આહ. ‘‘મગધા નામ જનપદિનો રાજકુમારા’’તિઆદીસુ અમ્બટ્ઠસુત્તે કોસલજનપદવણ્ણનાયં અમ્હેહિ વુત્તનયો યથારહં નેતબ્બો. અયં પનેત્થ વિસેસો – મગેન સદ્ધિં ધાવન્તીતિ મગધા, રાજકુમારા, મંસેસુ વા ગિજ્ઝન્તીતિ મગધા નિરુત્તિનયેન. રુળ્હિતો, પચ્ચયલોપતો ચ તેસં નિવાસભૂતેપિ જનપદે વુદ્ધિ ન હોતીતિ નેરુત્તિકા. જનપદનામેયેવ બહુવચનં, ન જનપદસદ્દે જાતિસદ્દત્તાતિ વુત્તં ‘‘તસ્મિં મગધેસુ જનપદે’’તિ. ઇતો પરન્તિ ‘‘મગધેસૂ’’તિ પદતો પરં ‘‘ચારિકં ચરમાનો’’તિઆદિવચનં. પુરિમસુત્તદ્વયેતિ અમ્બટ્ઠસોણદણ્ડસુત્તદ્વયે. વુત્તનયમેવાતિ યં તત્થ આગતસદિસં ઇધાગતં, તં અત્થવણ્ણનાતો વુત્તનયમેવ, તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘તરુણો અમ્બરુક્ખો અમ્બલટ્ઠિકા’’તિ બ્રહ્મજાલસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨) વુત્તત્તા ‘‘અમ્બલટ્ઠિકા બ્રહ્મજાલે વુત્તસદિસાવા’’તિ આહ.

યઞ્ઞાવાટં સમ્પાદેત્વા મહાયઞ્ઞં ઉદ્દિસ્સ સવિઞ્ઞાણકાનિ, અવિઞ્ઞાણકાનિ ચ યઞ્ઞૂપકરણાનિ ઉપટ્ઠપિતાનીતિ અત્થં સન્ધાય ‘‘મહાયઞ્ઞો ઉપક્ખટો’’તિ પાળિયં વુત્તં, તં પનેતં ઉપકરણં તેસં તથા સજ્જનમેવાતિ દસ્સેતિ ‘‘સજ્જિતો’’તિ ઇમિના. વચ્છતરસતાનીતિ યુવભાવપ્પત્તાનિ બલવવચ્છસતાનિ. વચ્છાનં વિસેસાતિ હિ વચ્છતરા, તે પન વચ્છા એવ હોન્તિ, ન દમ્મા, ન ચ બલીબદ્દાતિ આહ ‘‘વચ્છસતાની’’તિ. અયં આચરિયમતિ (દી. નિ. ટી. ૧.૩૨૩). તર-સદ્દો વા અનત્થકોતિ વુત્તં ‘‘વચ્છસતાની’’તિ. એવઞ્હિ સબ્બોપિ વચ્છપ્પભેદો સઙ્ગહિતો હોતિ. એતેતિ ઉસભાદયો ઉરબ્ભપરિયોસાના. અનેકેસન્તિ અનેકજાતિકાનં. મિગપક્ખીનન્તિ મહિંસરુરુપસદકુરુઙ્ગગોકણ્ણમિગાનઞ્ચેવ મોરકપિઞ્જરવટ્ટકતિત્તિર લાપાદિપક્ખીનઞ્ચ. સઙ્ખ્યાવસેન અનેકતં સત્તસતગ્ગહણેન પરિચ્છિન્દિતું ‘‘સત્તસત્તસતાની’’તિ વુત્તં, સત્તસતાનિ, સત્તસતાનિ ચાતિ અત્થો. થૂણન્તિ યઞ્ઞોપકરણાનં મિગપક્ખીનં બન્ધનત્થમ્ભં. યૂપોતિપિ તસ્સ નામં. તેનાહ ‘‘યૂપસઙ્ખાત’’ન્તિ.

૩૨૮. વિધાતિ વિપ્પટિસારવિનોદના. યો હિ યઞ્ઞસઙ્ખાતસ્સ પુઞ્ઞસ્સ ઉપક્કિલેસો, તસ્સ વિધમનતો નિવારણતો નિરોધનતો વિધા વુચ્ચન્તિ વિપ્પટિસારવિનોદના, તા એવ પુઞ્ઞાભિસન્દં અવિચ્છિન્દિત્વા ઠપેન્તીતિ ‘‘ઠપના’’તિ ચ વુત્તા. અવિપ્પટિસારતો એવ હિ ઉપરૂપરિ પુઞ્ઞાભિસન્દપ્પવત્તીતિ. ઠપના ચેતા યઞ્ઞસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન તીસુ કાલેસુ પવત્તિયા તિપ્પકારાતિ આહ ‘‘તિટ્ઠપન’’ન્તિ. પરિક્ખારસદ્દો ચેત્થ પરિવારપરિયાયો ‘‘પરિકરોન્તિ યઞ્ઞં અભિસઙ્ખરોન્તી’’તિ કત્વા. તેનાહ ‘‘સોળસપરિવાર’’ન્તિ.

મહાવિજિતરાજયઞ્ઞકથાવણ્ણના

૩૩૬. પુબ્બે ભૂતં ભૂતપુબ્બં યથા ‘‘દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ આહ ‘‘પુબ્બચરિત’’ન્તિ, અત્તનો પુરિમજાતિસમ્ભૂતં બોધિસમ્ભારભૂતં પુઞ્ઞચરિયન્તિ અત્થો. તથા હિ તસ્સ અનુગામિનિધિસ્સ થાવરનિધિના નિદસ્સનં ઉપપન્નં હોતિ. સદ્દવિદૂ પન વદન્તિ ‘‘ભૂતપુબ્બન્તિ ઇદં કાલસત્તમિયા નેપાતિકપદ’’ન્તિ. અતીતકાલેતિ હિ તેસં મતેન અત્થો. અસ્સાતિ અનેન. મહન્તં પથવીમણ્ડલં વિજિતન્તિ સમ્બન્ધો. મહન્તં વા વિજિતં પથવીમણ્ડલમસ્સ અત્થીતિ અત્થો. ‘‘અન્તોરટ્ઠેતિ યસ્સ વિજિતે વિહરતિ, તસ્સ રટ્ઠે’’તિઆદીસુ વિય હિ વિજિતસદ્દો રજ્જે પવત્તતિ, ઇમિના તસ્સ એકરાજભાવં દીપેતિ, ન ચક્કવત્તિરાજભાવં સત્તરતનસમ્પન્નતાઅવચનતો. પાળિયં ન યેન કેનચિ સન્તકમત્તેન અડ્ઢતાતિ દસ્સેતું ‘‘અડ્ઢો’’તિ વત્વા ‘‘મહદ્ધનો’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘યો કોચી’’તિઆદિ. અડ્ઢતા હિ નામ વિભવસમ્પન્નત્તા સા ચ તં તદુપાદાય વુચ્ચતિ. તથા મહદ્ધનતાપીતિ તં થામપ્પત્તં ઉક્કંસગતં દસ્સેતું ‘‘અપરિમાણસઙ્ખ્યેના’’તિ આહ. ભુઞ્જિતબ્બટ્ઠેન વિસેસતો કામા ઇધ ભોગા નામાતિ દસ્સેતિ. ‘‘પઞ્ચકામગુણવસેના’’તિ ઇમિના. પિણ્ડપિણ્ડવસેનાતિ ભાજનાલઙ્કારાદિવિભાગં અહુત્વા કેવલં ખણ્ડખણ્ડવસેન.

રૂપં અપ્પેત્વા, અનપ્પેત્વા વા માસપ્પમાણેન કતો માસકો. આદિસદ્દેન થાલકાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. અનેકકોટિસઙ્ખ્યેનાતિ કહાપણાનં કોટિસતાદિપ્પમાણં સન્ધાય વુત્તં હેટ્ઠિમન્તેન કોટિસતપ્પમાણેનેવ ખત્તિયમહાસાલભાવપ્પત્તિતો.

તુટ્ઠીતિ સુમનતા. ઉપકરણસદ્દો ચેત્થ કારણપરિયાયો. કિં પન તન્તિ આહ ‘‘નાનાવિધાલઙ્કારસુવણ્ણરજતભાજનાદિભેદ’’ન્તિ. આદિસદ્દેન વત્થસેય્યાવસથાદીનિ સઙ્ગય્હન્તિ, સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાવેળુરિયવજિરપવાળાનિ સત્ત રતનાનીતિ વદન્તિ. યથાહુ –

‘‘સુવણ્ણં રજતં મુત્તા, મણિવેળુરિયાનિ ચ;

વજિરઞ્ચ પવાળન્તિ, સત્તાહુ રતનાનિમે’’તિ.

સાલિવીહિઆદિ સત્તધઞ્ઞં સાનુલોમં પુબ્બન્નં નામ પુરેક્ખતં સસ્સફલન્તિ કત્વા. તબ્બિપરિયાયતો મુગ્ગમાસાદિ તદવસેસં અપરન્નં નામ. અપરન્નતો પુબ્બે પવત્તમન્નં પુબ્બન્નં, તતો અપરસ્મિં પવત્તમન્નં અપરન્નં. ન્ન-કારસ્સ પન ણ્ણ-કારે કતે પુબ્બણ્ણં, અપરણ્ણઞ્ચાતિ નેરુત્તિકા. પુબ્બાપરભાવો પનેતેસં આદિકપ્પે સમ્ભવાસમ્ભવવસેન વેદિતબ્બો. પુરિમં ‘‘અડ્ઢો મહદ્ધનો પહૂતજાતરૂપરજતો’’તિ વચનં દેવસિકં પરિબ્બયદાનગહણાદિવસેન, પરિવત્તનધનધઞ્ઞવસેન ચ વુત્તં, ઇદં પન ‘‘પહૂતધનધઞ્ઞો’’તિ વચનં નિધાનગતધનવસેન, સઙ્ગહિતધઞ્ઞવસેન ચાતિ ઇમં વિસેસં સન્ધાય અયં નયો દસ્સિતો. વીસકહાપણમ્બણાદિદેવસિકવળઞ્જનમ્પિ હિ મહાસાલલક્ખણં.

ઇદાનિ તબ્બિપરીતવસેન વિસેસં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિના દુતિયનયો આરદ્ધો. ઇમિના એવ હિ પુરિમવચનં નિધાનગતધનવસેન, સઙ્ગહિતધઞ્ઞવસેન ચ વુત્તન્તિ અત્થતો સિદ્ધં હોતિ. તત્થ ઇદન્તિ ‘‘પહૂતધનધઞ્ઞો’’તિ વચનં. અસ્સાતિ મહાવિજિતરઞ્ઞો. દિવસે દિવસે પરિભુઞ્જિતબ્બં દેવસિકં, ભાવનપુંસકમેતં. દાસકમ્મકરપોરિસાદીનં વેત્તનાનુપ્પદાનં પરિબ્બયદાનં. ઇણસોધનાદિવસેન ધનધઞ્ઞાનમાદાનં ગહણં. આદિસદ્દેન ઇણદાનાદીનં સઙ્ગહો. પરિવત્તનધનધઞ્ઞવસેનાતિ કયવિક્કયકરણેન પરિવત્તિતબ્બાનં ધનધઞ્ઞાનં વસેન. કત્થચિ પન સમુચ્ચયવિરહિતપાઠો દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘પરિબ્બયદાનગ્ગહણાદિવસેના’’તિ ઇદં પરિવત્તનપદેન સમ્બન્ધં કત્વા તાદિસેન વિધિના ઇતો ચિતો ચ પરિવત્તેતબ્બાનં ધનધઞ્ઞાનં વસેનાતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

કોટ્ઠં વુચ્ચતિ ધઞ્ઞટ્ઠપનટ્ઠાનં, તદેવ અગારં તથા. તેનાહ ‘‘ધઞ્ઞેન પરિપુણ્ણકોટ્ઠાગારો’’તિ. એવં સારગબ્ભં કોસો, ધઞ્ઞટ્ઠપનટ્ઠાનં કોટ્ઠાગારન્તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તતો અઞ્ઞથાપિ તં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા અસિનો તિક્ખભાવપરિહારતો પરિચ્છદો ‘‘કોસો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં રઞ્ઞો તિક્ખભાવપરિહારકત્તા ચતુરઙ્ગિની સેના ‘‘કોસો’’તિ આહ ‘‘ચતુબ્બિધો કોસો’’તિઆદિ. ‘‘દ્વાદસપુરિસો હત્થી’’તિઆદિના (પાચિ. ૩૧૪) વુત્તલક્ખણેન ચેત્થ હત્થિઆદયો ગહેતબ્બા. વત્થકોટ્ઠાગારગ્ગહણેનેવ સબ્બસ્સપિ કુપ્પભણ્ડટ્ઠપનટ્ઠાનસ્સ ગહિતત્તા ‘‘કોટ્ઠાગારં તિવિધ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. જાતરૂપરજતતો હિ અઞ્ઞં લોહઅયદારુવિસાણવત્થાદિકમસારદબ્બં ગોપેતબ્બતો ગ-કારસ્સ ક-કારં કત્વા કુપ્પં વુચ્ચતિ. જાતરૂપરજતનિધાનં ધનકોટ્ઠાગારં. તત્થ તત્થ રતનં વિલોકેત્વા ચરણં રતનવિલોકનચારિકા. કામં તમત્થં રાજા જાનાતિ, ભણ્ડાગારિકેન પન કથાપેત્વા પરિસાય નિસ્સદ્દભાવાપાદનત્થમેવ એવં પુચ્છતિ. તથા કથાપને હિ અસતિ પરિસા સદ્દં કરિસ્સતિ ‘‘કસ્મા રાજા પરમ્પરાગતં કુલધનં વિનાસેતી’’તિ, તતો ચ પકતિક્ખોભો ભવિસ્સતિ, સતિ પન તથા કથાપને ‘‘એતંકારણા તં છડ્ડેતી’’તિ નિસ્સદ્દભાવમાપજ્જિસ્સતિ. તતો ચ પકતિક્ખોભો ન ભવિસ્સતિ, તસ્મા તથા પુચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. મરણવસન્તિ મરણસ્સ, મરણસઙ્ખાતં વા વિસયં.

૩૩૭. પાળિયં ‘‘આમન્તેત્વા’’તિ એતસ્સ મન્તિતુકામો હુત્વાતિ અત્થં વિઞ્ઞાપેતું ‘‘એકેન પણ્ડિતેન સદ્ધિં મન્તેત્વા’’તિ વુત્તં. ધાત્વત્થાનુવત્તકો હેત્થ ઉપસગ્ગો, પકરણાધિગતો ચ કત્થચિ અત્થવિસેસો યથા ‘‘સિક્ખમાનેન ભિક્ખવે ભિક્ખુના અઞ્ઞાતબ્બં પરિપુચ્છિતબ્બં પરિપઞ્હિતબ્બ’’ન્તિ (પાચિ. ૪૩૪). તથા હિસ્સ પદભાજને વુત્તં ‘‘સિક્ખમાનેનાતિ સિક્ખિતુકામેન. અઞ્ઞાતબ્બન્તિ જાનિતબ્બ’’ન્તિઆદિ (પાચિ. ૪૩૬). આમન્તેસીતિ મન્તિતુકામોસિ. જનપદસ્સ અનુપદ્દવત્થં, યઞ્ઞસ્સ ચ ચિરાનપ્પવત્તનત્થં બ્રાહ્મણો ચિન્તેસીતિ આહ ‘‘અયં રાજા’’તિઆદિ. આહરન્તાનં મનુસ્સાનં ગેહાનીતિ સમ્બન્ધો, અનાદરે વા એતં સામિવચનં.

૩૩૮. સત્તાનં હિતસુખસ્સ વિદૂસનતો, અહિતદુક્ખસ્સ ચ આવહનતો કણ્ટકસદિસતાય ચોરા એવ ઇધ ‘‘કણ્ટકા’’તિ વુત્તં ‘‘ચોરકણ્ટકેહિ સકણ્ટકો’’તિ. યથા ગામવાસીનં ઘાતકા ગામઘાતકા અભેદવસેન, ઉપચારેન ચ નિસ્સયનામસ્સ નિસ્સિતેપિ પવત્તનતો, એવં પન્થિકાનં દુહના બાધના પન્થદુહા. ધમ્મતો અપેતસ્સ અયુત્તસ્સ કરણસીલો અધમ્મકારી, યો વા અત્તનો વિજિતે જનપદાદીનં તતો તતો અનત્થતો તાયનેન ખત્તિયેન કત્તબ્બધમ્મો, તસ્સ અકરણસીલોતિ અત્થો. દસ્સૂતિ ચોરાનમેતં અધિવચનં. દંસેન્તિ વિદ્ધંસેન્તીતિ હિ દસ્સવો નિગ્ગહીતલોપેન, તે એવ ખીલસદિસત્તા ખીલન્તિ દસ્સુખીલં. યથા હિ ખેત્તે ખીલં કસનાદીનં સુખપ્પવત્તિં, મૂલસન્તાનેન સસ્સપરિબુદ્ધિઞ્ચ વિબન્ધતિ, એવં દસ્સવોપિ રજ્જે રાજાણાય સુખપ્પવત્તિં, મૂલવિરુળ્હિયા જનપદપરિબુદ્ધિઞ્ચ વિબન્ધન્તી. પાણચાગં દસ્સેતું ‘‘મારણેના’’તિ વુત્તં, હિંસનં દસ્સેતું ‘‘કોટ્ટનેના’’તિ. વધસદ્દો હિ હિંસનત્થોપિ હોતિ ‘‘વધતિ ન રોદતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૮૮૦) વિય, કપ્પરાદીહિ પોથનેનાતિ અત્થો. અદ્દુ નામ દારુક્ખન્ધેન કતો બન્ધનોપકરણવિસેસો, તેન બન્ધનં તથા. આદિસદ્દેન રજ્જુબન્ધનસઙ્ખલિકબન્ધનઘરબન્ધનાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. હા-ધાતુયા જાનિપદનિપ્ફત્તિં દસ્સેતિ ‘‘હાનિયા’’તિ ઇમિના, સા ચ ધનહાયનમેવાતિ વુત્તં ‘‘સતં ગણ્હથા’’તિઆદિ.

પઞ્ચસિખમત્તં ઠપેત્વા મુણ્ડાપનં પઞ્ચસિખમુણ્ડકરણં. તં ‘‘કાકપક્ખકરણ’’ન્તિપિ વોહરન્તિ. સીસે છકણોદકાવસેચનં ગોમયસિઞ્ચનં. કુદણ્ડકો નામ ચતુહત્થતો ઊનો રસ્સદણ્ડકો, યો ‘‘ગદ્દુલો’’તિપિ વુચ્ચતિ, તેન બન્ધનં કુદણ્ડકબન્ધનં. આદિસદ્દેન ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ભસ્મપુટવધનાદીનં સઙ્ગહો. સમ્માસદ્દો ઞાયત્થોતિ આહ ‘‘હેતુના’’તિઆદિ, પરિયાયવચનમેતં. ઊહનિસ્સામીતિ ઉદ્ધરિસ્સામિ, અપનેસ્સામીતિ અત્થો. પુબ્બે તત્થ કતપરિચયતાય ઉસ્સાહં કરોન્તિ. ‘‘અનુપ્પદેતૂ’’તિ એતસ્સ અનુ અનુ પદેતૂતિ અત્થં સન્ધાય ‘‘દિન્ને અપ્પહોન્તે’’તિઆદિ વુત્તં. કસિઉપકરણભણ્ડં ફાલપાજનયુગનઙ્ગલાદિ, ઇમિના પાળિયં બીજભત્તમેવ નિદસ્સનવસેન વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. સક્ખિકરણપણ્ણારોપનનિબન્ધનં વડ્ઢિયા સહ વા વિના વા પુન ગહેતુકામસ્સ દાને હોતિ, ઇધ પન તદુભયમ્પિ નત્થિ પુન અગ્ગહેતુકામત્તાતિ વુત્તં ‘‘સક્ખિં અકત્વા’’તિઆદિ. તેનાહ ‘‘મૂલચ્છેજ્જવસેના’’તિ. સક્ખિન્તિ તદા પચ્ચક્ખકજનં. પણ્ણે અનારોપેત્વાતિ તાલાદિપણ્ણે યથાચિણ્ણં લિખનવસેન અનારોપેત્વા. અઞ્ઞત્થ પણ્ણાકારેપિ પાભતસદ્દો, ઇધ પન ભણ્ડમૂલેયેવાતિ આહ ‘‘ભણ્ડમૂલસ્સા’’તિઆદિ. ભણ્ડમૂલઞ્હિ પકારતો ઉદયભણ્ડાનિ આભરતિ સંહરતિ એતેનાતિ પાભતં. ઉદયધનતો પગેવ આભતં પાભતન્તિ સદ્દવિદૂ, પણ્ણાકારો પન તં તદત્થં પત્થેન્તેહિ આભરીયતેતિ પાભતં. પત્થનત્થજોતકો હિ અયં પ-સદ્દો.

‘‘યથાહા’’તિઆદિના પાભતસદ્દસ્સ મૂલભણ્ડત્થતં ચૂળસેટ્ઠિજાતકપાઠેન (જા. ૧.૧.૪) સાધેતિ. તત્રાયમટ્ઠકથા (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.૪) ‘‘અપ્પકેનપીતિ થોકેનપિ પરિત્તકેનપિ. મેધાવીતિ પઞ્ઞવા. પાભતેનાતિ ભણ્ડમૂલેન. વિચક્ખણોતિ વોહારકુસલો. સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનન્તિ મહન્તં ધનઞ્ચ યસઞ્ચ ઉપ્પાદેત્વા તત્થ અત્તાનં સણ્ઠાપેતિ પતિટ્ઠાપેતિ. યથા કિં? અણું અગ્ગિંવ સન્ધમં, યથા પણ્ડિતપુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં અનુક્કમેન ગોમયચુણ્ણાદીનિ પક્ખિપિત્વા મુખવાતેન ધમન્તો સમુટ્ઠાપેતિ વડ્ઢેતિ મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં કરોતિ, એવમેવ પણ્ડિતો થોકમ્પિ પાભતં લભિત્વા નાનાઉપાયેહિ પયોજેત્વા ધનઞ્ચ યસઞ્ચ વડ્ઢેતિ, વડ્ઢેત્વા ચ પન તત્થ અત્તાનં પતિટ્ઠાપેતિ, તાય એવ વા પન ધનયસમહન્તતાય અત્તાનં સમુટ્ઠાપેતિ, અભિઞ્ઞાતં પાકટં કરોતીતિ અત્થો’’તિ.

દિવસે દિવસે દાતબ્બં દેવસિકં. માસે માસે દાતબ્બં માસિકં. આદિસદ્દેન અનુપોસથિકાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ તસ્સ પુરિસસ્સ. કુસલાનુરૂપેન, કમ્માનુરૂપેન સૂરભાવાનુરૂપેનાતિ દ્વન્દતો પરં સુય્યમાનો અનુરૂપસદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. છેકભાવાનુરૂપતા ચેત્થ કુસલાનુરૂપં. કત્થચિ કુલસદ્દો દિસ્સતિ, સો ચ જાણુસોણિઆદિકુલાનમિવ કુલાનુરૂપમ્પિ દાતબ્બતો યુજ્જતેવ. સેનાપચ્ચાદિ ઠાનન્તરં, ઇમિના ભત્તવેતનં નિદ્દિટ્ઠમત્તન્તિ દસ્સેતિ. સકકમ્મપસુતત્તા, અનુપદ્દવત્તા ચ ધનધઞ્ઞાનં રાસિકો રાસિકારભૂતો. ખેમેન ઠિતાતિ અનુપદ્દવેન પવત્તા. તેનાહ ‘‘અભયા’’તિ, કુતોચિપિ ભયરહિતાતિ અત્થો. મોદા મોદમાનાતિ મોદાય મોદમાના, સોમનસ્સેનેવ મોદમાના, ન સંસન્દનમત્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૮૧) હિ મુદસદ્દો સંસન્દનેપિ પવત્તતિ, અઞ્ઞે મોદા હુત્વા અપરેપિ મોદમાના વિહરન્તીતિ વા અત્થો. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં પમુદિતચિત્તાતિ, અસઞ્ઞોગેપિ વત્તિચ્છાયેવ વુદ્ધીતિ દ્વિધા પાઠો વુત્તો. ઇદ્ધફીતભાવન્તિ સમિદ્ધવેપુલ્લભાવં.

ચતુપરિક્ખારવણ્ણના

૩૩૯. તસ્મિં તસ્મિં કિચ્ચે અનુયન્તિ અનુવત્તન્તીતિ અનુયન્તા. તેયેવ આનુયન્તા યથા ‘‘અનુભાવો એવ આનુભાવો’’તિ, ‘‘આનુયુત્તા’’તિપિ પાઠો, તસ્મિં તસ્મિં કિચ્ચે અનુયુજ્જન્તીતિ હિ આનુયુત્તા વુત્તનયેન. અસ્સાતિ રઞ્ઞો. તેતિ આનુયન્તખત્તિયાદયો. ‘‘અમ્હે એત્થ બહિ કરોતી’’તિ અત્તમના ન ભવિસ્સન્તિ. ‘‘નિબન્ધવિપુલાયાગમો ગામો નિગમો. વિવડ્ઢિતમહાઆયો મહાગામો’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૩૩૮) આચરિયેન વુત્તં. ‘‘અપાકારપરિક્ખેપો સાપણો નિગમો, સપાકારાપણં નગરં, તં તબ્બિપરીતો ગામો’’તિ (કઙ્ખાવિતરણી અભિનવટીકાયં સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડે કુલદૂસકસિક્ખાપદે પસ્સિતબ્બં) વિનયટીકાસુ. ગસન્તિ મદન્તિ એત્થાતિ ગામો, સ્વેવ પાકટો ચે, નિગમો નામ અતિરેકો ગામોતિ કત્વા. ભુસત્થો હેત્થ ની-સદ્દો, સઞ્ઞાસદ્દત્તા ચ રસ્સોતિ સદ્દવિદૂ. જનપદત્થો વુત્તોવ. ‘‘સામ્યામચ્ચો સખા કોસો, દુગ્ગઞ્ચ વિજિતં બલ’’ન્તિ વુત્તાસુ સત્તસુ રાજપકતીસુ રઞ્ઞો તદવસેસાનં છન્નં વસેન હિતસુખાતિવુદ્ધિ, તદેકદેસા ચ આનુયન્તાદયોતિ આહ ‘‘યં તુમ્હાક’’ન્તિઆદિ.

તંતંકિચ્ચેસુ રઞ્ઞા અમા સહ ભવન્તીતિ અમચ્ચા. ‘‘અમાવાસી’’તિઆદીસુ વિય હિ સમકિરિયાય અમાતિ અબ્યયપદં, ચ-પચ્ચયેન તદ્ધિતસિદ્ધીતિ નેરુત્તિકા. રજ્જકિચ્ચવોસાસનકાલે પન તે રઞ્ઞા પિયા, સહપવત્તનકા ચ ભવન્તીતિ દસ્સેતિ ‘‘પિયસહાયકા’’તિ ઇમિના. રઞ્ઞો પરિસતિ ભવા ‘‘પારિસજ્જા. કે પન તેતિ વુત્તં ‘‘સેસા આણત્તિકારકા’’તિ, યથાવુત્તાનુયુત્તખત્તિયાદીહિ અવસેસા રઞ્ઞો આણાકરાતિ અત્થો. સતિપિ દેય્યધમ્મે આનુભાવસમ્પત્તિયા, પરિવારસમ્પત્તિયા ચ અભાવે તાદિસં દાતું ન સક્કા. વુદ્ધકાલે ચ તાદિસાનમ્પિ રાજૂનં તદુભયં હાયતેવ, દેય્યધમ્મે પન અસતિ પગેવાતિ દસ્સેતું ‘‘દેય્યધમ્મસ્મિઞ્હી’’તિઆદિમાહ. દેય્યધમ્મસ્મિં અસતિ ચ મહલ્લકકાલે ચ દાતું ન સક્કાતિ યોજના. એતેનાતિ યથાવુત્તકારણદ્વયેન. અનુમતિયાતિ અનુજાનનેન. પક્ખાતિ સપક્ખા યઞ્ઞસ્સ અઙ્ગભૂતા. યઞ્ઞં પરિકરોન્તીતિ પરિક્ખારા, સમ્ભારા, તે ચ તસ્સ યઞ્ઞસ્સ અઙ્ગભૂતત્તા પરિવારા વિય હોન્તીતિ આહ ‘‘પરિવારા ભવન્તી’’તિ. ‘‘રથો’’તિઆદિના ઇધાનધિપ્પેતમત્થં નિસેધેતિ.

‘‘રથો સેતપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો;

ઉપેક્ખા ધુરસમાધિ, અનિચ્છા પરિવારણ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૫.૪);

હિ સંયુત્તમહાવગ્ગપાળિ. તત્થ રથોતિ બ્રહ્મયાનસઞ્ઞિતો અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગરથો. સેતપરિક્ખારોતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલાલઙ્કારો. ‘‘સીલપરિક્ખારો’’તિપિ પાઠો. ઝાનક્ખોતિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તાનં પઞ્ચન્નં ઝાનઙ્ગાનં વસેન ઝાનમયઅક્ખો. ચક્કવીરિયોતિ વીરિયચક્કો. ઉપેક્ખા ધુરસમાધીતિ ઉપેક્ખા દ્વિન્નં ધુરાનં સમતા. અનિચ્છા પરિવારણન્તિ અલોભો સીહધમ્માદીનિ વિય પરિવારણં.

અટ્ઠપરિક્ખારવણ્ણના

૩૪૦. ઉભતો સુજાતાદીહિ વુચ્ચમાનેહિ. યસસાતિ પઞ્ચવિધેન આનુભાવેન. તેનાહ ‘‘આણાઠપનસમત્થતાયા’’તિ. ‘‘સદ્ધો’’તિ એતસ્સ ‘‘દાતાદાનસ્સ ફલં પચ્ચનુભોતિ પત્તિયાયતી’’તિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘દાનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. દાને સૂરોતિ દાનસૂરો, દેય્યધમ્મે ઈસકમ્પિ સઙ્ગં અકત્વા મુત્તચાગો, તબ્ભાવો પન કમ્મસ્સકતાઞાણસ્સ તિક્ખવિસદભાવેન વેદિતબ્બો. તસ્સ હિ તિક્ખવિસદભાવં વિભાવેતું ‘‘સદ્દો’’તિ વત્વા ‘‘દાનસૂરો’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘ન સદ્ધામત્તકેના’’તિઆદિ. યસ્સ હિ કમ્મસ્સકતા પચ્ચક્ખમિવ ઉપટ્ઠાતિ, સો એવં વુત્તો. યં દાનં દેતીતિ યં દેય્યધમ્મં પરસ્સ દેતિ. તસ્સ પતિ હુત્વાતિ તબ્બિસયં લોભં સુટ્ઠુમભિભવન્તો તસ્સ અધિપતિ હુત્વા દેતિ. કારણોપચારવચનઞ્હેતં. પરતોપિ એસેવ નયો. તબ્બિસયેન લોભેન અનાકડ્ઢનીયત્તા ન દાસો, ન સહાયો.

તદેવત્થં બ્યતિરેકતો, અન્વયતો ચ વિવરિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘યો હી’’તિઆદિમાહ. ઇધાનધિપ્પેતસ્સ હિ દાસાદિદ્વયસ્સ બ્યતિરેકતો દસ્સનં. ખાદનીયભોજનીયાદીસુ મધુરસ્સેવ પણીતત્તા ‘‘મધુરં ભુઞ્જતી’’તિ વુત્તં, નિદસ્સનમત્તં વા એતં, પણીતં પરિભુઞ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. દાસો હુત્વા દેતિ તણ્હાય દાસબ્યતં ઉપગતત્તા. સહાયો હુત્વા દેતિ તસ્સ પિયભાવાનિસ્સજ્જનતો. સામી હુત્વા દેતિ તત્થ તણ્હાદાસબ્યતો અત્તાનં મોચેત્વા અભિભુય્ય પવત્તનતો. યં પનેતં આચરિયેન વુત્તં ‘‘સામિપરિભોગસદિસા’’તિ, (દી. નિ. ટી. ૧.૩૪૦) તં તણ્હાદાસબ્યમતિક્કન્તતાસામઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ ખીણાસવસ્સ પરિભોગો સામિપરિભોગો વિય ખીણાસવસ્સેવ દાનં દાનસામીતિ અત્થો ઉપપન્નો હોતિ, પચ્છા વા પમાદલિખિતમેતં. તાદિસોતિ દાનસામિસભાવો.

સમિતપાપસમણબાહિતપાપબ્રાહ્મણા ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેનેત્થ વુત્તા, પબ્બજ્જામત્તસમણજાતિમત્તબ્રાહ્મણા વા કપણાદિગ્ગહણેન ગહિતાતિ વેદિતબ્બં. દુગ્ગતાતિ દુક્કરં જીવિકમુપગતા કસિરવુત્તિકા. તેનાહ ‘‘દલિદ્દમનુસ્સા’’તિ. પથાવિનોતિ મગ્ગગામિનો. વણિબ્બકાતિ દાયકાનં ગુણકિત્તનવસેન, કમ્મફલકિત્તનમુખેન ચ યાચનકા સેય્યથાપિ નગ્ગચરિયાદયોતિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘યે ઇટ્ઠં દિન્ન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તદુભયેનેવ હિ દાનસ્સ વણ્ણથોમના સમ્ભવતિ. યે વિચરન્તિ, તે વણિબ્બકા નામાતિ યોજેતબ્બં. પસતમત્તન્તિ વીહિતણ્ડુલાદિવસેન વુત્તં, સરાવમત્તન્તિ યાગુભત્તાદિવસેન. ઓપાનં વુચ્ચતિ ઓગાહેત્વા પાતબ્બતો નદીતળાકાદીનં સબ્બસાધારણં તિત્થં, ઓપાનમિવભૂતોતિ ઓપાનભૂતો. તેનાહ ‘‘ઉદપાનભૂતો’’તિઆદિ. હુત્વાતિ ભાવતો. સુતમેવ સુતજાતન્તિ જાતસદ્દસ્સ અનત્થન્તરવાચકત્તમાહ યથા ‘‘કોસજાત’’ન્તિ.

અતીતાદિઅત્થચિન્તનસમત્થતા નામ તસ્સ રઞ્ઞો અનુમાનવસેન, ઇતિકત્તબ્બતાવસેન ચ વેદિતબ્બા, ન બુદ્ધાનં વિય તત્થ પચ્ચક્ખદસ્સિતાયાતિ દસ્સેતું ‘‘અતીતે’’તિઆદિ વુત્તં. પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનિસંસચિન્તનઞ્ચેત્થ પકરણાધિગતવસેન વેદિતબ્બં. પુઞ્ઞસ્સાતિ યઞ્ઞપુઞ્ઞસ્સ. દાયકચિત્તમ્પીતિ દાયકાનં, દાયકં વા ચિત્તમ્પિ, દાતુકમ્યતાચિત્તમ્પીતિ વુત્તં હોતિ. ઇમેસુ પન અટ્ઠસુ અઙ્ગેસુ અડ્ઢતાદયો પઞ્ચ યઞ્ઞસ્સ તાવ પરિક્ખારા હોન્તુ તેહિ વિના તસ્સ અસિજ્ઝનતો, સુજાતતા, પન સૂરૂપતા ચ કથં યઞ્ઞસ્સ પરિક્ખારો સિયા તદુભયેન વિનાપિ તસ્સ સિજ્ઝનતોતિ ચોદનાય સબ્બેસમ્પિ અટ્ઠન્નમઙ્ગાનં પરિક્ખારભાવં અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ દસ્સેન્તો ‘‘એતે હિ કિરા’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ કેચિ એવં વદન્તિ ‘‘યથા અડ્ઢતાદયો પઞ્ચ યઞ્ઞસ્સ એકંસતોવ અઙ્ગાનિ, ન એવં સુજાતતા, સુરૂપતા ચ, તદુભયં પન અનેકંસતોવ અઙ્ગન્તિ દીપેતું અરુચિસૂચકસ્સ કિરસદ્દસ્સ ગહણં કત’’ન્તિ. તે હિ ‘‘અયં દુજ્જાતોતિઆદિવચનસ્સ અનેકંસિકતં મઞ્ઞમાના તથા વદન્તિ, તયિદં અસારં. સબ્બસાધારણવસેન હેતં બ્યતિરેકતો યઞ્ઞસ્સ અઙ્ગભાવદસ્સનં તત્થ સિયા કેસઞ્ચિ તથા પરિવિતક્કો’’તિ તસ્સાપિ અવકાસાભાવદસ્સનત્થમેવ એવં વુત્તત્તા, તદુભયસાધારણવસેનેવ અનેકંસતો અઙ્ગભાવસ્સ અદસ્સનતો ચ. કિરસદ્દો પનેત્થ તદા બ્રાહ્મણસ્સ ચિન્તિતાકારસૂચનત્થો દટ્ઠબ્બો. એવમનેન ચિન્તેત્વા ‘‘ઇમાનિપિ અટ્ઠઙ્ગાનિ તસ્સેવ યઞ્ઞસ્સ પરિક્ખારા ભવન્તીતિ વુત્તાની’’તિ કિરસદ્દેન તસ્સ ચિન્તિતાકારો સૂચિતો હોતિ. એવમાદીનીતિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘અયં વિરૂપો કિત્તકં…પે… ઉપચ્છિન્દિસ્સતિ, અયં દલિદ્દો, અપ્પેસક્ખો, અસ્સદ્ધો, અપ્પસ્સુતો, ન અત્થઞ્ઞૂ, ન મેધાવી કિત્તકં…પે… ઉપચ્છિન્દિસ્સતી’’તિ એતેસં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

ચતુપરિક્ખારાદિવણ્ણના

૩૪૧. ‘‘સુજં પગ્ગણ્હન્તાન’’ન્તિ એત્થ સોણદણ્ડસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૧૧-૩૧૩) વુત્તેસુ દ્વીસુ વિકપ્પેસુ દુતિયવિકપ્પં નિસેધેન્તો ‘‘મહાયાગ’’ન્તિઆદિમાહ, તેન ચ પુરોહિતસ્સ સયમેવ કટચ્છુગ્ગહણજોતનેન એવં સહત્થા સક્કચ્ચં દાને યુત્તપયુત્તતા ઇચ્છિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. એવં દુજ્જાતસ્સાતિ એત્થાપિ ‘‘સુજાતતાય અનેકંસતો અઙ્ગભાવદસ્સનમેવિદ’’ન્તિ અગ્ગહેત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેન સબ્બસાધારણવસેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો. આદિસદ્દેન હિ ‘‘એવં અનજ્ઝાયકસ્સ…પે… દુસ્સીલસ્સ…પે… દુપ્પઞ્ઞસ્સ સંવિધાનેન પવત્તદાનં કિત્તકં કાલં પવત્તિસ્સતી’’તિ એતેસં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તસ્માતિ તદુભયકારણતો.

તિસ્સોવિધાવણ્ણના

૩૪૨. તિણ્ણં ઠાનાનન્તિ દાનસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનસઙ્ખાતાનં તિસ્સન્નં ભૂમીનં, અવત્થાનાનન્તિ અત્થો. ચલન્તીતિ કમ્પન્તિ પુરિમાકારેન ન તિટ્ઠન્તિ. કરણત્થેતિ તતિયાવિભત્તિઅત્થે. કરણીયસદ્દાપેક્ખાય હિ કત્તરિ એવ એતં સામિવચનં, ન કરણે. યેભુય્યેન હિ કરણજોતકવચનસ્સ અત્થભાવતો અનુત્તકત્તાવ કરણત્થોતિ ઇધાધિપ્પેતો. પચ્છાનુતાપસ્સ અકરણૂપાયં દસ્સેતું ‘‘પુબ્બ…પે… પતિટ્ઠપેતબ્બા’’તિ વુત્તં. તત્થ અચલાતિ દળ્હા કેનચિ અસંહીરા. પતિટ્ઠપેતબ્બાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતા કાતબ્બા. તથા પતિટ્ઠાપનૂપાયમ્પિ દસ્સેન્તો ‘‘એવઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તથા પતિટ્ઠાપનેન હિ યથા તં દાનં સમ્પતિ યથાધિપ્પાયં નિપ્પજ્જતિ, એવં આયતિમ્પિ વિપુલફલતાય મહપ્ફલં હોતિ વિપ્પટિસારેન અનુપક્કિલિટ્ઠભાવતો. દ્વીસુ ઠાનેસૂતિ યજમાનયિટ્ઠટ્ઠાનેસુ. વિપ્પટિસારો…પે… ન કત્તબ્બોતિ અત્થં સન્ધાય ‘‘એસેવ નયો’’તિ વુત્તં. મુઞ્ચચેતનાતિ પરિચ્ચાગચેતના, તસ્સા નિચ્ચલભાવો નામ મુત્તચાગતા પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન ઉળારભાવો. પચ્છાસમનુસ્સરણચેતનાતિ પરચેતના, તસ્સા પન નિચ્ચલભાવો ‘‘અહો મયા દાનં દિન્નં સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ દાનસ્સ સક્કચ્ચં પચ્ચવેક્ખણવસેન વેદિતબ્બો. તદુભયચેતનાનં નિચ્ચલકરણૂપાયં બ્યતિરેકતો દસ્સેતું ‘‘તથા…પે… હોતી’’તિ વુત્તં. તત્થ તથા અકરોન્તસ્સાતિ મુઞ્ચચેતનં, પચ્છાસમનુસ્સરણચેતનઞ્ચ નિચ્ચલમકરોન્તસ્સ, વિપ્પટિસારં, ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘નાપિ ઉળારેસુ ભોગેસુ ચિત્તં નમતી’’તિ ઇદં પન પચ્છાસમનુસ્સરણચેતનાય એવ બ્યતિરેકતો નિચ્ચલકરણૂપાયદસ્સનં. એવઞ્હિ યથાનિદ્દિટ્ઠનિદસ્સનં ઉપપન્નં હોતિ. તત્થ ઉળારેસુ ભોગેસૂતિ ખેત્તવિસેસે પરિચ્ચાગસ્સ કતત્તા લદ્ધેસુપિ ઉળારેસુ ભોગેસુ. નાપિ ચિત્તં નમતિ પચ્છા વિપ્પટિસારેન ઉપક્કિલિટ્ઠભાવતો. યથા કથન્તિ આહ ‘‘મહારોરુવ’’ન્તિઆદિ. તસ્સ હિ સેટ્ઠિસ્સ ગહપતિનો વત્થુ કોસલસંયુત્તે, (સં. નિ. ૧.૧૩૧) મય્હકજાતકે (જા. અટ્ઠ. ૩.૬.મય્હકજાતકવણ્ણના) ચ આગતં. તથા હિ વુત્તં –

‘‘ભૂતપુબ્બં સો મહારાજ સેટ્ઠિ ગહપતિ તગરસિખિં નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં પિણ્ડપાતેન પટિપાદેસિ, ‘દેથ સમણસ્સ પિણ્ડપાત’ન્તિ વત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ, દત્વા ચ પન પચ્છા વિપ્પટિસારી અહોસિ ‘‘વરમેતં પિણ્ડપાતં દાસા વા કમ્મકરા વા ભુઞ્જેય્યુ’’’ન્તિઆદિ.

સો કિર અઞ્ઞેસુપિ દિવસેસુ તં પચ્ચેકબુદ્ધં પસ્સતિ, દાતું પનસ્સ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં પન દિવસે અયં પદુમવતિયા દેવિયા તતિયપુત્તો તગરસિખી પચ્ચેકબુદ્ધો ગન્ધમાદનપબ્બતે ફલસમાપત્તિસુખેન વીતિનામેત્વા પુબ્બણ્હસમયે વુટ્ઠાય અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા મનોસિલાતલે નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા પત્તચીવરમાદાય અભિઞ્ઞાપાદકં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઇદ્ધિયા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા નગરદ્વારે ઓરુય્હ ચીવરં પારુપિત્વા પત્તમાદાય નગરવાસીનં ઘરદ્વારેસુ સહસ્સભણ્ડિકં ઠપેન્તો વિય પાસાદિકેહિ અભિક્કમનાદીહિ અનુપુબ્બેન સેટ્ઠિનો ઘરદ્વારં સમ્પત્તો, તં દિવસઞ્ચ સેટ્ઠિ પાતોવ ઉટ્ઠાય પણીતં ભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઘરદ્વારકોટ્ઠકે આસનં પઞ્ઞપેત્વા દન્તન્તરાનિ સોધેન્તો નિસિન્નો હોતિ. સો પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા તં દિવસં પાતોવ ભુત્વા નિસિન્નત્તા દાનચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ભરિયં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમસ્સ સમણસ્સ પિણ્ડપાતં દેહી’’તિ વત્વા રાજુપટ્ઠાનત્થં પક્કામિ. સેટ્ઠિભરિયા સમ્પજઞ્ઞજાતિકા ચિન્તેસિ ‘‘મયા એત્તકેન કાલેન ઇમસ્સ ‘દેથા’તિ વચનં ન સુતપુબ્બં, દાપેન્તોપિ ચ અજ્જ ન યસ્સ વા તસ્સ વા દાપેતિ, વીતરાગદોસમોહસ્સ વન્તકિલેસસ્સ ઓહિતભારસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દાપેતિ, યં વા તં વા અદત્વા પણીતં પિણ્ડપાતં દસ્સામી’’તિ ઘરા નિક્ખમ્મ પચ્ચેકબુદ્ધં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પત્તં આદાય અન્તોનિવેસને પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા સુપરિસુદ્ધેહિ સાલિતણ્ડુલેહિ ભત્તં સમ્પાદેત્વા તદનુરૂપં ખાદનીયં, બ્યઞ્જનં, સૂપેય્યઞ્ચ અભિસઙ્ખરિત્વા પત્તં પૂરેત્વા બહિ ગન્ધેહિ અલઙ્કરિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થેસુ પતિટ્ઠપેત્વા વન્દિ. પચ્ચેકબુદ્ધો ‘‘અઞ્ઞેસમ્પિ પચ્ચેકબુદ્ધાનં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ અપરિભુઞ્જિત્વાવ અનુમોદનં વત્વા પક્કામિ. સોપિ ખો સેટ્ઠિ રાજુપટ્ઠાનં કત્વા આગચ્છન્તો પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા આહ ‘‘મયં તુમ્હાકં પિણ્ડપાતં દેથા’’તિ વત્વા પક્કન્તા, અપિ વો લદ્ધો પિણ્ડપાતો’’તિ? આમ, સેટ્ઠિ લદ્ધોતિ. ‘‘પસ્સામા’’તિ ગીવં ઉક્ખિપિત્વા ઓલોકેસિ, અથસ્સ પિણ્ડપાતગન્ધો ઉટ્ઠહિત્વા નાસપુટં પહરિ. સો ચિત્તં સંયમેતું અસક્કોન્તો પચ્છા વિપ્પટિસારી અહોસિ, તસ્સ પન વિપ્પટિસારસ્સ ઉપ્પન્નાકારો ‘‘વરમેત’’ન્તિઆદિના પાળિયં વુત્તોયેવ. પિણ્ડપાતદાનેન પનેસ સત્તક્ખત્તું સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્નો, સત્તક્ખત્તુમેવ ચ સાવત્થિયં સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તો, અયઞ્ચસ્સ સત્તમો ભવો, પચ્છા વિપ્પટિસારેન પન નાપિ ઉળારેસુ ભોગેસુ ચિત્તં નમતિ. વુત્તઞ્હેતં સંયુત્તવરલઞ્છકે –

‘‘યં ખો સો મહારાજ સેટ્ઠિ ગહપતિ દત્વા પચ્છા વિપ્પટિસારી અહોસિ ‘વરમેતં પિણ્ડપાતં દાસા વા કમ્મકરા વા ભુઞ્જેય્યુ’ન્તિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન નાસ્સુળારાય ભત્તભોગાય ચિત્તં નમતિ, નાસ્સુળારાય વત્થભોગાય, યાનભોગાય, નાસ્સુળારાનં પઞ્ચન્નં કામગુણાનં ભોગાય ચિત્તં નમતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૩૧).

મય્હકજાતકેપિ વુત્તં –

‘‘ઇતિ મહારાજ આગન્તુકસેટ્ઠિ તગરસિખિપચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દિન્નપચ્ચયેન બહું ધનં લભિ, દત્વા અપરચેતનં પણીતં કાતું અસમત્થતાય પણીતે ભોગે ભુઞ્જિતું નાસક્ખી’’તિ (જા. અટ્ઠ. ૩.૬.મય્હકજાતકવણ્ણના).

ભાતુ પનેસ એકં પુત્તં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૫૪) સાપતેય્યસ્સ કારણા જીવિતં વોરોપેસિ, તેન કમ્મેન બહૂનિ વસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્થ, સત્તક્ખત્તુઞ્ચ અપુત્તકો જાતો, ઇદાનિપિ તેનેવ કમ્મેન મહારોરુવં ઉપપન્નો. તેન વુત્તં ‘‘મહારોરુવં ઉપપન્નસ્સ સેટ્ઠિગહપતિનો વિયા’’તિ, પુરિમપચ્છિમચેતનાવસેન ચેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એકા હિ ચેતના દ્વે પટિસન્ધિયો ન દેતીતિ.

દસઆકારવણ્ણના

૩૪૩. આકરોતિ અત્તનો અનુરૂપતાય સમરિયાદપરિચ્છેદં ફલં નિબ્બત્તેતીતિ આકારો, કારણન્તિ આહ ‘‘દસહિ કારણેહી’’તિ. મરિયાદત્થો હેત્થ આ-સદ્દો. ન દુસ્સીલેસ્વેવ, અથ ખો સીલવન્તેસુપિ વિપ્પટિસારં ઉપ્પાદેસ્સતિ. તદુભયેપિ ન ઉપ્પાદેતબ્બોતિ હિ દસ્સેતું અપિ-સદ્દેન, પિ-સદ્દેન વા સમ્પિણ્ડનં કરોતિ. પટિગ્ગાહકતોવ ઉપ્પજ્જતીતિ બલવતરં વિપ્પટિસારં સન્ધાય વુત્તં, દુબ્બલો પન દેય્યધમ્મતો, પરિવારજનતોપિ ઉપ્પજ્જતેવ. ઉપ્પજ્જિતું યુત્તન્તિ ઉપ્પજ્જનારહં. વિપ્પટિસારમ્પિ વિનોદેસીતિ સમ્બન્ધો. તેસંયેવાતિ પાણાતિપાતીનમેવ. યજનં નામેત્થ દાનમેવાધિપ્પેતં, ન અગ્ગિજુહનન્તિ આહ ‘‘દેતુ ભવ’’ન્તિ. વિસ્સજ્જતૂતિ મુત્તચાગવસેન ચજતુ. અબ્ભન્તરન્તિ અજ્ઝત્તં સકસન્તાને.

સોળસાકારવણ્ણના

૩૪૪. અનુમતિપક્ખાદયો એવ હેટ્ઠા યઞ્ઞસ્સ વત્થું કત્વા ‘‘સોળસપરિક્ખારા’’તિ વુત્તા, ઇધ પન સન્દસ્સનાદિવસેન અનુમોદનાય આરદ્ધત્તા વુત્તં ‘‘સોળસહિ આકારેહી’’તિ. દસ્સેત્વાતિ અત્તનો દેસનાનુભાવેન પચ્ચક્ખમિવ ફલં દસ્સેત્વા, અનેકવારં પન દસ્સનતો ‘‘દસ્સેત્વા દસ્સેત્વા’’તિ બ્યાપનવચનં, તદેવ આભુસો મેડનટ્ઠેન આમેડિતવચનન્તિ આચરિયેન (દી. નિ. ટી. ૧.૩૪૪) વુત્તં. ‘‘સમાદપેત્વા સમાદપેત્વા’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તમત્થન્તિ દાનફલવસેન કમ્મફલસમ્બન્ધમત્થં. સમાદપેત્વાતિ સુતમત્તં અકત્વા યથા રાજા તમત્થં સમ્મદેવ આદિયતિ ચિત્તે કરોન્તો સુગ્ગહિતં કત્વા ગણ્હાતિ, તથા સક્કચ્ચં આદાપેત્વા.

‘‘વિપ્પટિસારવિનોદનેના’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. લોભદોસમોહઇસ્સામચ્છરિયમાનાદયોપિ હિ દાનચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા, તેસં વિનોદનેનપિ તં વોદાપિતં સમુત્તેજિતં નામ હોતિ તિક્ખવિસદભાવાપત્તિતો, આસન્નતરભાવતો પન વિપ્પટિસારવિનોદનમેવ ગહિતં. પવત્તિતે હિ દાને તસ્સ સમ્ભવોતિ. યાથાવતો વિજ્જમાનેહિ ગુણેહિ હટ્ઠપહટ્ઠભાવાપાદનં સમ્પહંસનન્તિ આહ ‘‘સુન્દર’’ન્તિઆદિ. ધમ્મતોતિ સચ્ચતો. તદત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘ધમ્મેન સમેન કારણેના’’તિ વુત્તં. સચ્ચઞ્હિ ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મં, ઉપસમચરિયભાવતો સમં, યુત્તભાવેન કારણન્તિ ચ વુચ્ચતિ.

૩૪૫. તસ્મિં યઞ્ઞે રુક્ખતિણચ્છેદોપિ નામ નાહોસિ, કુતો પાણવધોતિ પાણવધાભાવસ્સેવ દળ્હીકરણત્થં, સબ્બસો વિપરીતગ્ગાહેહિ અવિદૂસિતતાદસ્સનત્થઞ્ચ પાળિયં ‘‘નેવ ગાવો હઞ્ઞિંસૂ’’તિઆદીનિ વત્વાપિ ‘‘ન રુક્ખા છિજ્જિંસૂ’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યે યૂપનામકે’’તિઆદિમાહ. બરિહિસત્થાયાતિ પરિચ્છેદત્થાય. વનમાલાસઙ્ખેપેનાતિ વનપુપ્ફેહિ ગન્ધિતમાલાનિયામેન. એવં આચરિયેન (દી. નિ. ટી. ૧.૩૪૫) વુત્તં, વનપન્તિઆકારેનાતિ અત્થો. ભૂમિયં વા પત્થરન્તીતિ વેદિભૂમિં પરિક્ખિપન્તા તત્થ તત્થ પત્થરન્તિ. મન્તાદિના હિ પરિસઙ્ખતા ભૂમિ વિન્દતિ અસ્સ લાભસક્કારેતિ કત્વા ‘‘વેદી’’તિ વુચ્ચતિ. તેપિ રુક્ખા તેપિ દબ્બાતિ સમ્બન્ધો, કમ્મકત્તા ચેતં દ્વયં, અભિહિતકમ્મં વા. વત્તિચ્છાય હિ યથાસત્તિં કારકા ભવન્તિ. વુત્તનયેન પાણવધાભાવસ્સ દળ્હીકરણત્થં, વિપરીતગ્ગાહેન અવિદૂસિતભાવદસ્સનત્થઞ્ચેતન્તિ દસ્સેતિ કિં પના’’તિઆદિના. અન્તોગેહદાસો અન્તોજાતો. આદિસદ્દેન ધનક્કીતકરમરાનીતસામંદાસબ્યૂપગતાનં સઙ્ગહો. પુબ્બમેવાતિ ભતિકરણતો પગેવ. ધનં ગહેત્વાતિ દિવસે દિવસે યથાકમ્મં ગહેત્વા. ભત્તવેતનન્તિ દેવસિકં ભત્તઞ્ચેવ માસિકાદિપરિબ્બયઞ્ચ. વુત્તોવાયમત્થો. તજ્જિતાતિ સન્તજ્જિતા. પરિકમ્માનીતિ સબ્બભાગિયાનિ કમ્માનિ, ઉચ્ચાવચાનિ કમ્માનીતિ અત્થો. પિયસમુદાચારેનેવાતિ ઇટ્ઠવચનેનેવ. યથાનામવસેનેવાતિ પાકટનામાનુરૂપેનેવ. સપ્પિતેલનવનીતદધિમધુફાણિતેન ચેવાતિ એત્થ ચ-સદ્દો અવુત્તસમુચ્ચયત્થો, તેન પણીતપણીતાનં નાનપ્પકારાનં ખાદનીયભોજનીયાદીનઞ્ચેવ વત્થયાનમાલાગન્ધવિલેપનસેય્યાવસથાદીનઞ્ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો, તેનાહ ‘‘પણીતેહિ સપ્પિતેલાદિસમ્મિસ્સેહેવા’’તિઆદિ. તસ્સ તસ્સ કાલસ્સ અનુરૂપેહિ યાગુ…પે… પાનકાદીહીતિ સમ્બન્ધો. સપ્પિઆદીનન્તિ સપ્પિઆદીહિ.

૩૪૬. પટિસામેતબ્બતો, અત્તનો અત્તનો સન્તકભાવતો ચ સં નામ ધનં વુચ્ચતિ, તસ્સ પતીતિ સપતિ નિગ્ગહિતલોપેન, ધનવા, દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકહિતાવહત્તા તસ્સ હિતન્તિ સાપતેય્યં, તદેવ ધનં. તેનાહ ‘‘પહૂતં ધન’’ન્તિ. અક્ખયધમ્મમેવાતિ અખયસભાવમેવ. ગામભાગેનાતિ સંકિત્તનવસેન ગામે વા ગહેતબ્બભાગેન, એવં આચરિયેન (દી. નિ. ટી. ૧.૩૪૬) વુત્તં, પચ્ચેકં સભાગગામકોટ્ઠાસેનાતિપિ અત્થો. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

૩૪૭. યઞ્ઞાવાટોતિ ખણિતાવાટસ્સ અસ્સમેધાદિયઞ્ઞયજનટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનં, તબ્બોહારેન પન ઇધ દાનસાલાય એવ, તાય ચ પુરત્થિમનગરદ્વારે કતાય પુરત્થિમભાગે એવાતિ અત્થં દસ્સેતિ ‘‘પુરત્થિમતો નગરદ્વારે’’તિઆદિના. તં પન ઠાનં રઞ્ઞો દાનસાલાય નાતિદૂરે એવાતિ આહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. યતો તત્થ પાતરાસં ભુઞ્જિત્વા અકિલન્તરૂપાયેવ સાયન્હે રઞ્ઞો દાનસાલં સમ્પાપુણન્તિ. ‘‘દક્ખિણેન યઞ્ઞાવાટસ્સા’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. યાગું પિવિત્વાતિ હિ યાગુસીસેન પાતરાસભોજનમાહ.

૩૪૮. મધુરન્તિ સાદુરસં. ઉપરિ વત્તબ્બમત્થન્તિ ‘‘અપિચ મે ભો એવં હોતી’’તિઆદિના વુચ્ચમાનમત્થં. પરિહારેનાતિ ભગવન્તં ગરું કત્વા અગારવપરિહારેન, ઉજુકભાવાપનયનેન વા, ઉજુકવુત્તિં પરિહરિત્વા વઙ્કવુત્તિયાવ યથાચિન્તિતમત્થં પુચ્છન્તો એવમાહાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઉજુકમેવ પુચ્છયમાનો અગારવો વિય હોતી’’તિ.

નિચ્ચદાનઅનુકુલયઞ્ઞવણ્ણના

૩૪૯. ઉટ્ઠાયાતિ દાને ઉટ્ઠાનવીરિયમાહ, સમુટ્ઠાયાતિ તસ્સ સાતચ્ચકિરિયં. કસિવાણિજ્જાદિકમ્માનિ અકરોન્તો દલિદ્દિયાદિઅનત્થાપત્તિયા નસ્સિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. અપ્પસમ્ભારતરો ચેવ મહપ્ફલતરો ચાતિ સઙ્ખેપતો અટ્ઠકથાયં વુત્તો પાળિયં પન ‘‘અપ્પત્થતરો ચ અપ્પસમારમ્ભતરો ચ મહપ્ફલતરો ચ મહાનિસંસતરો ચા’’તિ પાઠો. તત્થ અપ્પસમ્ભારતરોતિ અતિવિય પરિત્તસમ્ભારો, અસમારબ્ભિયસમ્ભારો. અપ્પત્થતરોતિ પન અતિવિય અપ્પકિચ્ચો, અત્થો ચેત્થ કિચ્ચં, ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા ‘‘અપ્પટ્ઠતરો’’તિપિ પાઠો. સમ્મા આરભીયતિ યઞ્ઞો એતેનાતિ સમારમ્ભો, સમ્ભારસમ્ભરણવસેન પવત્તસત્તપીળા, અપ્પો સમારમ્ભો એતસ્સાતિ તથા, અયં પનાતિસયેનાતિ અપ્પસમારમ્ભતરો. વિપાકસઞ્ઞિતં મહન્તં સદિસં ફલમેતસ્સાતિ મહપ્ફલો, અયં પનાતિસયેનાતિ મહપ્ફલતરો. ઉદયસઞ્ઞિતં મહન્તં નિસ્સન્દાદિફલમેતસ્સાતિ મહાનિસંસો, અયં પનાતિસયેનાતિ મહાનિસંસતરો.ધુવદાનાનીતિ ધુવાનિ થિરાનિ અવિચ્છિન્નાનિ કત્વા દાતબ્બદાનાનિ. નિચ્ચભત્તાનીતિ એત્થ ભત્તસીસેન ચતુપચ્ચયગ્ગહણં. અનુકુલયઞ્ઞાનીતિ અનુકુલં કુલાનુક્કમં ઉપાદાય દાતબ્બદાનાનિ. તેનાહ ‘‘અમ્હાક’’ન્તિઆદિ. યાનિ પવત્તેતબ્બાનિ, તાનિ અનુકુલયઞ્ઞાનિ નામાતિ યોજેતબ્બં. નિબદ્ધદાનાનીતિ નિબન્ધેત્વા નિયમેત્વા પવેણીવસેન પવત્તિતદાનાનિ.

હત્થિદન્તેન કતા દન્તમયસલાકા, યત્થ દાયકાનં નામં અઙ્કન્તિ, ઇમિના તં નિચ્ચભત્તં સલાકદાનવસેનાતિ દસ્સેતિ. તં કુલન્તિ અનાથપિણ્ડિકકુલં. દાલિદ્દિયેનાતિ દલિદ્દભાવેન. ‘‘એકસલાકતો ઉદ્ધં દાતું નાસક્ખી’’તિ ઇમિના એકેનપિ સલાકદાનેન નિબદ્ધદાનં ઉપચ્છિન્દિતુમદત્વા અનુરક્ખણમાહ. રઞ્ઞોતિ સેતવાહનરઞ્ઞો.

આદીનિ વત્વાતિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘કસ્મા સેનો વિય મંસપેસિં પક્ખન્દિત્વા ગણ્હાસી’’તિ એવમાદીનં સમસમદાને ઉસ્સુક્કનવચનાનં સઙ્ગહો. ગલગ્ગાહાતિ ગલગ્ગહણા. ‘‘કમ્મચ્છેદવસેના’’તિ ઇમિના અત્તનો અત્તનો કમ્મોકાસાદાનમ્પિ પીળાયેવાતિ દસ્સેતિ. સમારમ્ભસદ્દો ચેત્થ પીળનત્થોતિ આહ ‘‘પીળાસઙ્ખાતો સમારમ્ભો’’તિ. પુબ્બચેતનામુઞ્ચચેતનાઅપરચેતનાસમ્પત્તિયા દાયકવસેન તીણિ અઙ્ગાનિ, વીતરાગતાવીતદોસતાવીતમોહતાપટિપત્તિયા દક્ખિણેય્યવસેન ચ તીણીતિ એવં છળઙ્ગસમન્નાગતા હોતિ દક્ખિણા, છળઙ્ગુત્તરે નન્દમાતાસુત્તઞ્ચ (અ. નિ. ૬.૩૭) તસ્સત્થસ્સ સાધકં. અપરાપરં ઉપ્પજ્જનકચેતનાવસેન મહાનદી વિય, મહોઘો વિય ચ ઇતો ચિતો ચ અભિસન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા પવત્તિતો પુઞ્ઞમેવ પુઞ્ઞાભિસન્દો. તથાવિધન્તિ પમાણસ્સ કાતું અસુકરત્તમાહ. કારણમહત્તેન ફલમહત્તમ્પિ વેદિતબ્બં ઉપરિ નજ્જા વુટ્ઠિયા મહોઘો વિયાતિ વુત્તં ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

૩૫૦. નવનવોતિ સબ્બદા અભિનવો, દિવસે દિવસે દાયકસ્સ બ્યાપારાપજ્જનતો કિચ્ચપરિયોસાનં નત્થીતિ વુત્તં ‘‘એકેના’’તિઆદિ. યથારદ્ધસ્સ આવાસસ્સ કતિપયેનાપિ કાલેન પરિસમાપેતબ્બતો કિચ્ચપરિયોસાનં અત્થીતિ આહ ‘‘પણ્ણસાલ’’ન્તિઆદિ. મહાવિહારેપિ કિચ્ચપરિયોસાનસ્સ અત્થિતાઉપાયં દસ્સેતું ‘‘એકવારં ધનપરિચ્ચાગં કત્વા’’તિ વુત્તં. સુત્તન્તપરિયાયેનાતિ સબ્બાસવસુત્તન્તાદિપાળિનયેન. નવાનિસંસાતિ સીતપટિઘાતાદયો પટિસલ્લાનારામપરિયોસાના યથાપચ્ચવેક્ખણં ગણિતા નવ ઉદયા, અપ્પમત્તતાય ચેતે વુત્તા.

યસ્મા પન આવાસં દેન્તેન નામ સબ્બમ્પિ પચ્ચયજાતં દિન્નમેવ હોતિ. યથાહ સંયુત્તાગમવરલઞ્છકે ‘‘સો ચ સબ્બદદો હોતિ યો દદાતિ ઉપસ્સય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૪૨), સદા પુઞ્ઞપવડ્ઢનૂપાયઞ્ચ એતં. વુત્તઞ્હિ તત્થેવ ‘‘યે દદન્તિ ઉપસ્સયં, તેસં દિવા ચ રત્તો ચ, સદા પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૪૭) તથા હિ દ્વે તયો ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા આગતસ્સાપિ છાયૂદકસમ્પન્નં આરામં પવિસિત્વા નહાયિત્વા પતિસ્સયે મુહુત્તં નિપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ કાયે બલં આહરિત્વા પક્ખિત્તં વિય હોતિ. બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે વણ્ણધાતુ વાતાતપેહિ કિલમતિ, પતિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય મુહુત્તં નિપન્નસ્સ વિસભાગસન્તતિ વૂપસમ્મતિ, સભાગસન્તતિ પતિટ્ઠાતિ, વણ્ણધાતુ આહરિત્વા પક્ખિત્તા વિય હોતિ. બહિ વિચરન્તસ્સ ચ પાદે કણ્ટકો વિજ્ઝતિ, ખાણુ પહરતિ, સરીસપાદિપરિસ્સયા ચેવ ચોરભયઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, પતિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિપન્નસ્સ સબ્બે તે પરિસ્સયા ન હોન્તિ, સજ્ઝાયન્તસ્સ ધમ્મપીતિસુખં, કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તસ્સ ઉપસમસુખઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ બહિદ્ધા વિક્ખેપાભાવતો. બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે સેદા મુચ્ચન્તિ અક્ખીનિ ફન્દન્તિ, સેનાસનં પવિસનક્ખણે મઞ્ચપીઠાદીનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, મુહુત્તં નિપન્નસ્સ પન અક્ખિપસાદો આહરિત્વા પક્ખિત્તો વિય હોતિ, દ્વારવાતપાનમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાયન્તિ. એતસ્મિઞ્ચ આવાસે વસન્તં દિસ્વા મનુસ્સા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘આવાસં દેન્તેન…પે… હોતી’’તિ ‘‘સદા પુઞ્ઞપવડ્ઢનૂપાયઞ્ચ એત’’ન્તિ ચ, તસ્મા એતે યથાવુત્તા સબ્બેપિ આનિસંસા વેદિતબ્બા.

ખન્ધકપરિયાયેનાતિ સેનાસનક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૨૯૪) આગતવિનયપાળિનયેન. તત્થ હિ આગતા –

‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહન્તિ, તતો વાળમિગાનિ ચ;

સરીસપે ચ મકસે, સિસિરે ચાપિ વુટ્ઠિયો.

તતો વાતાતપો ઘોરો, સઞ્જાતો પટિહઞ્ઞતિ;

લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ, ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતું.

વિહારદાનં સઙ્ઘસ્સ, અગ્ગં બુદ્ધેન વણ્ણિતં;

તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો.

વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે;

તેસં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, વત્થસેનાસનાનિ ચ.

દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ. –

રાજગહસેટ્ઠાદીનં વિહારદાનેન અનુમોદનાગાથાયો પેય્યાલવસેન દસ્સિતા. તત્થ સીતં ઉણ્હન્તિ ઉતુવિસભાગવસેન વુત્તં. સિસિરે ચાપિ વુટ્ઠિયોતિ એત્થ સિસિરોતિ સમ્ફુસિતકવાતો વુચ્ચતિ. વુટ્ઠિયોતિ ઉજુકમેઘવુટ્ઠિયો એવ. એતાનિ સબ્બાનિ ‘‘પટિહન્તી’’તિ ઇમિનાવ પદેન યોજેતબ્બાનિ.

પટિહઞ્ઞતીતિ વિહારેન પટિહઞ્ઞતિ. લેણત્થન્તિ નિલીયનત્થં. સુખત્થન્તિ સીતાદિપરિસ્સયાભાવેન સુખવિહારત્થં. ‘‘ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતુ’’ન્તિ ઇદમ્પિ પદદ્વયં ‘‘સુખત્થઞ્ચા’’તિ ઇમિનાવ પદેન યોજેતબ્બં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – સુખત્થઞ્ચ વિહારદાનં, કતમસુખત્થં? ઝાયિતું, વિપસ્સિતુઞ્ચ યં સુખં તદત્થં. અથ વા પરપદેનપિ યોજેતબ્બં – ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતુઞ્ચ વિહારદાનં, ‘‘ઇધ ઝાયિસ્સતિ વિપસ્સિસ્સતી’’તિ દદતો વિહારદાનં સઙ્ઘસ્સ અગ્ગં બુદ્ધેન વણ્ણિતં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સો ચ સબ્બદદો હોતિ, યો દદાતિ ઉપસ્સય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૪૨).

યસ્મા ચ અગ્ગં વણ્ણિતં, તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસોતિ ગાથા. વાસયેત્થ બહુસ્સુતેતિ એત્થ વિહારે પરિયત્તિબહુસ્સુતે ચ પટિવેધબહુસ્સુતે ચ વાસેય્ય. તેસં અન્નઞ્ચાતિ યં તેસં અનુચ્છવિકં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ વત્થાનિ ચ મઞ્ચપીઠાદિસેનાસનાનિ ચ, તં સબ્બં તેસુ ઉજુભૂતેસુ અકુટિલચિત્તેસુ. દદેય્યાતિ નિદહેય્ય. તઞ્ચ ખો વિપ્પસન્નેન ચેતસા, ન ચિત્તપ્પસાદં વિરાધેત્વા. એવં વિપ્પસન્નચિત્તસ્સ હિ તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ…પે… પરિનિબ્બાતિ અનાસવોતિ અયમેત્થ અટ્ઠકથાનયો.

અયં પન આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન (દી. નિ. ટી. ૧.૩૫૦) ચેવ આચરિયસારિપુત્તત્થેરેન (સારત્થ. ટી. ૩.૨૯૫) ચ સંવણ્ણિતો ટીકાનયો – સીતન્તિ અજ્ઝત્તં ધાતુક્ખોભવસેન વા બહિદ્ધા ઉતુવિપરિણામવસેન વા ઉપ્પજ્જનકસીતં. ઉણ્હન્તિ અગ્ગિસન્તાપં, તસ્સ વનડાહાદીસુ સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો. પટિહન્તીતિ પટિબાધતિ યથા તદુભયવસેન કાયચિત્તાનં બાધનં ન હોતિ, એવં કરોતિ. સીતુણ્હબ્ભાહતે હિ સરીરે વિક્ખિત્તચિત્તો ભિક્ખુ યોનિસો પદહિતું ન સક્કોતિ, વાળમિગાનીતિ સીહબ્યગ્ઘાદિચણ્ડમિગે. ગુત્તસેનાસનઞ્હિ આરઞ્ઞકમ્પિ પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિસિન્નસ્સ તે પરિસ્સયા ન હોન્તિ. સરીસપેતિ યે કેચિ સરન્તે ગચ્છન્તે દીઘજાતિકે સપ્પાદિકે. મકસેતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, ટંસાદીનમ્પિ એતેનેવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સિસિરેતિ સિસિરકાલવસેન, સત્તાહવદ્દલિકાદિવસેન ચ ઉપ્પન્ને સિસિરસમ્ફસ્સે. વુટ્ઠિયોતિ યદા તદા ઉપ્પન્ના વસ્સવુટ્ઠિયો પટિહન્તીતિ યોજના.

વાતાતપો ઘોરોતિ રુક્ખગચ્છાદીનં ઉમ્મૂલભઞ્જનાદિવસેન પવત્તિયા ઘોરો સરજઅરજાદિભેદો વાતો ચેવ ગિમ્હપરિળાહસમયેસુ ઉપ્પત્તિયા ઘોરો સૂરિયાતપો ચ પટિહઞ્ઞતિ પટિબાહીયતિ. લેણત્થન્તિ નાનારમ્મણતો ચિત્તં નિવત્તેત્વા પટિસલ્લાનારામત્થં. સુખત્થન્તિ વુત્તપરિસ્સયાભાવેન ફાસુવિહારત્થં. ઝાયિતુન્તિ અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ યત્થ કત્થચિ ચિત્તં ઉપનિબન્ધિત્વા ઉપનિજ્ઝાયિતું. વિપસ્સિતુન્તિ અનિચ્ચાદિતો સઙ્ખારે સમ્મસિતું.

વિહારેતિ પતિસ્સયે. કારયેતિ કારાપેય્ય. રમ્મેતિ મનોરમે નિવાસસુખે. વાસયેત્થ બહુસ્સુતેતિ કારેત્વા પન એત્થ વિહારે બહુસ્સુતે સીલવન્તે કલ્યાણધમ્મે નિવાસેય્ય, તે નિવાસેન્તો પન તેસં બહુસ્સુતાનં યથા પચ્ચયેહિ કિલમથો ન હોતિ, એવં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ વત્થસેનાસનાનિ ચ દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ અજ્ઝાસયસમ્પન્નેસુ કમ્મકમ્મફલાનં, રતનત્તયગુણાનઞ્ચ સદ્દહનેન વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

ઇદાનિ ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞૂપકારિતં દસ્સેતું ‘‘તે તસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ તેતિ બહુસ્સુતા. તસ્સાતિ ઉપાસકસ્સ. ધમ્મં દેસેન્તીતિ સકલવટ્ટદુક્ખપનૂદનં સદ્ધમ્મં દેસેન્તિ. યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાયાતિ સો ઉપાસકો યં સદ્ધમ્મં ઇમસ્મિં સાસને સમ્માપટિપજ્જનેન જાનિત્વા અગ્ગમગ્ગાધિગમનેન અનાસવો હુત્વા પરિનિબ્બાતિ એકાદસગ્ગિવૂપસમેન સીતિ ભવતીતિ.

સીતપટિઘાતાદિકા વિપસ્સનાવસાના તેરસ, અન્નાદિલાભો, ધમ્મસ્સવનં, ધમ્માવબોધો, પરિનિબ્બાનન્તિ એવમેત્થ સત્તરસ આનિસંસા વુત્તા.

પટિગ્ગહણકાનં વિહારવસેન ઉપ્પન્નફલાનુરૂપમ્પિ દાયકાનં વિહારદાનફલં વેદિતબ્બં. યેભુય્યેન હિ કમ્મસરિક્ખકફલં લભન્તીતિ આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ‘‘સઙ્ઘસ્સ પન પરિચ્ચત્તત્તા’’તિ ઇમિના સઙ્ઘિકવિહારમેવ પધાનવસેન વદતિ, સઙ્ઘિકવિહારો નામેસ ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતવિહારો, યં સન્ધાય પદભાજનિયં વુત્તં ‘‘સઙ્ઘિકો નામ વિહારો સઙ્ઘસ્સ દિન્નો હોતિ પરિચ્ચત્તો’’તિ. યત્થ હિ ચેતિયં પતિટ્ઠિતં હોતિ, ધમ્મસ્સવનં કરીયતિ, ચતૂહિ દિસાહિ ભિક્ખૂ આગન્ત્વા અપ્પટિપુચ્છિત્વાયેવ પાદે ધોવિત્વા કુઞ્ચિકાય દ્વારં વિવરિત્વા સેનાસનં પટિજગ્ગિત્વા યથાફાસુકં ગચ્છન્તિ, સો અન્તમસો ચતુરતનિકાપિ પણ્ણસાલા હોતુ, ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતવિહારોત્વેવ વુચ્ચતિ.

૩૫૧. લોભં નિગ્ગણ્હિતું અસક્કોન્તસ્સ દુપ્પરિચ્ચજા. ‘‘એકભિક્ખુસ્સ વા’તિઆદિ ઉપાસકાનં તથા સમાદાને આચિણ્ણં, દળ્હતરં સમાદાનઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં, સરણં પન તેસં સામં સમાદિન્નમ્પિ સમાદિન્નમેવ હોતી’’તિ વદન્તિ. સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા સન્તિકેતિ યોજના. તત્થાતિ યથાગહિતે સરણે, ‘‘તસ્સા’’તિપિ પાઠો, યથાગહિતસરણસ્સાતિ અત્થો. નત્થિ પુનપ્પુનં કત્તબ્બતાતિ વિઞ્ઞૂજાતિકે સન્ધાય વુત્તં. વિઞ્ઞૂજાતિકાનમેવ હિ સરણાદિઅત્થકોસલ્લાનં સુવણ્ણઘટે સીહવસા વિય અકુપ્પં સરણગમનં તિટ્ઠતિ. ‘‘જીવિતપરિચ્ચાગમયં પુઞ્ઞ’’ન્તિ ચ ઇદં ‘‘સચે ત્વં યથાગહિતં સરણં ન ભિન્દિસ્સતિ, એવાહં તં મારેમી’’તિ કામં કોચિ તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેય્ય, તથાપિ ‘‘નેવાહં બુદ્ધં ‘ન બુદ્ધો’તિ, ધમ્મં ‘ન ધમ્મો’તિ, સઙ્ઘં ‘ન સઙ્ઘો’તિ વદામી’’તિ દળ્હતરં કત્વા ગહિતસરણસ્સ વસેન વુત્તં. ‘‘સગ્ગસમ્પત્તિં દેતી’’તિ નિદસ્સનમત્તમેતં. ફલાનિસંસાનિ પનસ્સ સરણગમનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૦ સરણગમનકથા) વુત્તાનેવ.

૩૫૨. વક્ખમાનનયેન વેરહેતુતાય વેરં વુચ્ચતિ પાણાતિપાતાદિપાપધમ્મો, તં મણતિ ‘‘મયિ ઇધ ઠિતાય કથમાગચ્છસી’’તિ તજ્જેન્તી વિય નિવારેતીતિ વેરમણી, તતો વા પાપધમ્મતો વિરમતિ એતાયાતિ ‘‘વિરમણી’’તિ વત્તબ્બે નિરુત્તિનયેન ઇ-કારસ્સ એ-કારં કત્વા ‘‘વેરમણી’’તિ વુત્તં. ખુદ્દકપાઠટ્ઠકથાયં પનાહ ‘‘વેરમણિસિક્ખાપદં, વિરમણિસિક્ખાપદન્તિ દ્વિધાસજ્ઝાયં કરોન્તી’’તિ (ખુ. પા. અટ્ઠ. સાધારણવિભાવના) કુસલચિત્તસમ્પયુત્તાવેત્થ વિરતિ અધિપ્પેતા, ન ફલસમ્પયુત્તા યઞ્ઞાધિકરણતો. અસમાદિન્નસીલસ્સ સમ્પત્તતો યથૂપટ્ઠિતવીતિક્કમિતબ્બવત્થુતો વિરતિ સમ્પત્તવિરતિ. સમાદાનવસેન ઉપ્પન્ના વિરતિ સમાદાનવિરતિ. સેતુ વુચ્ચતિ અરિયમગ્ગો, તપ્પરિયાપન્ના હુત્વા પાપધમ્માનં સમુચ્છેદવસેન ઘાતનપ્પવત્તા વિરતિ સેતુઘાતવિરતિ. અઞ્ઞત્ર ‘‘સમુચ્છેદવિરતી’’તિપિ વુત્તા. ઇદાનિ તા સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. જાતિ…પે… દીનીતિ અપદિસિતબ્બજાતિગોત્તકુલાદીનિ. આદિસદ્દેન વયબાહુસચ્ચાદીનં સઙ્ગહો. પરિહરતીતિ અવીતિક્કમવસેન પરિવજ્જેતિ, સીહળદીપે ચક્કનઉપાસકસ્સ વિય સમ્પત્તવિરતિ વેદિતબ્બા.

‘‘પાણં ન હનામી’’તિઆદીસુ આદયત્થેન ઇતિ-સદ્દેન, વિકપ્પત્થેન વા-સદ્દેન વા ‘‘અદિન્નં નાદિયામિ, અદિન્નાદાના વિરમામિ, વેરમણિં સમાદિયામી’’તિ એવમાદીનં પચ્ચેકમત્થાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સિક્ખાપદ’’ મિચ્ચેવ અવત્વા ‘‘સિક્ખાપદાની’’તિ વુત્તં. પાણાતિપાતા વેરમણિન્તિ સમ્બન્ધો. સમાદિયામીતિ સમ્મા આદિયામિ, અવીતિક્કમાધિપ્પાયેન, અખણ્ડા’ છિદ્દા’ કમ્માસા’ સબલકારિતાય ચ ગણ્હામીતિ વુત્તં હોતિ. ઉત્તરવડ્ઢમાનપબ્બતવાસિઉપાસકસ્સ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮૯ કુસલકમ્મપથવણ્ણના; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૦૯-૧૧૧; ધ. સ. અટ્ઠ. કુસલકમ્મપથવણ્ણના) વિય સમાદાનવિરતિ વેદિતબ્બા.

મગ્ગસમ્પયુત્તાતિ સમ્માદિટ્ઠિયાદિમગ્ગસમ્પયુત્તા. ઇદાનિ તત્થા તત્થાગતેસુ ધમ્મતો, કોટ્ઠાસતો, આરમ્મણતો, વેદનાતો, મૂલતો, આદાનતો, ભેદતોતિઆદિના અનેકધા વિનિચ્છયેસુ સઙ્ખેપેનેવ આરમ્મણતો વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. પુરિમા દ્વેતિ સમ્પત્તસમાદાનવિરતિયો. ‘‘જીવિતિન્દ્રિયાદિવત્થૂ’’તિ પરમત્થતો પાણો વુત્તો, પઞ્ઞત્તિતો પન ‘‘સત્તાદિવત્થૂ’’તિ વત્તબ્બં, એવઞ્હિ ‘‘સત્તેયેવ આરભિત્વા પાણાતિપાતા, અબ્રહ્મચરિયા ચ વિરમતી’’તિ (ખુ. પા. અટ્ઠ. એકતાનાનતાદિવિનિચ્છય) ખુદ્દકાગમટ્ઠકથાવચનેન સંસન્દતિ સમેતીતિ. આદિસદ્દેન ચેત્થ સત્તસઙ્ખારવસેન અદિન્નવત્થુ, તથા ફોટ્ઠબ્બવત્થુ, વિતથવત્થુ, સઙ્ખારવસેનેવ સુરામેરયવત્થૂતિ એતેસં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તં આરમ્મણં કત્વા પવત્તન્તીતિ યથાવુત્તં વીતિક્કમવત્થું આલમ્બિત્વા વીતિક્કમનચેતનાસઙ્ખાતવિરમિતબ્બવત્થુતો વિરમણવસેન પવત્તન્તિ. પચ્છિમાતિ સેતુઘાતવિરતિ. નિબ્બાનારમ્મણાવ તથાપિ કિચ્ચસાધનતો. ઇમિના પન તત્થેવ આગતેસુ તીસુ આચરિયવાદેસુ દ્વે પટિબાહિત્વા એકસ્સેવાનુજાનનં વેદિતબ્બં.

‘‘સમ્પત્તવિરતિ, હિ સમાદાનવિરતિ ચ યદેવ પજહતિ, તં અત્તનો પાણાતિપાતાદિઅકુસલમેવારમ્મણં કત્વા પવત્તતી’’તિ કેચિ વદન્તિ. ‘‘સમાદાનવિરતિ યતો વિરમતિ, તં અત્તનો વા પરેસં વા પાણાતિપાતાદિઅકુસલમેવાલમ્બણં કત્વા પવત્તતિ. સમ્પત્તવિરતિ પન યતો વિરમતિ, તેસં પાણાતિપાતાદીનં આલમ્બણાનેવ આરમ્મણં કત્વા પવત્તતી’’તિ અપરે. ‘‘દ્વયમ્પિ ચેતં યતો પાણાતિપાતાદિઅકુસલતો વિરમતિ, તેસમારમ્મણભૂતં વીતિક્કમિતબ્બવત્થુમેવાલમ્બણં કત્વા પવત્તતિ. પુરિમપુરિમપદત્થઞ્હિ વીતિક્કમવત્થુમાલમ્બણં કત્વા પચ્છિમપચ્છિમપદત્થતો વિરમિતબ્બવત્થુતો વિરમતી’’તિ અઞ્ઞે. પઠમવાદો ચેત્થ અયુત્તોયેવ. કસ્મા? તસ્સ અત્તનો પાણાતિપાતાદિઅકુસલસ્સ પચ્ચુપ્પન્નાભાવતો, અબહિદ્ધાભાવતો ચ. સિક્ખાપદવિભઙ્ગે હિ પઞ્ચન્નં સિક્ખાપદાનં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા, બહિદ્ધારમ્મણતા ચ વુત્તા. તથા દુતિયવાદોપિ અયુત્તોયેવ. કસ્મા? પુરિમવાદેન સમ્મિસ્સત્તા, પરેસં પાણાતિપાતાદિઅકુસલારમ્મણભાવે ચ અનેકન્તિ કત્તા, દ્વિન્નં આલમ્બણપ્પભેદવચનતો ચ. તતિયવાદો પન યુત્તો સબ્બભાણકાનમભિમતો, તસ્મા તદેવ અનુજાનાતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘તીસુ આચરિયવાદેસુ દ્વે પટિબાહિત્વા એકસ્સેવાનુજાનનં વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

એત્થાહ – યજ્જેતં વિરતિદ્વયં જીવિતિન્દ્રિયાદિવીતિક્કમિતબ્બવત્થુમેવાલમ્બણં કત્વા પવત્તેય્ય, એવં સતિ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો અઞ્ઞં કરેય્ય, યઞ્ચ પજહતિ, તં ન જાનેય્યાતિ અય’મનધિપ્પેતો અત્થો આપજ્જતીતિ? વુચ્ચતે – ન હિ કિચ્ચસાધનવસેન પવત્તેન્તો ‘‘અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો અઞ્ઞં કરોતી’’તિ વા ‘‘યઞ્ચ પજહતિ, તં ન જાનાતી’’તિ વા વુચ્ચતિ. યથા પન અરિયમગ્ગો નિબ્બાનારમ્મણોવ કિલેસે પજહતિ, એવં જીવિતિન્દ્રિયાદિવત્થારમ્મણમ્પેતં વિરતિદ્વયં પાણાતિપાતાદીનિ દુસ્સીલ્યાનિ પજહતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘આરભિત્વાન અમતં, જહન્તો સબ્બપાપકે;

નિદસ્સનઞ્ચેત્થ ભવે, મગ્ગટ્ઠોરિયપુગ્ગલો’’તિ. (ખુ. પા. અટ્ઠ. એકતાનાનતાવિનિચ્છય);

ઇદાનિ સઙ્ખેપેનેવ આદાનતો, ભેદતો વા વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘એત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં સીલં સમાદિયામી’’તિઆદિના એકતો એકજ્ઝં ગણ્હાતિ. એવમ્પિ હિ કિચ્ચવસેન એતાસં પઞ્ચવિધતા વિઞ્ઞાયતિ. સબ્બાનિપિ ભિન્નાનિ હોન્તિ એકજ્ઝં સમાદિન્નત્તા. ન હિ તદા પઞ્ચઙ્ગિકત્તં સીલસ્સ સમ્પજ્જતિ. યં તુ વીતિક્કન્તં, તેનેવ કમ્મબદ્ધો. ‘‘પાણાતિપાતા વેરમણિસિક્ખાપદં સમાદિયામી’’તિઆદિના એકેકં વિસું વિસું ગણ્હાતિ. ‘‘વેરમણિસિક્ખાપદ’’ન્તિ ચ ઇદં સમાસભાવેન ખુદ્દકપાઠટ્ઠકથાયં (ખુ. પા. અટ્ઠ. સાધારણવિભાવના) વુત્તં, પાળિપોત્થકેસુ પન ‘‘વેરમણિ’’ન્તિ નિગ્ગહિતન્તમેવ બ્યાસભાવેન દિસ્સતિ. ગહટ્ઠવસેન ચેતં વુત્તં. સામણેરાનં પન યથા તથા વા સમાદાને એકસ્મિં ભિન્ને સબ્બાનિપિ ભિન્નાનિ હોન્તિ પારાજિકાપત્તિતો. ઇતિ એકજ્ઝં, પચ્ચેકઞ્ચ સમાદાને વિસેસો ઇધ વુત્તો, ખુદ્દકાગમટ્ઠકથાયં પન ‘‘એકજ્ઝં સમાદિયતો એકાયેવ વિરતિ એકાવ ચેતના હોતિ, કિચ્ચવસેન પનેતાસં પઞ્ચવિધત્તં વિઞ્ઞાયતિ. પચ્ચેકં સમાદિયતો પન પઞ્ચેવ વિરતિયો, પઞ્ચ ચ ચેતના હોન્તી’’તિ (ખુ. પા. અટ્ઠ. એકતાનાનતાદિવિનિચ્છય) અયં વિસેસો વુત્તો. ભેદેપિ ‘‘યથા તથા વા સમાદિયન્તુ, સામણેરાનં એકસ્મિં ભિન્ને સબ્બાનિપિ ભિન્નાનિ હોન્તિ. પારાજિકટ્ઠાનિયાનિ હિ તાનિ તેસં. યં તુ વીતિક્કન્તં હોતિ, તેનેવ કમ્મબદ્ધો. ગહટ્ઠાનં પન એકસ્મિં ભિન્ને એકમેવ ભિન્નં હોતિ, યતો તેસં તંસમાદાનેનેવ પુન પઞ્ચઙ્ગિકત્તં સીલસ્સ સમ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. યથાવુત્તોપિ દીઘભાણકાનં વાદો અપરેવાદો નામ તત્થ કતો.

સેતુઘાતવિરતિયા પન ભેદો નામ નત્થિ પટિપક્ખસમુચ્છિન્દનેન અકુપ્પસભાવત્તા. તદેવત્થં દસ્સેન્તેન ‘‘ભવન્તરેપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ભવન્તરેપી’’તિ ઇમિના અત્તનો અરિયભાવં અજાનન્તોપીતિ અત્થં વિઞ્ઞાપેતિ. જીવિતહેતુપિ, પગેવ અઞ્ઞહેતુ. ‘‘નેવ પાણં હનતિ, ન સુરં પિવતી’’તિ ઇદં મજ્ઝેપેય્યાલનિદ્દિટ્ઠં, મિગપદવળઞ્જનનયેન વા વુત્તં. સુરન્તિ ચ નિદસ્સનમત્તં. સબ્બમ્પિ હિ સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનાનુયોગં ન કરોતિ. ‘‘મજ્જન્તિ તદેવ ઉભયં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ સુરાસવવિનિમુત્તં મદનીય’’ન્તિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૧૩૪) સંયુત્તમહાવગ્ગટ્ઠકથાયં વુત્તં. ખુદ્દકપાઠટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘તદુભયમેવ મદનીયટ્ઠેન મજ્જં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અત્થિ મદનીયં, યેન પીતેન મત્તો હોતિ પમત્તો, ઇદં વુચ્ચતિ મજ્જ’’ન્તિ (ખુ. પા. અટ્ઠ. પુરિમપઞ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘સચે પિસ્સા’’તિઆદિના તત્થેવ વિસેસદસ્સનં, અજાનન્તસ્સપિ ખીરમેવ મુખં પવિસતિ,ન સુરા, પગેવ જાનન્તસ્સ. કોઞ્ચસકુણાનન્તિ કુન્તસકુણાનં. સચેપિ મુખે ખીરમિસ્સકે ઉદકે પક્ખિપન્તીતિ યોજેતબ્બં. ‘‘ન ચેત્થ ઉપમોપમેય્યાનં સમ્બદ્ધતા સિયા કોઞ્ચસકુણાનં યોનિસિદ્ધત્તા’’તિ કોચિ વદેય્યાતિ આહ ‘‘ઇદ’’ન્તિઆદિ. યોનિસિદ્ધન્તિ મનુસ્સતિરચ્છાનાનં ઉદ્ધં તિરિયમેવ દીઘતા વિય, બકાનં મેઘસદ્દેન, કુક્કુટીનં વાતેન ગબ્ભગ્ગહણં વિય ચ જાતિસિદ્ધં, ઇતિ કોચિ વદેય્ય ચેતિ અત્થો. ‘‘ચેવા’’તિપિ પાઠં વત્વા સમુચ્ચયત્થમિચ્છન્તિ કેચિ. ધમ્મતાસિદ્ધન્તિ બોધિસત્તે કુચ્છિગતે બોધિસત્તમાતુ સીલં વિય, વિજાતે તસ્સા દિવઙ્ગમનં વિય ચ સભાવેન સિદ્ધં, મગ્ગધમ્મતાય વા અરિયમગ્ગાનુભાવેન સિદ્ધન્તિ વેદિતબ્બન્તિ વિસ્સજ્જેય્યાતિ અત્થો.

દિટ્ઠિજુકરણં નામ ભારિયં દુક્કરં, તસ્મા સરણગમનં સિક્ખાપદસમાદાનતો મહટ્ઠતરમેવ, ન અપ્પટ્ઠતરન્તિ અધિપ્પાયો. એતન્તિ સિક્ખાપદં. યથા વા તથા વા ગણ્હન્તસ્સાપીતિ આદરં ગારવમકત્વા સમાદિયન્તસ્સાપિ. સાધુકં ગણ્હન્તસ્સાપીતિ સક્કચ્ચં સીલાનિ સમાદિયન્તસ્સાપિ અપ્પટ્ઠતરમેવ, અપ્પસમારમ્ભતરઞ્ચ, ન દિગુણં ઉસ્સાહો કરણીયોતિ વુત્તં હોતિ. સીલં ઇધ અભયદાનતાય દાનં, અનવસેસં વા સત્તનિકાયં દયતિ રક્ખતીતિ દાનં. અયમેત્થ અટ્ઠકથામુત્તકનયો – સરણં ઉપગતેન કાયવાચાચિત્તેહિ સક્કચ્ચં વત્થુત્તયપૂજા કાતબ્બા, તત્થ ચ સંકિલેસો સાધુકં પરિહરિતબ્બો, સિક્ખાપદાનિ પન સમાદાનમત્તં, સમ્પત્તવત્થુતો વિરમણમત્તઞ્ચાતિ સરણગમનતો સીલસ્સ અપ્પટ્ઠતરતા, અપ્પસમારમ્ભતરતા ચ વેદિતબ્બા. સબ્બેસં સત્તાનં જીવિતદાનાદિના દણ્ડનિધાનતો, સકલલોકિયલોકુત્તર ગુણાધિટ્ઠાનતો ચસ્સ મહપ્ફલતરતા, મહાનિસંસતરતા ચ દટ્ઠબ્બાતિ.

તમત્થં પાળિયા સાધેન્તો ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘અગ્ગાની’’તિ ઞાતત્તા અગ્ગઞ્ઞાનિ. ચિરરત્તતાય ઞાતત્તા રત્તઞ્ઞાનિ. ‘‘અરિયાનં સાધૂનં વંસાની’’તિ ઞાતત્તા વંસઞ્ઞાનિ. પુરિમકાનં આદિપુરિસાનં એતાનીતિ પોરાણાનિ. સબ્બસો કેનચિપિ પકારેન સાધૂહિ ન કિણ્ણાનિ ન છડ્ડિતાનીતિ અસંકિણ્ણાનિ. અયઞ્ચ નયો નેસં યથા અતીતે, એવં એતરહિ, અનાગતે ચાતિ આહ ‘‘અસંકિણ્ણપુબ્બાની’’તિઆદિ. અતીતે હિ કાલે અસંકિણ્ણભાવસ્સ ‘‘અસંકિણ્ણપુબ્બાની’’તિ નિદસ્સનં, પચ્ચુપ્પન્ને ‘‘ન સઙ્કિયન્તી’’તિ, અનાગતે ‘‘ન સઙ્કિયિસ્સન્તી’’તિ. અતોયેવ અપ્પટિકુટ્ઠાનિ ન પટિક્ખિત્તાનિ. ન હિ કદાચિપિ વિઞ્ઞૂ સમણબ્રાહ્મણા હિંસાદિપાપધમ્મં અનુજાનન્તિ. અપરિમાણાનં સત્તાનં અભયં દેતીતિ સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિહિતદણ્ડત્તા સકલસ્સપિ સત્તનિકાયસ્સ ભયાભાવં દેતિ. ન હિ અરિયસાવકતો કસ્સચિ ભયં હોતિ. અવેરન્તિ વેરાભાવં. અબ્યાપજ્ઝન્તિ નિદ્દુક્ખતં. ‘‘અપરિમાણાનં સત્તાનં અભયં દત્વા’’તિઆદિ આનિસંસદસ્સનં, હેતુમ્પિ ચેત્થ ત્વા-સદ્દો યથા ‘‘માતરં સરિત્વા રોદતી’’તિ.

યં કિઞ્ચિ ચજનલક્ખણં, સબ્બં તં યઞ્ઞોતિ આહ ‘‘ઇદઞ્ચ પના’’તિઆદિ. ન નુ ચ પઞ્ચસીલં સબ્બકાલિકં. અબુદ્ધુપ્પાદકાલેપિ હિ વિઞ્ઞૂ તં સમાદિયન્તિ, ન ચ એકન્તતો વિમુત્તાયતનં બાહિરકાનમ્પિ સમાદિન્નત્તા. સરણગમનં પન બુદ્ધુપ્પાદહેતુકં, એકન્તતો ચ વિમુત્તાયતનં, કથં તત્થ સરણગમનતો પઞ્ચસીલસ્સ મહપ્ફલતાતિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. જેટ્ઠકન્તિ મહપ્ફલભાવેન ઉત્તમં. ‘‘સરણગમનેયેવ પતિટ્ઠાયા’’તિ ઇમિના તસ્સ સીલસ્સ સરણગમનેન અભિસઙ્ખતત્તા તતો મહપ્ફલતં, તથા અનભિસઙ્ખતસ્સ ચ સીલસ્સ અપ્પફલતં દસ્સેતિ.

૩૫૩. ઈદિસમેવાતિ એવં સંકિલેસપટિપક્ખમેવ હુત્વા. નનુ ચ પઠમજ્ઝાનાદિયઞ્ઞાયેવ દેસેતબ્બા, કસ્મા બુદ્ધુપ્પાદતો પટ્ઠાય દેસનમારભતીતિ અનુયોગં પરિહરિતું ‘‘તિવિધ…પે… દસ્સેતુકામો’’તિ વુત્તં. તિવિધસીલપારિપૂરિયં ઠિતસ્સ હિ નેસં યઞ્ઞાનં અપ્પટ્ઠતરતા, મહપ્ફલતરતા ચ હોતિ, તસ્મા તં દસ્સેતુકામત્તા બુદ્ધુપ્પાદતો પટ્ઠાય દેસનં આરભતીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. હેટ્ઠા વુત્તેહિ ગુણેહીતિ એત્થ ‘‘સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૯૧) હેટ્ઠા વુત્તા સરણગમનં, સીલસમ્પદા, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાતિ એવમાદયો ગુણા વેદિતબ્બા. પઠમં ઝાનં નિબ્બત્તેન્તો ન કિલમતીતિ યોજના. તાનીતિ પઠમજ્ઝાનાદીનિ. ‘‘પઠમં ઝાન’’ન્તિઆદિના પાળિયં પણીતાનમેવ ઝાનાનં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો કતોતિ મન્તવા ‘‘એકં કપ્પં, અટ્ઠ કપ્પે’’તિઆદિ વુત્તં, મહાકપ્પવસેન ચેત્થ અત્થો. હીનં પન પઠમં ઝાનં અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ તતિયભાગં આયું દેતિ. મજ્ઝિમં ઉપડ્ઢકપ્પં. હીનં દુતિયં ઝાનં દ્વે કપ્પાનિ, મજ્ઝિમં ચત્તારીતિઆદિના અત્થો નેતબ્બો. અપિચ યસ્મા પણીતાનિયેવેત્થ ઝાનાનિ અધિપ્પેતાનિ મહપ્ફલતરભાવદસ્સનપરત્તા દેસનાય, તસ્મા ‘‘પઠમં ઝાનં એકં કપ્પ’’ન્તિઆદિના પણીતાનેવ ઝાનાનિ નિદ્દિટ્ઠાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

તદેવાતિ ચતુત્થજ્ઝાનમેવ. ચતુક્કનયેન હિ દેસના આગતા. યદિ એવં કથં આરુપ્પતાતિ આહ ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનાદિસમાપત્તિવસેન ભાવિત’’ન્તિ, તથા ભાવિતત્તા ચતુત્થજ્ઝાનમેવ આરુપ્પં હુત્વા વીસતિકપ્પસહસ્સાદીનિ આયું દેતીતિ અધિપ્પાયો. અયં આચરિયસ્સ મતિ. અથ વા તદેવાતિ આરુપ્પસઙ્ખાતં ચતુત્થજ્ઝાનમેવ, તં પન કસ્મા વીસતિકપ્પસહસ્સાદીનિ આયું દેતીતિ વુત્તં ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનાદિસમાપત્તિવસેન ભાવિત’’ન્તિ, તથા ભાવિતત્તા એવં દેતીતિ અધિપ્પાયો. અપરો નયો ‘‘તદેવા’’તિ વુત્તે રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનમેવાતિ અત્થો આપજ્જેય્યાતિ તં નિવત્તેતું ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનાદિસમાપત્તિવસેન ભાવિત’’ન્તિ આહ, તથા ભાવિતં અઙ્ગસમતાય ચતુત્થજ્ઝાનસઙ્ખાતં આરુપ્પજ્ઝાનમેવાધિપ્પેતન્તિ વુત્તં હોતિ.

સમ્મદેવ નિચ્ચસઞ્ઞાદિપટિપક્ખવિધમનવસેન પવત્તમાના પુબ્બભાગિયે એવ બોધિપક્ખિયધમ્મે સમાનેન્તી વિપસ્સના વિપસ્સકપુગ્ગલસ્સ અનપ્પકં પીતિસોમનસ્સં સમાવહતીતિ વુત્તં ‘‘વિપસ્સનાસુખસદિસસ્સ પન સુખસ્સ અભાવા મહપ્ફલ’’ન્તિ. યથાહ ધમ્મરાજા ધમ્મપદે –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪);

યસ્મા પનાયં દેસના ઇમિના અનુક્કમેન ઇમાનિ ઞાણાનિ નિબ્બત્તેન્તસ્સ વસેન પવત્તિતા, તસ્મા ‘‘વિપસ્સનાઞાણે પતિટ્ઠાયા’’તિઆદિના હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પતિટ્ઠાભૂતં કત્વા વુત્તં. સમાનરૂપનિમ્માનં નામ મનોમયિદ્ધિયા અઞ્ઞેહિ અસાધારણકિચ્ચન્તિ આહ ‘‘અત્તનો…પે… મહપ્ફલા’’તિ. હત્થિઅસ્સાદિવિવિધરૂપકરણં વિકુબ્બનં, તસ્સ દસ્સનસમત્થતાય. ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં નામ પુરિમજાતીસુ ઇચ્છિતિચ્છિતો ખન્ધપદેસો. અરહત્તમગ્ગેનેવ મગ્ગસુખં નિટ્ઠિતન્તિ વુત્તં ‘‘અતિ…પે… મહપ્ફલ’’ન્તિ. સમાપેન્તોતિ પરિયોસાપેન્તો.

કૂટદન્તઉપાસકત્તપટિવેદનાદિકથાવણ્ણના

૩૫૪-૮. ‘‘અભિક્કન્તં ભો ગોતમા’’તિઆદિ દેસનાય પસાદવચનં, ‘‘એસાહં ભવન્ત’’ન્તિઆદિ પન સરણગમનવચનન્તિ તદુભયસમ્બન્ધં દસ્સેન્તો ‘‘દેસનાયા’’તિઆદિમાહ. તનૂતિ મન્દો કાયિકચેતસિકસુખસમુપબ્યૂહતો. સબ્બે તે પાણયોતિ ‘‘સત્ત ચ ઉસભસતાની’’તિઆદિના વુત્તે સબ્બે તે પાણિનો. તં પવત્તિન્તિ તેસં પાણીનં મોચનાકારં. આકુલભાવોતિ ભગવતો સન્તિકે ધમ્મસ્સ સુતત્તા પાણીસુ અનુદ્દયં ઉપટ્ઠપેત્વા ઠિતસ્સ ‘‘કથઞ્હિ નામ મયા તાવ બહૂ પાણિનો મારણત્થાય બન્ધાપિતા’’તિ ચિત્તે પરિબ્યાકુલભાવો, યસ્મા અત્થિ, તસ્મા ન દેસેતીતિ યોજના, ‘‘ઉદપાદી’’તિપિ પાઠો. સુત્વાતિ ‘‘મુત્તા ભો તે પાણયો’’તિ આરોચિતવચનં સુત્વા. ચિત્તચારોતિ ચિત્તપ્પવત્તિ. ‘‘કલ્લચિત્તં મુદુચિત્તં વિનીવરણચિત્તં ઉદગ્ગચિત્તં પસન્નચિત્ત’’ન્તિ ઇદં પદપઞ્ચકં સન્ધાય‘‘કલ્લચિત્તન્તિઆદી’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘દાનકથં સીલકથ’’ન્તિઆદિના વુત્તાય અનુપુબ્બિકથાય આનુભાવેન. કામચ્છન્દવિગમેન કલ્લચિત્તતા અરોગચિત્તતા, બ્યાપાદવિગમેન મેત્તાવસેન મુદુચિત્તતા અકથિનચિત્તતા, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિગમેન વિક્ખેપાભાવતો વિનીવરણચિત્તતા તેહિ અમલીનચિત્તતા, થિનમિદ્ધવિગમેન સમ્પગ્ગહણવસેન ઉદગ્ગચિત્તતા અમલીનચિત્તતા, વિચિકિચ્છાવિગમેન સમ્માપટિપત્તિયા અવિમુત્તતાય પસન્નચિત્તતા અનાવિલચિત્તતા ચ હોતીતિ આહ ‘‘અનુપુબ્બિકથાનુભાવેન વિક્ખમ્ભિતનીવરણતં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય પરમસુખુમગમ્ભીરદુરનુબોધત્થપરિદીપનાય સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયજનનાય સાધુવિલાસિનિયા નામ લીનત્થપકાસનિયા કૂટદન્તસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપકાસના.

કૂટદન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.