૨. સામઞ્ઞફલસુત્તવણ્ણના

રાજામચ્ચકથાવણ્ણના

૧૫૦. ઇદાનિ સામઞ્ઞફલસુત્તસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો અનુપ્પત્તોતિ દસ્સેતું ‘‘એવં…પે… સુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અનુપુબ્બપદવણ્ણનાતિ અનુક્કમેન પદવણ્ણના, પદં પદં પતિ અનુક્કમેન વણ્ણનાતિ વુત્તં હોતિ. પુબ્બે વુત્તઞ્હિ, ઉત્તાનં વા પદમઞ્ઞત્ર વણ્ણનાપિ ‘‘અનુપુબ્બપદવણ્ણના’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અપુબ્બપદવણ્ણના’’તિપિ પઠન્તિ, પુબ્બે અવણ્ણિતપદવણ્ણનાતિ અત્થો. દુગ્ગજનપદટ્ઠાનવિસેસસમ્પદાદિયોગતો પધાનભાવેન રાજૂહિ ગહિતટ્ઠેન એવંનામકં, ન પન નામમત્તેનાતિ આહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ. નનુ મહાવગ્ગે મહાગોવિન્દસુત્તે આગતો એસ પુરોહિતો એવ, ન રાજા, કસ્મા સો રાજસદ્દવચનીયભાવેન ગહિતોતિ? મહાગોવિન્દેન પુરોહિતેન પરિગ્ગહિતમ્પિ ચેતં રેણુના નામ મગધરાજેન પરિગ્ગહિતમેવાતિ અત્થસમ્ભવતો એવં વુત્તં, ન પન સો રાજસદ્દવચનીયભાવેન ગહિતો તસ્સ રાજાભાવતો. મહાગોવિન્દપરિગ્ગહિતભાવકિત્તનઞ્હિ તદા રેણુરઞ્ઞા પરિગ્ગહિતભાવૂપલક્ખણં. સો હિ તસ્સ સબ્બકિચ્ચકારકો પુરોહિતો, ઇદમ્પિ ચ લોકે સમુદાચિણ્ણં ‘‘રાજકમ્મપસુતેન કતમ્પિ રઞ્ઞા કત’’ન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – મન્ધાતુરઞ્ઞા ચેવ મહાગોવિન્દં બોધિસત્તં પુરોહિતમાણાપેત્વા રેણુરઞ્ઞા ચ અઞ્ઞેહિ ચ રાજૂહિ પરિગ્ગહિતત્તા રાજગહન્તિ. કેચિ પન ‘‘મહાગોવિન્દો’’તિ મહાનુભાવો એકો પુરાતનો રાજાતિ વદન્તિ. પરિગ્ગહિતત્તાતિ રાજધાનીભાવેન પરિગ્ગહિતત્તા. ગય્હતીતિ હિ ગહં, રાજૂનં, રાજૂહિ વા ગહન્તિ રાજગહં. નગરસદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો.

અઞ્ઞેપેત્થ પકારેતિ નગરમાપનેન રઞ્ઞા કારિતસબ્બગેહત્તા રાજગહં, ગિજ્ઝકૂટાદીહિ પઞ્ચહિ પબ્બતેહિ પરિક્ખિત્તત્તા પબ્બતરાજેહિ પરિક્ખિત્તગેહસદિસન્તિપિ રાજગહં, સમ્પન્નભવનતાય રાજમાનં ગેહન્તિપિ રાજગહં, સુસંવિહિતારક્ખતાય અનત્થાવહિતુકામેન ઉપગતાનં પટિરાજૂનં ગહં ગહણભૂતન્તિપિ રાજગહં, રાજૂહિ દિસ્વા સમ્મા પતિટ્ઠાપિતત્તા તેસં ગહં ગેહભૂતન્તિપિ રાજગહં, આરામરામણેય્યતાદીહિ રાજતિ, નિવાસસુખતાદિના ચ સત્તેહિ મમત્તવસેન ગય્હતિ પરિગ્ગય્હતીતિપિ રાજગહન્તિ એદિસે પકારે. નામમત્તમેવ પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ અત્થો. સો પન પદેસો વિસેસટ્ઠાનભાવેન ઉળારસત્તપરિભોગોતિ આહ ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘બુદ્ધકાલે, ચક્કવત્તિકાલે ચા’’તિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં અઞ્ઞદાપિ કદાચિ સમ્ભવતો, ‘‘નગરં હોતી’’તિ ચ ઇદં ઉપલક્ખણમેવ મનુસ્સાવાસસ્સેવ અસમ્ભવતો. તથા હિ વુત્તં ‘‘સેસકાલે સુઞ્ઞં હોતી’’તિઆદિ. તેસન્તિ યક્ખાનં. વસનવનન્તિ આપાનભૂમિભૂતં ઉપવનં.

અવિસેસેનાતિ વિહારભાવસામઞ્ઞેન, સદ્દન્તરસન્નિધાનસિદ્ધં વિસેસપરામસનમન્તરેનાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ, (અ. નિ. ૫.૧૦૧; પાચિ. ૧૪૭; પરિ. ૪૪૧) પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, (ધ. સ. ૧૬૦) મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, (દી. નિ. ૩.૭૧, ૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭, ૪૫૯, ૫૦૯; ૨.૩૦૯, ૩૧૫; ૩.૨૩૦; વિભ. ૬૪૨) સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૫૯) સદ્દન્તરસન્નિધાનસિદ્ધેન વિસેસપરામસનેન યથાક્કમં ઇરિયાપથવિહારાદિવિસેસવિહારસમઙ્ગીપરિદીપનં, ન એવમિદં, ઇદં પન તથા વિસેસપરામસનમન્તરેન અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગીપરિદીપનન્તિ.

સતિપિ ચ વુત્તનયેન અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગીપરિદીપને ઇધ ઇરિયાપથસઙ્ખાતવિસેસવિહારસમઙ્ગીપરિદીપનમેવ સમ્ભવતીતિ દસ્સેતિ ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિના. કસ્મા પન સદ્દન્તરસન્નિધાનસિદ્ધસ્સ વિસેસપરામસનસ્સાભાવેપિ ઇધ વિસેસવિહારસમઙ્ગીપરિદીપનં સમ્ભવતીતિ? વિસેસવિહારસમઙ્ગીપરિદીપનસ્સ સદ્દન્તરસઙ્ખાતવિસેસવચનસ્સ અભાવતો એવ. વિસેસવચને હિ અસતિ વિસેસમિચ્છતા વિસેસો પયોજિતબ્બોતિ. અપિચ ઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનસ્સ અત્થતો સિદ્ધત્તા તથાદીપનમેવ સમ્ભવતીતિ. કસ્મા ચાયમત્થો સિદ્ધોતિ? દિબ્બવિહારાદીનમ્પિ સાધારણતો. કદાચિપિ હિ ઇરિયાપથવિહારેન વિના ન ભવતિ તમન્તરેન અત્તભાવપરિહરણાભાવતોતિ.

ઇરિયનં પવત્તનં ઇરિયા, કાયિકકિરિયા, તસ્સા પવત્તનુપાયભાવતો પથોતિ ઇરિયાપથો, ઠાનનિસજ્જાદયો. ન હિ ઠાનનિસજ્જાદિઅવત્થાહિ વિના કઞ્ચિ કાયિકં કિરિયં પવત્તેતું સક્કા, તસ્મા સો તાય પવત્તનુપાયોતિ વુચ્ચતિ. વિહરતિ પવત્તતિ એતેન, વિહરણમત્તં વા તન્તિ વિહારો, સો એવ વિહારો તથા, અત્થતો પનેસ ઠાનનિસજ્જાદિઆકારપ્પવત્તો ચતુસન્તતિરૂપપ્પબન્ધોવ. દિવિ ભવો દિબ્બો, તત્થ બહુલં પવત્તિયા બ્રહ્મપારિસજ્જાદિદેવલોકે ભવોતિ અત્થો, યો વા તત્થ દિબ્બાનુભાવો, તદત્થાય સંવત્તતીતિ દિબ્બો, અભિઞ્ઞાભિનીહારાદિવસેન વા મહાગતિકત્તા દિબ્બો, સોવ વિહારો, દિબ્બભાવાવહો વા વિહારો દિબ્બવિહારો, મહગ્ગતજ્ઝાનાનિ. નેત્તિયં [નેત્તિ. ૮૬ (અત્થતો સમાનં)] પન ચતસ્સો આરુપ્પસમાપત્તિયો આનેઞ્જવિહારાતિ વિસું વુત્તં, તં પન મેત્તાજ્ઝાનાદીનં બ્રહ્મવિહારતા વિય તાસં ભાવનાવિસેસભાવં સન્ધાય વુત્તં. અટ્ઠકથાસુ પન દિબ્બભાવાવહસામઞ્ઞતો તાપિ ‘‘દિબ્બવિહારા’’ ત્વેવ વુત્તા. બ્રહ્માનં, બ્રહ્મભૂતા વા હિતૂપસંહારાદિવસેન પવત્તિયા સેટ્ઠભૂતા વિહારાતિ બ્રહ્મવિહારા, મેત્તાજ્ઝાનાદિવસેન પવત્તા ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો. અરિયા ઉત્તમા, અનઞ્ઞસાધારણત્તા વા અરિયાનં વિહારાતિ અરિયવિહારા, ચતસ્સોપિ ફલસમાપત્તિયો. ઇધ પન રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં, તબ્બસેન પવત્તા અપ્પમઞ્ઞાયો, ચતુત્થજ્ઝાનિકઅગ્ગફલસમાપત્તિ ચ ભગવતો દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારા.

અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગીપરિદીપનન્તિ તાસમેકતો અપ્પવત્તત્તા એકેન વા દ્વીહિ વા સમઙ્ગીભાવપરિદીપનં, ભાવલોપેનાયં ભાવપ્પધાનેન વા નિદ્દેસો. ભગવા હિ લોભદોસમોહુસ્સન્ને લોકે સકપટિપત્તિયા વેનેય્યાનં વિનયનત્થં તં તં વિહારે ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તથા હિ યદા સત્તા કામેસુ વિપ્પટિપજ્જન્તિ, તદા કિર ભગવા દિબ્બેન વિહારેન વિહરતિ તેસં અલોભકુસલમૂલુપ્પાદનત્થં ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમં પટિપત્તિં દિસ્વા એત્થ રુચિમુપ્પાદેત્વા કામેસુ વિરજ્જેય્યુ’’ન્તિ. યદા પન ઇસ્સરિયત્થં સત્તેસુ વિપ્પટિપજ્જન્તિ, તદા બ્રહ્મવિહારેન વિહરતિ તેસં અદોસકુસલમૂલુપ્પાદનત્થં ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમં પટિપત્તિં દિસ્વા એત્થ રુચિમુપ્પાદેત્વા અદોસેન દોસં વૂપસમેય્યુ’’ન્તિ. યદા પન પબ્બજિતા ધમ્માધિકરણં વિવદન્તિ, તદા અરિયવિહારેન વિહરતિ તેસં અમોહકુસલમૂલુપ્પાદનત્થં ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમં પટિપત્તિં દિસ્વા એત્થ રુચિમુપ્પાદેત્વા અમોહેન મોહં વૂપસમેય્યુ’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા ઇમેહિ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેહિ સત્તાનં વિવિધં હિતસુખં હરતિ, ઇરિયાપથવિહારેન ચ એકં ઇરિયાપથબાધનં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતીતિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગીપરિદીપન’’ન્તિ.

‘‘તેના’’તિઆદિ યથાવુત્તસંવણ્ણનાય ગુણદસ્સનં, તસ્માતિ અત્થો, યથાવુત્તત્થસમત્થનં વા. તેન ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતીતિ સમ્બન્ધો. તથા વદમાનો પન વિહરતીતિ એત્થ વિ-સદ્દો વિચ્છેદનત્થજોતકો, ‘‘હરતી’’તિ એતસ્સ ચ નેતિ પવત્તેતીતિ અત્થોતિ ઞાપેતિ ‘‘ઠિતોપી’’તિઆદિના વિચ્છેદનયનાકારેન વુત્તત્તા. એવઞ્હિ સતિ તત્થ કસ્સ કેન વિચ્છિન્દનં, કથં કસ્સ નયનન્તિ અન્તોલીનચોદનં સન્ધાયાહ. ‘‘સો હી’’તિઆદીતિ અયમ્પિ સમ્બન્ધો ઉપપન્નો હોતિ. યદિપિ ભગવા એકેનેવ ઇરિયાપથેન ચિરતરં કાલં પવત્તેતું સક્કોતિ, તથાપિ ઉપાદિન્નકસ્સ નામ સરીરસ્સ અયં સભાવોતિ દસ્સેતું ‘‘એકં ઇરિયાપથબાધન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અપરિપતન્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, અપતમાનં કત્વાતિ અત્થો. યસ્મા પન ભગવા યત્થ કત્થચિ વસન્તો વેનેય્યાનં ધમ્મં દેસેન્તો, નાનાસમાપત્તીહિ ચ કાલં વીતિનામેન્તો વસતિ, સત્તાનં, અત્તનો ચ વિવિધં સુખં હરતિ, તસ્મા વિવિધં હરતીતિ વિહરતીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

ગોચરગામનિદસ્સનત્થં ‘‘રાજગહે’’તિ વત્વા બુદ્ધાનમનુરૂપનિવાસટ્ઠાનદસ્સનત્થં પુન ‘‘અમ્બવને’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇદમસ્સા’’તિઆદિમાહ. અસ્સાતિ ભગવતો. તસ્સાતિ રાજગહસઙ્ખાતસ્સ ગોચરગામસ્સ. યસ્સ સમીપવસેન ‘‘રાજગહે’’તિ ભુમ્મવચનં પવત્તતિ, સોપિ તસ્સ સમીપવસેન વત્તબ્બોતિ દસ્સેતિ ‘‘રાજગહસમીપે અમ્બવને’’તિ ઇમિના. સમીપત્થેતિ અમ્બવનસ્સ સમીપત્થે. એતન્તિ ‘‘રાજગહે’’તિ વચનં. ભુમ્મવચનન્તિ આધારવચનં. ભવન્તિ એત્થાતિ હિ ભુમ્મં, આધારો, તદેવ વચનં તથા, ભુમ્મે પવત્તં વા વચનં વિભત્તિ ભુમ્મવચનં, તેન યુત્તં તથા, સત્તમીવિભત્તિયુત્તપદન્તિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – કામં ભગવા અમ્બવનેયેવ વિહરતિ. તસ્સમીપત્તા પન ગોચરગામદસ્સનત્થં ભુમ્મવચનવસેન ‘‘રાજગહે’’તિપિ વુત્તં યથા તં ‘‘ગઙ્ગાયં ગાવો ચરન્તિ, કૂપે ગગ્ગકુલ’’ન્તિ ચાતિ. અનેનેવ યદિ ભગવા રાજગહે વિહરતિ, અથ ન વત્તબ્બં ‘‘અમ્બવને’’તિ. યદિ ચ અમ્બવને, એવમ્પિ ન વત્તબ્બં ‘‘રાજગહે’’તિ. ન હિ ‘‘પાટલિપુત્તે પાસાદે વસતી’’તિઆદીસુ વિય ઇધ અધિકરણાધિકરણસ્સ અભાવતો અધિકરણસ્સ દ્વયનિદ્દેસો યુત્તો સિયાતિ ચોદના અનવકાસા કતાતિ દટ્ઠબ્બં. કુમારભતો એવ કોમારભચ્ચો સકત્થવુત્તિપચ્ચયેન, નિરુત્તિનયેન વા યથા ‘‘ભિસગ્ગમેવ ભેસજ્જ’’ન્તિ. ‘‘યથાહા’’તિઆદિના ખન્ધકપાળિવસેન તદત્થં સાધેતિ. કસ્મા ચ અમ્બવનં જીવકસમ્બન્ધં કત્વા વુત્તન્તિ અનુયોગેન મૂલતો પટ્ઠાય તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અયં પના’’તિઆદિમાહ.

દોસાભિસન્નન્તિ વાતપિત્તાદિવસેન ઉસ્સન્નદોસં. વિરેચેત્વાતિ દોસપ્પકોપતો વિવેચેત્વા. સિવેય્યકં દુસ્સયુગન્તિ સિવિરટ્ઠે જાતં મહગ્ઘં દુસ્સયુગં. દિવસસ્સ દ્વત્તિક્ખત્તુન્તિ એકસ્સેવ દિવસસ્સ દ્વિવારે વા તિવારે વા ભાગે, ભુમ્મત્થે વા એતં સામિવચનં, એકસ્મિંયેવ દિવસે દ્વિવારં વા તિવારં વાતિ અત્થો. તમ્બપટ્ટવણ્ણેનાતિ તમ્બલોહપટ્ટવણ્ણેન. સચીવરભત્તેનાતિ ચીવરેન, ભત્તેન ચ. ‘‘તં સન્ધાયા’’તિ ઇમિના ન ભગવા અમ્બવનમત્તેયેવ વિહરતિ, અથ ખો એવં કતે વિહારે. સો પન તદધિકરણતાય વિસું અધિકરણભાવેન ન વુત્તોતિ સન્ધાયભાસિતમત્થં દસ્સેતિ. સામઞ્ઞે હિ સતિ સન્ધાયભાસિતનિદ્ધારણં.

અડ્ઢેન તેળસ અડ્ઢતેળસ. તાદિસેહિ ભિક્ખુસતેહિ. અડ્ઢો પનેત્થ સતસ્સેવ. યેન હિ પયુત્તો તબ્ભાગવાચકો અડ્ઢસદ્દો, સો ચ ખો પણ્ણાસાવ, તસ્મા પઞ્ઞાસાય ઊનાનિ તેળસ ભિક્ખુસતાનીતિ અત્થં વિઞ્ઞાપેતું ‘‘અડ્ઢસતેના’’તિઆદિ વુત્તં. અડ્ઢમેવ સતં સતસ્સ વા અડ્ઢં તથા.

રાજતીતિ અત્તનો ઇસ્સરિયસમ્પત્તિયા દિબ્બતિ સોભતિ ચ. રઞ્જેતીતિ દાનાદિના, સસ્સમેધાદિના ચ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ રમેતિ, અત્તનિ વા રાગં કરોતીતિ અત્થો. ચ-સદ્દો ચેત્થ વિકપ્પનત્થો. જનપદવાચિનો પુથુવચનપરત્તા ‘‘મગધાન’’ન્તિ વુત્તં, જનપ્પદાપદેસેન વા તબ્બાસિકાનં ગહિતત્તા. રઞ્ઞોતિ પિતુ બિમ્બિસારરઞ્ઞો. સસતિ હિંસતીતિ સત્તુ, વેરી, અજાતોયેવ સત્તુ અજાતસત્તુ. ‘‘નેમિત્તકેહિ નિદ્દિટ્ઠો’’તિ વચનેન ચ અજાતસ્સ તસ્સ સત્તુભાવો ન તાવ હોતિ, સત્તુભાવસ્સ પન તથા નિદ્દિટ્ઠત્તા એવં વોહરીયતીતિ દસ્સેતિ. અજાતસ્સેવ પન તસ્સ ‘‘રઞ્ઞો લોહિતં પિવેય્ય’’ન્તિ દેવિયા દોહળસ્સ પવત્તત્તા અજાતોયેવેસ રઞ્ઞો સત્તૂતિપિ વદન્તિ.

‘‘તસ્મિ’’ન્તિઆદિના તદત્થં વિવરતિ, સમત્થેતિ ચ. દોહળોતિ અભિલાસો. ભારિયેતિ ગરુકે, અઞ્ઞેસં અસક્કુણેય્યે વા. અસક્કોન્તીતિ અસક્કુણમાના. અકથેન્તીતિ અકથયમાના સમાના. નિબન્ધિત્વાતિ વચસા બન્ધિત્વા. સુવણ્ણસત્થકેનાતિ સુવણ્ણમયેન સત્થકેન, ઘનસુવણ્ણકતેનાતિ અત્થો. અયોમયઞ્હિ રઞ્ઞો સરીરં ઉપનેતું અયુત્તન્તિ વદન્તિ. સુવણ્ણપરિક્ખતેન વા અયોમયસત્થેનાતિ અત્થેપિ અયમેવાધિપ્પાયો. બાહું ફાલાપેત્વાતિ લોહિતસિરાવેધવસેન બાહું ફાલાપેત્વા. કેવલસ્સ લોહિતસ્સ ગબ્ભિનિયા દુજ્જીરભાવતો ઉદકેન સમ્ભિન્દિત્વા પાયેસિ. હઞ્ઞિસ્સતીતિ હઞ્ઞિસ્સતે, આયતિં હનીયતેતિ અત્થો. નેમિત્તકાનં વચનં તથં વા સિયા, વિતથં વાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘પુત્તોતિ વા ધીતાતિ વા ન પઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અત્તનો’’તિઆદિના અઞ્ઞમ્પિ કારણં દસ્સેત્વા નિવારેસિ. રઞ્ઞો ભાવો રજ્જં, રજ્જસ્સ સમીપે પવત્તતીતિ ઓપરજ્જં, ઠાનન્તરં.

મહાતિ મહતી. સમાસે વિય હિ વાક્યેપિ મહન્તસદ્દસ્સ મહાદેસો. ધુરાતિ ગણસ્સ ધુરભૂતા, ધોરય્હા જેટ્ઠકાતિ અત્થો. ધુરં નીહરામીતિ ગણધુરમાવહામિ, ગણબન્ધિયં નિબ્બત્તેસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સો ન સક્કા’’તિઆદિના પુન ચિન્તનાકારં દસ્સેતિ. ઇદ્ધિપાટિહારિયેનાતિ અહિમેખલિકકુમારવણ્ણવિકુબ્બનિદ્ધિના. તેનાતિ અપ્પાયુકભાવેન. હીતિ નિપાતમત્તં. તેન હીતિ વા ઉય્યોજનત્થે નિપાતો. તેન વુત્તં ‘‘કુમારં…પે… ઉય્યોજેસી’’તિ. બુદ્ધો ભવિસ્સામીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો ઇદમત્થો, ઇમિના ખન્ધકે આગતનયેનાતિ અત્થો. પુબ્બે ખોતિઆદીહિપિ ખન્ધકપાળિયેવ (ચૂળવ. ૩૩૯).

પોત્થનિયન્તિ છુરિકં. યં ‘‘નખર’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ, દિવા દિવસેતિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૫૦) દિવસસ્સપિ દિવા. સામ્યત્થે હેતં ભુમ્મવચનં ‘‘દિવા દિવસસ્સા’’તિ અઞ્ઞત્થ દસ્સનતો. દિવસ્સ દિવસેતિપિ વટ્ટતિ અકારન્તસ્સપિ દિવસદ્દસ્સ વિજ્જમાનત્તા. નેપાતિકમ્પિ દિવાસદ્દમિચ્છન્તિ સદ્દવિદૂ, મજ્ઝન્હિકવેલાયન્તિ અત્થો. સા હિ દિવસસ્સ વિસેસો દિવસોતિ. ‘‘ભીતો’’તિઆદિ પરિયાયો, કાયથમ્ભનેન વા ભીતો. હદયમંસચલનેન ઉબ્બિગ્ગો. ‘‘જાનેય્યું વા, મા વા’’તિ પરિસઙ્કાય ઉસ્સઙ્કી. ઞાતે સતિ અત્તનો આગચ્છમાનભયવસેન ઉત્રસ્તો. વુત્તપ્પકારન્તિ દેવદત્તેન વુત્તાકારં વિપ્પકારન્તિ અપકારં અનુપકારં, વિપરીતકિચ્ચં વા. સબ્બે ભિક્ખૂતિ દેવદત્તપરિસં સન્ધાયાહ.

અચ્છિન્દિત્વાતિ અપનયનવસેન વિલુમ્પિત્વા. રજ્જેનાતિ વિજિતેન. એકસ્સ રઞ્ઞો આણાપવત્તિટ્ઠાનં ‘‘રજ્જ’’ન્તિ હિ વુત્તં, રાજભાવેન વા.

મનસો અત્થો ઇચ્છા મનોરથો ર-કારાગમં, ત-કારલોપઞ્ચ કત્વા, ચિત્તસ્સ વા નાનારમ્મણેસુ વિબ્ભમકરણતો મનસો રથો ઇવ મનોરથો, મનો એવ રથો વિયાતિ વા મનોરથોતિપિ નેરુત્તિકા વદન્તિ. સુકિચ્ચકારિમ્હીતિ સુકિચ્ચકારી અમ્હિ. અવમાનન્તિ અવમઞ્ઞનં અનાદરં. મૂલઘચ્ચન્તિ જીવિતા વોરોપનં સન્ધાયાહ, ભાવનપુંસકમેતં. રાજકુલાનં કિર સત્થેન ઘાતનં રાજૂનમનાચિણ્ણં, તસ્મા સો ‘‘નનુ ભન્તે’’તિઆદિમાહ. તાપનગેહં નામ ઉણ્હગહાપનગેહં, તં પન ધૂમેનેવ અચ્છિન્ના. તેન વુત્તં ‘‘ધૂમઘર’’ન્તિ. કમ્મકરણત્થાયાતિ તાપન કમ્મકરણત્થમેવ. કેનચિ છાદિતત્તા ઉચ્ચો અઙ્ગોતિ ઉચ્ચઙ્ગો, યસ્સ કસ્સચિ ગહણત્થં પટિચ્છન્નો ઉન્નતઙ્ગોતિ ઇધ અધિપ્પેતો. તેન વુત્તં ‘‘ઉચ્ચઙ્ગં કત્વા પવિસિતું મા દેથા’’તિ. ‘‘ઉચ્છઙ્ગે કત્વા’’તિપિ પાઠો, એવં સતિ મજ્ઝિમઙ્ગોવ, ઉચ્છઙ્ગે કિઞ્ચિ ગહેતબ્બં કત્વાતિ અત્થો. મોળિયન્તિ ચૂળાયં ‘‘છેત્વાન મોળિં વરગન્ધવાસિત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૫૫; અપ. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા; બુ. વં. અટ્ઠ. ૨૭.અવિદૂરેનિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા) વિય. તેનાહ ‘‘મોળિં બન્ધિત્વા’’તિ. ચતુમધુરેનાતિ સપ્પિસક્કરમધુનાળિકેરસ્નેહસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ મધુરેહિ અભિસઙ્ખતપાનવિસેસેનાતિ વદન્તિ, તં મહાધમ્મસમાદાનસુત્તપાળિયા (મ. નિ. ૧.૪૭૩) ન સમેતિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘દધિ ચ મધુ ચ સપ્પિ ચ ફાણિતઞ્ચ એકજ્ઝં સંસટ્ઠ’’ન્તિ, (મ. નિ. ૧.૪૮૫) તદટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તં ‘‘દધિ ચ મધુ ચાતિ સુપરિસુદ્ધં દધિ ચ સુમધુરં મધુ ચ. એકજ્ઝં સંસટ્ઠન્તિ એકતો કત્વા મિસ્સિતં આલુળિતં. તસ્સ તન્તિ તસ્સ તં ચતુમધુરભેસજ્જં પિવતો’’તિ ‘‘અત્તુપક્કમેન મરણં ન યુત્ત’’ન્તિ મનસિ કત્વા રાજા તસ્સા સરીરં લેહિત્વા યાપેતિ. ન હિ અરિયા અત્તાનં વિનિપાતેન્તિ.

મગ્ગફલસુખેનાતિ મગ્ગફલસુખવતા, સોતાપત્તિમગ્ગફલસુખૂપસઞ્હિતેન ચઙ્કમેન યાપેતીતિ અત્થો. હારેસ્સામીતિ અપનેસ્સામિ. વીતચ્ચિતેહીતિ વિગતઅચ્ચિતેહિ જાલવિગતેહિ સુદ્ધઙ્ગારેહિ. કેનચિ સઞ્ઞત્તોતિ કેનચિ સમ્મા ઞાપિતો, ઓવદિતોતિ વુત્તં હોતિ. મસ્સુકરણત્થાયાતિ મસ્સુવિસોધનત્થાય. મનં કરોથાતિ યથા રઞ્ઞો મનં હોતિ, તથા કરોથ. પુબ્બેતિ પુરિમભવે. ચેતિયઙ્ગણેતિ ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજનટ્ઠાનભૂતે ચેતિયસ્સ ભૂમિતલે. નિસજ્જનત્થાયાતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસીદનત્થાય. પઞ્ઞત્તકટસારકન્તિ પઞ્ઞપેતબ્બઉત્તમકિલઞ્જં. તથાવિધો કિલઞ્જો હિ ‘‘કટસારકો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ કમ્મદ્વયસ્સ. તં પન મનોપદોસવસેનેવ તેન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. યથાહ –

‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પદુટ્ઠેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧; નેત્તિ. ૯૦);

પરિચારકોતિ સહાયકો. અભેદેપિ ભેદમિવ વોહારો લોકે પાકટોતિ વુત્તં ‘‘યક્ખો હુત્વા નિબ્બત્તી’’તિ. એકાયપિ હિ ઉપ્પાદકિરિયાય ઇધ ભેદવોહારો, પટિસન્ધિવસેન હુત્વા, પવત્તિવસેન નિબ્બત્તીતિ વા પચ્ચેકં યોજેતબ્બં, પટિસન્ધિવસેન વા પવત્તનસઙ્ખાતં સાતિસયનિબ્બત્તનં ઞાપેતું એકાયેવ કિરિયા પદદ્વયેન વુત્તા. તથાવચનઞ્હિ પટિસન્ધિવસેન નિબ્બત્તનેયેવ દિસ્સતિ ‘‘મક્કટકો નામ દેવપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૫) કણ્ટકો નામ…પે… નિબ્બત્તિ, (જા. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા) મણ્ડૂકો નામ…પે… નિબ્બત્તી’’તિઆદીસુ વિય. દ્વિન્નં વા પદાનં ભાવત્થમપેક્ખિત્વા ‘‘યક્ખો’’તિઆદીસુ સામિઅત્થે પચ્ચત્તવચનં કતં પુરિમાય પચ્છિમવિસેસનતો, પરિચારકસ્સ…પે… યક્ખસ્સ ભાવેન નિબ્બત્તીતિ અત્થો, હેત્વત્થે વા એત્થ ત્વા-સદ્દો યક્ખસ્સ ભાવતો પવત્તનહેતૂતિ. અસ્સ પન રઞ્ઞો મહાપુઞ્ઞસ્સપિ સમાનસ્સ તત્થ બહુલં નિબ્બત્તપુબ્બતાય ચિરપરિચિતનિકન્તિ વસેન તત્થેવ નિબ્બત્તિ વેદિતબ્બા.

તં દિવસમેવાતિ રઞ્ઞો મરણદિવસેયેવ. ખોભેત્વાતિ પુત્તસ્નેહસ્સ બલવભાવતો, તંસહજાતપીતિ વેગસ્સ ચ સવિપ્ફારતાય તં સમુટ્ઠાનરૂપધમ્મેહિ ફરણવસેન સકલસરીરં આલોળેત્વા. તેનાહ ‘‘અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસી’’તિ. પિતુગુણન્તિ પિતુનો અત્તનિ સિનેહગુણં. તેન વુત્તં ‘‘મયિ જાતેપી’’તિઆદિ. વિસ્સજ્જેથ વિસ્સજ્જેથાતિ તુરિતવસેન, સોકવસેન ચ વુત્તં.

અનુટ્ઠુભિત્વાતિ અછડ્ડેત્વા.

નાળાગિરિહત્થિં મુઞ્ચાપેત્વાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પકારત્થો, તેન ‘‘અભિમારકપુરિસપેસેનાદિપ્પકારેના’’તિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારત્તયં પચ્ચામસતિ, કત્થચિ પન સો ન દિટ્ઠો. પઞ્ચ વત્થૂનીતિ ‘‘સાધુ ભન્તે ભિક્ખૂ યાવજીવં આરઞ્ઞિકા અસ્સૂ’’તિઆદિના (પારા. ૪૦૯; ચૂળવ. ૩૪૩) વિનયે વુત્તાનિ પઞ્ચ વત્થૂનિ. યાચિત્વાતિ એત્થ યાચનં વિય કત્વાતિ અત્થો. ન હિ સો પટિપજ્જિતુકામો યાચતીતિ અયમત્થો વિનયે (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૧૦) વુત્તોયેવ. સઞ્ઞાપેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા સઙ્ઘભેદં કત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઇદઞ્ચ તસ્સ અનિક્ખિત્તધુરતાદસ્સનવસેન વુત્તં, સો પન અકતેપિ સઙ્ઘભેદે તેહિ સઞ્ઞાપેતિયેવ. ઉણ્હલોહિતન્તિ બલવસોકસમુટ્ઠિતં ઉણ્હભૂતં લોહિતં. મહાનિરયેતિ અવીચિનિરયે. વિત્થારકથાનયોતિ અજાતસત્તુપસાદનાદિવસેન વિત્થારતો વત્તબ્બાય કથાય નયમત્તં. કસ્મા પનેત્થ સા ન વુત્તા, નનુ સઙ્ગીતિકથા વિય ખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૪૩) આગતાપિ સા વત્તબ્બાતિ ચોદનાય આહ ‘‘આગતત્તા પન સબ્બં ન વુત્ત’’ન્તિ, ખન્ધકે આગતત્તા, કિઞ્ચિમત્તસ્સ ચ વચનક્કમસ્સ વુત્તત્તા ન એત્થ કોચિ વિરોધોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ યથાનુસન્ધિના નિગમનં.

કોસલરઞ્ઞોતિ પસેનદિકોસલસ્સ પિતુ મહાકોસલરઞ્ઞો. નનુ વિદેહસ્સ રઞ્ઞો ધીતા વેદેહીતિ અત્થો સમ્ભવતીતિ ચોદનમપનેતિ ‘‘ન વિદેહરઞ્ઞો’’તિ ઇમિના. અથ કેનટ્ઠેનાતિ આહ ‘‘પણ્ડિતાધિવચનમેત’’ન્તિ, પણ્ડિતવેવચનં, પણ્ડિતનામન્તિ વા અત્થો. અયં પન પદત્થો કેન નિબ્બચનેનાતિ વુત્તં ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિ. વિદન્તીતિ જાનન્તિ. વેદેનાતિ કરણભૂતેન ઞાણેન. ‘‘ઈહતી’’તિ એતસ્સ પવત્તતીતિપિ અત્થો ટીકાયં વુત્તો. વેદેહીતિ ઇધ નદાદિગણોતિ આહ ‘‘વેદેહિયા’’તિ.

સોયેવ અહો તદહો, સત્તમીવચનેન પન ‘‘તદહૂ’’તિ પદસિદ્ધિ. એત્થાતિ એતસ્મિં દિવસે. ઉપસદ્દેન વિસિટ્ઠો વસસદ્દો ઉપવસનેયેવ, ન વસનમત્તે, ઉપવસનઞ્ચ સમાદાનમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘સીલેના’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ સીલેનાતિ સાસને અરિયુપોસથં સન્ધાય વુત્તં. અનસનેનાતિ અભુઞ્જનમત્તસઙ્ખાતં બાહિરુપોસથં. વા-સદ્દો ચેત્થ અનિયમત્થો, તેન એકચ્ચં મનોદુચ્ચરિતં, દુસ્સીલ્યાદિઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તથા હિ ગોપાલકુપોસથો અભિજ્ઝાસહગતસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન વુત્તો, નિગણ્ઠુપોસથો મોસવજ્જાદિવસેન. યથાહ વિસાખુપોસથે ‘‘સો તેન અભિજ્ઝાસહગતેન ચેતસા દિવસં અતિનામેતી’’તિ, (અ. નિ. ૩.૭૧) ‘‘ઇતિ યસ્મિં સમયે સચ્ચે સમાદપેતબ્બા, મુસાવાદે તસ્મિં સમયે સમાદપેતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૧) ચ આદિ.

એવં અધિપ્પેતત્થાનુરૂપં નિબ્બચનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્થુદ્ધારવસેન નિબ્બચનાનુરૂપં અધિપ્પેતત્થં દસ્સેતું ‘‘અયં પના’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ ઉપોસથસદ્દે. સમાનસદ્દવચનીયાનં અનેકપ્પભેદાનં અત્થાનમુદ્ધરણં અત્થુદ્ધારો સમાનસદ્દવચનીયેસુ વા અત્થેસુ અધિપ્પેતસ્સેવ અત્થસ્સ ઉદ્ધરણં અત્થુદ્ધારોતિપિ વટ્ટતિ. અનેકત્થદસ્સનઞ્હિ અધિપ્પેતત્થસ્સ ઉદ્ધરણત્થમેવ. નનુ ચ ‘‘અત્થમત્તં પતિ સદ્દા અભિનિવિસન્તી’’તિઆદિના અત્થુદ્ધારે ચોદના, સોધના ચ હેટ્ઠા વુત્તાયેવ. અપિચ વિસેસસદ્દસ્સ અવાચકભાવતો પાતિમોક્ખુદ્દેસાદિવિસયોપિ ઉપોસથસદ્દો સામઞ્ઞરૂપો એવ, અથ કસ્મા પાતિમોક્ખુદ્દેસાદિવિસેસવિસયો વુત્તોતિ? સચ્ચમેતં, અયં પનત્થો તાદિસં સદ્દસામઞ્ઞમનાદિયિત્વા તત્થ તત્થ સમ્ભવત્થદસ્સનવસેનેવ વુત્તોતિ, એવં સબ્બત્થ. સીલદિટ્ઠિવસેન (સીલસુદ્ધિવસેન દી. નિ. ટી. ૧.૧૫૦) ઉપેતેહિ સમગ્ગેહિ વસીયતિ ન ઉટ્ઠીયતીતિ ઉપોસથો, પાતિમોક્ખુદ્દેસો. સમાદાનવસેન, અધિટ્ઠાનવસેન વા ઉપેચ્ચ અરિયવાસાદિઅત્થાય વસિતબ્બો આવસિતબ્બોતિ ઉપોસથો, સીલં. અનસનાદિવસેન ઉપેચ્ચ વસિતબ્બો અનુવસિતબ્બોતિ ઉપોસથો, વતસમાદાનસઙ્ખાતો ઉપવાસો. નવમહત્થિકુલપરિયાપન્ને હત્થિનાગે કિઞ્ચિ કિરિયમનપેક્ખિત્વા તંકુલસમ્ભૂતતામત્તં પતિ રુળ્હિવસેનેવ ઉપોસથોતિ સમઞ્ઞા, તસ્મા તત્થ નામપઞ્ઞત્તિ વેદિતબ્બા. અરયો ઉપગન્ત્વા ઉસેતિ દાહેતીતિ ઉપોસથો, ઉસસદ્દો દાહેતિપિ સદ્દવિદૂ વદન્તિ. દિવસે પન ઉપોસથ સદ્દપવત્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તાયેવ. ‘‘સુદ્ધસ્સ વે સદાફગ્ગૂ’’તિઆદીસુ સુદ્ધસ્સાતિ સબ્બસો કિલેસમલાભાવેન પરિસુદ્ધસ્સ. વેતિ નિપાતમત્તં, બ્યત્તન્તિ વા અત્થો. સદાતિ નિચ્ચકાલમ્પિ. ફગ્ગૂતિ ફગ્ગુણીનક્ખત્તમેવ યુત્તં ભવતિ, નિરુત્તિનયેન ચેતસ્સ સિદ્ધિ. યસ્સ હિ સુન્દરિકભારદ્વાજસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ ફગ્ગુણમાસે ઉત્તરફગ્ગુણીયુત્તદિવસે તિત્થન્હાનં કરોન્તસ્સ સંવચ્છરમ્પિ કતપાપપવાહનં હોતીતિ લદ્ધિ. તતો તં વિવેચેતું ઇદં મજ્ઝિમાગમાવરે મૂલપણ્ણાસકે વત્થસુત્તે ભગવતા વુત્તં. સુદ્ધસ્સુપોસથો સદાતિ યથાવુત્તકિલેસમલસુદ્ધિયા પરિસુદ્ધસ્સ ઉપોસથઙ્ગાનિ, વતસમાદાનાનિ ચ અસમાદિયતોપિ નિચ્ચકાલં ઉપોસથવાસો એવ ભવતીતિ અત્થો. ‘‘ન ભિક્ખવે’’તિઆદીસુ ‘‘અભિક્ખુકો આવાસો ન ગન્તબ્બો’’તિ નીહરિત્વા સમ્બન્ધો. ઉપવસિતબ્બદિવસોતિ ઉપવસનકરણદિવસો, અધિકરણે વા તબ્બસદ્દો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તનિબ્બચનેન સમેતિ. અન્તોગધાવધારણેન, અઞ્ઞત્થાપોહનેન ચ નિવારણં સન્ધાય ‘‘સેસદ્વયનિવારણત્થ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘પન્નરસે’’તિ પદમારબ્ભ દિવસવસેન યથાવુત્તનિબ્બચનં કતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તેનેવ વુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. પઞ્ચદસન્નં તિથીનં પૂરણવસેન ‘‘પન્નરસો’’તિ હિ દિવસો વુત્તો.

‘‘તાનિ એત્થ સન્તી’’તિ એત્તકેયેવ વુત્તે નન્વેતાનિ અઞ્ઞત્થાપિ સન્તીતિ ચોદના સિયાતિ તં નિવારેતું ‘‘તદા કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. અનેન બહુસો, અતિસયતો વા એત્થ તદ્ધિતવિસયો પયુત્તોતિ દસ્સેતિ. ચાતુમાસી, ચાતુમાસિનીતિ ચ પચ્ચયવિસેસેન ઇત્થિલિઙ્ગેયેવ પરિયાયવચનં. પરિયોસાનભૂતાતિ ચ પૂરણભાવમેવ સન્ધાય વદતિ તાય સહેવ ચતુમાસપરિપુણ્ણભાવતો. ઇધાતિ પાળિયં. તીહિ આકારેહિ પૂરેતીતિ પુણ્ણાતિ અત્થં દસ્સેતિ ‘‘માસપુણ્ણતાયા’’તિઆદિના. તત્થ તદા કત્તિકમાસસ્સ પુણ્ણતાય માસપુણ્ણતા. પુરિમપુણ્ણમિતો હિ પટ્ઠાય યાવ અપરા પુણ્ણમી, તાવ એકો માસોતિ તત્થ વોહારો. વસ્સાનસ્સ ઉતુનો પુણ્ણતાય ઉતુપુણ્ણતા. કત્તિકમાસલક્ખિતસ્સ સંવચ્છરસ્સ પુણ્ણતાય સંવચ્છરપુણ્ણતા. પુરિમકત્તિકમાસતો પભુતિ યાવ અપરકત્તિકમાસો, તાવ એકો કત્તિકસંવચ્છરોતિ એવં સંવચ્છરપુણ્ણતાયાતિ વુત્તં હોતિ. લોકિકાનં મતેન પન માસવસેન સંવચ્છરસમઞ્ઞા લક્ખિતા. તથા ચ લક્ખણં ગરુસઙ્કન્તિવસેન. વુત્તઞ્હિ જોતિસત્થે –

‘‘નક્ખત્તેન સહોદય-મત્થં યાતિ સૂરમન્તિ;

તસ્સ સઙ્કં તત્ર વત્તબ્બં, વસ્સં માસકમેનેવા’’તિ.

મિનીયતિ દિવસો એતેનાતિ મા. તસ્સ હિ ગતિયા દિવસો મિનિતબ્બો ‘‘પાટિપદો દુતિયા, તતિયા’’તિઆદિના. એત્થ પુણ્ણોતિ એતિસ્સા રત્તિયા સબ્બકલાપારિપૂરિયા પુણ્ણો. ચન્દસ્સ હિ સોળસમો ભાગો ‘‘કલા’’તિ વુચ્ચતિ, તદા ચ ચન્દો સબ્બાસમ્પિ સોળસન્નં કલાનં વસેન પરિપુણ્ણો હુત્વા દિસ્સતિ. એત્થ ચ ‘‘તદહુપોસથે પન્નરસે’’તિ પદાનિ દિવસવસેન વુત્તાનિ, ‘‘કોમુદિયા’’તિઆદીનિ તદેકદેસરત્તિવસેન.

કસ્મા પન રાજા અમચ્ચપરિવુતો નિસિન્નો, ન એકકોવાતિ ચોદનાય સોધનાલેસં દસ્સેતું પાળિપદત્થમેવ અવત્વા ‘‘એવરૂપાયા’’તિઆદીનિપિ વદતિ. એતેહિ ચાયં સોધનાલેસો દસ્સિતો ‘‘એવં રુચિયમાનાય રત્તિયા તદા પવત્તત્તા તથા પરિવુતો નિસિન્નો’’તિ. ધોવિયમાનદિસાભાગાયાતિ એત્થાપિ વિયસદ્દો યોજેતબ્બો. રજતવિમાનનિચ્છરિતેહીતિ રજતવિમાનતો નિક્ખન્તેહિ, રજતવિમાનપ્પભાય વા વિપ્ફુરિતેહિ. ‘‘વિસરો’’તિ ઇદં મુત્તાવળિઆદીનમ્પિ વિસેસનપદં. અબ્ભં ધૂમો રજો રાહૂતિ ઇમે ચત્તારો ઉપક્કિલેસા પાળિનયેન (અ. નિ. ૪.૫૦; પાચિ. ૪૪૭). રાજામચ્ચેહીતિ રાજકુલસમુદાગતેહિ અમચ્ચેહિ. અથ વા અનુયુત્તકરાજૂહિ ચેવ અમચ્ચેહિ ચાતિ અત્થો. કઞ્ચનાસનેતિ સીહાસને. ‘‘રઞ્ઞં તુ હેમમાસનં, સીહાસનમથો વાળબીજનિત્થી ચ ચામર’’ન્તિ હિ વુત્તં. કસ્મા નિસિન્નોતિ નિસીદનમત્તે ચોદના. એત ન્તિ કન્દનં, પબોધનં વા. ઇતીતિ ઇમિના હેતુના. નક્ખત્ત ન્તિ કત્તિકાનક્ખત્તછણં. સમ્મા ઘોસિતબ્બં એતરહિ નક્ખત્તન્તિ સઙ્ઘુટ્ઠં. પઞ્ચવણ્ણકુસુમેહિ લાજેન, પુણ્ણઘટેહિ ચ પટિમણ્ડિતં ઘરેસુ દ્વારં યસ્સ તદેતં નગરં પઞ્ચ…પે… દ્વારં.ધજો વટો. પટાકો પટ્ટોતિ સીહળિયા વદન્તિ. તદા કિર પદીપુજ્જલનસીસેન કતનક્ખત્તં. તથા હિ ઉમ્માદન્તિજાતકાદીસુપિ (જા. ૨.૧૮.૫૭) કત્તિકમાસે એવમેવ વુત્તં. તેનાહ ‘‘સમુજ્જલિતદીપમાલાલઙ્કતસબ્બદિસાભાગ’’ન્તિ. વીથિ નામ રથિકા મહામગ્ગો. રચ્છા નામ અનિબ્બિદ્ધા ખુદ્દકમગ્ગો. તત્થ તત્થ નિસિન્નવસેન સમાનભાગેન પાટિયેક્કં નક્ખત્તકીળં અનુભવમાનેન સમભિકિણ્ણન્તિ વુત્તં હોતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં એવં વત્વાપિ તત્થેવ ઇતિ સન્નિટ્ઠાનં કતન્તિ અત્થો.

ઉદાનં ઉદાહારોતિ અત્થતો એકં. માનન્તિ માનપત્તં કત્તુભૂતં. છડ્ડનવસેન અવસેકો. સોતવસેન ઓઘો. પીતિવચનન્તિ પીતિસમુટ્ઠાનવચનં કમ્મભૂતં. હદયન્તિ ચિત્તં કત્તુભૂતં. ગહેતુન્તિ બહિ અનિચ્છરણવસેન ગણ્હિતું, હદયન્તોયેવ ઠપેતું ન સક્કોતીતિ અધિપ્પાયો. તેન વુત્તં ‘‘અધિકં હુત્વા’’તિઆદિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં વચનં પટિગ્ગાહક નિરપેક્ખં કેવલં ઉળારાય પીતિયા વસેન સરસતો સહસાવ મુખતો નિચ્છરતિ, તદેવિધ ‘‘ઉદાન’’ન્તિ અધિપ્પેતન્તિ.

દોસેહિ ઇતા ગતા અપગતાતિ દોસિના ત-કારસ્સ ન-કારં કત્વા યથા ‘‘કિલેસે જિતો વિજિતાવીતિ જિનો’’તિ આહ ‘‘દોસાપગતા’’તિ. યદિપિ સુત્તે વુત્તં ‘‘ચત્તારોમે ભિક્ખવે ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપક્કિલેસા, યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠા ચન્દિમસૂરિયા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ. કતમે ચત્તારો? અબ્ભા ભિક્ખવે…પે… મહિકા. ધૂમો રજો. રાહુ ભિક્ખવે ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપક્કિલેસો’’તિ, (ચૂળવ. ૪૪૭) તથાપિ તતિયુપક્કિલેસસ્સ પભેદદસ્સન વસેન અટ્ઠકથાનયેન દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચહિ ઉપક્કિલેસેહી’’તિ વુત્તં. અયમત્થો ચ રમણીયાદિસદ્દયોગતો ઞાયતીતિ આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. અનીય-સદ્દોપિ બહુલા કત્વત્થાભિધાયકો યથા ‘‘નિય્યાનિકા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૯૬) દસ્સેતિ ‘‘રમયતી’’તિ ઇમિના. જુણ્હાવસેન રત્તિયા સુરૂપત્તમાહ ‘‘વુત્તદોસવિમુત્તાયા’’તિઆદિના. અબ્ભાદયો ચેત્થ વુત્તદોસા. અયઞ્ચ હેતુ ‘‘દસ્સિતું યુત્તા’’તિ એત્થાપિ સમ્બજ્ઝિતબ્બો. તેન કારણેન, ઉતુસમ્પત્તિયા ચ પાસાદિકતા દટ્ઠબ્બા. ઈદિસાય રત્તિયા યુત્તો દિવસો માસો ઉતુ સંવચ્છરોતિ એવં દિવસમાસાદીનં લક્ખણા સલ્લક્ખણુપાયા ભવિતું યુત્તા, તસ્મા લક્ખિતબ્બાતિ લક્ખણિયા, સા એવ લક્ખઞ્ઞા ય-વતો ણ-કારસ્સ ઞ-કારાદેસવસેન યથા ‘‘પોક્ખરઞ્ઞો સુમાપિતા’’તિ આહ ‘‘દિવસમાસાદીન’’ન્તિઆદિ.

‘‘યં નો પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ વચનતો સમણં વા બ્રાહ્મણં વાતિ એત્થ પરમત્થસમણો, પરમત્થબ્રાહ્મણો ચ અધિપ્પેતો, ન પન પબ્બજ્જામત્તસમણો, ન ચ જાતિમત્તબ્રાહ્મણોતિ વુત્તં ‘‘સમિતપાપતાયા’’તિઆદિ. બહતિ પાપે બહિ કરોતીતિ બ્રાહ્મણો નિરુત્તિનયેન. બહુવચને વત્તબ્બે એકવચનં, એકવચને વા વત્તબ્બે બહુવચનં વચનબ્યત્તયો વચનવિપલ્લાસોતિ અત્થો. ઇધ પન ‘‘પયિરુપાસત’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘પયિરુપાસતો’’તિ વુત્તત્તા બહુવચને વત્તબ્બે એકવચનવસેન વચનબ્યત્તયો દસ્સિતો. અત્તનિ, ગરુટ્ઠાનિયે ચ હિ એકસ્મિમ્પિ બહુવચનપ્પયોગો નિરુળ્હો. પયિરુપાસતોતિ ચ વણ્ણવિપરિયાયનિદ્દેસો એસ યથા ‘‘પયિરુદાહાસી’’તિ. અયઞ્હિ બહુલં દિટ્ઠપયોગો, યદિદં પરિસદ્દે ય-કારપરે વણ્ણવિપરિયાયો. તથા હિ અક્ખરચિન્તકા વદન્તિ ‘‘પરિયાદીનં રયાદિવણ્ણસ્સ યરાદીહિ વિપરિયાયો’’તિ. યન્તિ સમણં વા બ્રાહ્મણં વા. ઇમિના સબ્બેનપિ વચનેનાતિ ‘‘રમણીયા વતા’’તિઆદિવચનેન. ઓભાસનિમિત્તકમ્મન્તિ ઓભાસભૂતં નિમિત્તકમ્મં, પરિબ્યત્તં નિમિત્તકરણન્તિ અત્થો. મહાપરાધતાયાતિ મહાદોસતાય.

‘‘તેન હી’’તિઆદિ તદત્થવિવરણં. દેવદત્તો ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયવસેન અત્થુપનયને, તેન યથા રાજા અજાતસત્તુ અત્તનો પિતુ અરિયસાવકસ્સ સત્થુ ઉપટ્ઠાકસ્સ ઘાતનેન મહાપરાધો, એવં ભગવતો મહાનત્થકરસ્સ દેવદત્તસ્સ અપસ્સયભાવેનાપીતિ ઇમમત્થં ઉપનેતિ. તસ્સ પિટ્ઠિછાયાયાતિ વોહારમત્તં, તસ્સ જીવકસ્સ પિટ્ઠિઅપસ્સયેન, તં પમુખં કત્વા અપસ્સાયાતિ વુત્તં હોતિ. વિક્ખેપપચ્છેદનત્થન્તિ વક્ખમાનાય અત્તનો કથાય ઉપ્પજ્જનકવિક્ખેપસ્સ પચ્છિન્દનત્થં, અનુપ્પજ્જનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તસ્સં હી’’તિઆદિ. અસિક્ખિતાનન્તિ કાયવચીસંયમને વિગતસિક્ખાનં. કુલૂપકેતિ કુલમુપગતે સત્થારે. ગહિતાસારતાયાતિ ગહેતબ્બગુણસારવિગતતાય. નિબ્બિક્ખેપન્તિ અઞ્ઞેસમપનયનવિરહિતં.

ભદ્દન્તિ અવસ્સયસમ્પન્નતાય સુન્દરં.

૧૫૧. અયઞ્ચત્થો ઇમાય પાળિચ્છાયાય અધિગતો, ઇમમત્થમેવ વા અન્તોગધં કત્વા પાળિયમેવં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ ‘‘તેનાહા’’તિઆદિના. અસત્થાપિ સમાનો સત્થા પટિઞ્ઞાતો યેનાતિ સત્થુપટિઞ્ઞાતો, તસ્સ અબુદ્ધસ્સાપિ સમાનસ્સ બુદ્ધપટિઞ્ઞાતસ્સ ‘‘અહમેકો લોકે અત્થધમ્માનુસાસકો’’તિ આચરિયપટિઞ્ઞાતભાવં વા સન્ધાય એવં વુત્તં. ‘‘સો કિરા’’તિઆદિના અનુસ્સુતિમત્તં પતિ પોરાણટ્ઠકથાનયોવ કિરસદ્દેન વુત્તો. એસ નયો પરતો મક્ખલિપદનિબ્બચનેપિ. એકૂનદાસસતં પૂરયમાનોતિ એકેનૂનદાસસતં અત્તના સદ્ધિં અનૂનદાસસતં કત્વા પૂરયમાનો. એવં જાયમાનો ચેસ મઙ્ગલદાસો જાતો. જાતરૂપેનેવાતિ માતુકુચ્છિતો વિજાતવેસેનેવ, યથા વા સત્તા અનિવત્થા અપારુતા જાયન્તિ, તથા જાતરૂપેનેવ. ઉપસઙ્કમન્તીતિ ઉપગતા ભજન્તા હોન્તિ. તદેવ પબ્બજ્જં અગ્ગહેસીતિ તદેવ નગ્ગરૂપં ‘‘અયમેવ પબ્બજ્જા નામ સિયા’’તિ પબ્બજ્જં કત્વા અગ્ગહેસિ. પબ્બજિંસૂતિ તં પબ્બજિતમનુપબ્બજિંસુ.

‘‘પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો’’તિ એતેન પબ્બજિતસમૂહતામત્તેન સઙ્ઘો, ન નિય્યાનિકદિટ્ઠિવિસુદ્ધસીલસામઞ્ઞવસેન સંહતત્તાતિ દસ્સેતિ. અસ્સ અત્થીતિ અસ્સ સત્થુપટિઞ્ઞાતસ્સ પરિવારભાવેન અત્થિ. ‘‘સઙ્ઘી ગણી’’તિ ચેદં પરિયાયવચનં, સઙ્કેતમત્તતો નાનન્તિ આહ ‘‘સ્વેવા’’તિઆદિ. સ્વેવાતિ ચ પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો એવ. કેચિ પન ‘‘પબ્બજિતસમૂહવસેન સઙ્ઘી, ગહટ્ઠસમૂહવસેન ગણી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ગણે એવ લોકે સઙ્ઘ-સદ્દસ્સ નિરુળ્હત્તા. અચેલકવતચરિયાદિ અત્તના પરિકપ્પિતમત્તં આચારો.પઞ્ઞાતો પાકટો સઙ્ઘીઆદિભાવેન. અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠોતિ અત્થતો એકં. તત્થ લબ્ભમાનાપ્પિચ્છતં દસ્સેતું ‘‘અપ્પિચ્છતાય વત્થમ્પિ ન નિવાસેતી’’તિ વુત્તં. ન હિ તસ્મિં સાસનિકે વિય સન્તગુણનિગ્ગૂહણલક્ખણા અપ્પિચ્છતા લબ્ભતિ. યસોતિ કિત્તિસદ્દો. તરન્તિ એતેન સંસારોઘન્તિ એવં સમ્મતતાય લદ્ધિ તિત્થં નામ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્મતો, ન ચ સાધૂહિ સમ્મતોતિ અત્થમાહ ‘‘અય’’ન્તિઆદિના. ન હિ તસ્સ સાધૂહિ સમ્મતતા લબ્ભતિ. સુન્દરો સપ્પુરિસોતિ દ્વિધા અત્થો. અસ્સુતવતોતિ અસ્સુતારિયધમ્મસ્સ, કત્તુત્થે ચેતં સામિવચનં. ‘‘ઇમાનિ મે વતસમાદાનાનિ એત્તકં કાલં સુચિણ્ણાની’’તિ બહૂ રત્તિયો જાનાતિ. તા પનસ્સ રત્તિયો ચિરકાલભૂતાતિ કત્વા ‘‘ચિરં પબ્બજિતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં, અન્તત્થઅઞ્ઞપદત્થસમાસો ચેસ યથા ‘‘માસજાતો’’તિ. અથ તસ્સ પદદ્વયસ્સ કો વિસેસોતિ ચે? ચિરપબ્બજિતગ્ગહણેનસ્સ બુદ્ધિસીલતા, રત્તઞ્ઞૂગહણેન તત્થ સમ્પજાનતા દસ્સિતા, અયમેતસ્સ વિસેસોતિ. કિં પન અત્થં સન્ધાય સો અમચ્ચો આહાતિ વુત્તં ‘‘અચિરપબ્બજિતસ્સા’’તિઆદિ. ઓકપ્પનીયાતિ સદ્દહનીયા. અદ્ધાનન્તિ દીઘકાલં. કિત્તકો પન સોતિ આહ ‘‘દ્વે તયો રાજપરિવટ્ટે’’તિ, દ્વિન્નં, તિણ્ણં વા રાજૂનં રજ્જાનુસાસનપટિપાટિયોતિ અત્થો. ‘‘અદ્ધગતો’’તિ વત્વાપિ પુન કતં વયગ્ગહણં ઓસાનવયાપેક્ખં પદદ્વયસ્સ અત્થવિસેસસમ્ભવતોતિ દસ્સેતિ ‘‘પચ્છિમવય’’ન્તિ ઇમિના. ઉભયન્તિ ‘‘અદ્ધગતો, વયોઅનુપ્પત્તો’’તિ પદદ્વયં.

કાજરો નામ એકો રુક્ખવિસેસો, યો ‘‘પણ્ણકરુક્ખો’’તિપિ વુચ્ચતિ. દિસ્વા વિય અનત્તમનોતિ સમ્બન્ધો. પુબ્બે પિતરા સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા દેસનાય સુતપુબ્બતં સન્ધાયાહ ‘‘ઝાના…પે… કામો’’તિ. તિલક્ખણબ્ભાહતન્તિ તીહિ લક્ખણેહિ અભિઘટિતં. દસ્સનેનાતિ નિદસ્સનમત્તં. સો હિ દિસ્વા તેન સદ્ધિં અલ્લાપસલ્લાપં કત્વા, તતો અકિરિયવાદં સુત્વા ચ અનત્તમનો અહોસિ. ગુણકથાયાતિ અભૂતગુણકથાય. તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુતરં અનત્તમનો’’તિ. યદિ અનત્તમનો, કસ્મા તુણ્હી અહોસીતિ ચોદનં વિસોધેતિ ‘‘અનત્તમનો સમાનોપી’’તિઆદિના.

૧૫૨. ગોસાલાયાતિ એવંનામકે ગામેતિ વુત્તં. વસ્સાનકાલે ગુન્નં પતિટ્ઠિતસાલાયાતિ પન અત્થે તબ્બસેન તસ્સ નામં સાતિસયમુપપન્નં હોતિ બહુલમનઞ્ઞસાધારણત્તા, તથાપિ સો પોરાણેહિ અનનુસ્સુતોતિ એકચ્ચવાદો નામ કતો. ‘‘મા ખલીતિ સામિકો આહા’’તિ ઇમિના તથાવચનમુપાદાય તસ્સ આખ્યાતપદેન સમઞ્ઞાતિ દસ્સેતિ. સઞ્ઞાય હિ વત્તુમિચ્છાય આખ્યાતપદમ્પિ નામિકં ભવતિ યથા ‘‘અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો’’તિ (મહાવ. ૧૭). સેસન્તિ ‘‘સો પણ્ણેન વા’’તિઆદિવચનં.

૧૫૩. દાસાદીસુ સિરિવડ્ઢકાદિનામમિવ અજિતોતિ તસ્સ નામમત્તં. કેસેહિ વાયિતો કમ્બલો યસ્સાતિપિ યુજ્જતિ. પટિકિટ્ઠતરન્તિ નિહીનતરં. ‘‘યથાહા’’તિઆદિના અઙ્ગુત્તરાગમે તિકનિપાતે મક્ખલિસુત્ત (અ. નિ. ૩.૧૩૮) માહરિ. તન્તાવુતાનીતિ તન્તે વીતાનિ. ‘‘સીતે સીતો’’તિઆદિના છહાકારેહિ તસ્સ પટિકિટ્ઠતરં દસ્સેતિ.

૧૫૪. પકુજ્ઝતિ સમ્માદિટ્ઠિકેસુ બ્યાપજ્જતીતિ પકુધો. વચ્ચં કત્વાપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન ભોજનં ભુઞ્જિત્વાપિ કેનચિ અસુચિના મક્ખિત્વાપીતિ ઇમમત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. વાલિકાથૂપં કત્વાતિ વતસમાદાનસીસેન વાલિકાસઞ્ચયં કત્વા, તથારૂપે અનુપગમનીયટ્ઠાને પુન વતં સમાદાય ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ.

૧૫૬. ‘‘ગણ્ઠનકિલેસો’’તિ એતસ્સ ‘‘પલિબુન્ધનકિલેસો’’તિ અત્થવચનં, સંસારે પરિબુન્ધનકિચ્ચો ખેત્તવત્થુપુત્તદારાદિવિસયો રાગાદિકિલેસોતિ અત્થો. ‘‘એવંવાદિતાયા’’તિ ઇમિના લદ્ધિવસેનસ્સ નામં, ન પનત્થતોતિ દસ્સેતિ. યાવ હિ સો મગ્ગેન સમુગ્ઘાટિતો, તાવ અત્થિયેવ. અયં પન વચનત્થો – ‘‘નત્થિ મય્હં ગણ્ઠો’’તિ ગણ્હાતીતિ નિગણ્ઠોતિ. નાટસ્સાતિ એવંનામકસ્સ.

કોમારભચ્ચજીવકકથાવણ્ણના

૧૫૭. સબ્બથા તુણ્હીભૂતભાવં સન્ધાય ‘‘એસ નાગ…પે… વિયા’’તિ વુત્તં. સુપણ્ણોતિ ગરુળો, ગરુડો વા સક્કટમતેન. ‘‘ડ-ળાન’મવિસેસો’’તિ હિ તત્થ વદન્તિ. યથાધિપ્પાયં ન વત્તતીતિ કત્વા ‘‘અનત્થો વત મે’’તિ વુત્તં. ઉપસન્તસ્સાતિ સબ્બથા સઞ્ઞમેન ઉપસમં ગતસ્સ. જીવકસ્સ તુણ્હીભાવો મમ અધિપ્પાયસ્સ મદ્દનસદિસો, તસ્મા તદેવ તુણ્હીભાવં પુચ્છિત્વા કથાપનેન મમ અધિપ્પાયો સમ્પાદેતબ્બોતિ અયમેત્થ રઞ્ઞો અધિપ્પાયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘હત્થિમ્હિ ખો પના’’તિઆદિમાહ. કિન્તિ કારણપુચ્છાયં નિપાતોતિ દસ્સેતિ ‘‘કેન કારણેના’’તિ ઇમિના, યેન તુવં તુણ્હી, કિં તં કારણન્તિ વા અત્થં દસ્સેતિ. તત્થ યથાસમ્ભવં કારણં ઉદ્ધરિત્વા અધિપ્પાયં દસ્સેતું ‘‘ઇમેસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યથા એતેસન્તિ એતેસં કુલૂપકો અત્થિ યથા, ઇમેસં નુ ખો તિણ્ણં કારણાનં અઞ્ઞતરેન કારણેન તુણ્હી ભવસીતિ પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયો.

કથાપેતીતિ કથાપેતુકામો હોતિ. પઞ્ચપતિટ્ઠિતેનાતિ એત્થ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ અભિમુખં ઠિતેનાતિ અત્થો, પાદજાણુ કપ્પર હત્થ સીસસઙ્ખાતાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ સમં કત્વા ઓનામેત્વા અભિમુખં ઠિતેન પઠમં વન્દિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. યમ્પિ વદન્તિ ‘‘નવકતરેનુપાલિ ભિક્ખુના વુડ્ઢતરસ્સ ભિક્ખુનો પાદે વન્દન્તેન ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા પાદા વન્દિતબ્બા’તિઆદિકં (પરિ. ૪૬૯) વિનયપાળિમાહરિત્વા એકંસકરણઅઞ્જલિપગ્ગહણપાદસમ્બાહનપેમગારવુપટ્ઠાપનવસેન પઞ્ચપતિટ્ઠિતવન્દના’’તિ, તમેત્થાનધિપ્પેતં દૂરતો વન્દને યથાવુત્તપઞ્ચઙ્ગસ્સ અપરિપુણ્ણત્તા. વન્દના ચેત્થ પણમના અઞ્જલિપગ્ગહણકરપુટસમાયોગો. ‘‘પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા’’તિ ચ કાયપણામો વુત્તો, ‘‘મમ સત્થુનો’’તિઆદિના પન વચીપણામો, તદુભયપુરેચરાનુચરવસેન મનોપણામોતિ. કામં સબ્બાપિ તથાગતસ્સ પટિપત્તિ અનઞ્ઞસાધારણા અચ્છરિયબ્ભુતરૂપાવ, તથાપિ ગબ્ભોક્કન્તિ અભિજાતિ અભિનિક્ખમન અભિસમ્બોધિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તન (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; પટિ. મ. ૩.૩૦) યમકપાટિહારિયદેવોરોહનાનિ સદેવકે લોકે અતિવિય સુપાકટાનિ, ન સક્કા કેનચિ પટિબાહિતુન્તિ તાનિયેવેત્થ ઉદ્ધટાનિ.

ઇત્થં ઇમં પકારં ભૂતો પત્તોતિ ઇત્થમ્ભૂતો, તસ્સ આખ્યાનં ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનં, સોયેવત્થો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થો. અથ વા ઇત્થં એવંપકારો ભૂતો જાતોતિ ઇત્થમ્ભૂતો, તાદિસોતિ આખ્યાનં ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનં, તદેવત્થો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થો, તસ્મિં ઉપયોગવચનન્તિ અત્થો. અબ્ભુગ્ગતોતિ એત્થ હિ અભિસદ્દો પધાનવસેન ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થજોતકો કમ્મપ્પવચનીયો અભિભવિત્વા ઉગ્ગમનકિરિયાપકારસ્સ દીપનતો, તેન પયોગતો ‘‘તં ખો પન ભગવન્ત’’ન્તિ ઇદં ઉપયોગવચનં સામિઅત્થે સમાનમ્પિ અપ્પધાનવસેન ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થદીપનતો ‘‘ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘તસ્સ ખો પન ભગવતોતિ અત્થો’’તિ. નનુ ચ ‘‘સાધુ દેવદત્તો માતરમભી’’તિ એત્થ વિય ‘‘તં ખો પન ભગવન્ત’’ન્તિ એત્થ અભિસદ્દો અપ્પયુત્તો, કથમેત્થ તંપયોગતો ઉપયોગવચનં સિયાતિ? અત્થતો પયુત્તત્તા. અત્થસદ્દપયોગેસુ હિ અત્થપયોગોયેવ પધાનોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ‘‘સાધુ દેવદત્તો માતરમભી’’તિ એત્થ અભિસદ્દપયોગતો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાને ઉપયોગવચનં કતં, એવમિધાપિ ‘‘તં ખો પન ભગવન્તં અભિ એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો ઉગ્ગતો’’તિ અભિસદ્દપયોગતો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાને ઉપયોગવચનં કતન્તિ. યથા હિ ‘‘સાધુ દેવદત્તો માતરમભી’’તિ એત્થ ‘‘દેવદત્તો માતરમભિ માતુવિસયે, માતુયા વા સાધૂ’’તિ એવં અધિકરણત્થે, સામિઅત્થે વા ભુમ્મવચનસ્સ, સામિવચનસ્સ વા પસઙ્ગે ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનજોતકેન કમ્મપ્પવચનીયેન અભિસદ્દેન પયોગતો ઉપયોગવચનં કતં, એવમિધાપિ સામિઅત્થે સામિવચનપ્પસઙ્ગે યથા ચ તત્થ ‘‘દેવદત્તો માતુવિસયે, માતુ સમ્બન્ધી વા સાધુત્તપ્પકારપ્પત્તો’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ, એવમિધાપિ ‘‘ભગવતો સમ્બન્ધી કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો અભિભવિત્વા ઉગ્ગમનપ્પકારપ્પત્તો’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. તત્થ હિ દેવદત્તગ્ગહણં વિય ઇધ કિત્તિસદ્દગ્ગહણં, ‘‘માતર’’ન્તિ વચનં વિય ‘‘ભગવન્ત’’ન્તિ વચનં, સાધુસદ્દો વિય ઉગ્ગતસદ્દો વેદિતબ્બો.

કલ્યાણોતિ ભદ્દકો. કલ્યાણભાવો ચસ્સ કલ્યાણગુણવિસયતાયાતિ આહ ‘‘કલ્યાણગુણસમન્નાગતો’’તિ, કલ્યાણેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતો તબ્બિસયતાય યુત્તોતિ અત્થો. તં વિસયતા હેત્થ સમન્નાગમો, કલ્યાણગુણવિસયતાય તન્નિસ્સિતોતિ અધિપ્પાયો. સેટ્ઠોતિ પરિયાયવચનેપિ એસેવ નયો. સેટ્ઠગુણવિસયતા એવ હિ કિત્તિસદ્દસ્સ સેટ્ઠતા ‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમ’’ન્તિઆદીસુ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૨; પારા. અટ્ઠ. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; ઉદા. અટ્ઠ. ૧; ઇતિવુ. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના; મહાનિ. અટ્ઠ. ૪૯) વિય. ‘‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિના ગુણાનં સંકિત્તનતો, સદ્દનીયતો ચ વણ્ણોયેવ કિત્તિસદ્દો નામાતિ આહ ‘‘કિત્તિયેવા’’તિ. વણ્ણો એવ હિ કિત્તેતબ્બતો કિત્તિ, સદ્દનીયતો સદ્દોતિ ચ વુચ્ચતિ. કિત્તિપરિયાયો હિ સદ્દસદ્દો યથા ‘‘ઉળારસદ્દા ઇસયો, ગુણવન્તો તપસ્સિનો’’તિ. કિત્તિવસેન પવત્તો સદ્દો કિત્તિસદ્દોતિ ભિન્નાધિકરણતં દસ્સેતિ ‘‘થુતિઘોસો’’તિ ઇમિના. કિત્તિસદ્દો હેત્થ થુતિપરિયાયો કિત્તનમભિત્થવનં કિત્તીતિ. થુતિવસેન પવત્તો ઘોસો થુતિઘોસો, અભિત્થવુદાહારોતિ અત્થો. અભિસદ્દો અભિભવને, અભિભવનઞ્ચેત્થ અજ્ઝોત્થરણમેવાતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝોત્થરિત્વા’’તિ, અનઞ્ઞસાધારણે ગુણે આરબ્ભ પવત્તત્તા અભિબ્યાપેત્વાતિ અત્થો. કિન્તિ-સદ્દો અબ્ભુગ્ગતોતિ ચોદનાય ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિમાહાતિ અનુસન્ધિં દસ્સેતું ‘‘કિન્તી’’તિ વુત્તં.

પદાનં સમ્બજ્ઝનં પદસમ્બન્ધો. સો ભગવાતિ યો સો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો દેવાનમતિદેવો સક્કાનમતિસક્કો બ્રહ્માનમતિબ્રહ્મા લોકનાથો ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ સદેવકે લોકે ‘‘ભગવા’’તિ પત્થટકિત્તિસદ્દો, સો ભગવા. યં તં-સદ્દા હિ નિચ્ચસમ્બન્ધા. ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇદમાદિપદં સત્થુ નામકિત્તનં. તેનાહ આયસ્મા ધમ્મસેનાપતિ ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કતં, ન પિતરા કત’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૬; ચૂળનિ. ૨). પરતો પન ‘‘ભગવા’’તિ પદં ગુણકિત્તનં. યથા કમ્મટ્ઠાનિકેન‘‘અરહ’’ન્તિઆદીસુ નવસુ ઠાનેસુ પચ્ચેકં ઇતિપિસદ્દં યોજેત્વા બુદ્ધગુણા અનુસ્સરીયન્તિ, એવમિધ બુદ્ધગુણસંકિત્તકેનાપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિપિ અરહં…પે… ઇતિપિ ભગવા’’તિ આહ. એવઞ્હિ સતિ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીહિ નવહિ પદેહિ યે સદેવકે લોકે અતિવિય પાકટા પઞ્ઞાતા બુદ્ધગુણા, તે નાનપ્પકારતો વિભાવિતા હોન્તિ ‘‘ઇતિપી’’તિ પદદ્વયેન તેસં નાનપ્પકારતાદીપનતો. ‘‘ઇતિપેતં ભૂતં, ઇતિપેતં તચ્છ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૬) વિય હિ ઇતિ-સદ્દો ઇધ આસન્નપચ્ચક્ખકરણત્થો, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન ચ નેસં નાનપ્પકારભાવો દીપિતો, તાનિ ચ ગુણસલ્લક્ખણકારણાનિ સદ્ધાસમ્પન્નાનં વિઞ્ઞુજાતિકાનં પચ્ચક્ખાનિ હોન્તિ, તસ્મા તાનિ સંકિત્તેન્તેન વિઞ્ઞુના ચિત્તસ્સ સમ્મુખીભૂતાનેવ કત્વા સંકિત્તેતબ્બાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. એવઞ્હિ નિરૂપેત્વા કિત્તેન્તે યસ્સ સંકિત્તેતિ, તસ્સ ભગવતિ અતિવિય પસાદો હોતિ.

આરકત્તાતિ કિલેસેહિ સુવિદૂરત્તા. અરીનન્તિ કિલેસારીનં. અરાનન્તિ સંસારચક્કસ્સ અરાનં. હતત્તાતિ વિદ્ધંસિતત્તા. પચ્ચયાદીનન્તિ ચીવરાદિપચ્ચયાનઞ્ચેવ પૂજા વિસેસાનઞ્ચ. રહાભાવાતિ ચક્ખુરહાદીનમભાવતો. રહોપાપકરણાભાવો હિ પદમનતિક્કમ્મ રહાભાવોતિ વુત્તં. એવમ્પિ હિ યથાધિપ્પેતમત્થો લબ્ભતીતિ. તતોતિ વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩). યથા ચ વિસુદ્ધિમગ્ગતો, એવં તંસંવણ્ણનાય પરમત્થમઞ્જૂસાયં (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૧૨૪) નેસં વિત્થારો ગહેતબ્બો.

યસ્મા જીવકો બહુસો સત્થુ સન્તિકે બુદ્ધગુણે સુત્વા ઠિતો, દિટ્ઠસચ્ચતાય ચ સત્થુસાસને વિગતકથંકથો, સત્થુગુણકથને ચ વેસારજ્જપ્પત્તો, તસ્મા સો એવં વિત્થારતો એવ આહાતિ વુત્તં ‘‘જીવકો પના’’તિઆદિ. ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિના સામત્થિયત્થમાહ. થામો દેસનાઞાણમેવ, બલં પન દસબલઞાણં. વિસ્સત્થન્તિ ભાવનપુંસકપદં, અનાસઙ્કન્તિ અત્થો.

પઞ્ચવણ્ણાયાતિ ખુદ્દિકાદિવસેન પઞ્ચપકારાય. નિરન્તરં ફુટં અહોસિ કતાધિકારભાવતો. કમ્મન્તરાયવસેન હિસ્સ રઞ્ઞો ગુણસરીરં ખતૂપહતં હોતિ. કસ્મા પનેસ જીવકમેવ ગમનસજ્જાય આણાપેતીતિ આહ ‘‘ઇમાયા’’તિઆદિ.

૧૫૮. ‘‘ઉત્તમ’’ન્તિ વત્વા ન કેવલં ઉત્તમભાવોયેવેત્થ કારણં, અથ ખો અપ્પસદ્દતાપીતિ દસ્સેતું ‘‘અસ્સયાનરથયાનાની’’તિઆદિ વુત્તં. હત્થિયાનેસુ ચ નિબ્બિસેવનમેવ ગણ્હન્તો હત્થિનિયોપિ કપ્પાપેસિ. પદાનુપદન્તિ પદમનુગતં પદં પુરતો ગચ્છન્તસ્સ હત્થિયાનસ્સ પદે તેસં પદં કત્વા, પદસદ્દો ચેત્થ પદવળઞ્જે. નિબ્બુતસ્સાતિ સબ્બકિલેસદરથવૂપસમસ્સ. નિબ્બુતેહેવાતિ અપ્પસદ્દતાય સદ્દસઙ્ખોભનવૂપસમેહેવ.

કરેણૂતિ હત્થિનિપરિયાયવચનં. કણતિ સદ્દં કરોતીતિ હિ કરેણુ, કરોવ યસ્સા, ન દીઘો દન્તોતિ વા કરેણુ,‘‘કરેણુકા’’તિપિ પાઠો, નિરુત્તિનયેન પદસિદ્ધિ. આરોહનસજ્જનં કુથાદીનં બન્ધનમેવ. ઓપવય્હન્તિ રાજાનમુપવહિતું સમત્થં. ‘‘ઓપગુય્હ’’ન્તિપિ પઠન્તિ, રાજાનમુપગૂહિતું ગોપિતું સમત્થન્તિ અત્થો. ‘‘એવં કિરસ્સા’’તિઆદિ પણ્ડિતભાવવિભાવનં. કથા વત્તતીતિ લદ્ધોકાસભાવેન ધમ્મકથા પવત્તતિ. ‘‘રઞ્ઞો આસઙ્કાનિવત્તનત્થં આસન્નચારીભાવેન હત્થિનીસુ ઇત્થિયો નિસજ્જાપિતા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૫૮) આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇત્થિયો નિસ્સાય પુરિસાનં ભયં નામ નત્થિ, સુખં ઇત્થિપરિવુતો ગમિસ્સામી’’તિ તત્થ કારણં વુત્તમેવ. ઇમિનાપિ કારણેન ભવિતબ્બન્તિ પન આચરિયેન એવં વુત્તં સિયા. રઞ્ઞો પરેસં દૂરુપસઙ્કમનભાવદસ્સનત્થં તા પુરિસવેસં ગાહાપેત્વા આવુધહત્થા કારિતા. હત્થિનિકાસતાનીતિ એત્થ હત્થિનિયો એવ હત્થિનિકા. ‘‘પઞ્ચ હત્થિનિયા સતાની’’તિપિ કત્થચિ પાઠો, સો અયુત્તોવ ‘‘પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહી’’તિઆદીસુ (પારા. ૧) વિય ઈદિસેસુ પચ્છિમપદસ્સ સમાસસ્સેવ દસ્સનતો. કસ્સચિદેવાતિ સન્નિપતિતે મહાજને યસ્સ કસ્સચિ એવ, તદઞ્ઞેસમ્પિ આયતિં મગ્ગફલાનમુપનિસ્સયોતિ આહ ‘‘સા મહાજનસ્સ ઉપકારાય ભવિસ્સતી’’તિ.

પટિવેદેસીતિ ઞાપેસિ. ઉપચારવચનન્તિ વોહારવચનમત્તં તેનેવ અધિપ્પેતત્થસ્સ અપરિયોસાનતો. તેનાહ ‘‘તદેવ અત્તનો રુચિયા કરોહી’’તિ. ઇમિનાયેવ હિ તદત્થપરિયોસાનં. મઞ્ઞસીતિ પકતિયાવ જાનાસિ. તદેવાતિ ગમનાગમનમેવ. યદિ ગન્તુકામો, ગચ્છ, અથ ન ગન્તુકામો, મા ગચ્છ, અત્તનો રુચિયેવેત્થ પમાણન્તિ વુત્તં હોતિ.

૧૫૯. પાટિએક્કાયેવ સન્ધિવસેન પચ્ચેકા. ‘‘મહઞ્ચ’’ન્તિ પદે કરણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘મહતા’’તિ. મહન્તસ્સ ભાવો મહઞ્ચં. ન કેવલં નિગ્ગહીતન્તવસેનેવ પાઠો, અથ ખો આકારન્તવસેનાપીતિ આહ ‘‘મહચ્ચાતિપિ પાળી’’તિ. યથા ‘‘ખત્તિયા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ખત્યા’’તિ, એવં ‘‘મહતિયા’’તિ વત્તબ્બે મહત્યા. પુન ચ-કારં કત્વા મહચ્ચાતિ સન્ધિવસેન પદસિદ્ધિ. પુલ્લિઙ્ગવસેન વત્તબ્બે ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વિપલ્લાસો લિઙ્ગવિપરિયાયો. વિસેસનઞ્હિ ભિય્યો વિસેસ્યલિઙ્ગાદિગાહકં. તિયોજનસતાનન્તિ પચ્ચેકં તિયોજનસતપરિમણ્ડલાનં. દ્વિન્નં મહારટ્ઠાનં ઇસ્સરિયસિરીતિ અઙ્ગમગધરટ્ઠાનમાધિપચ્ચમાહ. તદત્થં વિવરતિ ‘‘તસ્સા’’તિઆદિના. પટિમુક્કવેઠનાનીતિ આબન્ધસિરોવેઠનાનિ. આસત્તખગ્ગાનીતિ અંસે ઓલમ્બનવસેન સન્નદ્ધાસીનિ. મણિદણ્ડતોમરેતિ મણિદણ્ડઙ્કુસે.

‘‘અપરાપી’’તિઆદિના પદસા પરિવારા વુત્તા. ખુજ્જવામનકા વેસવસેન, કિરાતસવરઅન્ધકાદયો જાતિવસેન તાસં પરિચારકિનિયો દસ્સિતા. વિસ્સાસિકપુરિસાતિ વસ્સવરે સન્ધાયાહ. કુલભોગઇસ્સરિયાદિવસેન મહતી મત્તા પમાણમેતેસન્તિ મહામત્તા, મહાનુભાવા રાજામચ્ચા. વિજ્જાધરતરુણા વિયાતિ મન્તાનુભાવેન વિજ્જામયિદ્ધિસમ્પન્ના વિજ્જાધરકુમારકા વિય. રટ્ઠિયપુત્તાતિ ભોજપુત્તા. રટ્ઠે પરિચરન્તીતિ હિ લુદ્દકા રટ્ઠિયા, તેસં નાનાવુધપરિચયતાય રાજભટભૂતા પુત્તાતિ અત્થો, અન્તરરટ્ઠભોજકાનં વા પુત્તા રટ્ઠિયપુત્તા, ખત્તિયા ભોજરાજાનો. ‘‘અનુયુત્તા ભવન્તુ તે’’તિઆદીસુ વિય હિ ટીકાયં (દી. નિ. ટી. ૧.૧૫૯) વુત્તો ભોજસદ્દો ભોજકવાચકોતિ દટ્ઠબ્બં. ઉસ્સાપેત્વાતિ ઉદ્ધં પસારેત્વા. જયસદ્દન્તિ ‘‘જયતુ મહારાજા’’તિઆદિજયપટિબદ્ધં સદ્દં. ધનુપન્તિપરિક્ખેપોતિ ધનુપન્તિપરિવારો. સબ્બત્થ તંગાહકવસેન વેદિતબ્બો. હત્થિઘટાતિ હત્થિસમૂહા. પહરમાનાતિ ફુસમાના. અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ઘટ્ટનાતિ અવિચ્છેદગમનેન અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધા. સેણિયોતિ ગન્ધિકસેણીદુસ્સિકસેણીઆદયો ‘‘અનપલોકેત્વા રાજાનં વા સઙ્ઘં વા ગણં વા પૂગં વા સેણિં વા અઞ્ઞત્ર કપ્પા વુટ્ઠાપેય્યા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૮૨) વિય. ‘‘અટ્ઠારસ અક્ખોભિણી સેનિયો’’તિ કત્થચિ લિખન્તિ, સો અનેકેસુપિ પોત્થકેસુ ન દિટ્ઠો. અનેકસઙ્ખ્યા ચ સેના હેટ્ઠા ગણિતાતિ અયુત્તોયેવ. તદા સબ્બાવુધતો સરોવ દૂરગામીતિ કત્વા સરપતનાતિક્કમપ્પમાણેન રઞ્ઞો પરિસં સંવિદહતિ. કિમત્થન્તિ આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ.

સયં ભાયનટ્ઠેન ચિત્તુત્રાસો ભયં યથા તથા ભાયતીતિ કત્વા. ભાયિતબ્બે એવ વત્થુસ્મિં ભયતો ઉપટ્ઠિતે ‘‘ભાયિતબ્બમિદ’’ન્તિ ભાયિતબ્બાકારેન તીરણતો ઞાણં ભયં ભયતો તીરેતીતિ કત્વા. તેનેવાહ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૫૧) ‘‘ભયતુપટ્ઠાનઞાણં પન ભાયતિ, ન ભાયતીતિ? ન ભાયતિ. તઞ્હિ ‘અતીતા સઙ્ખારા નિરુદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તિ, અનાગતા નિરુજ્ઝિસ્સન્તી’તિ તીરણમત્તમેવ હોતી’’તિ. ભાયનટ્ઠાનટ્ઠેન આરમ્મણં ભયં ભાયતિ એતસ્માતિ કત્વા. ભાયનહેતુટ્ઠેન ઓત્તપ્પં ભયં પાપતો ભાયતિ એતેનાતિ કત્વા. ભયાનકન્તિ ભાયનાકારો. તેપીતિ દીઘાયુકા દેવાપિ. ધમ્મદેસનન્તિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ પન્નરસલક્ખણપટિમણ્ડિતં ધમ્મદેસનં. યેભુય્યેનાતિ ઠપેત્વા ખીણાસવદેવે તદઞ્ઞેસં વસેન બાહુલ્લતો. ખીણાસવત્તા હિ તેસં ચિત્તુત્રાસભયમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ. કામં સીહોપમસુત્તટ્ઠકથાયં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૩૩) ચિત્તુત્રાસભયમ્પિ તદત્થભાવેન વુત્તં, ઇધ પન પકરણાનુરૂપતો ઞાણભયમેવ ગહિતં. સંવેગન્તિ સહોત્તપ્પઞાણં. સન્તાસન્તિ સબ્બસો ઉબ્બિજ્જનં. ભાયિતબ્બટ્ઠેન ભયમેવ ભીમભાવેન ભેરવન્તિ ભયભેરવં, ભીતબ્બવત્થુ. તેનાહ ‘‘આગચ્છતી’’તિ, એતં નરં તં ભયભેરવં આગચ્છતિ નૂનાતિ અત્થો.

ભીરું પસંસન્તીતિ પાપતો ભાયનતો ઉત્રાસનતો ભીરું પસંસન્તિ પણ્ડિતા. ન હિ તત્થ સૂરન્તિ તસ્મિં પાપકરણે સૂરં પગબ્ભધંસિનં ન હિ પસંસન્તિ. તેનાહ ‘‘ભયા હિ સન્તો ન કરોન્તિ પાપ’’ન્તિ. તત્થ ભયાતિ પાપુત્રાસતો, ઓત્તપ્પહેતૂતિ અત્થો.

છમ્ભિતસ્સાતિ થમ્ભિતસ્સ, થ-કારસ્સ છ-કારાદેસો. તદત્થમાહ ‘‘સકલસરીરચલન’’ન્તિ, ભયવસેન સકલકાયપકમ્પનન્તિ અત્થો. ઉય્યોધનં સમ્પહારો.

એકેતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. ‘‘રાજગહે’’તિઆદિ તેસમધિપ્પાયવિવરણં. એકેકસ્મિં મહાદ્વારે દ્વે દ્વે કત્વા ચતુસટ્ઠિ ખુદ્દકદ્વારાનિ. ‘‘તદા’’તિઆદિના અકારણભાવે હેતું દસ્સેતિ.

ઇદાનિ સકવાદં દસ્સેતું ‘‘અયં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘જીવકો કિરા’’તિઆદિ આસઙ્કનાકારદસ્સનં. અસ્સાતિ અજાતસત્તુરઞ્ઞો. ઉક્કણ્ઠિતોતિ અનભિરતો. છત્તં ઉસ્સાપેતુકામો મઞ્ઞેતિ સમ્બન્ધો. ભાયિત્વાતિ ભાયનહેતુ. તસ્સાતિ જીવકસ્સ. સમ્મસદ્દો સમાનત્થો, સમાનભાવો ચ વયેનાતિ આહ ‘‘વયસ્સાભિલાપો’’તિ. વયેન સમાનો વયસ્સો યથા ‘‘એકરાજા હરિસ્સવણ્ણો’’તિ (જા. ૧.૨.૧૭). સમાનસદ્દસ્સ હિ સાદેસમિચ્છન્તિ સદ્દવિદૂ, તેન અભિલાપો આલપનં તથા, રુળ્હીનિદ્દેસો એસ, ‘‘મારિસા’’તિ આલપનમિવ. યથા હિ મારિસાતિ નિદ્દુક્ખતાભિલાપો સદુક્ખેપિ નેરયિકે વુચ્ચતિ ‘‘યદા ખો તે મારિસ સઙ્કુના સઙ્કુ હદયે સમાગચ્છેય્યા’’તિઆદીસુ, (મ. નિ. ૧.૫૧૨) એવં યો કોચિ સહાયો અસમાનવયોપિ ‘‘સમ્મા’’તિ વુચ્ચતીતિ, તસ્મા સહાયાભિલાપો ઇચ્ચેવ અત્થો. કચ્ચિ ન વઞ્ચેસીતિ પાળિયા સમ્બન્ધો. ‘‘ન પલમ્ભેસી’’તિ વુત્તેપિ ઇધ પરિકપ્પત્થોવ સમ્ભવતીતિ વુત્તં ‘‘ન વિપ્પલમ્ભેય્યાસી’’તિ, ન પલોભેય્યાસીતિ અત્થો. કથાય સલ્લાપો, સો એવ નિગ્ઘોસો તથા.

વિનસ્સેય્યાતિ ચિત્તવિઘાતેન વિહઞ્ઞેય્ય. ‘‘ન તં દેવા’’તિઆદિવચનં સન્ધાય ‘‘દળ્હં કત્વા’’તિ વુત્તં. તુરિતવસેનિદમામેડિતન્તિ દસ્સેતિ ‘‘તરમાનોવા’’તિ ઇમિના. ‘‘અભિક્કમ મહારાજા’’તિ વત્વા તત્થ કારણં દસ્સેતું ‘‘એતે’’તિઆદિ વુત્તન્તિ સસમ્બન્ધમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘મહારાજ ચોરબલં નામા’’તિઆદિમાહ.

સામઞ્ઞફલપુચ્છાવણ્ણના

૧૬૦. અયં બહિદ્વારકોટ્ઠકોકાસો નાગસ્સ ભૂમિ નામ. તેનાહ ‘‘વિહારસ્સા’’તિઆદિ. ભગવતો તેજોતિ બુદ્ધાનુભાવો. રઞ્ઞો સરીરં ફરિ યથા તં સોણદણ્ડસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ભગવતો સન્તિકં આગચ્છન્તસ્સ અન્તોવનસણ્ડગતસ્સ. ‘‘અત્તનો અપરાધં સરિત્વા મહાભયં ઉપ્પજ્જી’’તિ ઇદં સેદમુઞ્ચનસ્સ કારણદસ્સનં. ન હિ બુદ્ધાનુભાવતો સેદમુઞ્ચનં સમ્ભવતિ કાયચિત્તપસ્સદ્ધિહેતુભાવતો.

એકેતિ ઉત્તરવિહારવાસિનોયેવ. તદયુત્તમેવાતિ દસ્સેતિ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિના. અભિમારેતિ ધનુગ્ગહે. ધનપાલન્તિ નાળાગિરિં. સો હિ તદા નાગરેહિ પૂજિતધનરાસિનો લબ્ભનતો ‘‘ધનપાલો’’તિ વોહરીયતિ. ન કેવલં દિટ્ઠપુબ્બતોયેવ, અથ ખો પકતિયાપિ ભગવા સઞ્ઞાતોતિ દસ્સેતું ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિમાહ. આકિણ્ણવરલક્ખણોતિ બત્તિંસ મહાપુરિસલક્ખણે સન્ધાયાહ. અનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતોતિ અસીતાનુબ્યઞ્જને (જિનાલઙ્કારટીકાય વિજાતમઙ્ગલવણ્ણનાયં વિત્થારો). છબ્બણ્ણાહિ રસ્મીહીતિ તદા વત્તમાના રસ્મિયો. ઇસ્સરિયલીળાયાતિ ઇસ્સરિયવિલાસેન. નનુ ચ ભગવતો સન્તિકે ઇસ્સરિયલીલાય પુચ્છા અગારવોયેવ સિયાતિ ચોદનાય ‘‘પકતિ હેસા’’તિઆદિમાહ, પકતિયા પુચ્છનતો ન અગારવોતિ અધિપ્પાયો. પરિવારેત્વા નિસિન્નેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન પુરે કતેપિ અત્થતો તસ્સ પુરતો નિસિન્નો નામ. તેનાહ ‘‘પરિવારેત્વા’’તિઆદિ.

૧૬૧. યેન, તેનાતિ ચ ભુમ્મત્થે કરણવચનન્તિ દસ્સેતિ ‘‘યત્થ, તત્થા’’તિ ઇમિના. યેન મણ્ડલસ્સ દ્વારં, તેનૂપસઙ્કમીતિ સમ્પત્તભાવસ્સ વુત્તત્તા ઇધ ઉપગમનમેવ યુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉપગતો’’તિ. અનુચ્છવિકે એકસ્મિં પદેસેતિ યત્થ વિઞ્ઞુજાતિકા અટ્ઠંસુ, તસ્મિં. કો પનેસ અનુચ્છવિકપદેસો નામ? અતિદૂરતાદિછનિસજ્જદોસવિરહિતો પદેસો, નપચ્છતાદિઅટ્ઠનિસજ્જદોસવિરહિતો વા. યથાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

‘‘ન પચ્છતો ન પુરતો, નાપિ આસન્નદૂરતો;

ન કચ્છે નો પટિવાતે, ન ચાપિ ઓનતુન્નતે;

ઇમે દોસે વિસ્સજ્જેત્વા, એકમન્તં ઠિતા અહૂ’’તિ. (ખુ. પા. અટ્ઠ. એવમિચ્ચાદિપાઠવણ્ણના; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૬૧);

તદા ભિક્ખુસઙ્ઘે તુણ્હીભાવસ્સ અનવસેસતો બ્યાપિતભાવં દસ્સેતું ‘‘તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂત’’ન્તિ વિચ્છાવચનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘યતો…પે… મેવા’’તિ, યતો યતો ભિક્ખુતોતિ અત્થો. હત્થેન, હત્થસ્સ વા કુકતભાવો હત્થકુક્કુચ્ચં, અસઞ્ઞમો, અસમ્પજઞ્ઞકિરિયા ચ. તથા પાદકુક્કુચ્ચન્તિ એત્થાપિ. વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પને, તેન તદઞ્ઞોપિ ચક્ખુસોતાદિઅસઞ્ઞમો નત્થીતિ વિભાવિતો. તત્થ પન ચક્ખુઅસંયમો સબ્બપઠમો દુન્નિવારિતો ચાતિ તદભાવં દસ્સેતું ‘‘સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

વિપ્પસન્નરહદમિવાતિ અનાવિલોદકસરમિવ. યેનેતરહિ…પે… ઇમિના મે…પે… હોતૂતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞો હિ અત્થક્કમો, અઞ્ઞો સદ્દક્કમોતિ આહ ‘‘યેના’’તિઆદિ. તત્થ કાયિક-વાચસિકેન ઉપસમેન લદ્ધેન માનસિકોપિ ઉપસમો અનુમાનતો લદ્ધો એવાતિ કત્વા ‘‘માનસિકેન ચા’’તિ વુત્તં. સીલૂપસમેનાતિ સીલસઞ્ઞમેન. વુત્તમત્થં લોકપકતિયા સાધેન્તો ‘‘દુલ્લભઞ્હી’’તિઆદિમાહ. લદ્ધાતિ લભિત્વા.

ઉપસમન્તિ આચારસમ્પત્તિસઙ્ખાતં સંયમં. ‘‘એવ’’ન્તિઆદિના તથા ઇચ્છાય કારણં દસ્સેતિ. સોતિ અય્યકો, ઉદયભદ્દો વા. ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ તદત્થ-સમત્થનં. ઘાતેસ્સતિયેવાતિ તંકાલાપેક્ખાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઘાતેસી’’તિ. ઇદઞ્હિ સમ્પતિપેક્ખવચનં. પઞ્ચપરિવટ્ટોતિ પઞ્ચરાજપરિવટ્ટો.

કસ્મા એવમાહ, નનુ ભગવન્તમુદ્દિસ્સ રાજા ન કિઞ્ચિ વદતીતિ અધિપ્પાયો. વચીભેદેતિ યથાવુત્તઉદાનવચીભેદે. તુણ્હી નિરવોતિ પરિયાયવચનમેતં. ‘‘અય’’ન્તિઆદિ ચિત્તજાનનાકારદસ્સનં. અયં…પે… ન સક્ખિસ્સતીતિ ઞત્વાતિ સમ્બન્ધો. વચનાનન્તરન્તિ ઉદાનવચનાનન્તરં. યેનાતિ યત્થ પદેસે, યેન વા સોતપથેન. યેન પેમન્તિ એત્થાપિ યથારહમેસ નયો.

કતાપરાધસ્સ આલપનં નામ દુક્કરન્તિ સન્ધાય ‘‘મુખં નપ્પહોતી’’તિ વુત્તં. ‘‘આગમા ખો ત્વં મહારાજ યથાપેમ’’ન્તિ વચનનિદ્દિટ્ઠં વા તદા તદત્થદીપનાકારેન પવત્તં નાનાનયવિચિત્તં ભગવતો મધુરવચનમ્પિ સન્ધાય એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એકમ્પિ હિ અત્થં ભગવા યથા સોતૂનં ઞાણં પવત્તતિ, તથા દેસેતિ. યં સન્ધાય અટ્ઠકથાસુ વુત્તં ‘‘ભગવતા અબ્યાકતં તન્તિપદં નામ નત્થિ, સબ્બેસઞ્ઞેવ અત્થોપિ ભાસિતો’’તિ. પઞ્ચહાકારેહીતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ સમભાવાદિસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ. વુત્તઞ્હેતં મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૩૮, ૧૬૨) –

‘‘પઞ્ચહાકારેહિ તાદી ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી, ચત્તાવીતિ તાદી, તિણ્ણાવીતિ તાદી, મુત્તાવીતિ તાદી, તંનિદ્દેસા તાદી.

કથં અરહા ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી? અરહા લાભેપિ તાદી, અલાભેપિ, યસેપિ, અયસેપિ, પસંસાયપિ, નિન્દાયપિ, સુખેપિ, દુક્ખેપિ તાદી, એકં ચે બાહં ગન્ધેન લિમ્પેય્યું, એકં ચે બાહં વાસિયા તચ્છેય્યું, અમુસ્મિં નત્થિ રાગો, અમુસ્મિં નત્થિ પટિઘં, અનુનયપટિઘવિપ્પહીનો, ઉગ્ઘાતિનિઘાતિવીતિવત્તો, અનુરોધવિરોધસમતિક્કન્તો, એવં અરહા ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી.

કથં અરહા ચત્તાવીતિ તાદી? અરહતો…પે… થમ્ભો, સારમ્ભો, માનો, અતિમાનો, મદો, પમાદો, સબ્બે કિલેસા, સબ્બે દુચ્ચરિતા, સબ્બે દરથા, સબ્બે પરિળાહા, સબ્બે સન્તાપા, સબ્બા કુસલાભિસઙ્ખારા ચત્તા વન્તા મુત્તા પહીના પટિનિસ્સટ્ઠા, એવં અરહા ચત્તાવીતિ તાદી.

કથં અરહા તિણ્ણાવીતિ તાદી? અરહા કામોઘં તિણ્ણો, ભવોઘં તિણ્ણો, દિટ્ઠોઘં તિણ્ણો, અવિજ્જોઘં તિણ્ણો, સબ્બં સંસારપથં તિણ્ણો ઉત્તિણ્ણો નિત્તિણ્ણો અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો વીતિવત્તો, સો વુટ્ઠવાસો ચિણ્ણચરણો જાતિમરણસઙ્ખયો, જાતિમરણસંસારો (મહાનિ. ૩૮) નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ, એવં અરહા તિણ્ણાવીતિ તાદી.

કથં અરહા મુત્તાવીતિ તાદી? અરહતો રાગા ચિત્તં મુત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તં, દોસા, મોહા, કોધા, ઉપનાહા, મક્ખા, પળાસા, ઇસ્સાય, મચ્છરિયા, માયાય, સાઠેય્યા, થમ્ભા, સારમ્ભા, માના, અતિમાના, મદા, પમાદા, સબ્બકિલેસેહિ, સબ્બદુચ્ચરિતેહિ, સબ્બદરથેહિ, સબ્બપરિળાહેહિ, સબ્બસન્તાપેહિ, સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારેહિ ચિત્તં મુત્તં વિમુત્તં સુવિમુત્તં; એવં અરહા મુત્તાવીતિ તાદી.

કથં અરહા તંનિદ્દેસા તાદી? અરહા ‘સીલે સતિ સીલવા’તિ તંનિદ્દેસા તાદી, ‘સદ્ધાય સતિ સદ્ધો’તિ, ‘વીરિયે સતિ વીરિયવા’તિ, ‘સતિયા સતિ સતિમા’તિ, ‘સમાધિમ્હિ સતિ સમાહિતો’તિ, ‘પઞ્ઞાય સતિ પઞ્ઞવા’તિ, ‘વિજ્જાય સતિ તેવિજ્જો’તિ, ‘અભિઞ્ઞાય સતિ છળભિઞ્ઞો’તિ તંનિદ્દેસા તાદી, એવં અરહા તંનિદ્દેસા તાદી’’તિ.

ભગવા પન સબ્બેસમ્પિ તાદીનમતિસયો તાદી. તેનાહ ‘‘સુપ્પતિટ્ઠિતો’’તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા કાળકારામસુત્તન્તે ‘‘ઇતિ ખો ભિક્ખવે તથાગતો દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ તાદીયેવ તાદી, તમ્હા ચ પન તાદિમ્હા અઞ્ઞો તાદી ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થીતિ વદામી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪). અથ વા પઞ્ચવિધારિયિદ્ધિસિદ્ધેહિ પઞ્ચહાકારેહિ તાદિલક્ખણે સુપ્પતિટ્ઠિતોતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં આયસ્મતા ધમ્મસેનાપતિના પટિસમ્ભિદામગ્ગે –

‘‘કતમા અરિયા ઇદ્ધિ? ઇધ ભિક્ખુ સચે આકઙ્ખતિ ‘પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ, સચે આકઙ્ખતિ ‘અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ, સચે આકઙ્ખતિ ‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ, સચે આકઙ્ખતિ ‘અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલે ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, પટિકૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ, સચે આકઙ્ખતિ ‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરેય્યં સતો સમ્પજાનો’તિ, ઉપેક્ખકો તત્થ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૭).

બહિદ્ધાતિ સાસનતો બહિસમયે.

૧૬૨. એસાતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વન્દનાકારો. તમત્થં લોકસિદ્ધાય ઉપમાય સાધેતું ‘‘રાજાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઓકાસન્તિ પુચ્છિતબ્બટ્ઠાનં.

ન મે પઞ્હવિસ્સજ્જને ભારો અત્થીતિ સત્થુ સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય અત્થતો આપન્નાય દસ્સનં. ‘‘યદિ આકઙ્ખસી’’તિ વુત્તેયેવ હિ એસ અત્થો આપન્નો હોતિ. સબ્બં તે વિસ્સજ્જેસ્સામીતિ એત્થાપિ અયં નયો. ‘‘યં આકઙ્ખસિ, તં પુચ્છા’’તિ વચનેનેવ હિ અયમત્થો સિજ્ઝતિ. અસાધારણં સબ્બઞ્ઞુપવારણન્તિ સમ્બન્ધો. યદિ ‘‘યદાકઙ્ખસી’’તિ ન વદન્તિ, અથ કથં વદન્તીતિ આહ ‘‘સુત્વા’’તિઆદિ. પદેસઞાણેયેવ ઠિતત્તા તથા વદન્તીતિ વેદિતબ્બં. બુદ્ધા પન સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેન્તીતિ સમ્બન્ધો.

‘‘પુચ્છાવુસો યદાકઙ્ખસી’’તિઆદીનિ સુત્તપદાનિ યેસં પુગ્ગલાનં વસેન આગતાનિ, તં દસ્સનત્થં ‘‘યક્ખનરિન્દદેવસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકાન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ હિ ‘‘પુચ્છાવુસો યદાકઙ્ખસી’’તિ આળવકસ્સ યક્ખસ્સ ઓકાસકરણં, ‘‘પુચ્છ મહારાજા’’તિ નરિન્દાનં, ‘‘પુચ્છ વાસવા’’તિઆદિ દેવાનમિન્દસ્સ, ‘‘તેન હી’’તિઆદિ સમણાનં, ‘‘બાવરિસ્સ ચા’’તિઆદિ બ્રાહ્મણાનં, ‘‘પુચ્છ મં સભિયા’’તિઆદિ પરિબ્બાજકાનં ઓકાસકરણન્તિ દટ્ઠબ્બં. વાસવાતિ દેવાનમિન્દાલપનં. તદેતઞ્હિ સક્કપઞ્હસુત્તે. મનસિચ્છસીતિ મનસા ઇચ્છસિ.

કતાવકાસાતિ યસ્મા તુમ્હે મયા કતોકાસા, તસ્મા બાવરિસ્સ ચ તુય્હં અજિતસ્સ ચ સબ્બેસઞ્ચ સેસાનં યં કિઞ્ચિ સબ્બં સંસયં યથા મનસા ઇચ્છથ, તથા પુચ્છવ્હો પુચ્છથાતિ યોજના. એત્થ ચ બાવરિસ્સ સંસયં મનસા પુચ્છવ્હો, તુમ્હાકં પન સબ્બેસં સંસયં મનસા ચ અઞ્ઞથા ચ યથા ઇચ્છથ, તથા પુચ્છવ્હોતિ અધિપ્પાયો. બાવરી હિ ‘‘અત્તનો સંસયં મનસાવ પુચ્છથા’’તિ અન્તેવાસિકે આણાપેસિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘અનાવરણદસ્સાવી, યદિ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ;

મનસા પુચ્છિતે પઞ્હે, વાચાય વિસ્સજેસ્સતી’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૧૧);

તદેતં પારાયનવગ્ગે. તથા ‘‘પુચ્છ મં સભિયા’’તિઆદિપિ.

બુદ્ધભૂમિન્તિ બુદ્ધટ્ઠાનં, આસવક્ખયઞાણં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ. બોધિસત્તભૂમિ નામ બોધિસત્તટ્ઠાનં પારમીસમ્ભરણઞાણં, ભૂમિસદ્દો વા અવત્થાવાચકો, બુદ્ધાવત્થં, બોધિસત્તાવત્થાયન્તિ ચ અત્થો. એકત્તનયેન હિ પવત્તેસુ ખન્ધેસુ અવત્થાયેવ તં તદાકારનિસ્સિતા.

યો ભગવા બોધિસત્તભૂમિયં પદેસઞાણે ઠિતો સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ, તસ્સ તદેવ અચ્છરિયન્તિ સમ્બન્ધો. કથન્તિ આહ ‘‘કોણ્ડઞ્ઞ પઞ્હાની’’તિઆદિ. તત્થ કોણ્ડઞ્ઞાતિ ગોત્તવસેન સરભઙ્ગમાલપન્તિ. વિયાકરોહીતિ બ્યાકરોહિ. સાધુરૂપાતિ સાધુસભાવા. ધમ્મોતિ સનન્તનો પવેણીધમ્મો. યન્તિ આગમનકિરિયાપરામસનં, યેન વા કારણેન આગચ્છતિ, તેન વિયાકરોહીતિ સમ્બન્ધો. વુદ્ધન્તિ સીલપઞ્ઞાદીહિ વુદ્ધિપ્પત્તં, ગરુન્તિ અત્થો. એસ ભારોતિ સંસયુપચ્છેદનસઙ્ખાતો એસો ભારો, આગતો ભારો તયા અવસ્સં વહિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

મયા કતાવકાસા ભોન્તો પુચ્છન્તુ. કસ્માતિ ચે? અહઞ્હિ તં તં વો બ્યાકરિસ્સં ઞત્વા સયં લોકમિમં, પરઞ્ચાતિ. સયન્તિ ચ સયમેવ પરૂપદેસેન વિના. એવં સરભઙ્ગકાલે સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસીતિ સમ્બન્ધો.

પઞ્હાનન્તિ ધમ્મયાગપઞ્હાનં. અન્તકરન્તિ નિટ્ઠાનકરં. સુચિરતેનાતિ એવં નામકેન બ્રાહ્મણેન. પુટ્ઠુન્તિ પુચ્છિતું. જાતિયાતિ પટિસન્ધિયા, ‘‘વિજાતિયા’’તિપિ વદન્તિ. પંસું કીળન્તો સમ્ભવકુમારો નિસિન્નોવ હુત્વા પવારેસીતિ યોજેતબ્બં.

તગ્ઘાતિ એકંસત્થે નિપાતો. યથાપિ કુસલો તથાતિ યથા સબ્બધમ્મકુસલો સબ્બધમ્મવિદૂ બુદ્ધો જાનાતિ કથેતિ, તથા તે અહમક્ખિસ્સન્તિ અત્થો. જાનાતિ-સદ્દો હિ ઇધ સમ્બન્ધમુપગચ્છતિ. યથાહ ‘‘યેન યસ્સ હિ સમ્બન્ધો, દૂરટ્ઠમ્પિ ચ તસ્સ ત’’ન્તિ (સારત્થ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના). જાનના ચેત્થ કથના. યથા ‘‘ઇમિના ઇમં જાનાતી’’તિ વુત્તોવાયમત્થો આચરિયેન. રાજા ચ ખો તં યદિ કાહતિ વા,ન વાતિ યો તં ઇધ પુચ્છિતું પેસેસિ, સો કોરબ્યરાજા તં તયા પુચ્છિતમત્થં, તયા વા પુટ્ઠેન મયા અક્ખાતમત્થં યદિ કરોતુ વા, ન વા કરોતુ, અહં પન યથાધમ્મં તે અક્ખિસ્સં આચિક્ખિસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. જાતકટ્ઠકથાયં પન –

‘‘રાજા ચ ખો તન્તિ અહં તં પઞ્હં યથા તુમ્હાકં રાજા જાનાતિ જાનિતું સક્કોતિ, તથા અક્ખિસ્સં. તતો ઉત્તરિ રાજા યથા જાનાતિ, તથા યદિ કરિસ્સતિ વા, ન વા કરિસ્સતિ, કરોન્તસ્સ વા અકરોન્તસ્સ વા તસ્સેવેતં ભવિસ્સતિ, મય્હં પન દોસો નત્થીતિ દીપેતી’’તિ (જા. અટ્ઠ. ૫.૧૬.૧૭૨) –

જાનાતિ-સદ્દો વાક્યદ્વયસાધારણવસેન વુત્તો.

૧૬૩. સિપ્પમેવ સિપ્પાયતનં આયતનસદ્દસ્સ તબ્ભાવવુત્તિત્તા. અપિચ સિક્ખિતબ્બતાય સિપ્પઞ્ચ તં સત્તાનં જીવિતવુત્તિયા કારણભાવતો, નિસ્સયભાવતો વા આયતનઞ્ચાતિ સિપ્પાયતનં. સેય્યથિદન્તિ એકોવ નિપાતો, નિપાતસમુદાયો વા. તસ્સ તે કતમેતિ ઇધ અત્થોતિ આહ ‘‘કતમે પન તે’’તિ. ઇમે કતમેતિપિ પચ્ચેકમત્થો યુજ્જતિ. એવં સબ્બત્થ. ઇદઞ્ચ વત્તબ્બાપેક્ખનવસેન વુત્તં, તસ્મા તે સિપ્પાયતનિકા કતમેતિ અત્થો. ‘‘પુથુસિપ્પાયતનાની’’તિ હિ સાધારણતો સિપ્પાનિ ઉદ્દિસિત્વા ઉપરિ તંતંસિપ્પૂપજીવિનોવ નિદ્દિટ્ઠા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય. કસ્માતિ ચે? પપઞ્ચં પરિહરિતુકામત્તા. અઞ્ઞથા હિ યથાધિપ્પેતાનિ તાવ સિપ્પાયતનાનિ દસ્સેત્વા પુન તંતંસિપ્પૂપજીવિનોપિ દસ્સેતબ્બા સિયું તેસમેવેત્થ પધાનતો અધિપ્પેતત્તા. એવઞ્ચ સતિ કથાપપઞ્ચો ભવેય્ય, તસ્મા તં પપઞ્ચં પરિહરિતું સિપ્પૂપજીવીહિ તંતંસિપ્પાયતનાનિ સઙ્ગહેત્વા એવમાહાતિ તમત્થં દસ્સેતું ‘‘હત્થારોહાતિઆદીહિ યે તં તં સિપ્પં નિસ્સાય જીવન્તિ, તે દસ્સેતી’’તિ વુત્તં. કસ્માતિ આહ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ. સિપ્પં ઉપનિસ્સાય જીવન્તીતિ સિપ્પૂપજીવિનો.

હત્થિમારોહન્તીતિ હત્થારોહા, હત્થારુળ્હયોધા. હત્થિં આરોહાપયન્તીતિ હત્થારોહા, હત્થાચરિય હત્થિવેજ્જ હત્થિમેણ્ડાદયો. યેન હિ પયોગેન પુરિસો હત્થિનો આરોહનયોગ્ગો હોતિ, તં હત્થિસ્સ પયોગં વિધાયન્તાનં સબ્બેસમ્પેતેસં ગહણં. તેનાહ ‘‘સબ્બેપી’’તિઆદિ. તત્થ હત્થાચરિયા નામ યે હત્થિનો, હત્થારોહકાનઞ્ચ સિક્ખાપકા. હત્થિવેજ્જા નામ હત્થિભિસક્કા. હત્થિમેણ્ડા નામ હત્થીનં પાદરક્ખકા. હત્થિં મણ્ડયન્તિ રક્ખન્તીતિ હત્થિમણ્ડા, તેયેવ હત્થિમેણ્ડા, હત્થિં મિનેન્તિ સમ્મા વિદહનેન હિંસન્તીતિ વા હત્થિમેણ્ડા.આદિ-સદ્દેન હત્થીનં યવપદાયકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. અસ્સારોહાતિ એત્થાપિ સુદ્ધહેતુકત્તુવસેન યથાવુત્તોવ અત્થો. રથે નિયુત્તા રથિકા. રથરક્ખા નામ રથસ્સ આણિરક્ખકા. ધનું ગણ્હન્તીતિ ધનુગ્ગહા, ઇસ્સાસા, ધનું ગણ્હાપેન્તીતિ ધનુગ્ગહા, ધનુસિપ્પસિક્ખાપકા ધન્વાચરિયા.

ચેલેન ચેલપટાકાય યુદ્ધે અકન્તિ ગચ્છન્તીતિ ચેલકા, જયદ્ધજગાહકાતિ આહ ‘‘યે યુદ્ધે’’તિઆદિ. જયધજન્તિ જયનત્થં, જયકાલે વા પગ્ગહિતધજં. પુરતોતિ સેનાય પુબ્બે. યથા તથા ઠિતે સેનિકે બ્યૂહવિચારણવસેન તતો તતો ચલયન્તિ ઉચ્ચાલેન્તીતિ ચલકાતિ વુત્તં ‘‘ઇધ રઞ્ઞો’’તિઆદિ. સકુણગ્ઘિઆદયો વિય મંસપિણ્ડં પરસેનાસમૂહસઙ્ખાતં પિણ્ડં સાહસિકતાય છેત્વા છેત્વા દયન્તિ ઉપ્પતિત્વા ઉપ્પતિત્વા નિગ્ગચ્છન્તીતિ પિણ્ડદાયકા. તેનાહ ‘‘તે કિરા’’તિઆદિ. સાહસં કરોન્તીતિ સાહસિકા, તેયેવ મહાયોધા. પિણ્ડમિવાતિ તાલફલપિણ્ડમિવાતિ વદન્તિ, ‘‘મંસપિણ્ડમિવા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૬૩) આચરિયેન વુત્તં. સબ્બત્થ ‘‘આચરિયેના’’તિ વુત્તે આચરિયધમ્મપાલત્થેરોવ ગહેતબ્બો. દુતિયવિકપ્પે પિણ્ડે જનસમૂહસઙ્ખાતે સમ્મદ્દે દયન્તિ ઉપ્પતન્તા વિય ગચ્છન્તીતિ પિણ્ડદાયકા, દય-સદ્દો ગતિયં, અય-સદ્દસ્સ વા દ-કારાગમેન નિપ્ફત્તિ.

ઉગ્ગતુગ્ગતાતિ સઙ્ગામં પત્વા જવપરક્કમાદિવસેન અતિવિય ઉગ્ગતા. તદેવાતિ પરેહિ વુત્તં તમેવ સીસં વા આવુધં વા. પક્ખન્દન્તીતિ વીરસૂરભાવેન અસજ્જમાના પરસેનમનુપવિસન્તિ. થામજવબલપરક્કમાદિસમ્પત્તિયા મહાનાગસદિસતા. તેનાહ ‘‘હત્થિઆદીસુપી’’તિઆદિ. એકન્તસૂરાતિ એકચરસૂરા અન્તસદ્દસ્સ તબ્ભાવવુત્તિતો, સૂરભાવેન એકાકિનો હુત્વા યુજ્ઝનકાતિ અત્થો. સજાલિકાતિ સવમ્મિકા. સન્નાહો કઙ્કટો વમ્મં કવચો ઉરચ્છદો જાલિકાતિ હિ અત્થતો એકં. સચમ્મિકાતિ જાલિકા વિય સરીરપરિત્તાણેન ચમ્મેન સચમ્મિકા. ચમ્મકઞ્ચુકન્તિ ચમ્મમયકઞ્ચુકં. પવિસિત્વાતિ તસ્સ અન્તો હુત્વા, પટિમુઞ્ચિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. સરપરિત્તાણં ચમ્મન્તિ ચમ્મપટિસિબ્બિતં ચેલકં, ચમ્મમયં વા ફલકં. બલવસિનેહાતિ સામિનિ અતિસયપેમા. ઘરદાસયોધાતિ અન્તોજાતદાસપરિયાપન્ના યોધા, ‘‘ઘરદાસિકપુત્તા’’તિપિ પાઠો, અન્તોજાતદાસીનં પુત્તાતિ અત્થો.

આળારં વુચ્ચતિ મહાનસં, તત્થ નિયુત્તા આળારિકા.પૂવિકાતિ પૂવસમ્પાદકા, યે પૂવમેવ નાનપ્પકારતો સમ્પાદેત્વા વિક્કિણન્તા જીવન્તિ. કેસનખસણ્ઠપનાદિવસેન મનુસ્સાનં અલઙ્કારવિધિં કપ્પેન્તિ સંવિદહન્તીતિ કપ્પકા. ચુણ્ણવિલેપનાદીહિ મલહરણવણ્ણસમ્પાદનવિધિના ન્હાપેન્તિ નહાનં કરોન્તીતિ ન્હાપિકા. નવન્તાદિવિધિના પવત્તો ગણનગન્થો અન્તરા છિદ્દાભાવેન અચ્છિદ્દકોતિ વુચ્ચતિ, તદેવ પઠેન્તીતિ અચ્છિદ્દકપાઠકા. હત્થેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનં, ગણનં વા હત્થમુદ્દા. અઙ્ગુલિસઙ્કોચનઞ્હિ મુદ્દાતિ વુચ્ચતિ, તેન ચ વિઞ્ઞાપનં, ગણનં વા હોતિ. હત્થસદ્દો ચેત્થ તદેકદેસેસુ અઙ્ગુલીસુ દટ્ઠબ્બો ‘‘ન ભુઞ્જમાનો સબ્બં હત્થં મુખે પક્ખિપિસ્સામી’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૧૮) વિય, તમુપનિસ્સાય જીવન્તીતિ મુદ્દિકા. તેનાહ ‘‘હત્થમુદ્દાયા’’તિઆદિ.

અયકારો કમ્મારકારકો. દન્તકારો ભમકારો. ચિત્તકારો લેપચિત્તકારો. આદિ-સદ્દેન કોટ્ટકલેખકવિલીવકારઇટ્ઠકકારદારુકારાદીનં સઙ્ગહો. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. કરણનિપ્ફાદનવસેન દસ્સેત્વા. સન્દિટ્ઠિકમેવાતિ અસમ્પરાયિકતાય સામં દટ્ઠબ્બં, સયમનુભવિતબ્બં અત્તપચ્ચક્ખન્તિ અત્થો. ઉપજીવન્તીતિ ઉપનિસ્સાય જીવન્તિ. સુખિતન્તિ સુખપ્પત્તં. થામબલૂપેતભાવોવ પીણનન્તિ આહ ‘‘પીણિતં થામબલૂપેત’’ન્તિ. ઉપરીતિ દેવલોકે. તથા ઉદ્ધન્તિપિ. સો હિ મનુસ્સલોકતો ઉપરિમો. અગ્ગં વિયાતિ અગ્ગં, ફલં. ‘‘કમ્મસ્સ કતત્તા ફલસ્સ નિબ્બત્તનતો તં કમ્મસ્સ અગ્ગિસિખા વિય હોતી’’તિ આચરિયેન વુત્તં. અપિચ સગ્ગન્તિ ઉત્તમં, ફલં. સગ્ગન્તિ સુટ્ઠુ અગ્ગં, રૂપસદ્દાદિદસવિધં અત્તનો ફલં નિપ્ફાદેતું અરહતીતિ અત્થો. સુઅગ્ગિકાવ નિરુત્તિનયેન સોવગ્ગિકા, દક્ખિણાસદ્દાપેક્ખાય ચ સબ્બત્થ ઇત્થિલિઙ્ગનિદ્દેસો. સુખોતિ સુખૂપાયો ઇટ્ઠો કન્તો. અગ્ગેતિ ઉળારે. અત્તના પરિભુઞ્જિતબ્બં બાહિરં રૂપં, અત્તનો વણ્ણપોક્ખરતા વણ્ણોતિ અયમેતેસં વિસેસો. દક્ખન્તિ વડ્ઢન્તિ એતાયાતિ દક્ખિણા, પરિચ્ચાગમયં પુઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘દક્ખિણં દાન’’ન્તિ.

મગ્ગો સામઞ્ઞં સમિતપાપસઙ્ખાતસ્સ સમણસ્સ ભાવોતિ કત્વા, તસ્સ વિપાકત્તા અરિયફલં સામઞ્ઞફલં.‘‘યથાહા’’તિઆદિના મહાવગ્ગસંયુત્તપાળિવસેન તદત્થં સાધેતિ. તં એસ રાજા ન જાનાતિ અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદતાય. યસ્મા પનેસ ‘‘દાસકસ્સકાદિભૂતાનં પબ્બજિતાનં લોકતો અભિવાદનાદિલાભો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં નામા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઈદિસમત્થં જાનન્તો’’તિ વીમંસન્તો પૂરણાદિકે પુચ્છિત્વા તેસં કથાય અનધિગતવિત્તો ભગવન્તમ્પિ એતમત્થં પુચ્છિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘દાસકસ્સકોપમં સન્ધાય પુચ્છતી’’તિ.

રાજામચ્ચાતિ રાજકુલસમુદાગતા અમચ્ચા, અનુયુત્તકરાજાનો ચેવ અમચ્ચા ચાતિપિ અત્થો. કણ્હપક્ખન્તિ યથાપુચ્છિતે અત્થે લબ્ભમાનદિટ્ઠિગતૂપસંહિતં સંકિલેસપક્ખં. સુક્કપક્ખન્તિ તબ્બિધુરં ઉપરિ સુત્તાગતં વોદાનપક્ખં. સમણકોલાહલન્તિ સમણકોતૂહલં તં તં સમણવાદાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધં. સમણભણ્ડનન્તિ તેનેવ વિરોધેન ‘‘એવંવાદીનં તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં અયં દોસો, એવંવાદીનં તેસં અયં દોસો’’તિ એવં તં તં વાદસ્સ પરિભાસનં. ઇસ્સરાનુવત્તકો હિ લોકોતિ ધમ્મતાદસ્સનેન તદત્થસમત્થનં. અત્તનો દેસનાકોસલ્લેન રઞ્ઞો ભારં કરોન્તો, ન તદઞ્ઞેન પરવમ્ભનાદિકારણેન.

૧૬૪. નુ-સદ્દો વિય નો-સદ્દોપિ પુચ્છાયં નિપાતોતિ આહ ‘‘અભિજાનાસિ નૂ’’તિ. અયઞ્ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો ન કેવલં અભિજાનાસિપદેનેવ, અથ ખો ‘‘પુચ્છિતા’’તિ પદેન ચાતિ સમુચ્ચયત્થો. કથં યોજેતબ્બોતિ અનુયોગમપનેતિ ‘‘ઇદઞ્હી’’તિઆદિના. પુચ્છિતા નૂતિ પુબ્બે પુચ્છં કત્તા નુ. નં પુટ્ઠભાવન્તિ તાદિસં પુચ્છિતભાવં અભિજાનાસિ નુ. ન તે સમ્મુટ્ઠન્તિ તવ ન પમુટ્ઠં વતાતિ અત્થો. અફાસુકભાવોતિ તથા ભાસનેન અસુખભાવો. પણ્ડિતપતિરૂપકાનન્તિ (સામં વિય અત્તનો સક્કારાનં પણ્ડિતભાસાનં) આમં વિય પક્કાનં પણ્ડિતા ભાસાનં. (દી. નિ. ટી. ૧.૧૬૩) પાળિપદઅત્થબ્યઞ્જનેસૂતિ પાળિસઙ્ખાતે પદે, તદત્થે તપ્પરિયાપન્નક્ખરે ચ, વાક્યપરિયાયો વા બ્યઞ્જનસદ્દો ‘‘અક્ખરં પદં બ્યઞ્જન’’ન્તિઆદીસુ (નેત્તિ. ૨૮) વિય. ભગવતો રૂપં સભાવો વિય રૂપમસ્સાતિ ભગવન્તરૂપો, ભગવા વિય એકન્તપણ્ડિતોતિ અત્થો.

પૂરણકસ્સપવાદવણ્ણના

૧૬૫. એકમિદાહન્તિ એત્થ ઇદન્તિ નિપાતમત્તં, એકં સમયમિચ્ચેવ અત્થો. સમ્મોદેતિ સમ્મોદનં કરોતીતિ સમ્મોદનીયં. અનીયસદ્દો હિ બહુલા કત્વત્થાભિધાયકો યથા ‘‘નિય્યાનિકા’’તિ, (ધ. સ. સુત્તન્તદુકમાતિકા ૯૭) સમ્મોદનં વા જનેતીતિ સમ્મોદનિયં તદ્ધિતવસેન. સરિતબ્બન્તિ સારણીયં, સરણસ્સ અનુચ્છવિકન્તિ વા સારણિયં, એતમત્થં દસ્સેતું ‘‘સમ્મોદજનકં સરિતબ્બયુત્તક’’ન્તિ વુત્તં, સરિતબ્બયુત્તકન્તિ ચ સરણાનુચ્છવિકન્તિ અત્થો.

૧૬૬. સહત્થાતિ સહત્થેનેવ, તેન સુદ્ધકત્તારં દસ્સેતિ, આણત્તિયાતિ પન હેતુકત્તારં, નિસ્સગ્ગિયથાવરાદયોપિ ઇધ સહત્થ કરણેનેવ સઙ્ગહિતા. હત્થાદીનીતિ હત્થપાદકણ્ણનાસાદીનિ. પચનં દહનં વિબાધનન્તિ આહ ‘‘દણ્ડેન ઉપ્પીળેન્તસ્સા’’તિ. પપઞ્ચસૂદનિયં નામ મજ્ઝિમાગમટ્ઠકથાયં પન ‘‘પચતો’’તિ એતસ્સ ‘‘તજ્જેન્તસ્સ વા’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૯૭) દુતિયોપિ અત્થો વુત્તો, ઇધ પન તજ્જનં, પરિભાસનઞ્ચ દણ્ડેન સઙ્ગહેત્વા ‘‘દણ્ડેન ઉપ્પીળેન્તસ્સ ઇચ્ચેવ વુત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૬૬) આચરિયેન વુત્તં, અધુના પન પોત્થકેસુ ‘‘તજ્જેન્તસ્સ વા’’તિ પાઠોપિ બહુસો દિસ્સતિ. સોકન્તિ સોકકારણં, સોચનન્તિપિ યુજ્જતિ કારણસમ્પાદનેન ફલસ્સપિ કત્તબ્બતો. પરેહીતિ અત્તનો વચનકરેહિ કમ્મભૂતેહિ. ફન્દતોતિ એત્થ પરસ્સ ફન્દનવસેન સુદ્ધકત્તુત્થો ન લબ્ભતિ, અથ ખો અત્તનો ફન્દનવસેનેવાતિ આહ ‘‘પરં ફન્દન્તં ફન્દનકાલે સયમ્પિ ફન્દતો’’તિ, અત્તના કતેન પરસ્સ વિબાધનપયોગેન સયમ્પિ ફન્દતોતિ અત્થો. ‘‘અતિપાતાપયતો’’તિ પદં સુદ્ધકત્તરિ, હેતુકત્તરિ ચ પવત્તતીતિ દસ્સેતિ ‘‘હનન્તસ્સાપિ હનાપેન્તસ્સાપી’’તિ ઇમિના. સબ્બત્થાતિ ‘‘આદિયતો’’તિઆદીસુ. કરણકારણવસેનાતિ સયંકારપરંકારવસેન.

ઘરભિત્તિયા અન્તો ચ બહિ ચ સન્ધિ ઘરસન્ધિ. કિઞ્ચિપિ અસેસેત્વા નિરવસેસો લોપો વિલુમ્પનં નિલ્લોપોતિ આહ ‘‘મહાવિલોપ’’ન્તિ. એકાગારે નિયુત્તો વિલોપો એકાગારિકો. તેનાહ ‘‘એકમેવા’’તિઆદિ. ‘‘પરિપન્થે તિટ્ઠતો’’તિ એત્થ અચ્છિન્દનત્થમેવ તિટ્ઠતીતિ અયમત્થો પકરણતો સિદ્ધોતિ દસ્સેતિ ‘‘આગતાગતાન’’ન્તિઆદિના. ‘‘પરિતો સબ્બસો પન્થે હનનં પરિપન્થો’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૬૬) અયમત્થોપિ આચરિયેન વુત્તો. કરોમીતિ સઞ્ઞાયાતિ સઞ્ચેતનિકભાવમાહ, તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘સઞ્ચિચ્ચ કરોતોપિ ન કરીયતિ નામ, પગેવ અસઞ્ચિચ્ચા’’તિ. પાપં ન કરીયતીતિ પુબ્બે અસતો ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા પાપં અકતમેવ નામ. તેનાહ ‘‘નત્થિ પાપ’’ન્તિ.

યદિ એવં કથં સત્તા પાપે પવત્તન્તીતિ અત્તનો વાદે પરેહિ આરોપિતં દોસમપનેતુકામો પૂરણો ઇમમત્થમ્પિ દસ્સેતીતિ આહ ‘‘સત્તા પના’’તિઆદિ. સઞ્ઞામત્તમેતં ‘‘પાપં કરોન્તી’’તિ, પાપં પન નત્થેવાતિ વુત્તં હોતિ. એવં કિરસ્સ હોતિ – ઇમેસં સત્તાનં હિંસાદિકિરિયા અત્તાનં ન પાપુણાતિ તસ્સ નિચ્ચતાય નિબ્બિકારત્તા, સરીરં પન અચેતનં કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમં, તસ્મિં વિકોપિતેપિ ન કિઞ્ચિ પાપન્તિ. પરિયન્તો વુચ્ચતિ નેમિ પરિયોસાને ઠિતત્તા. તેન વુત્તં આચરિયેન ‘‘નિસિતખુરમયનેમિના’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૬૬). દુતિયવિકપ્પે ચક્કપરિયોસાનમેવ પરિયન્તો, ખુરેન સદિસો પરિયન્તો યસ્સાતિ ખુરપરિયન્તો. ખુરગ્ગહણેન ચેત્થ ખુરધારા ગહિતા તદવરોધતો. પાળિયં ચક્કેનાતિ ચક્કાકારકતેન આવુધવિસેસેન. તં મંસખલકરણસઙ્ખાતં નિદાનં કારણં યસ્સાતિ તતોનિદાનં, ‘‘પચ્ચત્તવચનસ્સ તોઆદેસો, સમાસે ચસ્સ લોપાભાવો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૨૧) અટ્ઠકથાસુ વુત્તો. ‘‘પચ્ચત્તત્થે નિસ્સક્કવચનમ્પિ યુજ્જતી’’તિ (સારત્થ. ટી. પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના) આચરિયસારિપુત્તત્થેરો. ‘‘કારણત્થે નિપાતસમુદાયો’’તિપિ અક્ખરચિન્તકા.

ગઙ્ગાય દક્ખિણદિસા અપ્પતિરૂપદેસો, ઉત્તરદિસા પન પતિરૂપદેસોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દક્ખિણઞ્ચે’’તિઆદિ વુત્તં, તઞ્ચ દેસદિસાપદેસેન તન્નિવાસિનો સન્ધાયાતિ દસ્સેતું ‘‘દક્ખિણતીરે’’તિઆદિમાહ. હનનદાનકિરિયા હિ તદાયત્તા. મહાયાગન્તિ મહાવિજિતરઞ્ઞો યઞ્ઞસદિસમ્પિ મહાયાગં. દમસદ્દો ઇન્દ્રિયસંવરસ્સ, ઉપોસથસીલસ્સ ચ વાચકોતિ આહ ‘‘ઇન્દ્રિયદમેન ઉપોસથકમ્મેના’’તિ. કેચિ પન ઉપોસથકમ્મેના’તિ ઇદં ઇન્દ્રિયદમસ્સ વિસેસનં, તસ્મા ‘ઉપોસથકમ્મભૂતેન ઇન્દ્રિયદમેના’તિ’’ અત્થં વદન્તિ, તદયુત્તમેવ તદુભયત્થવાચકત્તા દમસદ્દસ્સ, અત્થદ્વયસ્સ ચ વિસેસવુત્તિતો. અધુના હિ કત્થચિ પોત્થકે વા-સદ્દો, ચ-સદ્દોપિ દિસ્સતિ. સીલસંયમેનાતિ તદઞ્ઞેન કાયિકવાચસિકસંવરેન. સચ્ચવચનેનાતિ અમોસવજ્જેન. તસ્સ વિસું વચનં લોકે ગરુતરપુઞ્ઞસમ્મતભાવતો. યથા હિ પાપધમ્મેસુ મુસાવાદો ગરુતરો, એવં પુઞ્ઞધમ્મેસુ અમોસવજ્જો. તેનાહ ભગવા ઇતિવુત્તકે –

‘‘એકધમ્મં અતીતસ્સ, મુસાવાદિસ્સ જન્તુનો;

વિતિણ્ણપરલોકસ્સ, નત્થિ પાપં અકારિય’’ન્તિ. (ઇતિવુ. ૨૭);

પવત્તીતિ યો કરોતિ, તસ્સ સન્તાને ફલુપ્પાદપચ્ચયભાવેન ઉપ્પત્તિ. એવઞ્હિ ‘‘નત્થિ કમ્મં, નત્થિ કમ્મફલ’’ન્તિ અકિરિયવાદસ્સ પરિપુણ્ણતા. સતિ હિ કમ્મફલે કમ્માનમકિરિયભાવો કથં ભવિસ્સતિ. સબ્બથાપીતિ ‘‘કરોતો’’તિઆદિના વુત્તેન સબ્બપ્પકારેનપિ.

લબુજન્તિ લિકુચં. પાપપુઞ્ઞાનં કિરિયમેવ પટિક્ખિપતિ, ન રઞ્ઞા પુટ્ઠં સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં બ્યાકરોતીતિ અધિપ્પાયો. ઇદઞ્હિ અવધારણં વિપાકપટિક્ખેપનિવત્તનત્થં. યો હિ કમ્મં પટિક્ખિપતિ, તેન અત્થતો વિપાકોપિ પટિક્ખિત્તોયેવ નામ હોતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘કમ્મં પટિબાહન્તેનાપી’’તિઆદિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭૦-૧૭૨).

પટિરાજૂહિ અનભિભવનીયભાવેન વિસેસતો જિતન્તિ વિજિતં, એકસ્સ રઞ્ઞો આણાપવત્તિદેસો. ‘‘મા મય્હં વિજિતે વસથા’’તિ અપસાદના પબ્બજિતસ્સ પબ્બાજનસઙ્ખાતા વિહેઠનાયેવાતિ વુત્તં ‘‘વિહેઠેતબ્બ’’ન્તિ. તેન વુત્તસ્સ અત્થસ્સ ‘‘એવમેત’’ન્તિ ઉપધારણં સલ્લક્ખણં ઉગ્ગણ્હનં, તદમિના પટિક્ખિપતીતિ આહ ‘‘સારતો અગ્ગણ્હન્તો’’તિ. તસ્સ પન અત્થસ્સ અદ્ધનિયભાવાપાદનવસેન ચિત્તેન સન્ધારણં નિક્કુજ્જનં, તદમિના પટિક્ખિપતીતિ દસ્સેતિ ‘‘સારવસેનેવ…પે… અટ્ઠપેન્તો’’તિ ઇમિના. સારવસેનેવાતિ ઉત્તમવસેનેવ, અવિતથત્તા વા પરેહિ અનુચ્ચાલિતો થિરભૂતો અત્થો અફેગ્ગુભાવેન સારોતિ વુચ્ચતિ, તંવસેનેવાતિ અત્થો. નિસ્સરણન્તિ વટ્ટતો નિય્યાનં. પરમત્થોતિ અવિપરીતત્થો, ઉત્તમસ્સ વા ઞાણસ્સારમ્મણભૂતો અત્થો. બ્યઞ્જનં પન તેન ઉગ્ગહિતઞ્ચેવ નિક્કુજ્જિતઞ્ચ તથાયેવ ભગવતો સન્તિકે ભાસિતત્તા.

મક્ખલિગોસાલવાદવણ્ણના

૧૬૮. ઉભયેનાતિ હેતુપચ્ચયપટિસેધવચનેન. ‘‘વિજ્જમાનમેવા’’તિ ઇમિના સભાવતો વિજ્જમાનસ્સેવ પટિક્ખિપને તસ્સ અઞ્ઞાણમેવ કારણન્તિ દસ્સેતિ. સંકિલેસપચ્ચયન્તિ સંકિલિસ્સનસ્સ મલીનસ્સ કારણં. વિસુદ્ધિપચ્ચયન્તિ સંકિલેસતો વિસુદ્ધિયા વોદાનસ્સ પચ્ચયં. અત્તકારેતિ પચ્ચત્તવચનસ્સ એ-કારવસેન પદસિદ્ધિ યથા ‘‘વનપ્પગુમ્બે યથા ફુસિતગ્ગે’’તિ, (ખુ. પા. ૧૩; સુ. નિ. ૨૩૬) પચ્ચત્તત્થે વા ભુમ્મવચનં યથા ‘‘ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૯૪), તદેવત્થં દસ્સેતિ ‘‘અત્તકારો’’તિ ઇમિના. સો ચ તેન તેન સત્તેન અત્તના કાતબ્બકમ્મં, અત્તના નિપ્ફાદેતબ્બપયોગો વા. તેનાહ ‘‘યેના’’તિઆદિ. સબ્બઞ્ઞુતન્તિ સમ્માસમ્બોધિં. તન્તિ અત્તના કતકમ્મં. દુતિયપદેનાતિ ‘‘નત્થિ પરકારે’’તિ પદેન. પરકારો ચ નામ પરસ્સ વાહસા ઇજ્ઝનકપયોગો. તેન વુત્તં ‘‘યં પરકાર’’ન્તિઆદિ. ઓવાદાનુસાસનિન્તિ ઓવાદભૂતમનુસાસનિં, પઠમં વા ઓવાદો, પચ્છા અનુસાસની. ‘‘પરકાર’’ન્તિ પદસ્સ ઉપલક્ખણવસેન અત્થદસ્સનઞ્ચેતં, લોકુત્તરધમ્મે પરકારાવસ્સયો નત્થીતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા મહાસત્ત’’ન્તિ. અત્થેવેસ લોકિયધમ્મે યથા તં અમ્હાકં બોધિસત્તસ્સ આળારુદકે નિસ્સાય પઞ્ચાભિઞ્ઞાલોકિયસમાપત્તિલાભો, તઞ્ચ પચ્છિમભવિકમહાસત્તં સન્ધાય વુત્તં, પચ્ચેકબોધિસત્તસ્સપિ એત્થેવ સઙ્ગહો તેસમ્પિ તદભાવતો. મનુસ્સસોભગ્યતન્તિ મનુસ્સેસુ સુભગભાવં. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન કમ્મવાદસ્સ, કિરિયવાદસ્સ ચ પટિક્ખિપનેન. જિનચક્કેતિ ‘‘અત્થિ ભિક્ખવે કમ્મં કણ્હં કણ્હવિપાક’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૨૩૨) નયપ્પવત્તે કમ્માનં, કમ્મફલાનઞ્ચ અત્થિતાપરિદીપને બુદ્ધસાસને. પચ્ચનીકકથનં પહારદાનસદિસન્તિ ‘‘પહારં દેતિ નામા’’તિ.

યથાવુત્તઅત્તકારપરકારાભાવતો એવ સત્તાનં પચ્ચત્તપુરિસકારો નામ કોચિ નત્થીતિ સન્ધાય ‘‘નત્થિપુરિસકારે’’તિ તસ્સ પટિક્ખિપનં દસ્સેતું ‘‘યેના’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘દેવત્તમ્પી’’તિઆદિના, ‘‘મનુસ્સસોભગ્યત’’ન્તિઆદિના ચ વુત્તપ્પકારા. ‘‘બલે પતિટ્ઠિતા’’તિ વત્વા વીરિયમેવિધ બલન્તિ દસ્સેતું ‘‘વીરિયં કત્વા’’તિ વુત્તં. સત્તાનઞ્હિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિક નિબ્બાનસમ્પત્તિઆવહં વીરિયબલં નત્થીતિ સો પટિક્ખિપતિ, નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં વોદાનિયબલસ્સ પટિક્ખિપનં સંકિલેસિકસ્સાપિ બલસ્સ તેન પટિક્ખિપનતો. યદિ વીરિયાદીનિ પુરિસકારવેવચનાનિ, અથ કસ્મા તેસં વિસું ગહણન્તિ આહ ‘‘ઇદં નો વીરિયેના’’તિઆદિ. ઇદં નો વીરિયેનાતિ ઇદં ફલં અમ્હાકં વીરિયેન પવત્તં. પવત્તવચનપટિક્ખેપકરણવસેનાતિ અઞ્ઞેસં પવત્તવોહારવચનસ્સ પટિક્ખેપકરણવસેન. વીરિયથામપરક્કમસમ્બન્ધનેન પવત્તબલવાદીનં વાદસ્સ પટિક્ખેપકરણવસેન ‘‘નત્થિ બલ’’ન્તિ પદમિવ સબ્બાનિપેતાનિ તેન આદીયન્તીતિ અધિપ્પાયો. તઞ્ચ વચનીયત્થતો વુત્તં, વચનત્થતો પન તસ્સા તસ્સા કિરિયાય ઉસ્સન્નટ્ઠેન બલં. સૂરવીરભાવાવહટ્ઠેન વીરિયં. તદેવ દળ્હભાવતો, પોરિસધુરં વહન્તેન પવત્તેતબ્બતો ચ પુરિસથામો. પરં પરં ઠાનં અક્કમનવસેન પવત્તિયા પુરિસપરક્કમોતિ વેદિતબ્બં.

રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય સત્તા. અસ્સસનપસ્સસનવસેન પવત્તિયા પાણનતો પાણાતિ ઇમિના અત્થેન સમાનેપિ પદદ્વયે એકિન્દ્રિયાદિવસેન પાણે વિભજિત્વા સત્તતો વિસેસં કત્વા એસ વદતીતિ આહ ‘‘એકિન્દ્રિયો’’તિઆદિ. ભવન્તીતિ ભૂતાતિ સત્તપાણપરિયાયેપિ સતિ અણ્ડકોસાદીસુ સમ્ભવનટ્ઠેન તતો વિસેસાવ, તેન વુત્તાતિ દસ્સેતિ ‘‘અણ્ડ…પે… વદતી’’તિ ઇમિના. વત્થિકોસો ગબ્ભાસયો. જીવનતો પાણં ધારેન્તો વિય વડ્ઢનતો જીવા. તેનાહ ‘‘સાલિયવા’’તિઆદિ. આદિસદ્દેન વિરુળ્હધમ્મા તિણરુક્ખા ગહિતા. નત્થિ એતેસં સંકિલેસવિસુદ્ધીસુ વસો સામત્થિયન્તિ અવસા. તથા અબલા અવીરિયા. તેનાહ ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ. નિયતાતિ નિયમના, અછેજ્જસુત્તાવુતસ્સ અભેજ્જમણિનો વિય નિયતપ્પવત્તિતાય ગતિજાતિબન્ધાપવગ્ગવસેન નિયામોતિ અત્થો. તત્થ તત્થાતિ તાસુ તાસુ જાતીસુ. છન્નં અભિજાતીનં સમ્બન્ધીભૂતાનં ગમનં સમવાયેન સમાગમો. સમ્બન્ધીનિરપેક્ખોપિ ભાવસદ્દો સમ્બન્ધીસહિતો વિય પકતિયત્થવાચકોતિ આહ ‘‘સભાવોયેવા’’તિ, યથા કણ્ટકસ્સ તિક્ખતા, કપિત્થફલાદીનં પરિમણ્ડલતા, મિગપક્ખીનં વિચિત્તાકારતા ચ, એવં સબ્બસ્સાપિ લોકસ્સ હેતુપચ્ચયમન્તરેન તથા તથા પરિણામો અકુત્તિમો સભાવોયેવાતિ અત્થો. તેન વુત્તં ‘‘યેના’’તિઆદિ. પરિણમનં નાનપ્પકારતાપત્તિ. યેનાતિ સત્તપાણાદિના. યથા ભવિતબ્બં, તથેવાતિ સમ્બન્ધો.

છળભિજાતિયો પરતો વિત્થારીયિસ્સન્તિ. ‘‘સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તી’’તિ વદન્તો મક્ખલિ અદુક્ખમસુખભૂમિં સબ્બેન સબ્બં ન જાનાતીતિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞા અદુક્ખમસુખભૂમિ નત્થીતિ દસ્સેતી’’તિ. અયં ‘‘સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તી’’તિ વચનં કરણભાવેન ગહેત્વા વુત્તા આચરિયસ્સ મતિ. પોત્થકેસુ પન ‘‘અઞ્ઞા સુખદુક્ખભૂમિ નત્થીતિ દસ્સેતી’’તિ અયમેવ પાઠો દિટ્ઠો, ન ‘‘અદુક્ખમસુખભૂમી’’તિ. એવં સતિ ‘‘છસ્વેવાભિજાતીસૂ’’તિ વચનં અધિકરણભાવેન ગહેત્વા છસુ એવ અભિજાતીસુ સુખદુક્ખપટિસંવેદનં, ન તેહિ અઞ્ઞત્થ, તાયેવ સુખદુક્ખભૂમિ, ન તદઞ્ઞાતિ દસ્સેતીતિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયમેવ ચ યુત્તતરો પટિક્ખેપિતબ્બસ્સ અત્થસ્સ ભૂમિવસેન વુત્તત્તા. યદિ હિ ‘‘સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તી’’તિ વચનેન પટિક્ખેપિતબ્બસ્સ દસ્સનં સિયા, અથ ‘‘અઞ્ઞા અદુક્ખમસુખા નત્થી’’તિ દસ્સેય્ય, ન ‘‘અદુક્ખમસુખભૂમી’’તિ દસ્સનહેતુવચનસ્સ ભૂમિઅત્થાભાવતો. દસ્સેતિ ચેતં તાસં ભૂમિયા અભાવમેવ, તેન વિઞ્ઞાયતિ અયં પાઠો, અયઞ્ચત્થો યુત્તતરોતિ.

પમુખયોનીનન્તિ મનુસ્સેસુ ખત્તિયબ્રાહ્મણાદિવસેન, તિરચ્છાનાદીસુ સીહબ્યગ્ઘાદિવસેન પધાનયોનીનં, પધાનતા ચેત્થ ઉત્તમતા. તેનાહ ‘‘ઉત્તમયોનીન’’ન્તિ. સટ્ઠિ સતાનીતિ છ સહસ્સાનિ. ‘‘પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાની’’તિ પદસ્સ અત્થદસ્સનં ‘‘પઞ્ચ કમ્મસતાનિ ચા’’તિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના ‘‘કેવલં તક્કમત્તકેન નિરત્થકં દિટ્ઠિં દીપેતી’’તિ ઇમમેવત્થમતિદિસતિ. એત્થ ચ ‘‘તક્કમત્તકેના’’તિ વદન્તો યસ્મા તક્કિકા અવસ્સયભૂતતથત્થગ્ગહણઅઙ્કુસનયમન્તરેન નિરઙ્કુસતાય પરિકપ્પનસ્સ યં કિઞ્ચિ અત્તના પરિકપ્પિતં સારતો મઞ્ઞમાના તથેવ અભિનિવિસ્સ તત્થ ચ દિટ્ઠિગાહં ગણ્હન્તિ, તસ્મા ન તેસં દિટ્ઠિવત્થુસ્મિં વિઞ્ઞૂહિ વિચારણા કાતબ્બાતિ ઇમમધિપ્પાયં વિભાવેતિ. કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. પઞ્ચિન્દ્રિયવસેનાતિ ચક્ખાદિપઞ્ચિન્દ્રિયવસેન. તે હિ ‘‘ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયસઙ્ખાતાનિ ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ‘પઞ્ચ કમ્માની’તિ તિત્થિયા પઞ્ઞપેન્તી’’તિ વદન્તિ ‘‘કાયવચીમનોકમ્માનિ ચ ‘તીણિ કમ્માની’તિ’’. કમ્મન્તિ લદ્ધીતિ તદુભયં ઓળારિકત્તા પરિપુણ્ણકમ્મન્તિ લદ્ધિ. મનોકમ્મં અનોળારિકત્તા ઉપડ્ઢકમ્મન્તિ લદ્ધીતિ યોજના. ‘‘દ્વાસટ્ઠિ પટિપદા’’તિ વત્તબ્બે સભાવનિરુત્તિં અજાનન્તો ‘‘દ્વટ્ઠિપટિપદા’’તિ વદતીતિ આહ ‘‘દ્વાસટ્ઠિ પટિપદા’’તિ. સદ્દરચકા પન ‘‘દ્વાસટ્ઠિયા સલોપો, અત્તમા’’તિ વદન્તિ, તદયુત્તમેવ સભાવનિરુત્તિયા યોગતો અસિદ્ધત્તા. યદિ હિ સા યોગેન સિદ્ધા અસ્સ, એવં સભાવનિરુત્તિયેવ સિયા, તથા ચ સતિ આચરિયાનં મતેન વિરુજ્ઝતીતિ વદન્તિ. ‘‘ચુલ્લાસીતિ સહસ્સાની’’તિઆદિકા પન અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠપયોગા સભાવનિરુત્તિયેવ. દિસ્સતિ હિ વિસુદ્ધિમગ્ગાદીસુ –

‘‘ચુલ્લાસીતિ સહસ્સાનિ, કપ્પા તિટ્ઠન્તિ યે મરૂ;

ન ત્વેવ તેપિ તિટ્ઠન્તિ, દ્વીહિ ચિત્તેહિ સમોહિતા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૧૫; મહાનિ. ૧૦, ૩૯);

એકસ્મિં કપ્પેતિ ચતુન્નમસઙ્ખ્યેય્યકપ્પાનં અઞ્ઞતરભૂતે એકસ્મિં અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પે. તત્થાપિ ચ વિવટ્ટટ્ઠાયીસઞ્ઞિતં એકમેવ સન્ધાય ‘‘દ્વટ્ઠન્તરકપ્પા’’તિ વુત્તં. ન હિ સો અસ્સુતસાસનધમ્મો ઇતરે જાનાતિ બાહિરકાનમવિસયત્તા, અજાનન્તો એવમાહાતિ અત્થો.

ઉરબ્ભે હનન્તિ, હન્ત્વા વા જીવિતં કપ્પેન્તીતિ ઓરબ્ભિકા. એસ નયો સાકુણિકાદીસુપિ. લુદ્દાતિ વુત્તાવસેસકા યે કેચિ ચાતુપ્પદજીવિકા નેસાદા. માગવિકપદસ્મિઞ્હિ રોહિતાદિમિગજાતિયેવ ગહિતા. બન્ધનાગારે નિયોજેન્તીતિ બન્ધનાગારિકા. કુરૂરકમ્મન્તાતિ દારુણકમ્મન્તા. અયં સબ્બોપિ કણ્હકમ્મપસુતતાય કણ્હાભિજાતીતિ વદતિ કણ્હસ્સ ધમ્મસ્સ અભિજાતિ અબ્ભુપ્પત્તિ યસ્સાતિ કત્વા. ભિક્ખૂતિ બુદ્ધસાસને ભિક્ખૂ. કણ્ટકેતિ છન્દરાગે. સઞ્ઞોગવસેન તેસં પક્ખિપનં. કણ્ટકસદિસછન્દરાગેન સઞ્ઞુત્તા ભુઞ્જન્તીતિ હિ અધિપ્પાયેન ‘‘કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા’’તિ વુત્તં. કસ્માતિ ચે? યસ્મા ‘‘તે પણીતપણીતે પચ્ચયે પટિસેવન્તી’’તિ તસ્સ મિચ્છાગાહો, તસ્મા ઞાયલદ્ધેપિ પચ્ચયે ભુઞ્જમાના આજીવકસમયસ્સ વિલોમગાહિતાય પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તિ નામાતિ વદતિ કણ્ટકવુત્તિકાતિ કણ્ટકેન યથાવુત્તેન સહ જીવિકા. અયઞ્હિસ્સ પાળિયેવાતિ અયં મક્ખલિસ્સ વાદદીપના અત્તના રચિતા પાળિયેવાતિ યથાવુત્તમત્થં સમત્થેતિ. કણ્ટકવુત્તિકા એવ નામ એકે અપરે પબ્બજિતા બાહિરકા સન્તિ, તે નીલાભિજાતીતિ વદતીતિ અત્થો. તે હિ સવિસેસં અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા. તથા હિ તે કણ્ટકે વત્તન્તા વિય ભવન્તીતિ કણ્ટકવુત્તિકાતિ વુત્તા. નીલસ્સ ધમ્મસ્સ અભિજાતિ યસ્સાતિ નીલાભિજાતિ. એવમિતરેસુપિ.

અમ્હાકં સઞ્ઞોજનગણ્ઠો નત્થીતિ વાદિનો બાહિરકપબ્બજિતા નિગણ્ઠા. એકમેવ સાટકં પરિદહન્તા એકસાટકા. કણ્હતો પરિસુદ્ધો નીલો, તતો પન લોહિતોતિઆદિના યથાક્કમં તસ્સ પરિસુદ્ધં વાદં દસ્સેતું ‘‘ઇમે કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. પણ્ડરતરાતિ ભુઞ્જનનહાનપટિક્ખેપાદિવતસમાયોગેન પરિસુદ્ધતરા કણ્હનીલમુપાદાય લોહિતસ્સાપિ પરિસુદ્ધભાવેન વત્તબ્બતો. ઓદાતવસનાતિ ઓદાતવત્થપરિદહના. અચેલકસાવકાતિ આજીવકસાવકભૂતા. તે કિર આજીવકલદ્ધિયા વિસુદ્ધચિત્તતાય નિગણ્ઠેહિપિ પણ્ડરતરા હલિદ્દાભાનમ્પિ પુરિમે ઉપાદાય પરિસુદ્ધભાવપ્પત્તિતો. ‘‘એવ’’ન્તિઆદિના તસ્સ છન્દાગમનં દસ્સેતિ. નન્દાદીનં સાવકભૂતા પબ્બજિતા આજીવકા. તથા આજીવકિનિયો. નન્દાદયો કિર તથારૂપં આજીવકપટિપત્તિં ઉક્કંસં પાપેત્વા ઠિતા, તસ્મા નિગણ્ઠેહિ આજીવકસાવકેહિ પબ્બજિતેહિ પણ્ડરતરા વુત્તા પરમસુક્કાભિજાતીતિ અયં તસ્સ લદ્ધિ.

પુરિસભૂમિયોતિ પધાનનિદ્દેસો. ઇત્થીનમ્પિ હેતા ભૂમિયો એસ ઇચ્છતેવ. સત્ત દિવસેતિ અચ્ચન્તસઞ્ઞોગવચનં, એત્તકમ્પિ મન્દા મોમૂહાતિ. સમ્બાધટ્ઠાનતોતિ માતુકુચ્છિં સન્ધાયાહ. રોદન્તિ ચેવ વિરવન્તિ ચ તમનુસ્સરિત્વા. ખેદનં, કીળનઞ્ચ ખિડ્ડાસદ્દેનેવ સઙ્ગહેત્વા ખિડ્ડાભૂમિ વુત્તા. પદસ્સ નિક્ખિપનં પદનિક્ખિપનં. યદા તથા પદં નિક્ખિપિતું સમત્થો, તદા પદવીમંસભૂમિ નામાતિ ભાવો. વતાવતસ્સ જાનનકાલે. ભિક્ખુ ચ પન્નકોતિઆદિપિ તેસં બાહિરકાનં પાળિયેવ. તત્થ પન્નકોતિ ભિક્ખાય વિચરણકો, તેસં વા પટિપત્તિયા પટિપન્નકો. જિનોતિ જિણ્ણો જરાવસેન હીનધાતુકો, અત્તનો વા પટિપત્તિયા પટિપક્ખં જિનિત્વા ઠિતો. સો કિર તથાભૂતો ધમ્મમ્પિ કસ્સચિ ન કથેસિ. તેનાહ ‘‘ન કિઞ્ચિ આહા’’તિ. ઓટ્ઠવદનાદિવિપ્પકારે કતેપિ ખમનવસેન ન કિઞ્ચિ કથેતીતિપિ વદન્તિ. અલાભિન્તિ ‘‘સો ન કુમ્ભિમુખા પટિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિના નયેન મહાસીહનાદસુત્તે (દી. નિ. ૧.૩૯૪; મ. નિ. ૧.૧૫૫) વુત્તઅલાભહેતુસમાયોગેન અલાભિં. તતોયેવ જિઘચ્છાદુબ્બલપરેતતાય સયનપરાયનટ્ઠેન સમણં પન્નભૂમીતિ વદતિ.

આજીવવુત્તિસતાનીતિ સત્તાનમાજીવભૂતાનિ જીવિકાવુત્તિસતાનિ. ‘‘પરિબ્બાજકસતાની’’તિ વુચ્ચમાનેપિ ચેસ સભાવલિઙ્ગમજાનન્તો ‘‘પરિબ્બાજકસતે’’તિ વદતિ. એવમઞ્ઞેસુપિ. તેનાહ ‘‘પરિબ્બાજકપબ્બજ્જાસતાની’’તિ. નાગભવનં નાગમણ્ડલં યથા ‘‘મહિંસકમણ્ડલ’’ન્તિ. પરમાણુઆદિ રજો. પસુગ્ગહણેન એળકજાતિ ગહિતા. મિગગ્ગહણેન રુરુગવયાદિ મિગજાતિ. ગણ્ઠિમ્હીતિ ફળુમ્હિ, પબ્બેતિ અત્થો. ચાતુમહારાજિકાદિબ્રહ્મકાયિકાદિવસેન, તેસઞ્ચ અન્તરભેદવસેન બહૂ દેવા. તત્થ ચાતુમહારાજિકાનં એકચ્ચઅન્તરભેદો મહાસમયસુત્તેન (દી. નિ. ૨.૩૩૧) દીપેતબ્બો. ‘‘સો પના’’તિઆદિના અજાનન્તો પનેસ બહૂ દેવેપિ સત્ત એવ વદતીતિ તસ્સ અપ્પમાણતં દસ્સેતિ. મનુસ્સાપિ અનન્તાતિ દીપદેસકુલવંસાજીવાદિવિભાગવસેન. પિસાચા એવ પેસાચા, તે અપરપેતાદિવસેન મહન્તમહન્તા, બહુતરાતિ અત્થો. બાહિરકસમયે પન ‘‘છદ્દન્તદહમન્દાકિનિયો કુવાળિયમુચલિન્દનામેન વોહરિતા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૬૮) આચરિયેન વુત્તં.

ગણ્ઠિકાતિ પબ્બગણ્ઠિકા. પબ્બગણ્ઠિમ્હિ હિ પવુટસદ્દો. મહાપપાતાતિ મહાતટા. પારિસેસનયેન ખુદ્દકપપાતસતાનિ. એવં સુપિનેસુપિ. ‘‘મહાકપ્પિનો’’તિ ઇદં ‘‘મહાકપ્પાન’’ન્તિ અત્થતો વેદિતબ્બં. સદ્દતો પનેસ અજાનન્તો એવં વદતીતિ ન વિચારણક્ખમં. તથા ‘‘ચુલ્લાસીતિ સતસહસ્સાની’’તિ ઇદમ્પિ. સો હિ ‘‘ચતુરાસીતિ સતસહસ્સાની’’તિ વત્તુમસક્કોન્તો એવં વદતિ. સદ્દરચકા પન ‘‘ચતુરાસીતિયા તુલોપો, ચસ્સ ચુ, રસ્સ લો, દ્વિત્તઞ્ચા’’તિ વદન્તિ. એત્તકા મહાસરાતિ એતપ્પમાણવતા મહાસરતો, સત્તમહાસરતોતિ વુત્તં હોતિ. કિરાતિ તસ્સ વાદાનુસ્સવને નિપાતો. પણ્ડિતોપિ…પે… ન ગચ્છતિ, કસ્મા? સત્તાનં સંસરણકાલસ્સ નિયતભાવતો.

‘‘અચેલકવતેન વા અઞ્ઞેન વા યેન કેનચી’’તિ વુત્તમતિદિસતિ ‘‘તાદિસેનેવા’’તિ ઇમિના. તપોકમ્મેનાતિ તપકરણેન. એત્થાપિ ‘‘તાદિસેનેવા’’તિ અધિકારો. યો…પે… વિસુજ્ઝતિ, સો અપરિપક્કં કમ્મં પરિપાચેતિ નામાતિ યોજના. અન્તરાતિ ચતુરાસીતિમહાકપ્પસતસહસ્સાનમબ્ભન્તરે. ફુસ્સ ફુસ્સાતિ પત્વા પત્વા. વુત્તપરિમાણં કાલન્તિ ચતુરાસીતિમહાકપ્પસતસહસ્સપમાણં કાલં. ઇદં વુત્તં હોતિ – અપરિપક્કં સંસરણનિમિત્તં કમ્મં સીલાદિના સીઘંયેવ વિસુદ્ધપ્પત્તિયા પરિપાચેતિ નામ. પરિપક્કં કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ કાલેન પરિપક્કભાવાનાપાદનેન બ્યન્તિં વિગમનં કરોતિ નામાતિ. દોણેનાતિ પરિમિનનદોણતુમ્બેન. રૂપકવસેનત્થો લબ્ભતીતિ વુત્તં ‘‘મિતં વિયા’’તિ. ન હાપનવડ્ઢનં પણ્ડિતબાલવસેનાતિ દસ્સેતિ ‘‘ન સંસારો’’તિઆદિના. વડ્ઢનં ઉક્કંસો. હાપનં અવકંસો.

કતસુત્તગુળેતિ કતસુત્તવટ્ટિયં. પલેતીતિ પરેતિ યથા ‘‘અભિસમ્પરાયો’’તિ, (મહાનિ. ૬૯; ચૂળનિ. ૮૫; પટિ. મ. ૩.૪) ર-કારસ્સ પન લ-કારં કત્વા એવં વુત્તં યથા ‘‘પલિબુદ્ધો’’તિ (ચૂળનિ. ૧૫; મિ. પ. ૩.૬). સો ચ ચુરાદિગણવસેન ગતિયન્તિ વુત્તં ‘‘ગચ્છતી’’તિ. ઇમાય ઉપમાય ચેસ સત્તાનં સંસારો અનુક્કમેન ખીયતેવ, ન વડ્ઢતિ પરિચ્છિન્નરૂપત્તાતિ ઇમમત્થં વિભાવેતીતિ આહ ‘‘સુત્તે ખીણે’’તિઆદિ. તત્થેવાતિ ખીયનટ્ઠાનેયેવ.

અજિતકેસકમ્બલવાદવણ્ણના

૧૭૧. દિન્નન્તિ દેય્યધમ્મસીસેન દાનચેતનાયેવ વુત્તા. તંમુખેન ચ ફલન્તિ દસ્સેતિ ‘‘દિન્નસ્સ ફલાભાવ’’ન્તિ ઇમિના. દિન્નઞ્હિ મુખ્યતો અન્નાદિવત્થુ, તં કથમેસ પટિક્ખિપિસ્સતિ. એસ નયો યિટ્ઠં હુતન્તિ એત્થાપિ. સબ્બસાધારણં મહાદાનં મહાયાગો. પાહુનભાવેન કત્તબ્બસક્કારો પાહુનકસક્કારો. ફલન્તિ આનિસંસફલં, નિસ્સન્દફલઞ્ચ. વિપાકોતિ સદિસફલં. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે દાને ઠાનન્તરાદિપત્તિ વિય હિ આનિસંસો, સઙ્ખબ્રાહ્મણસ્સ દાને (જા. ૧.૧૦.૩૯) તાણલાભમત્તં વિય નિસ્સન્દો, પટિસન્ધિસઙ્ખાતં સદિસફલં વિપાકો. અયં લોકો, પરલોકોતિ ચ કમ્મુના લદ્ધબ્બો વુત્તો ફલાભાવમેવ સન્ધાય પટિક્ખિપનતો. પચ્ચક્ખદિટ્ઠો હિ લોકો કથં તેન પટિક્ખિત્તો સિયા. ‘‘સબ્બે તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તી’’તિ ઇમિના કારણમાહ, યત્થ યત્થ ભવયોનિઆદીસુ ઠિતા ઇમે સત્તા, તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તિ, નિરુદયવિનાસવસેન વિનસ્સન્તીતિ અત્થો. તેસૂતિ માતાપિતૂસુ. ફલાભાવવસેનેવ વદતિ, ન માતાપિતૂનં, નાપિ તેસુ ઇદાનિ કરિયમાનસક્કારાસક્કારાનમભાવવસેન તેસં લોકે પચ્ચક્ખત્તા. પુબ્બુળસ્સ વિય ઇમેસં સત્તાનં ઉપ્પાદો નામ કેવલો, ન ચવિત્વા આગમનપુબ્બકો અત્થીતિ દસ્સનત્થં ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ચવિત્વા ઉપપજ્જનકા સત્તા નામ નત્થી’’તિ. સમણેન નામ યાથાવતો જાનન્તેન કસ્સચિ અકથેત્વા સઞ્ઞતેન ભવિતબ્બં, અઞ્ઞથા અહોપુરિસિકા નામ સિયા. કિઞ્હિ પરો પરસ્સ કરિસ્સતિ, તથા ચ અત્તનો સમ્પાદનસ્સ કસ્સચિ અવસ્સયો એવ ન સિયા તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જનતોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘યે ઇમઞ્ચ…પે… પવેદેન્તી’’તિ આહ. અયં અટ્ઠકથાવસેસકો અત્થો.

ચતૂસુ મહાભૂતેસુ નિયુત્તો ચાતુમહાભૂતિકો, અત્થમત્તતો પન દસ્સેતું ‘‘ચતુમહાભૂતમયો’’તિ વુત્તં. યથા હિ મત્તિકાય નિબ્બત્તં ભાજનં મત્તિકામયં, એવમયમ્પિ ચતૂહિ મહાભૂતેહિ નિબ્બત્તો ચતુમહાભૂતમયોતિ વુચ્ચતિ. અજ્ઝત્તિકપથવીધાતૂતિ સત્તસન્તાનગતા પથવીધાતુ. બાહિરપથવીધાતુન્તિ બહિદ્ધા મહાપથવિં, તેન પથવીયેવ કાયોતિ દસ્સેતિ. અનુગચ્છતીતિ અનુબન્ધતિ. ઉભયેનાપીતિ પદદ્વયેનપિ. ઉપેતિ ઉપગચ્છતીતિ બાહિરપથવિકાયતો તદેકદેસભૂતા પથવી આગન્ત્વા અજ્ઝત્તિકભાવપ્પત્તિ હુત્વા સત્તભાવેન સણ્ઠિતા, સા ચ મહાપથવી ઘટાદિગતપથવી વિય ઇદાનિ તમેવ બાહિરં પથવિકાયં સમુદાયભૂતં પુન ઉપેતિ ઉપગચ્છતિ, સબ્બસો તેન બાહિરપથવિકાયેન નિબ્બિસેસતં એકીભાવમેવ ગચ્છતીતિ અત્થો. આપાદીસુપિ એસેવ નયોતિ એત્થ પજ્જુન્નેન મહાસમુદ્દતો ગહિતઆપો વિય વસ્સોદકભાવેન પુનપિ મહાસમુદ્દં, સૂરિયરંસિતો ગહિતઇન્દગ્ગિસઙ્ખાતતેજો વિય પુનપિ સૂરિયરંસિં, મહાવાયુક્ખન્ધતો નિગ્ગતમહાવાતો વિય પુનપિ મહાવાયુક્ખન્ધં ઉપેતિ ઉપગચ્છતીતિ પરિકપ્પનામત્તેન દિટ્ઠિગતિકસ્સ અધિપ્પાયો.

મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનીતિ મનમેવ છટ્ઠં યેસં ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયાનં, તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ. આકાસં પક્ખન્દન્તિ તેસં વિસયભાવાતિ વદન્તિ. વિસયીગહણેન હિ વિસયાપિ ગહિતા એવ હોન્તિ. કથં ગણિતા મઞ્ચપઞ્ચમાતિ આહ ‘‘મઞ્ચો ચેવ…પે… અત્થો’’તિ. આળાહનં સુસાનન્તિ અત્થતો એકં. ગુણાગુણપદાનીતિ ગુણદોસકોટ્ઠાસાનિ. સરીરમેવ વા પદાનિ તંતંકિરિયાય પજ્જિતબ્બતો. પારાવતપક્ખિવણ્ણાનીતિ પારાવતસ્સ નામ પક્ખિનો વણ્ણાનિ. ‘‘પારાવતપક્ખવણ્ણાની’’તિ પાઠો, પારાવતસકુણસ્સ પત્તવણ્ણાનીતિ અત્થો. ભસ્મન્તાતિ છારિકાપરિયન્તા. તેનાહ ‘‘છારિકાવસાનમેવા’’તિ. આહુતિસદ્દેનેત્થ ‘‘દિન્નં યિટ્ઠં હુત’’ન્તિ વુત્તપ્પકારં દાનં સબ્બમ્પિ ગહિતન્તિ દસ્સેતિ ‘‘પાહુનકસક્કારાદિભેદં દિન્નદાન’’ન્તિ ઇમિના, વિરૂપેકસેસનિદ્દેસો વા એસ. અત્થોતિ અધિપ્પાયતો અત્થો સદ્દતો તસ્સ અનધિગમિતત્તા. એવમીદિસેસુ. દબ્બન્તિ મુય્હન્તીતિ દત્તૂ, બાલપુગ્ગલા, તેહિ દત્તૂહિ. કિં વુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘બાલા દેન્તી’’તિઆદિ. પાળિયં ‘‘લોકો અત્થી’’તિ મતિ યેસં તે અત્થિકા, ‘‘અત્થી’’તિ ચેદં નેપાતિકપદં, તેસં વાદો અત્થિકવાદો, તં અત્થિકવાદં.

તત્થાતિ તેસુ યથાવુત્તેસુ તીસુ મિચ્છાવાદીસુ. કમ્મં પટિબાહતિ અકિરિયવાદિભાવતો. વિપાકં પટિબાહતિ સબ્બેન સબ્બં આયતિં ઉપપત્તિયા પટિક્ખિપનતો. વિપાકન્તિ ચ આનિસંસનિસ્સન્દસદિસફલવસેન તિવિધમ્પિ વિપાકં. ઉભયં પટિબાહતિ સબ્બસો હેતુપટિસેધનેનેવ ફલસ્સાપિ પટિસેધિતત્તા. ઉભયન્તિ ચ કમ્મં વિપાકમ્પિ. સો હિ ‘‘અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ, વિસુજ્ઝન્તિ ચા’’તિ વદન્તો કમ્મસ્સ વિય વિપાકસ્સાપિ સંકિલેસવિસુદ્ધીનં પચ્ચયત્તાભાવજોતનતો તદુભયં પટિબાહતિ નામ. વિપાકો પટિબાહિતો હોતિ અસતિ કમ્મસ્મિં વિપાકાભાવતો. કમ્મં પટિબાહિતં હોતિ અસતિ વિપાકે કમ્મસ્સ નિરત્થકતાપત્તિતો. ઇતીતિ વુત્તત્થનિદસ્સનં. અત્થતોતિ સરૂપતો, વિસું વિસું તંતંદિટ્ઠિદીપકભાવેન પાળિયં આગતાપિ તદુભયપટિબાહકાવાતિ અત્થો. પચ્ચેકં તિવિધદિટ્ઠિકા એવ તે ઉભયપટિબાહકત્તા. ‘‘ઉભયપ્પટિબાહકા’’તિ હિ હેતુવચનં હેતુગબ્ભત્તા તસ્સ વિસેસનસ્સ. અહેતુકવાદા ચેવાતિઆદિ પટિઞ્ઞાવચનં તપ્ફલભાવેન નિચ્છિતત્તા. તસ્મા વિપાકપટિબાહકત્તા નત્થિકવાદા, કમ્મપટિબાહકત્તા અકિરિયવાદા, તદુભયપટિબાહકત્તા અહેતુકવાદાતિ યથાલાભં હેતુફલતાસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. યો હિ વિપાકપટિબાહનેન નત્થિકદિટ્ઠિકો ઉચ્છેદવાદી, સો અત્થતો કમ્મપટિબાહનેન અકિરિયદિટ્ઠિકો, ઉભયપટિબાહનેન અહેતુકદિટ્ઠિકો ચ હોતિ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો.

‘‘યે વા પના’’તિઆદિના તેસમનુદિટ્ઠિકાનં નિયામોક્કન્તિવિનિચ્છયો વુત્તો. તત્થ તેસન્તિ પૂરણાદીનં. સજ્ઝાયન્તીતિ તં દિટ્ઠિદીપકં ગન્થં યથા તથા તેહિ કતં ઉગ્ગહેત્વા પઠન્તિ. વીમંસન્તીતિ તસ્સ અત્થં વિચારેન્તિ. ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ વીમંસનાકારદસ્સનં. ‘‘કરોતો…પે… ઉચ્છિજ્જતી’’તિ એવં વીમંસન્તાનં તેસન્તિ સમ્બન્ધો. તસ્મિં આરમ્મણેતિ યથાપરિકપ્પિતે કમ્મફલાભાવાદિકે ‘‘કરોતો ન કરીયતિ પાપ’’ન્તિઆદિ નયપ્પવત્તાય મિચ્છાદસ્સનસઙ્ખાતાય લદ્ધિયા આરમ્મણે. મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતીતિ મિચ્છાસતિસઙ્ખાતા લદ્ધિસહગતા તણ્હા સન્તિટ્ઠતિ. ‘‘કરોતો ન કરીયતિ પાપ’’ન્તિઆદિવસેન હિ અનુસ્સવૂપલદ્ધે અત્થે તદાકારપરિવિતક્કનેહિ સવિગ્ગહે વિય સરૂપતો ચિત્તસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતે ચિરકાલપરિચયેન ‘‘એવમેત’’ન્તિ નિજ્ઝાનક્ખમભાવૂપગમને, નિજ્ઝાનક્ખન્તિયા ચ તથા તથા ગહિતે પુનપ્પુનં તથેવ આસેવન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ મિચ્છાવિતક્કેન સમાનીયમાના મિચ્છાવાયામુપત્થમ્ભિતા અતંસભાવમ્પિ ‘‘તંસભાવ’’ન્તિ ગણ્હન્તી મિચ્છાલદ્ધિસહગતા તણ્હા મુસા વિતથં સરણતો પવત્તનતો મિચ્છાસતીતિ વુચ્ચતિ. ચતુરઙ્ગુત્તરટીકાયમ્પિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૩૦) ચેસ અત્થો વુત્તોયેવ. મિચ્છાસઙ્કપ્પાદયો વિય હિ મિચ્છાસતિ નામ પાટિયેક્કો કોચિ ધમ્મો નત્થિ, તણ્હાસીસેન ગહિતાનં ચતુન્નમ્પિ અકુસલક્ખન્ધાનમેતં અધિવચનન્તિ મજ્ઝિમાગમટ્ઠકથાયમ્પિ સલ્લેખસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮૩) વુત્તં.

ચિત્તં એકગ્ગં હોતીતિ યથાસકં વિતક્કાદિપચ્ચયલાભેન તસ્મિં આરમ્મણે અવટ્ઠિતતાય અનેકગ્ગતં પહાય એકગ્ગં અપ્પિતં વિય હોતિ, ચિત્તસીસેન ચેત્થ મિચ્છાસમાધિ એવ વુત્તો. સો હિ પચ્ચયવિસેસેહિ લદ્ધભાવનાબલો ઈદિસે ઠાને સમાધાનપતિરૂપકકિચ્ચકરોયેવ હોતિ વાલવિજ્ઝનાદીસુ વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. જવનાનિ જવન્તીતિ અનેકક્ખત્તું તેનાકારેન પુબ્બભાગિયેસુ જવનવારેસુ પવત્તેસુ સન્નિટ્ઠાનભૂતે સબ્બપચ્છિમે જવનવારે સત્ત જવનાનિ જવન્તિ. ‘‘પઠમજવને સતેકિચ્છા હોન્તિ, તથા દુતિયાદીસૂ’’તિ ઇદં ધમ્મસભાવદસ્સનમેવ, ન પન તસ્મિં ખણે તેસં તિકિચ્છા કેનચિ સક્કા કાતુન્તિ દસ્સનં તેસ્વેવ ઠત્વા સત્તમજવનસ્સ અવસ્સમુપ્પજ્જમાનસ્સ નિવત્તિતું અસક્કુણેય્યત્તા, એવં લહુપરિવત્તે ચ ચિત્તવારે ઓવાદાનુસાસન વસેન તિકિચ્છાય અસમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘બુદ્ધાનમ્પિ અતેકિચ્છા અનિવત્તિનો’’તિ. અરિટ્ઠકણ્ટકસદિસાતિ અરિટ્ઠભિક્ખુકણ્ટકસામણેરસદિસા, તે વિય અતેકિચ્છા અનિવત્તિનો મિચ્છાદિટ્ઠિગતિકાયેવ જાતાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થાતિ તેસુ તીસુ મિચ્છાદસ્સનેસુ. કોચિ એકં દસ્સનં ઓક્કમતીતિ યસ્સ એકસ્મિંયેવ અભિનિવેસો, આસેવના ચ પવત્તા, સો એકમેવ દસ્સનં ઓક્કમતિ. કોચિ દ્વે, કોચિ તીણિપીતિ યસ્સ દ્વીસુ, તીસુપિ વા અભિનિવેસો, આસેવના ચ પવત્તા, સો દ્વે, તીણિપિ ઓક્કમતિ, એતેન પન વચનેન યા પુબ્બે ‘‘ઇતિ સબ્બેપેતે અત્થતો ઉભયપ્પટિબાહકા’’તિઆદિના ઉભયપ્પટિબાહકતામુખેન દીપિતા અત્થતો સિદ્ધા સબ્બદિટ્ઠિકતા, સા પુબ્બભાગિયા. યા પન મિચ્છત્તનિયામોક્કન્તિભૂતા, સા યથાસકં પચ્ચયસમુદાગમસિદ્ધિતો ભિન્નારમ્મણાનં વિય વિસેસાધિગમાનં એકજ્ઝં અનુપ્પત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞં અબ્બોકિણ્ણા એવાતિ દસ્સેતિ. ‘‘એકસ્મિં ઓક્કન્તેપી’’તિઆદિના તિસ્સન્નમ્પિ દિટ્ઠીનં સમાનસામત્થિયતં, સમાનફલતઞ્ચ વિભાવેતિ. સગ્ગાવરણાદિના હેતા સમાનસામત્થિયા ચેવ સમાનફલા ચ, તસ્મા તિસ્સોપિ ચેતા એકસ્સ ઉપ્પન્નાપિ અબ્બોકિણ્ણા એવ, એકાય વિપાકે દિન્ને ઇતરા તસ્સા અનુબલપ્પદાયિકાયોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘પત્તો સગ્ગમગ્ગાવરણઞ્ચેવા’’તિઆદિં વત્વા ‘‘અભબ્બો’’તિઆદિના તદેવત્થં આવિકરોતિ. મોક્ખમગ્ગાવરણન્તિ નિબ્બાનપથભૂતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ નિવારણં. પગેવાતિ પટિક્ખેપત્થે નિપાતો, મોક્ખસઙ્ખાતં પન નિબ્બાનં ગન્તું કા નામ કથાતિ અત્થો. અપિચ પગેવાતિ પા એવ, પઠમતરમેવ મોક્ખં ગન્તુમભબ્બો, મોક્ખગમનતોપિ દૂરતરમેવાતિ વુત્તં હોતિ. એવમઞ્ઞત્થાપિ યથારહં.

‘‘વટ્ટખાણુ નામેસ સત્તો’’તિ ઇદં વચનં નેય્યત્થમેવ, ન નીતત્થં. તથા હિ વુત્તં પપઞ્ચસૂદનિયં નામ મજ્ઝિમાગમટ્ઠકથાયં ‘‘કિં પનેસ એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિયતો હોતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞસ્મિમ્પીતિ? એકસ્મિંયેવ નિયતો, આસેવનવસેન પન ભવન્તરેપિ તં તં દિટ્ઠિં રોચેતિયેવા’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૦૩). અકુસલઞ્હિ નામેતં અબલં દુબ્બલં, ન કુસલં વિય સબલં મહાબલં, તસ્મા ‘‘એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિયતો’’તિ તત્થ વુત્તં. અઞ્ઞથા સમ્મત્તનિયામો વિય મિચ્છત્તનિયામોપિ અચ્ચન્તિકો સિયા, ન ચ અચ્ચન્તિકો. યદેવં વટ્ટખાણુજોતના કથં યુજ્જેય્યાતિ આહ ‘‘આસેવનવસેના’’તિઆદિ, તસ્મા યથા સત્તઙ્ગુત્તરપાળિયં ‘‘સકિં નિમુગ્ગોપિ નિમુગ્ગો એવ બાલો’’તિ [અ. નિ. ૭.૧૫ (અત્થતો સમાનં)] વુત્તં, એવં વટ્ટખાણુજોતનાપિ વુત્તા. યાદિસે હિ પચ્ચયે પટિચ્ચ અયં તં તં દસ્સનં ઓક્કન્તો, પુન કદાચિ તપ્પટિપક્ખે પચ્ચયે પટિચ્ચ તતો સીસુક્ખિપનમસ્સ ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. તસ્મા તત્થ, (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૦૨) ઇધ ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘એવરૂપસ્સ હિ યેભુય્યેન ભવતો વુટ્ઠાનં નામ નત્થી’’તિ યેભુય્યગ્ગહણં કતં, ઇતિ આસેવનવસેન ભવન્તરેપિ તંતંદિટ્ઠિયા રોચનતો યેભુય્યેનસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થીતિ કત્વા વટ્ટખાણુકો નામેસ જાતો, ન પન મિચ્છત્તનિયામસ્સ અચ્ચન્તિકતાયાતિ નીહરિત્વા ઞાતબ્બત્થતાય નેય્યત્થમિદં, ન નીતત્થન્તિ વેદિતબ્બં. યં સન્ધાય અભિધમ્મેપિ ‘‘અરહા, યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં ન પટિલભિસ્સન્તિ, તે રૂપક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનન્તિ, વેદનાક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનિસ્સન્તી’’તિઆદિ (યમ. ૧.ખન્ધયમક ૨૧૦) વુત્તં. પથવિગોપકોતિ યથાવુત્તકારણેન પથવિપાલકો. તદત્થં સમત્થેતું ‘‘યેભુય્યેના’’તિઆદિ વુત્તં.

એવં મિચ્છાદિટ્ઠિયા પરમસાવજ્જાનુસારેન સોતૂનં સતિમુપ્પાદેન્તો ‘‘તસ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા એવં સંસારખાણુભાવસ્સાપિ પચ્ચયો અપણ્ણકજાતો, તસ્મા પરિવજ્જેય્યાતિ સમ્બન્ધો. અકલ્યાણજનન્તિ કલ્યાણધમ્મવિરહિતજનં અસાધુજનં. આસીવિસન્તિ આસુમાગતહલાહલં. ભૂતિકામોતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થાનં વસેન અત્તનો ગુણેહિ વુડ્ઢિકામો. વિચક્ખણોતિ પઞ્ઞાચક્ખુના વિવિધત્થસ્સ પસ્સકો, ધીરોતિ અત્થો.

પકુધકચ્ચાયનવાદવણ્ણના

૧૭૪. ‘‘અકટા’’તિ એત્થ ત-કારસ્સ ટ-કારાદેસોતિ આહ ‘‘અકતા’’તિ, સમેન, વિસમેન વા કેનચિપિ હેતુના અકતા, ન વિહિતાતિ અત્થો. તથા અકટવિધાતિ એત્થાપિ. નત્થિ કતવિધો કરણવિધિ એતેસન્તિ અકટવિધા. પદદ્વયેનાપિ લોકે કેનચિ હેતુપચ્ચયેન નેસં અનિબ્બત્તભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘એવં કરોહી’’તિઆદિ. ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતાતિ કસ્સચિ ઇદ્ધિમતો ચેતોવસિપ્પત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ, દેવસ્સ, ઇસ્સરાદિનો ચ ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતા. અનિમ્માપિતાતિ કસ્સચિ અનિમ્માપિતા. કામં સદ્દતો યુત્તં, અત્થતો ચ પુરિમેન સમાનં, તથાપિ પાળિયમટ્ઠકથાયઞ્ચ અનાગતમેવ અગહેતબ્બભાવે કારણન્તિ દસ્સેતિ ‘‘તં નેવ પાળિય’’ન્તિઆદિના.

બ્રહ્મજાલસુત્તસંવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦) વુત્તત્થમેવ. ઇદમેત્થ યોજનામત્તં – વઞ્ઝાતિ હિ વઞ્ઝપસુવઞ્ઝતાલાદયો વિય અફલા કસ્સચિ અજનકા, તેન પથવિકાયાદીનં રૂપાદિજનકભાવં પટિક્ખિપતિ. રૂપસદ્દાદયો હિ પથવિકાયાદીહિ અપ્પટિબદ્ધવુત્તિકાતિ તસ્સ લદ્ધિ. પબ્બતસ્સ કૂટમિવ ઠિતાતિ કૂટટ્ઠા, યથા પબ્બતકૂટં કેનચિ અનિબ્બત્તિતં કસ્સચિ ચ અનિબ્બત્તકં, એવમેતેપિ સત્તકાયાતિ અધિપ્પાયો. યમિદં ‘‘બીજતો અઙ્કુરાદિ જાયતી’’તિ વુચ્ચતિ, તં વિજ્જમાનમેવ તતો નિક્ખમતિ, ન અવિજ્જમાનં, ઇતરથા અઞ્ઞતોપિ અઞ્ઞસ્સ ઉપલદ્ધિ સિયા, એવમેતેપિ સત્તકાયા, તસ્મા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતાતિ. ઠિતત્તાતિ નિબ્બિકારભાવેન સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા. ન ચલન્તીતિ ન વિકારમાપજ્જન્તિ. વિકારાભાવતો હિ તેસં સત્તન્નં કાયાનં એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતતા, અનિઞ્જનઞ્ચ અત્તનો પકતિયા અવટ્ઠાનમેવ. તેનાહ ‘‘ન વિપરિણમન્તી’’તિ. પકતિન્તિ સભાવં. અવિપરિણામધમ્મત્તા એવ ન અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપહનન્તિ. સતિ હિ વિકારમાપાદેતબ્બભાવે ઉપઘાતકતા સિયા, તથા અનુગ્ગહેતબ્બભાવે સતિ અનુગ્ગાહકતાપીતિ તદભાવં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘નાલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પથવીયેવ કાયેકદેસત્તા પથવિકાયો યથા ‘‘સમુદ્દો દિટ્ઠો’’તિ, પથવિસમૂહો વા કાયસદ્દસ્સ સમૂહવાચકત્તા યથા ‘‘હત્થિકાયો’’તિ. જીવસત્તમાનં કાયાનં નિચ્ચતાય નિબ્બિકારભાવતો ન હન્તબ્બતા, ન ઘાતેતબ્બતા ચ, તસ્મા નેવ કોચિ હન્તા, ઘાતેતા વા અત્થીતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘સત્તન્નં ત્વેવ કાયાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યદિ કોચિ હન્તા નત્થિ, કથં તેસં સત્થપ્પહારોતિ તત્થ ચોદનાયાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. તત્થ સત્તન્નં ત્વેવાતિ સત્તન્નમેવ. ઇતિસદ્દો હેત્થ નિપાતમત્તં. પહતન્તિ પહરિતં. એકતોધારાદિકં સત્થં. અન્તરેનેવ પવિસતિ, ન તેસુ. ઇદં વુત્તં હોતિ – કેવલં ‘‘અહં ઇમં જીવિતા વોરોપેમી’’તિ તેસં તથા સઞ્ઞામત્તમેવ, હનનઘાતનાદિ પન પરમત્થતો નત્થેવ કાયાનં અવિકોપનીયભાવતોતિ.