૩. અમ્બટ્ઠસુત્તવણ્ણના

અદ્ધાનગમનવણ્ણના

૨૫૪. એવં સામઞ્ઞફલસુત્તં સંવણ્ણેત્વા ઇદાનિ અમ્બટ્ઠસુત્તં સંવણ્ણેન્તો યથાનુપુબ્બં સંવણ્ણોકાસસ્સ પત્તભાવં વિભાવેતું, સામઞ્ઞફલસુત્તસ્સાનન્તરં સઙ્ગીતસ્સ સુત્તસ્સ અમ્બટ્ઠસુત્તભાવં પકાસેતું ‘‘એવં મે સુતં…પે… કોસલેસૂતિ અમ્બટ્ઠસુત્ત’’ન્તિ આહ. એવમીદિસેસુ. ઇતિસદ્દો ચેત્થ આદિઅત્થો, પદત્થવિપલ્લાસજોતકો પન ઇતિસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો, આદિસદ્દલોપો વા એસ, ઉપલક્ખણનિદ્દેસો વા. અપુબ્બપદવણ્ણના નામ હેટ્ઠા અગ્ગહિતતાય અપુબ્બસ્સ પદસ્સ અત્થવિભજના. ‘‘હિત્વા પુનપ્પુનાગત-મત્થં અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા) હિ વુત્તં, ‘‘અનુપુબ્બપદવણ્ણના’’તિ કત્થચિ પાઠો, સો અયુત્તોવ ટીકાય અનુદ્ધટત્તા, તથા અસંવણ્ણિતત્તા ચ.

‘‘રાજકુમારા ગોત્તવસેન કોસલા નામા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૪) આચરિયેન વુત્તં. અક્ખરચિન્તકા પન વદન્તિ ‘‘કોસં લન્તિ ગણ્હન્તિ, કુસલં વા પુચ્છન્તીતિ કોસલા’’તિ. જનપદિનોતિ જનપદવન્તો, જનપદસ્સ વા ઇસ્સરા. ‘‘કોસલા નામ રાજકુમારા’’તિ વુત્તેયેવ સિદ્ધેપિ ‘‘જનપદિનો’’તિ વચનં સન્તેસુપિ અઞ્ઞેસુ તંતંનામપઞ્ઞાતેસુ તત્થ નિવસન્તેસુ જનપદિભાવતો તેસમેવ નિવસનમુપાદાય જનપદસ્સાયં સમઞ્ઞાતિ દસ્સનત્થં. ‘‘તેસં નિવાસો’’તિ ઇમિના ‘‘કોસલાનં નિવાસા કોસલા’’તિ તદ્ધિતં દસ્સેતિ. ‘‘એકોપિ જનપદો’’તિ ઇમિના પન સદ્દતોયેવેતં પુથુવચનં, અત્થતો પનેસ એકો એવાતિ વિભાવેતિ. અપિ-સદ્દો ચેત્થ અનુગ્ગહે, તેન કામં એકોયેવેસ જનપદો, તથાપિ ઇમિના કારણેન પુથુવચનમુપપન્નન્તિ અનુગ્ગણ્હાતિ. યદિ એકોવ જનપદો, કથં તત્થ બહુવચનન્તિ આહ ‘‘રુળ્હિસદ્દેના’’તિઆદિ, રુળ્હિસદ્દત્તા બહુવચનમુપપન્નન્તિ વુત્તં હોતિ. નિસ્સિતેસુ પયુત્તસ્સ પુથુવચનસ્સ, પુથુભાવસ્સ વા નિસ્સયે અભિનિરોપના ઇધ રુળ્હિ, તેન વુત્તં આચરિયેન ઇધ ચેવ અઞ્ઞત્થ ચ મજ્ઝિમાગમટીકાદીસુ ‘‘અક્ખરચિન્તકા હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યુત્તે વિય ઈદિસલિઙ્ગવચનાનિ ઇચ્છન્તિ, અયમેત્થ રુળ્હિ યથા ‘અઞ્ઞત્થાપિ કુરૂસુ વિહરતિ, અઙ્ગેસુ વિહરતી’તિ ચા’’તિ. કેચિ પન કોસલનામાભિનિરોપનમિચ્છન્તિ, અયુત્તમેતં પુથુવચનસ્સ અપ્પયુજ્જિતબ્બત્તા. નામાભિનિરોપનાય હિ એકવચનમ્પિ ભવતિ યથા ‘‘સીહો ગાયતી’’તિ. તબ્બિસેસિતેપિ જનપદસદ્દે જાતિસદ્દત્તા એકવચનમેવ. તેનાહ ‘‘તસ્મિં કોસલેસુ જનપદે’’તિ, કોસલનામકે તસ્મિં જનપદેતિ અત્થો. અભૂતતો હિ વોહારમત્તં રુળ્હિ, ભૂતતોયેવ અત્થો વિનિચ્છિનિતબ્બો. યથા હિ –

‘‘સન્તિ પુત્તા વિદેહાનં, દીઘાવુ રટ્ઠવડ્ઢનો;

તે રજ્જં કારયિસ્સન્તિ, મિથિલાયં પજાપતી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૨૭૬) આદીસુ –

તંપુત્તસઙ્ખાતસ્સ એકત્થસ્સ રુળ્હિવસેન ‘‘પુત્તા’’તિ બહુવચનપયોગો, તથા ઇધાપિ તન્નિવાસસઙ્ખાતસ્સ એકત્થસ્સ રુળ્હિવસેન ‘‘કોસલેસૂ’’તિ બહુવચનપયોગો હોતિ. યથા ચ ‘‘પાણં ન હઞ્ઞે, ન ચ’દિન્નમાદિયે’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૪૨, ૪૩, ૪૫) જાતિવસેન બહ્વત્થાનમેકવચનપયોગો, તથા ઇધાપિ જાતિવસેન અવયવપ્પભેદેન બહ્વત્થસ્સ ‘‘જનપદે’’તિ એકવચનપયોગો હોતિ. વુત્તઞ્ચ આચરિયેન મજ્ઝિમાગમટીકાયં ‘‘તબ્બિસેસનેપિ જનપદસદ્દે જાતિસદ્દે એકવચનમેવ. તેનાહ ‘તસ્મિં અઙ્ગેસુ જનપદે’તિ’’.

એવં રુળ્હિવસેન બહુમ્હિ વિય વત્તબ્બે બહુવચનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ બહ્વત્થવસેન બહુમ્પિ એવ વત્તબ્બે બહુવચનં દસ્સેન્તો ‘‘પોરાણા પનાહૂ’’તિઆદિમાહ. પન-સદ્દો ચેત્થ વિસેસત્થજોતનો, તેન પુથુઅત્થવિસયતાય એવેતં પુથુવચનં, ન રુળ્હિવસેનાતિ વક્ખમાનં વિસેસં જોતેતિ. સો હિ પદેસો તિયોજનસતપરિમાણતાય બહુપ્પભેદોતિ, ઇમસ્મિં પન નયે તેસુ કોસલેસુ જનપદેસૂતિ અત્થો વેદિતબ્બો. મહાપનાદન્તિ મહાપનાદજાતક (જા. ૧.૩.૪૦, ૪૧, ૪૨) સુરુચિજાતકેસુ (જા. ૧.૧૪.૧૦૨ આદયો) આગતં સુરુચિનો નામ વિદેહરઞ્ઞો પુત્તં મહાપનાદનામકં રાજકુમારં. નાનાનાટકાનીતિ ભણ્ડુકણ્ડપણ્ડુકણ્ડપમુખાનિ છસતસહસ્સાનિ નાનાવિધનાટકાનિ, કત્થચિ પન આદિસદ્દોપિ દિટ્ઠો, સો જાતકટ્ઠકથાયં ન દિસ્સતિ, યદિ ચ દિસ્સતિ, તેન નટલઙ્ઘકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સિતમત્તમ્પીતિ મિહિતમત્તમ્પિ. તસ્સ કિર દિબ્બનાટકાનં અનન્તરભવેયેવ દિટ્ઠત્તા મનુસ્સનાટકાનં નચ્ચં અમનુઞ્ઞં અહોસિ. નઙ્ગલાનિપિ છડ્ડેત્વાતિ કસિકમ્મપ્પહાનવસેન નઙ્ગલાનિ પહાય, નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં. ન હિ કેવલં કસ્સકા એવ, અથ ખો અઞ્ઞેપિ ઉભયરટ્ઠવાસિનો મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો કિચ્ચં પહાય તસ્મિં મઙ્ગલટ્ઠાને સન્નિપતિંસુ. તદા કિર મહાપનાદકુમારસ્સ પાસાદમઙ્ગલં, છત્તમઙ્ગલં, આવાહમઙ્ગલન્તિ તીણિ મઙ્ગલાનિ એકતો અકંસુ, કાસિવિદેહરટ્ઠવાસિનોપિ તત્થ સન્નિપતિત્વા અતિરેકસત્તવસ્સાનિ છણમનુભવિંસૂતિ, અધુના પન ‘‘નઙ્ગલાદીની’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો ન પોરાણપાઠો ટીકાયમનુદ્ધટત્તા.

મહાજનકાયે સન્નિપતિતેતિ કેચિ ‘‘પહંસનવિધિં દસ્સેત્વા રાજકુમારં હાસાપેસ્સામા’’તિ, કેચિ ‘‘તં કીળનં પસ્સિસ્સામા’’તિ એવં મહાજનસમૂહે સન્નિપતિતે. અતુલમ્બાભિરુહનદારુચિતકપવેસનાદિ નાનાકીળાયો દસ્સેત્વા. સક્કપેસિતો કિર દિબ્બનાટકો રાજઙ્ગણે આકાસે ઠત્વા ઉપડ્ઢભાગં નામ દસ્સેતિ, એકોવ હત્થો, એકો પાદો, એકં અક્ખિ, એકા દાઠા નચ્ચતિ ચલતિ, ઉપડ્ઢં ફન્દતિ, સેસં નિચ્ચલમહોસિ, તં દિસ્વા મહાપનાદો થોકં હસિતમકાસિ, ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘સો દિબ્બનાટકં દસ્સેત્વા હસાપેસી’’તિ વુત્તં. સુહજ્જા નામ વિસ્સાસિકા ‘‘સુટ્ઠુ હદયમેતેસ’’ન્તિ કત્વા. આદિસદ્દેન ઞાતકપરિજનાદીનં સઙ્ગહો. તસ્માતિ તથા વચનતો. તં કુસલન્તિ વચનં ઉપાદાયાતિ એત્થ ‘‘કચ્ચિ કુસલં? આમ કુસલ’’ન્તિ વચનપટિવચનવસેન પવત્તકુસલવાદિતાય તે મનુસ્સા આદિતો ‘‘કુસલા’’તિ સમઞ્ઞં લભિંસુ, તેસં કુસલાનં ઇસ્સરાતિ રાજકુમારા કોસલા નામ જાતા, તેસં નિવાસટ્ઠાનતાય પન પદેસો કોસલાતિ પુબ્બે વુત્તનયમેવ. તેનાહ ‘‘સો પદેસો કોસલાતિ વુચ્ચતી’’તિ. એવં મજ્ઝિમાગમટીકાયં આચરિયેનેવ વુત્તં. તત્રાયમધિપ્પાયો સિયા – ‘‘સો પદેસો કોસલાતિ વુચ્ચતી’’તિ સઞ્ઞીસઞ્ઞા યથાક્કમં એકવચનબહુવચનવસેન વુત્તત્તા પુરિમનયે વિય ઇધાપિ રુળ્હિવસેનેવ બહુવચનં હોતિ. રાજકુમારાનં નામલાભહેતુમત્તઞ્હેત્થ વિસેસોતિ. ઇધ પન આચરિયેન એવં વુત્તં સો પદેસોતિ પદેસસામઞ્ઞતો વુત્તં, વચનવિપલ્લાસેન વા, તે પદેસાતિ અત્થો. કોસલાતિ વુચ્ચતિ કુસલા એવ કોસલાતિ કત્વા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૪) તત્રાયમધિપ્પાયો સિયા – સો પદેસોતિ જાતિસદ્દવસેન, વચનવિપલ્લાસેન વા વુત્તત્તા પુથુઅત્થવિસયતાય એવ બહુવચનં હોતિ. પદેસસ્સ નામલાભહેતુ હેત્થ વિસેસોતિ. ‘‘કુસલ’’ન્તિ હિ વચનમુપાદાય રુળ્હિનામવસેન વુત્તનયેન કોસલા યથા ‘‘યેવાપનકં, નતુમ્હાકવગ્ગો’’તિ. અપિચ વચનપટિવચનવસેન ‘‘કુસલ’’ન્તિ વદન્તિ એત્થાતિ કોસલા. વિચિત્રા હિ તદ્ધિતવુત્તીતિ. કુસલન્તિ ચ આરોગ્યં ‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલં, કચ્ચિ ભોતો અનામય’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૧૪૫; જા. ૨.૨૦.૧૨૯) વિય, કચ્ચિ તુમ્હાકં આરોગ્યં હોતીતિ અત્થો, છેકં વા ‘‘કુસલા નચ્ચગીતસ્સ, સિક્ખિતા ચાતુરિત્થિયો’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૯૪) વિય, કચ્ચિ તેસં નાટકાનં છેકતા હોતીતિ અત્થો.

ચરણં ચારિકા, ચરણં વા ચારો, સો એવ ચારિકા, તયિદં મગ્ગગમનમેવ ઇધાધિપ્પેતં, ન ચુણ્ણિકગમનમત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘અદ્ધાનગમન’’ન્તિ વુત્તં, ભાવનપુંસકઞ્ચેતં, અદ્ધાનગમનસઙ્ખાતાય ચારિકાય ચરમાનોતિ વુત્તં હોતિ, અભેદેપિ વા ભેદવોહારેન વુત્તં યથા ‘‘દિવાવિહારં નિસીદી’’તિ, (મ. નિ. ૧.૨૫૬) અદ્ધાનગમનસઙ્ખાતં ચારિકં ચરમાનો, ચરણં કરોન્તોતિ અત્થો. સબ્બત્થકો હિ કરભૂધાતૂનમત્થોતિ. ‘‘અદ્ધાનમગ્ગ’’ન્તિપિ કત્થચિ પાઠો, સો ન સુન્દરો. ન હિ ચારિકાસદ્દો મગ્ગવાચકોતિ. ઇદાનિ તં વિભાગેન દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતં નિયમેન્તો ‘‘ચારિકા ચ નામેસા’’તિઆદિમાહ. સાવકાનમ્પિ રુળ્હિવસેન ચારિકાય સમ્ભવતો તતો વિસેસેતિ ‘‘ભગવતો’’તિ ઇમિના. તથા હિ મજ્ઝિમાગમટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘ચારિકં ચરમાનોતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ અયં ચારિકા નામ મહાજનસઙ્ગહત્થં બુદ્ધાનંયેવ લબ્ભતિ, બુદ્ધે ઉપાદાય પન રુળ્હિસદ્દેન સાવકાનમ્પિ વુચ્ચતિ કિલઞ્જાદીહિ કતબીજનીપિ તાલવણ્ટં વિયા’’તિ. દૂરેપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન, અપિ-સદ્દેન વા નાતિદૂરેપીતિ સમ્પિણ્ડનં તત્થાપિ ચારિકાસમ્ભવતો. બોધનેય્યપુગ્ગલન્તિ ચતુસચ્ચપટિવેધવસેન બોધનારહપુગ્ગલં. સહસા ગમનન્તિ સીઘગમનં. ‘‘મહાકસ્સપસ્સ પચ્ચુગ્ગમનાદીસૂ’’તિ વુત્તમેવ સરૂપતો દસ્સેતિ ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિના. પચ્ચુગ્ગચ્છન્તોતિ પટિમુખં ગચ્છન્તો, પચ્ચુટ્ઠહન્તોતિ અત્થો. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘તિંસયોજન’’ન્તિ પદમનુકડ્ઢતિ. પક્કુસાતિ નામ ગન્ધારરાજા. મહાકપ્પિનો નામ કુક્કુટવતીરાજા. ધનિયો નામ કોરણ્ડસેટ્ઠિપુત્તો ગોપો.

એવં ધમ્મગરુતાકિત્તનમુખેન મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદીનિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૫૪) એકદેસેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ વનવાસિતિસ્સસામણેરસ્સ વત્થું વિત્થારેત્વા ચારિકં દસ્સેતું ‘‘એકદિવસ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. કો પનેસ તિસ્સસામણેરો નામ? સાવત્થિયં ધમ્મસેનાપતિનો ઉપટ્ઠાકકુલે જાતો મહાપુઞ્ઞો ‘‘પિણ્ડપાતદાયકતિસ્સો, કમ્બલદાયકતિસ્સો’’તિ ચ પુબ્બે લદ્ધનામો પચ્છા ‘‘વનવાસિતિસ્સો’’તિ પાકટો ખીણાસવસામણેરો. વિત્થારો ધમ્મપદે (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૭૪ વનવાસીતિસ્સસામણેરવત્થુ). આકાસગામીહિ સદ્ધિં આકાસેનેવ ગન્તુકામો ભગવા ‘‘છળભિઞ્ઞાનં આરોચેહી’’તિ અવોચ. તસ્સાતિ તિસ્સસામણેરસ્સ. તન્તિ ભગવન્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન ચીવરં પારુપન્તં. નો થેરો નો ઓરમત્તકો વતાતિ સમ્બન્ધો, ગુણેન લામકપ્પમાણિકો નો હોતીતિ અત્થો.

અત્તનો પત્તાસનેતિ ભિક્ખૂનં આસનપરિયન્તે. તેસં ગામિકાનં દાનપટિસંયુત્તં મઙ્ગલં વત્વા. કસ્મા પન સદેવકસ્સ લોકસ્સ મગ્ગદેસકોપિ સમાનો ભગવા એવમાહાતિ ચોદનં સોધેતું ‘‘ભગવા કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. મગ્ગદેસકોતિ નિબ્બાનમગ્ગસ્સ, સુગતિમગ્ગસ્સ વા દેસકો.

તાયાતિ અરઞ્ઞસઞ્ઞાય. સઙ્ઘકમ્મવસેન સિજ્ઝમાનાપિ ઉપસમ્પદા સત્થુ આણાવસેન સિજ્ઝનતો ‘‘બુદ્ધદાયજ્જં તે દસ્સામી’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સસ્સેવ તસ્સ ઉપસમ્પદં અનુજાનન્તો સત્થા ‘બુદ્ધદાયજ્જં તે દસ્સામી’તિ અવોચા’’તિ વદન્તિ. ધમ્મસેનાપતિના ઉપજ્ઝાયેન ઉપસમ્પાદેત્વા, તતોયેવેસ ધમ્મસેનાપતિનો સદ્ધિવિહારિકોતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તો. ધમ્મપદટ્ઠકથાયં પન ધમ્મસેનાપતિઆદિથેરાનં ચત્તાલીસભિક્ખુસહસ્સપરિવારાનં અત્તનો અત્તનો પરિવારેહિ સદ્ધિં પચ્ચેકં ગમનં, ભગવતો ચ એકકસ્સેવ ગમનં ખુદ્દકભાણકાનં મતેન વુત્તં, ઇધ, પન મજ્ઝિમાગમટ્ઠકથાયઞ્ચ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૬૫) અઞ્ઞથા ગમનં દીઘભાણકમજ્ઝિમભાણકાનં મતેનાતિ દટ્ઠબ્બં. અયન્તિ મહાકસ્સપાદીનમત્થાય ચારિકા. યં પન અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ ભગવતો ગમનં, અયં અતુરિતચારિકા નામાતિ સમ્બન્ધો.

ઇમં પન ચારિકન્તિ અતુરિતચારિકં. મહામણ્ડલન્તિ મજ્ઝિમદેસપરિયાપન્નેનેવ બાહિરિમેન પમાણેન પરિચ્છિન્નત્તા મહન્તતરં મણ્ડલં. મજ્ઝિમમણ્ડલન્તિ ઇતરેસં ઉભિન્નં વેમજ્ઝે પવત્તં મણ્ડલં. અન્તોમણ્ડલન્તિ ઇતરેહિ ખુદ્દકં મણ્ડલં, ઇતરેસં વા અન્તોગધત્તા અન્તિમં મણ્ડલં, અબ્ભન્તરિમં મણ્ડલન્તિ વુત્તં હોતિ. કિં પનિમેસં પમાણન્તિ આહ ‘‘કત્થા’’તિઆદિ. તત્થ નવયોજનસતિકતા મજ્ઝિમદેસપરિયાપન્નવસેનેવ ગહેતબ્બા તતો પરં અતુરિતચારિકાય અગમનતો. તદુત્તરિ હિ તુરિતચારિકાય એવ તથાગતો ગચ્છતિ, ન અતુરિતચારિકાય. પવારેત્વાવ ચારિકાચરણં બુદ્ધાચિણ્ણન્તિ વુત્તં ‘‘મહાપવારણાય પવારેત્વા’’તિઆદિ. પાટિપદદિવસેતિ પઠમકત્તિકપુણ્ણમિયા અનન્તરે પાટિપદવસે. સમન્તાતિ ગતગતટ્ઠાનસ્સ ચતૂસુ પસ્સેસુ સમન્તતો. મહાજનકાયસ્સ સન્નિપતનતો પુરિમં પુરિમં આગતા નિમન્તેતું લભન્તિ. તથા સન્નિપતનમેવ દસ્સેતું ‘‘ઇતરેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. સમથવિપસ્સના તરુણા હોન્તીતિ એત્થ સમથસ્સ તરુણભાવો ઉપચારસમાધિવસેન, વિપસ્સનાય પન સઙ્ખારપરિચ્છેદઞાણં, કઙ્ખાવિતરણઞાણં, સમ્મસનઞાણં, મગ્ગામગ્ગઞાણન્તિ ચતુન્નં ઞાણાનં વસેન વેદિતબ્બો. તરુણવિપસ્સનાતિ હિ તેસં ચતુન્નં ઞાણાનમધિવચનં. પવારણાસઙ્ગહં દત્વાતિ અનુમતિદાનવસેન દત્વા. કત્તિકપુણ્ણમાયન્તિ પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમિયં. ‘‘મિગસિરસ્સ પઠમપાટિપદદિવસે’’તિ ઇદં મજ્ઝિમદેસવોહારવસેન મિગસિરમાસસ્સ પઠમં પાટિપદદિવસં સન્ધાય વુત્તં, એતરહિ પવત્તવોહારવસેન પન પચ્છિમકત્તિકમાસસ્સ કાળપક્ખપાટિપદદિવસો વેદિતબ્બો.

અઞ્ઞેનપિ કારણેનાતિ ભિક્ખૂનં સમથવિપસ્સનાતરુણભાવતો અઞ્ઞેનપિ મજ્ઝિમમણ્ડલે વેનેય્યાનં ઞાણપરિપાકાદિકારણેન. ચતુમાસન્તિ આસળ્હીપુણ્ણમિયા પાટિપદતો યાવ પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમી, તાવ ચતુમાસં. ‘‘સમન્તા યોજનસત’’ન્તિઆદિના વુત્તનયેનેવ. વસનં વસ્સં, વસનકિરિયા, વુત્થં વસિતં વસ્સમસ્સાતિ વુત્થવસ્સો, તસ્સ. તથાગતેન વિનેતબ્બત્તા ‘‘ભગવતો વેનેય્યસત્તા’’તિ સામિનિદ્દેસો વુત્તો, કત્તુનિદ્દેસો વા એસ. વેનેય્યસત્તાતિ ચ ચરિતાનુરૂપં વિનેતબ્બસત્તા. ઇન્દ્રિયપરિપાકં આગમયમાનોતિ સદ્ધાદિઇન્દ્રિયાનં વિમુત્તિપરિપાચનભાવેન પરિપક્કં પટિમાનેન્તો. ફુસ્સમાઘફગ્ગુણચિત્તમાસાનં અઞ્ઞતરમાસસ્સ પઠમદિવસે નિક્ખમનતો માસનિયમો એત્થ ન કતોતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘એકમાસં વા દ્વિતિચતુમાસં વા તત્થેવ વસિત્વા’’તિ. તત્થેવાતિ વસ્સૂપગમનટ્ઠાને એવ. ‘‘સત્તહિ વા’’તિઆદિ ‘‘એકમાસં વા’’તિઆદિના યથાક્કમં યોજેતબ્બં – યદિ અપરમ્પિ એકમાસં તત્થેવ વસતિ, સત્તહિ માસેહિ ચારિકં પરિયોસાપેતિ. યદિ દ્વિમાસં છહિ, યદિ તિમાસં પઞ્ચહિ, યદિ ચતુમાસં તત્થેવ વસતિ, ચતૂહિ માસેહિ ચારિકં પરિયોસાપેતીતિ. કસ્મા પન ચારિકાગમનન્તિ આસઙ્કાનિવત્તનત્થં ‘‘ઇતી’’તિઆદિ વુત્તં. અતિરેકં જરાદુબ્બલો બાળ્હજિણ્ણો. તે કદા પસ્સિસ્સન્તિ, ન પસ્સિસ્સન્તિ એવ. લોકાનુકમ્પકાયાતિ લોકાનુકમ્પકાય એવ. તેન વુત્તં ‘‘ન ચીવરાદિહેતૂ’’તિ.

જઙ્ઘવિહારવસેનાતિ જઙ્ઘાહિ વિચરણવસેન, જઙ્ઘાહિ વિચરિત્વા તત્થ તત્થ કતિપાહં નિવસનવસેન વા. સબ્બિરિયાપથસાધારણઞ્હિ વિહારવચનં. સરીરફાસુકત્થાયાતિ એકસ્મિંયેવ ઠાને નિબદ્ધવાસવસેન ઉસ્સન્નધાતુકસ્સ સરીરસ્સ વિચરણેન ફાસુભાવત્થાય. અટ્ઠુપ્પત્તિકાલાભિકઙ્ખનત્થાયાતિ અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્ત (અ. નિ. ૭.૭૨) મઘદેવજાતકાદિ (જા. ૧.૧.૯) દેસનાનં વિય ધમ્મદેસનાય અભિકઙ્ખિતબ્બઅટ્ઠુપ્પત્તિકાલત્થાય, અટ્ઠુપ્પત્તિકાલસ્સ વા અભિકઙ્ખનત્થાય, અટ્ઠુપ્પત્તિકાલે ધમ્મદેસનત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનત્થાયાતિ સુરાપાનસિક્ખાપદાદિ (પાચિ. ૩૨૭, ૩૨૮, ૩૨૯) પઞ્ઞાપને વિય સિક્ખાપદાનં પઞ્ઞાપનત્થાય. બોધનત્થાયાતિ અઙ્ગુલિમાલાદયો (મ. નિ. ૨.૩૪૭) વિય બોધનેય્યસત્તે ચતુસચ્ચબોધનત્થાય. મહતાતિ મહતિયા. કઞ્ચિ, કતિપયે વા પુગ્ગલે ઉદ્દિસ્સ ચારિકા નિબદ્ધચારિકા. તદઞ્ઞા સમ્બહુલે ઉદ્દિસ્સ ગામનિગમનગરપટિપાટિયા ચારિકા અનિબદ્ધચારિકા. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. યં ચરતીતિ કિરિયાપરામસનં.

‘‘એસા ઇધ અધિપ્પેતા’’તિ વુત્તમેવ વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘તદા કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. દસસહસ્સિલોકધાતુયાતિ જાતિક્ખેત્તભૂતં દસસહસ્સચક્કવાળં સન્ધાય વુત્તં. કસ્માતિ ચે? તત્થેવ ભબ્બસત્તાનં સમ્ભવતો. તત્થ હિ સત્તે ભબ્બે પરિપક્કિન્દ્રિયે પસ્સિતું બુદ્ધઞાણં અભિનીહરિત્વા ઠિતો ભગવા ઞાણજાલં પત્થરતીતિ વુચ્ચતિ, ઇદઞ્ચ દેવબ્રહ્માનં વસેન વુત્તં. મનુસ્સા પન ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે, ઇમસ્મિંયેવ ચ સપરિવારે જમ્બુદીપે બોધનેય્યા હોન્તિ. બોધનેય્યબન્ધવેતિ બોધનેય્યસત્તસઙ્ખાતે ભગવતો બન્ધવે. ગોત્તાદિસમ્બન્ધા વિય હિ સચ્ચપટિવેધસમ્બન્ધા વેનેય્યા ભગવતો બન્ધવા નામાતિ. ગોચરભાવૂપગમનં સન્ધાય ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠો’’તિ વુત્તં. ભગવા કિર મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય ‘‘યે સત્તા ભબ્બા પરિપક્કઞાણા, તે મય્હં ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠહન્તૂ’’તિ ચિત્તં અધિટ્ઠાય સમન્નાહરતિ, તસ્સ સહસમન્નાહારા એકો વા દ્વે વા સમ્બહુલા વા તદા વિનયૂપગા વેનેય્યા ઞાણસ્સ આપાથમાગચ્છન્તિ, અયમેત્થ બુદ્ધાનુભાવો. એવમાપાથગતાનં પન નેસં ઉપનિસ્સયં પુબ્બચરિયં, પુબ્બહેતું, સમ્પતિ વત્તમાનઞ્ચ પટિપત્તિં ઓલોકેતિ. વેનેય્યસત્તપરિગ્ગણ્હનત્થઞ્હિ સમન્નાહારે કતે પઠમં નેસં વેનેય્યભાવેન ઉપટ્ઠાનં હોતિ, અથ ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ સરણગમનાદિવસેન કઞ્ચિ નિપ્ફત્તિં વીમંસમાનો પુબ્બૂપનિસ્સયાદીનિ ઓલોકેતિ. તેનાહ ‘‘અથ ભગવા’’તિઆદિ. સોતિ અમ્બટ્ઠો. વાદપટિવાદં કત્વાતિ ‘‘એવં નુ તે અમ્બટ્ઠા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૬૨) મયા વુત્તવચનસ્સ ‘‘યે ચ ખો તે ભો ગોતમ મુણ્ડકા સમણકા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૬૩) પટિવચનં દત્વા, અસબ્ભિવાક્યન્તિ અસપ્પુરિસવાચં, તિક્ખત્તું ઇબ્ભવાદનિપાતનવસેન નાનપ્પકારં સાધુસભાવાય વાચાય વત્તુમયુત્તં વાક્યં વક્ખતીતિ વુત્તં હોતિ. નિબ્બિસેવનન્તિ વિગતતુદનં, માનદપ્પવસેન અપગતપરિનિપ્ફન્દનન્તિ અત્થો.

અવસરિતબ્બન્તિ ઉપગન્તબ્બં. તસ્સ ગામસ્સ ઇદં નામમત્તં, કિમેત્થ અત્થપરિયેસનાયાતિ વુત્તં ‘‘ઇજ્ઝાનઙ્ગલન્તિપિ પાઠો’’તિ. ‘‘યેન દિસાભાગેના’’તિ કરણનિદ્દેસાનુરૂપં કરણત્થે ઉપયોગવચનન્તિ દસ્સેતિ ‘‘તેન અવસરી’’તિ ઇમિના. ‘‘યસ્મિં પદેસે’’તિ પન ભુમ્મનિદ્દેસાનુરૂપં ‘‘તં વા અવસરી’’તિ વુત્તં. તદુભયમેવત્થં વિવરતિ ‘‘તેન દિસાભાગેના’’તિઆદિના. ગતોતિ ઉપગતો, અગમાસીતિ અત્થો. પુન ગતોતિ સમ્પત્તો, સમ્પાપુણીતિ અત્થો. ‘‘ઇચ્છાનઙ્ગલે’’તિ ઇદં તદા ભગવતો ગોચરગામનિદસ્સનં, સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મં. ‘‘ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડે’’તિ ઇદં પન નિવાસટ્ઠાનદસ્સનં, નિપ્પરિયાયતો અધિકરણે ચેતં ભુમ્મન્તિ તદુભયમ્પિ પદં વિસેસત્થદસ્સનેન વિવરન્તો ‘‘ઇચ્છાનઙ્ગલં ઉપનિસ્સાયા’’તિઆદિમાહ. ‘‘સીલખન્ધાવાર’’ન્તિઆદિ વુત્તનયેન વેનેય્યહિતસમપેક્ખનવસેનેવ ભગવતો વિહારદસ્સનં. તત્થ ધમ્મરાજસ્સ ભગવતો સબ્બસો અધમ્મનિગ્ગણ્હનપરા એવ પટિપત્તિ, સા ચ સીલસમાધિપઞ્ઞાવસેનાતિ સીલાદિત્તયસ્સેવ ગહણં. સીલખન્ધાવારન્તિ ચક્કવત્તિરઞ્ઞો દારુઇટ્ઠકાદિકતં ખન્ધાવારસદિસં સીલસઙ્ખાતં ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા વિહરતીતિ સમ્બન્ધો. દારુક્ખન્ધાદીહિ આસમન્તતો વરન્તિ પરિક્ખિપન્તિ એત્થાતિ હિ ખન્ધાવારો અ-કારસ્સ દીઘં કત્વા, રાજૂનં અચિરનિવાસટ્ઠાનં. તત્થ પન ભગવતો અચિરનિવસનકિરિયાસમ્બન્ધમત્તેન ભયનિવારણટ્ઠેન તંસદિસતાય સીલમ્પિ તથા વુચ્ચતિ. સમાધિકોન્તન્તિ સમ્માસમાધિસઙ્ખાતં મઙ્ગલસત્તિં. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતં જયમન્તપદં. પરિવત્તયમાનોતિ પરિજપ્પમાનો. ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસર’’ન્તિપિ પાઠો, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણવજિરગ્ગસરં અપરાપરં સમ્પરિવત્તમાનોતિ અત્થો. યથાભિરુચિતેન વિહારેનાતિ સબ્બવિહારસાધારણદસ્સનં, દિબ્બવિહારાદીસુ યેન યેન અત્તના અભિરુચિતેન વિહારેન વિહરતીતિ અત્થો.

પોક્ખરસાતિવત્થુવણ્ણના

૨૫૫. મન્તેતિ ઇરુવેદાદિમન્તસત્થે. ઇરુવેદાદયો હિ ગુત્તભાસિતબ્બટ્ઠેન ‘‘મન્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અણ-સદ્દો સદ્દેતિ આહ ‘‘સજ્ઝાયતી’’તિ. લોકિયા પન વદન્તિ ‘‘બ્રહ્મુનો અપચ્ચં બ્રાહ્મણો, નાગમો, ણત્તં, દીઘાદી’’તિ. કસ્મા અયમેવ વચનત્થો વુત્તોતિ આહ ‘‘ઇદમેવા’’તિઆદિ. અથ કેસં ઇતરો વચનત્થોતિ ચોદનમપનેતિ ‘‘અરિયા પના’’તિઆદિના. અથ વા યં લોકિયા વદન્તિ ‘‘બ્રહ્મુના જાતો બ્રાહ્મણો’’તિઆદિનિરુત્તિં, તં પટિક્ખિપિતું એવં વુત્તં. ‘‘ઇદમેવા’’તિ હિ અવધારણેન તં પટિક્ખિપતિ. ‘‘જાતિબ્રાહ્મણાન’’ન્તિ પન ઇમિના સદ્દન્તરેન દસ્સિતેસુ જાતિબ્રાહ્મણવિસુદ્ધિબ્રાહ્મણવસેન દુવિધેસુ બ્રાહ્મણેસુ વિસુદ્ધિબ્રાહ્મણાનં નિરુત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘અરિયા પના’’તિઆદિમાહ. બહન્તિ પાપે બહિ કરોન્તીતિ હિ અરિયા બ્રાહ્મણા નિરુત્તિનયેન. ‘‘તસ્સ કિર કાયો સેતપોક્ખરસદિસો’’તિ ઇદમેવસ્સ નામલાભહેતુદસ્સનં, સેસં પન તપ્પસઙ્ગેન યથાવિજ્જમાનવિસેસદસ્સનમેવ. તેનાહ ‘‘ઇતિ નં પોક્ખરસદિસત્તા પોક્ખરસાતીતિ સઞ્જાનન્તી’’તિ. પોક્ખરેન સદિસો કાયો યસ્સાતિ હિ પોક્ખરસાતી નિરુત્તિનયેન. સાતસદ્દો વા સદિસત્થો, પોક્ખરેન સાતો સદિસો કાયો તથા, સો યસ્સાતિ પોક્ખરસાતી. સેતપોક્ખરસદિસોતિ સેતપદુમવણ્ણો. દેવનગરેતિ આલકમન્દાદિદેવપુરે. ઉસ્સાપિતરજતતોરણન્તિ ગમ્ભીરનેમનિખાતં અચ્ચુગ્ગતં રજતમયં ઇન્દખીલં. કાળમેઘરાજીતિ કદાચિ દિસ્સમાના કાળઅબ્ભલેખા. રજતપનાળિકાતિ રજતમયતુમ્બં. સુવટ્ટિતાતિ વટ્ટભાવસ્સ યુત્તટ્ઠાને સુટ્ઠુ વટ્ટુલા. કાળવઙ્ગતિલકાદીનમભાવેન સુપરિસુદ્ધા.‘‘અરાજકે’’તિઆદિનાપિ સોભગ્ગપ્પત્તભાવમેવ નિદસ્સેતિ.

ઇદાનિ અપરમ્પિ તસ્સ નામલાભહેતું દસ્સેન્તો ‘‘અયં પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચ ‘‘હિમવન્તપદેસે મહાસરે પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તી’’તિ ઇદમેવસ્સ નામલાભહેતુદસ્સનં. સેસં પન તપ્પસઙ્ગેન તથાપવત્તાકારદસ્સનમેવ. તેનાહ ‘‘ઇતિ નં પોક્ખરે સયિતત્તા પોક્ખરસાતીતિ સઞ્જાનન્તી’’તિ. પોક્ખરે કમલે સયતીતિ હિ પોક્ખરસાતી, સાતં વા વુચ્ચતિ સમસણ્ઠાનં, પોક્ખરે જાતં સમસણ્ઠાનં તથા, તમસ્સત્થીતિપિ પોક્ખરસાતી. યં પન આચરિયેન વુત્તં ‘‘ઇમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કીદિસો પુબ્બયોગો, યેન નં ભગવા અનુગ્ગણ્હિતું તં ઠાનં ઉપગતોતિ આહા’’તિ, (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૫) તદેતં ‘‘અયં પના’’તિઆદિવચનં એકદેસમેવ સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સો તતો મનુસ્સલોક’’ન્તિઆદિવચનતો દેવલોકે નિબ્બત્તીતિ એત્થ અપરાપરં નિબ્બત્તિ એવ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. તથારૂપેન કમ્મેન નિબ્બત્તિમેવ સન્ધાય ‘‘માતુકુચ્છિવાસં જિગુચ્છિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તી’’તિ ઇમિના સંસેદજોયેવ હુત્વા નિબ્બત્તીતિ દસ્સેતિ. ન પુપ્ફતીતિ ન વિકસતિ. તેનાતિ તાપસેન. નાળતોતિ પુપ્ફદણ્ડતો. સુવણ્ણચુણ્ણેહિ પિઞ્જરં હેમવણ્ણો યસ્સાતિ સુવણ્ણચુણ્ણપિઞ્જરો, તં, સુવણ્ણચુણ્ણેહિ વિકિણ્ણભાવેન હેમવણ્ણન્તિ અત્થો. પિઞ્જરસદ્દો હિ હેમવણ્ણપરિયાયોતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૧.૨૨) વુત્તં. એસ નયો પદુમરેણુપિઞ્જરન્તિ એત્થાપિ. રજતબિમ્બકન્તિ રૂપિયમયરૂપકં. પટિજગ્ગામીતિ પોસેમિ. પારન્તિ પરિયોસાનં, નિપ્ફત્તિ વા વુચ્ચતિ નદીસમુદ્દાદીનં પરિયોસાનભૂતં પારં વિયાતિ કત્વા. પટિસન્ધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતેન સભાવઞાણેન પણ્ડિતો. ઇતિ કત્તબ્બેસુ, વેદેસુ વા વિસારદપઞ્ઞાસઙ્ખાતેન વેય્યત્તિયેન બ્યત્તો. અગ્ગબ્રાહ્મણોતિ દિસાપામોક્ખબ્રાહ્મણો. સિપ્પન્તિ વેદસિપ્પં તસ્સેવ પકરણાધિગતત્તા. બ્રહ્મદેય્યં અદાસીતિ વક્ખમાનનયેન બ્રહ્મદેય્યં કત્વા અદાસિ.

‘‘અજ્ઝાવસતી’’તિ એત્થ અધિ-સદ્દો, આ-સદ્દો ચ ઉપસગ્ગમત્તં, તતો ‘‘ઉક્કટ્ઠ’’ન્તિ ઇદં અજ્ઝાપુબ્બવસયોગે ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં. અધિ-સદ્દો વા ઇસ્સરિયત્થો, આ-સદ્દો મરિયાદત્થો તતો ‘‘ઉક્કટ્ઠ’’ન્તિ ઇદં કમ્મપ્પવચનીયયોગે ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ દસ્સેતિ ‘‘ઉક્કટ્ઠનામકે’’તિઆદિના. તદેવત્થં વિવરિતું ‘‘તસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તસ્સ નગરસ્સ સામિકો હુત્વા’’તિ હિ ‘‘અભિભવિત્વા’’તિ એતસ્સત્થવિવરણં, તેનેતં દીપેતિ ‘‘સામિભાવો અભિભવન’’ન્તિ. ‘‘યાય મરિયાદાયા’’તિઆદિ પન આ-સદ્દસ્સત્થવિવરણં, તેનેતં દીપેતિ ‘‘આસદ્દો મરિયાદત્થો, મરિયાદા ચ નામ યાય તત્થ વસિતબ્બં, સાયેવ અપરાધીનતા’’તિ. યાય મરિયાદાયાતિ હિ યાય અપરાધીનતાસઙ્ખાતાય અનઞ્ઞસાધારણાય અવત્થાયાતિ અત્થો. ‘‘ઉપસગ્ગવસેના’’તિઆદિ પન ‘‘ઉક્કટ્ઠનામકે’’તિ એતસ્સત્થવિવરણં, તેનેતં દીપેતિ ‘‘સતિપિ ભુમ્મવચનપ્પસઙ્ગે ધાત્વત્થાનુવત્તકવિસેસકભૂતેહિ દુવિધેહિપિ ઉપસગ્ગેહિ યુત્તત્તા ઉપયોગવચનમેવેત્થ વિહિત’’ન્તિ. ‘‘તસ્સ કિરા’’તિઆદિ પન અત્થાનુગતસમઞ્ઞાપરિદીપનં. વત્થુ નામ નગરમાપનારહભૂમિપ્પદેસો ‘‘આરામવત્થુ, વિહારવત્થૂ’’તિઆદીસુ વિય.

ઉક્કાતિ દણ્ડદીપિકા. અગ્ગહેસુન્તિ ‘‘અજ્જ મઙ્ગલદિવસો, તસ્મા સુનક્ખત્તં, તત્થાપિ અયં સુખણો મા અતિક્કમી’’તિ રત્તિવિભાયનં અનુરક્ખન્તા, રત્તિયં આલોકકરણત્થાય ઉક્કા ઠપેત્વા ઉક્કાસુ જલમાનાસુ નગરસ્સ વત્થું અગ્ગહેસું, તેનેતં દીપેતિ – ઉક્કાસુ ઠિતાતિ ઉક્કટ્ઠા. મૂલવિભુજાદિ આકતિગણપક્ખેપેન, નિરુત્તિનયેન વા ઉક્કાસુ વિજ્જોતયન્તીસુ ઠિતાતિ ઉક્કટ્ઠા, તથા ઉક્કાસુ ઠિતાસુ ઠિતા આસીતિપિ ઉક્કટ્ઠાતિ. મજ્ઝિમાગમટ્ઠકથાયં પન એવં વુત્તં ‘‘તઞ્ચ નગરં ‘મઙ્ગલદિવસો સુખણો, સુનક્ખત્તં મા અતિક્કમી’તિ રત્તિમ્પિ ઉક્કાસુ ઠિતાસુ માપિતત્તા ઉક્કટ્ઠાતિપિ વુચ્ચતિ, દણ્ડદીપિકાસુ જાલેત્વા ધારિયમાનાસુ માપિતત્તાતિ વુત્તં હોતી’’તિ, (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના) તદપિમિના સંસન્દતિ ચેવ સમેતિ ચ નગરવત્થુપરિગ્ગહસ્સપિ નગરમાપનપરિયાપન્નત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા, ઉપકરણસમ્પત્તિયા, મનુસ્સસમ્પત્તિયા ચ તં નગરં ઉક્કટ્ઠગુણયોગતો ઉક્કટ્ઠાતિ નામં લભતી’’તિ. લોકિયા પન વદન્તિ ‘‘ઉક્કા ધારીયતિ એતસ્સ માપિતકાલેતિ ઉક્કટ્ઠા, વણ્ણવિકારોય’’ન્તિ, ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ચાયં સમઞ્ઞા, તેનેવિધ પયોગો દિસ્સતિ ‘‘યથા ચ ભવં ગોતમો ઉક્કટ્ઠાય અઞ્ઞાનિ ઉપાસકકુલાનિ ઉપસઙ્કમતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૯૯) મૂલપરિયાયસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) ચ ‘‘એકં સમયં ભગવા ઉક્કટ્ઠાયં વિહરતિ સુભગવને સાલરાજમૂલે’’તિઆદિ. એવમેત્થ હોતુ ઉપસગ્ગવસેન ઉપયોગવચનં, કથં પનેતં સેસપદેસુ સિયાતિ અનુયોગેનાહ ‘‘તસ્સ અનુપયોગત્તા સેસપદેસૂ’’તિ. તત્થ તસ્સાતિ ઉપસગ્ગવસેન ઉપયોગસઞ્ઞુત્તસ્સ ‘‘ઉક્કટ્ઠ’’ન્તિ પદસ્સ. અનુપયોગત્તાતિ વિસેસનભાવેન અનુપયુત્તત્તા. સેસપદેસૂતિ ‘‘સત્તુસ્સદ’’ન્તિઆદીસુ સત્તસુ પદેસુ.

કિં નુ ખ્વાયં સદ્દપયોગો સદ્દલક્ખણાનુગતોતિ ચોદનમપનેતિ ‘‘તત્થ…પે… પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના. તત્થાતિ ઉપસગ્ગવસેન, અનુપયોગવસેન ચ ઉપયોગવચનન્તિ વુત્તે દુબ્બિધેપિ વિધાને. લક્ખણન્તિ ગહણૂપાયઞાયભૂતં સદ્દલક્ખણં, સુત્તં વા. પરિયેસિતબ્બન્તિ સદ્દસત્થેસુ વિજ્જમાનત્તા ઞાણેન ગવેસિતબ્બં, ગહેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. એતેન હિ સદ્દલક્ખણાનુગતોવાયં સદ્દપયોગોતિ દસ્સેતિ, સદ્દવિદૂ ચ ઇચ્છન્તિ ‘‘ઉપઅનુઅધિઆઇચ્ચાદિપુબ્બવસયોગે સત્તમિયત્થે ઉપયોગવચનં પાપુણાતિ, વિસેસિતબ્બપદે ચ યથાવિધિમનુપયોગો વિસેસનપદાનં સમાનાધિકરણભૂતાન’’ન્તિ. તત્ર યદા અધિ-સદ્દો, આ-સદ્દો ચ ઉપસગ્ગમત્તં, તદા ‘‘તતિયાસત્તમીનઞ્ચા’’તિ લક્ખણેન અજ્ઝાપુબ્બવસયોગે ઉપયોગવચનં. તથા હિ વદન્તિ ‘‘સત્તમિયત્થે કાલદિસાસુ ઉપાન્વજ્ઝાવસયોગે, અધિપુબ્બસિઠાવસાનં પયોગે, તપ્પાનચારેસુ ચ દુતિયા. કાલે પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા, એકં સમયં ભગવા, કઞ્ચિ કાલં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઇમં રત્તિં ચત્તારો મહારાજાનો. દિસાયં પુરિમં દિસં ધતરટ્ઠો. ઉપાદિપુબ્બવસયોગે ગામં ઉપવસતિ, ગામં અનુવસતિ, ગામં આવસતિ, અગારં અજ્ઝાવસતિ, અધિપુબ્બસિઠાવસાનં પયોગે પથવિં અધિસેસ્સતિ, ગામં અધિતિટ્ઠતિ, ગામં અજ્ઝાવસતિ. તપ્પાનચારેસુ નદિં પિવતિ, ગામં ચરતિ ઇચ્ચાદીતિ.

યદા પન અધિ-સદ્દો ઇસ્સરિયત્થો, આ-સદ્દો ચ મરિયાદત્થો, તદા ‘‘કમ્મપ્પવચનીયયુત્તે’’તિ લક્ખણેન કમ્મપ્પવચનીયયોગે ઉપયોગવચનં. તથા હિ વદન્તિ ‘‘અનુઆદયો ઉપસગ્ગા, ધીઆદયો નિપાતા ચ કમ્મપ્પવચનીયસઞ્ઞા હોન્તિ કિરિયાસઙ્ખાતં કમ્મં પવચનીયં યેસં તે કમ્મપ્પવચનીયા’’તિ. સેસપદાનં પન યથાવિધિમનુપયોગે કતરેન લક્ખણેન ઉપયોગવચનન્તિ? યથાવુત્તલક્ખણેનેવ. યજ્જેવં તેસમ્પિ આધારભાવતો નાનાધારતા સિયાતિ? ન, બહૂનમ્પિ પદાનં નગરવસેન એકત્થભાવતો. સકત્થમત્તઞ્હિ તેસં નાનાકરણન્તિ. અઞ્ઞે પન સદ્દવિદૂ એવમિચ્છન્તિ ‘‘સમાનાધિકરણપદાનં પચ્ચેકં કિરિયાસમ્બન્ધનેન વિસેસિતબ્બપદેન સમાનવચનતા યથા ‘કટં કરોતિ, વિપુલં, દસ્સનીય’ન્તિ એત્થ ‘કટં કરોતિ, વિપુલં કરોતિ, દસ્સનીયં કરોતી’તિ પચ્ચેકં કિરિયાસમ્બન્ધનેન કમ્મત્થેયેવ દુતિયા’’તિ, તદેતં વિચારેતબ્બં વિસેસનપદાનં સમાનાધિકરણાનં કિરિયાસમ્બજ્ઝનાભાવતો. યદા હિ કિરિયાસમ્બજ્ઝનં, તદા વિસેસનમેવ ન હોતીતિ.

ઉસ્સદતા નામેત્થ બહુલતાતિ વુત્તં ‘‘બહુજન’’ન્તિ. તં પન બહુલતં દસ્સેતિ ‘‘આકિણ્ણમનુસ્સ’’ન્તિઆદિના. અરઞ્ઞાદીસુ ગહેત્વા પોસેતબ્બા પોસાવનિયા, એતેન તેસં ધમ્મભાવં દસ્સેતિ. આવિજ્ઝિત્વાતિ પરિક્ખિપિત્વા. ખણિત્વા કતા પોક્ખરણી, આબન્ધિત્વા કતં તળાકં. અચ્છિન્નૂદકટ્ઠાનેયેવ જલજકુસુમાનિ જાતાનીતિ વુત્તં ‘‘ઉદકસ્સ નિચ્ચભરિતાનેવા’’તિ. ઉદકસ્સાતિ ચ પૂરણકિરિયાયોગે કરણત્થે સામિવચનં ‘‘મહન્તે મહન્તે સાણિપસિબ્બકે કારાપેત્વા હિરઞ્ઞસુવણ્ણસ્સ પૂરાપેત્વા’’તિઆદીસુ (પારા. ૩૪) વિય. સહ ધઞ્ઞેનાતિ સધઞ્ઞન્તિ નગરસદ્દાપેક્ખાય નપુંસકલિઙ્ગેન વુત્તં, યથાવાક્યં વા ઉપયોગવચનેન. એવં સબ્બત્થ. પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાદિભેદં બહુધઞ્ઞસન્નિચયન્તિ એત્થ આદિસદ્દેન તદુભયવિનિમુત્તં અલાબુકુમ્ભણ્ડાદિસૂપેય્યં સઙ્ગણ્હાતિ. તેનાયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ – નયિધ ધઞ્ઞસદ્દો સાલિઆદિધઞ્ઞવિસેસવાચકો, પોસને સાધુત્તમત્તેન પન નિરવસેસપુબ્બણ્ણાપરણ્ણસૂપેય્યવાચકો, વિરૂપેકસેસવસેન વા પયુત્તોતિ. એત્તાવતાતિ યથાવુત્તપદત્તયેન. રાજલીલાયાતિ રાજૂનં વિલાસેન. સમિદ્ધિયા ઉપભોગપરિભોગસમ્પુણ્ણભાવેન સમ્પત્તિ સમિદ્ધિસમ્પત્તિ.

‘‘રાજભોગ્ગ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કેન દિન્ન’’ન્તિ અવસ્સં પુચ્છિતબ્બતો એવં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ ‘‘કેના’’તિઆદિના. રઞ્ઞા વિય ભુઞ્જિતબ્બન્તિ વા રાજભોગ્ગન્તિ અટ્ઠકથાતો અપરો નયો. યાવ પુત્તનત્તપનત્તપરમ્પરા કુલસન્તકભાવેન રાજતો લદ્ધત્તા ‘‘રઞ્ઞો દાયભૂત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ધમ્મદાયાદા મે ભિક્ખવે ભવથા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) વિય ચ દાયસદ્દો દાયજ્જપરિયાયોતિ આહ ‘‘દાયજ્જન્તિ અત્થો’’તિ. કથં દિન્નત્તા બ્રહ્મદેય્યં નામાતિ ચોદનં પરિહરતિ ‘‘છત્તં ઉસ્સાપેત્વા’’તિઆદિના. રાજનીહારેન પરિભુઞ્જિતબ્બતો હિ ઉદ્ધં પરિભોગલાભસ્સ બ્રહ્મદેય્યતા નામ નત્થિ, ઇદઞ્ચ તથા દિન્નમેવ, તસ્મા બ્રહ્મદેય્યં નામાતિ વુત્તં હોતિ. છેજ્જભેજ્જન્તિ સરીરદણ્ડધનદણ્ડાદિભેદં દણ્ડમાહ. નદીતિત્થપબ્બતાદીસૂતિ નદીતિત્થપબ્બતપાદગામદ્વારઅટવિમુખાદીસુ. સેતચ્છત્તગ્ગહણેન સેસરાજકકુધભણ્ડમ્પિ ગહિતં તપ્પમુખત્તાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘રઞ્ઞા ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્ત્વેવ વુત્તે ઇધાધિપ્પેતત્થો ન પાકટોતિ હુત્વા-સદ્દગ્ગહણં કતં. તઞ્હિ સો રાજકુલતો અસમુદાગતોપિ રાજા હુત્વા ભુઞ્જિતું લભતીતિ અયમિધાધિપ્પેતો અત્થો. દાતબ્બન્તિ દાયં, ‘‘રાજદાય’’ન્તિ ઇમિનાવ રઞ્ઞા દિન્નભાવે સિદ્ધે ‘‘રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્ન’’ન્તિ પુન ચ વચનં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘દાયકરાજદીપનત્થ’’ન્તિઆદિ. અસુકેન રઞ્ઞા દિન્નન્તિ દાયકરાજસ્સ અદીપિતત્તા એવં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ પઠમનયે ‘‘રાજભોગ્ગ’’ન્તિ પદે પુચ્છાસમ્ભવતો ઇદં વુત્તં, દુતિયનયે પન ‘‘રાજદાય’’ન્તિ પદેતિ અયમ્પિ વિસેસો દટ્ઠબ્બો. તત્થ અતિબહુલતાય પુરતો ઠપનોકાસાભાવતો પસ્સેનપિ ઓદનસૂપબ્યઞ્જનાદિ દીયતિ એતસ્સાતિ પસેનદિ, અલુત્તસમાસવસેન. સો હિ રાજા તણ્ડુલદોણસ્સ ઓદનમ્પિ તદુપિયેન સૂપબ્યઞ્જનેન ભુઞ્જતિ. તથા હિ નં ભુત્તપાતરાસકાલે સત્થુ સન્તિકમાગન્ત્વા ઇતો ચિતો ચ સમ્પરિવત્તન્તં નિદ્દાય અભિભુય્યમાનં ઉજુકં નિસીદિતુમસક્કોન્તં ભગવા –

‘‘મિદ્ધી યદા હોતિ મહગ્ઘસો ચ,

નિદ્દાયિતા સમ્પરિવત્તસાયી;

મહાવરાહોવ નિવાપવુટ્ઠો,

પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો’’તિ. (ધ. પ. ૩૨૫; નેત્તિ. ૨૬, ૯૦);

ઇમાય ગાથાય ઓવદિ. ભાગિનેય્યઞ્ચ સો સુદસ્સનં નામ માણવં –

‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો,

મત્તં જાનતો લદ્ધભોજને;

તનુકસ્સ ભવન્તિ વેદના,

સણિકં જીરતિ આયુપાલય’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૪) –

ઇમં ગાથં ભગવતો સન્તિકે ઉગ્ગહાપેત્વા અત્તનો ભુઞ્જન્તસ્સ ઓસાનપિણ્ડકાલે દેવસિકં ભણાપેતિ, સો અપરેન સમયેન તસ્સા ગાથાય અત્થં સલ્લક્ખેત્વા પુનપ્પુનં ઓસાનપિણ્ડપરિહરણેન નાળિકોદનમત્તાય સણ્ઠહિત્વા તનુસરીરો બલવા સુખપ્પત્તો અહોસીતિ. ઉદાનટ્ઠકથાયં (ઉદા. અટ્ઠ. ૧૨) પન એવં વુત્તં ‘‘પચ્ચામિત્તં પરસેનં જિનાતીતિ પસેનદી’’તિ. સદ્દવિદૂપિ હિ જ-કારસ્સ દ-કારે ઇદમુદાહરન્તિ. સો હિ અત્તનો ભાગિનેય્યં અજાતસત્તુરાજાનં, પઞ્ચચોરસતાદીનિ ચ અવરુદ્ધકાનિ જિનાતીતિ. કોસલરટ્ઠસ્સાધિપતિભાવતો કોસલો, તસ્મા કોસલાધિપતિના પસેનદિ નામકેન રઞ્ઞા દિન્નન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. નિસ્સટ્ઠપરિચ્ચત્તતાસઙ્ખાતેન પુન અગ્ગહેતબ્બભાવેનેવ દિન્નત્તા ઇધ બ્રહ્મદેય્યં નામ, ન તુ પુરિમનયે વિય રાજસઙ્ખેપેન પરિભુઞ્જિતબ્બભાવેન દિન્નત્તાતિ આહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. નિસ્સટ્ઠં હુત્વા, નિસ્સટ્ઠભાવેન વા પરિચ્ચત્તં નિસ્સટ્ઠપરિચ્ચત્તં, મુત્તચાગવસેન ચજિતન્તિ અત્થો.

સવનં ઉપલબ્ભોતિ દસ્સેતિ ‘‘ઉપલભી’’તિ ઇમિના, સો ચાયમુપલબ્ભો સવનવસેનેવ જાનનન્તિ વુત્તં ‘‘સોતદ્વારસમ્પત્તવચનનિગ્ઘોસાનુસારેન અઞ્ઞાસી’’તિ. સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાણવીથિવસેન જાનનમેવ હિ ઇધ સવનં તેનેવ ‘‘સમણો ખલુ ભો ગોતમો’’તિઆદિના વુત્તસ્સત્થસ્સ અધિગતત્તા, ન પન સોતદ્વારવીથિવસેન સુતમત્તં તેન તદત્થસ્સ અનધિગતત્તા. અવધારણફલત્તા સદ્દપયોગસ્સ સબ્બમ્પિ વાક્યં અન્તોગધાવધારણં. તસ્મા તદત્થજોતકસદ્દેન વિનાપિ અઞ્ઞત્થાપોહનવસેન અસ્સોસિ એવ, નાસ્સ કોચિ સવનન્તરાયો અહોસીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘પદપૂરણમત્તે નિપાતો’’તિ, અન્તોગધાવધારણેપિ ચ સબ્બસ્મિં વાક્યે નીતત્થતો અવધારણત્થં ખો-સદ્દગ્ગહણં ‘‘એવા’’તિ સામત્થિયા સાતિસયં એતદત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તાતિ પઠમવિકપ્પો વુત્તો, નીતત્થતો અવધારણેન કો અત્થો એકન્તિકો કતો, અવધારિતો ચાતિ વુત્તં ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. અથ પદપૂરણમત્તેન ખો-સદ્દેન કિં પયોજનન્તિ ચોદનમપનેતિ ‘‘પદપૂરણેના’’તિઆદિના, અક્ખરસમૂહપદસ્સ, પદસમૂહવાક્યસ્સ ચ સિલિટ્ઠતાપયોજનમત્તમેવાતિ અત્થો. ‘‘અસ્સોસી’’તિ હિદં પદં ખો-સદ્દે ગહિતે તેન ફુલ્લિતં મણ્ડિતં વિભૂસિતં વિય હોન્તં પૂરિતં નામ હોતિ, તેન ચ પુરિમપચ્છિમપદાનિ સુખુચ્ચારણવસેન સિલિટ્ઠાનિ હોન્તિ, ન તસ્મિં અગ્ગહિતે, તસ્મા પદપૂરણમત્તમ્પિ પદબ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાપયોજનન્તિ વુત્તં હોતિ. મત્તસદ્દો ચેત્થ વિસેસનિવત્તિઅત્થો, તેનસ્સ અનત્થન્તરદીપનતા દસ્સિતા, એવ-સદ્દેન પન પદબ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય એકન્તિકતા.

‘‘સમણો ખલૂ’’તિઆદિ યથાસુતત્થનિદસ્સનન્તિ દસ્સેતિ ‘‘ઇદાની’’તિઆદિના. સમિતપાપત્તાતિ એત્થ અચ્ચન્તં અનવસેસતો સવાસનં સમિતપાપત્તાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. એવઞ્હિ બાહિરકવીતરાગસેક્ખાસેક્ખપાપસમનતો ભગવતો પાપસમનં યથારહં વિસેસિતં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ભગવા ચ અનુત્તરેન અરિયમગ્ગેન સમિતપાપો’’તિ. તદેવત્થં નિદ્દેસપાઠેન સાધેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિમાહ. અસ્સાતિ અનેન ભિક્ખુના, ભગવતા વા. સમિતાતિ સમાપિતા, સમભાવં વા આપાદયિતા, અસ્સ વા સમ્પદાનભૂતસ્સ સન્તા હોન્તીતિ અત્થો. અત્થાનુગતા ચાયં ભગવતિ સમઞ્ઞાતિ વુત્તં ‘‘ભગવા ચા’’તિઆદિ. તેનાતિ તથા સમિતપાપત્તા. યથાભૂતં પવત્તો યથાભુચ્ચં, તદેવ ગુણો, તેન અધિગતં તથા. ‘‘ખલૂ’’તિ ઇદં નેપાતિકં ખલુપચ્છાભત્તિકપદે (મિ. પ. ૪.૧.૮) વિય, ન નામં, અનેકત્થત્તા ચ નિપાતાનં અનુસ્સવનત્થોવ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અનુસ્સવનત્થે નિપાતો’’તિ, પરમ્પરસવનઞ્ચેત્થ અનુસ્સવનં. બ્રાહ્મણજાતિસમુદાગતન્તિ બ્રાહ્મણજાતિયા આગતં, જાતિસિદ્ધન્તિ વુત્તં હોતિ. આલપનમત્તન્તિ પિયાલપનવચનમત્તં, ન તદુત્તરિ અત્થપરિદીપનં. પિયસમુદાહારા હેતે ‘‘ભો’’તિ વા ‘‘આવુસો’’તિ વા ‘‘દેવાનં પિયા’’તિ વા. ધમ્મપદે બ્રાહ્મણવત્થુપાઠેન, (ધ. પ. ૩૧૫ આદયો) સુત્તનિપાતે ચ વાસેટ્ઠસુત્તપદેન બ્રાહ્મણજાતિસમુદાગતાલપનભાવં સમત્થેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્રાયમત્થો – સચે રાગાદિકિઞ્ચનેહિ સકિઞ્ચનો અસ્સ, સો આમન્તનાદીસુ ‘‘ભો ભો’’તિ વદન્તો હુત્વા વિચરણતો ભોવાદીયેવ નામ હોતિ, ન બ્રાહ્મણો. ‘‘અકિઞ્ચનં અનાદાનં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ (ધ. પ. ૩૯૬, સુ. નિ. ૬૨૫) સેસગાથાપદં. તત્થ રાગાદયો સત્તે કિઞ્ચન્તિ મદ્દન્તિ પલિબુદ્ધન્તીતિ કિઞ્ચનાનિ. મનુસ્સા કિર ગોણેહિ ખલં મદ્દાપેન્તા ‘‘કિઞ્ચેહિ કપિલ, કિઞ્ચેહિ કાળકા’’તિ વદન્તિ, તસ્મા કિઞ્ચનસદ્દો મદ્દનત્થો વેદિતબ્બો. યથાહ નિદ્દેસે ‘‘અકિઞ્ચનન્તિ રાગકિઞ્ચનં, દોસ, મોહ, માન, દિટ્ઠિ, કિલેસકિઞ્ચનં, દુચ્ચરિતકિઞ્ચનં, યસ્સેતે કિઞ્ચના પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપ્પસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, સો વુચ્ચતિ અકિઞ્ચનો’’તિ (ચૂળનિ. ૨૮, ૩૨, ૬૦, ૬૩). ગોતમોતિ ગોત્તવસેન પરિકિત્તનં, યં ‘‘આદિચ્ચગોત્ત’’ન્તિપિ લોકે વદન્તિ, સક્યપુત્તોતિ પન જાતિવસેન સાકિયોતિ ચ તસ્સેવ વેવચનં. વુત્તઞ્હેતં પબ્બજ્જાસુત્તે –

‘‘આદિચ્ચા નામ ગોત્તેન, સાકિયા નામ જાતિયા;

તમ્હા કુલા પબ્બજિતોમ્હિ, ન કામે અભિપત્થય’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૪૨૫);

તથા ચાહ ‘‘ગોતમોતિ ભગવન્તં ગોત્તવસેન પરિકિત્તેતી’’તિઆદિ. તત્થ ગં તાયતીતિ ગોત્તં, ‘‘ગોતમો’’તિ પવત્તમાનં અભિધાનં, બુદ્ધિઞ્ચ એકંસિકવિસયતાય રક્ખતીતિ અત્થો. યથા હિ બુદ્ધિ આરમ્મણભૂતેન અત્થેન વિના ન વત્તતિ, એવં અભિધાનં અભિધેય્યભૂતેન, તસ્મા સો ગોત્તસઙ્ખાતો અત્થો તાનિ રક્ખતીતિ વુચ્ચતિ, ગો-સદ્દો ચેત્થ અભિધાને, બુદ્ધિયઞ્ચ વત્તતિ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘ગો ગોણે ચેન્દ્રિયે ભુમ્યં, વચને ચેવ બુદ્ધિયં;

આદિચ્ચે રસ્મિયઞ્ચેવ, પાનીયેપિ ચ વત્તતે;

તેસુ અત્થેસુ ગોણે થી, પુમા ચ ઇતરે પુમા’’તિ.

તત્થ ‘‘ગોસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, ગોપઞ્ચમો’’તિઆદીસુ ગોસદ્દો ગોણે વત્તતિ. ‘‘ગોચરો’’તિઆદીસુ ઇન્દ્રિયે. ‘‘ગોરક્ખ’’ન્તિઆદીસુ ભૂમિયં. તથા હિ સુત્તનિપાતટ્ઠકથાય વાસેટ્ઠસુત્તસંવણ્ણનાયં વુત્તં ‘‘ગોરક્ખન્તિ ખેત્તરક્ખં, કસિકમ્મન્તિ વુત્તં હોતિ. પથવી હિ ‘ગો’તિ વુચ્ચતિ, તપ્પભેદો ચ ‘‘ખેત્ત’’ન્તિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૬૧૯-૬૨૬). ‘‘ગોત્તં નામ દ્વે ગોત્તાનિ હીનઞ્ચ ગોત્તં, ઉક્કટ્ઠઞ્ચ ગોત્ત’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૧૫) વચને, બુદ્ધિયઞ્ચ વત્તતિ. ‘‘ગોગોત્તં ગોતમં નમે’’તિ પોરાણકવિરચનાય આદિચ્ચે, આદિચ્ચબન્ધું ગોતમં સમ્માસમ્બુદ્ધં નમામીતિ હિ અત્થો, ‘‘ઉણ્હગૂ’’તિઆદીસુ રસ્મિયં, ઉણ્હા ગાવો રસ્મિયો એતસ્સાતિ હિ ઉણ્હગુ, સૂરિયો. ‘‘ગોસીતચન્દન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ટી. ૧.૪૯) પાનીયે, ગોસઙ્ખાતં પાનીયં વિય સીતં, તદેવ ચન્દનં તથા. તસ્મિઞ્હિ ઉદ્ધનતો ઉદ્ધરિતપક્કુથિતતેલસ્મિં પક્ખિત્તે તઙ્ખણઞ્ઞેવ તં તેલં સીતલં હોતીતિ. એતેસુ પન અત્થેસુ ગોણે વત્તમાનો ગો-સદ્દો યથારહં ઇત્થિલિઙ્ગો ચેવ પુલ્લિઙ્ગો ચ, સેસેસુ પન પુલ્લિઙ્ગોયેવ.

કિં પનેતં ગોત્તં નામાતિ? અઞ્ઞકુલપરમ્પરાય અસાધારણં તસ્સ કુલસ્સ આદિપુરિસસમુદાગતં તંકુલપરિયાપન્નસાધારણં સામઞ્ઞરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં. સાધારણમેવ હિ ઇદં તંકુલપરિયાપન્નાનં સાધારણતો ચ સામઞ્ઞરૂપં. તથા હિ તંકુલે જાતા સુદ્ધોદનમહારાજાદયોપિ ‘‘ગોતમો’’ ત્વેવ વુચ્ચન્તિ, તેનેવ ભગવા અત્તનો પિતરં સુદ્ધોદનમહારાજાનં ‘‘અતિક્કન્તવરા ખો ગોતમ તથાગતા’’તિ (મહાવ. ૧૦૫) અવોચ, વેસ્સવણોપિ મહારાજા ભગવન્તં ‘‘વિજ્જાચરણસમ્પન્નં, બુદ્ધં વન્દામ ગોતમ’’ન્તિ, (દી. નિ. ૩.૨૮૮) આયસ્માપિ વઙ્ગીસો આયસ્મન્તં આનન્દં ‘‘સાધુ નિબ્બાપનં બ્રૂહિ, અનુકમ્પાય ગોતમા’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૨). ઇધ પન ભગવન્તમેવ. તેનાહ ‘‘ભગવન્તં ગોત્તવસેન પરિકિત્તેતી’’તિ. તસ્માતિ યથાવુત્તમત્થત્તયં પચ્ચામસતિ. એત્થ ચ ‘‘સમણો’’તિ ઇમિના સરિક્ખકજનેહિ ભગવતો બહુમતભાવો દસ્સિતો તબ્બિસયસમિતપાપતાપરિકિત્તનતો, ‘‘ગોતમો’’તિ ઇમિના લોકિયજનેહિ તબ્બિસયઉળારગોત્તસમ્ભૂતતાપરિકિત્તનતો.

સક્યસ્સ સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ પુત્તો સક્યપુત્તો, ઇમિના પન ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં ઉદિતોદિતવિપુલખત્તિયકુલસમ્ભૂતતાપરિકિત્તનતો. સબ્બખત્તિયાનઞ્હિ આદિભૂતમહાસમ્મતમહારાજતો પટ્ઠાય અસમ્ભિન્નં ઉળારતમં સક્યરાજકુલં. યથાહ –

‘‘મહાસમ્મતરાજસ્સ, વંસજો હિ મહામુનિ;

કપ્પાદિસ્મિઞ્હિ રાજાસિ, મહાસમ્મતનામકો’’તિ. (મહાવંસે દુતિયપરિચ્છેદે પઠમગાથા);

કથં સદ્ધાપબ્બજિતભાવપરિદીપનન્તિ આહ ‘‘કેનચી’’તિઆદિ. પરિજિયનં પરિહાયનં પારિજુઞ્ઞં, પરિજિરતીતિ વા પરિજિણ્ણો, તસ્સ ભાવો પારિજુઞ્ઞં, તેન. ઞાતિપારિજુઞ્ઞભોગપારિજુઞ્ઞાદિના કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન પરિહાનિયા અનભિભૂતો અનજ્ઝોત્થટો હુત્વા પબ્બજિતોતિ અત્થો. તદેવ પરિયાયન્તરેન વિભાવેતું ‘‘અપરિક્ખીણંયેવ તં કુલં પહાયા’’તિ વુત્તં. અપરિક્ખીણન્તિ હિ ઞાતિપારિજુઞ્ઞભોગપારિજુઞ્ઞાદિના કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અપરિક્ખયં. સદ્ધાય પબ્બજિતોતિ સદ્ધાય એવ પબ્બજિતો. એવઞ્હિ ‘‘કેનચી’’તિઆદિના નિવત્તિતવચનં સૂપપન્નં હોતિ. નનુ ચ ‘‘સક્યકુલા પબ્બજિતો’’તિ ઇદં ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતભાવપરિદીપનમેવ સિયા તદત્થસ્સેવ વિઞ્ઞાયમાનત્તા, ન સદ્ધાપબ્બજિતભાવપરિદીપનં તદત્થસ્સ અવિઞ્ઞાયમાનત્તાતિ? ન ખો પનેવં દટ્ઠબ્બં મહન્તં ઞાતિપરિવટ્ટં, મહન્તઞ્ચ ભોગક્ખન્ધં પહાય સદ્ધાપબ્બજિતભાવસ્સ અત્થતો સિદ્ધત્તા. તથા હિ લોકનાથસ્સ અભિજાતિયં તસ્સ કુલસ્સ ન કિઞ્ચિ પારિજુઞ્ઞં, અથ ખો વુડ્ઢિયેવ, તતો તસ્સ સમિદ્ધતમભાવો લોકે પાકટો પઞ્ઞાતો હોતિ, તસ્મા ‘‘સક્યકુલા પબ્બજિતો’’તિ એત્તકેયેવ વુત્તે તથા સમિદ્ધતમં કુલં પહાય સદ્ધાપબ્બજિતભાવો સિદ્ધોયેવાતિ, ઇમં પરિહારં ‘‘કેનચિ પારિજુઞ્ઞેના’’તિઆદિના વિભાવેતીતિ દટ્ઠબ્બં. તતો પરન્તિ ‘‘કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો’’તિઆદિવચનં.

‘‘સાધુ ધમ્મરુચિ રાજા, સાધુ પઞ્ઞાણવા નરો;

સાધુ મિત્તાનમદુબ્ભો, પાપસ્સાકરણં સુખ’’ન્તિ. આદીસુ –

વિય સાધુસદ્દો ઇધ સુન્દરત્થોતિ આહ ‘‘સુન્દરં ખો પના’’તિ. ખોતિ અવધારણત્થે નિપાતો, પનાતિ પક્ખન્તરત્થે. એવં સાત્થકતાવિઞ્ઞાપનત્થઞ્હિ સંવણ્ણનાયમેતેસં ગહણં. સુન્દરન્તિ ચ ભદ્દકં, ભદ્દકતા ચ પસ્સન્તાનં હિતસુખાવહભાવેનાતિ વુત્તં ‘‘અત્થાવહં સુખાવહ’’ન્તિ. અત્થો ચેત્થ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થવસેન તિવિધં હિતં સુખમ્પિ તથેવ તિવિધં સુખં.

તથારૂપાનન્તિ તાદિસાનં, અયં સદ્દતો અત્થો. અત્થમત્તં પન દસ્સેતું ‘‘એવરૂપાન’’ન્તિ વુત્તં. યાદિસેહિ ચ ગુણેહિ ભગવા સમન્નાગતો ચતુપ્પમાણિકસ્સ લોકસ્સ સબ્બકાલમ્પિ-અચ્ચન્તાય-સદ્ધાય-પસાદનીયો તેસં યથાભૂતસભાવત્તા, તાદિસેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતભાવં સન્ધાય ‘‘તથારૂપાનં અરહત’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યથારૂપો’’તિઆદિમાહ. લદ્ધસદ્ધાનન્તિ લદ્ધસદ્દહાનં, પરજનસ્સ સદ્ધં પટિલભન્તાનન્તિ વુત્તં હોતિ. લદ્ધસદ્દાનન્તિ વા પટિલદ્ધકિત્તિસદ્દાનં, એતેન ‘‘અરહત’’ન્તિ પદસ્સ અરહન્તાનન્તિ અત્થો, અરહન્તસમઞ્ઞાય ચ પાકટભાવો દસ્સિતો, અપિચ ‘‘યથારૂપો સો ભવં ગોતમો’’તિ ઇમિના ‘‘તથારૂપાન’’ન્તિ પદસ્સ અનિયમવસેન અત્થં દસ્સેત્વા સરૂપનિયમવસેનપિ દસ્સેતું ‘‘યથાભુચ્ચગુણાધિગમેન લોકે અરહન્તોતિ લદ્ધસદ્ધાન’’ન્તિ વુત્તં, ઇદમ્પિ હિ ‘‘તથારૂપાન’’ન્તિ પદસ્સેવ અત્થદસ્સનં, અયમેવ ચ નયો આચરિયેહિ અધિપ્પેતો ઇધ ટીકાયં, (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૫) સારત્થદીપનિયઞ્ચ તથેવ વુત્તત્તા. ‘‘યથારૂપા તે ભવન્તો અરહન્તો’’તિ અવત્વા ‘‘યથારૂપો સો ભવં ગોતમો’’તિ વચનં ભગવતિયેવ ગરુગારવવસેન ‘‘તથારૂપાનં અરહત’’ન્તિ પુથુવચનનિદ્દિટ્ઠભાવવિઞ્ઞાપનત્થં. અત્તનિ, ગરૂસુ ચ હિ બહુવચનં ઇચ્છન્તિ સદ્દવિદૂ. ‘‘યથાભુચ્ચ…પે… અરહત’’ન્તિ ઇમિના ચ ધમ્મપ્પમાણાનં, લૂખપ્પમાણાનઞ્ચ સત્તાનં ભગવતો પસાદાવહતં યથારુતતો દસ્સેતિ અરહન્તભાવસ્સ તેસઞ્ઞેવ યથારહં વિસયત્તા, તંદસ્સનેન પન ઇતરેસમ્પિ રૂપપ્પમાણઘોસપ્પમાણાનં પસાદાવહતા દસ્સિતાયેવ તદવિનાભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં.

પસાદસોમ્માનીતિ પસન્નાનિ, સીતલાનિ ચ, પસાદવસેન વા સીતલાનિ, અનેન પસન્નમનતં દસ્સેતિ. ‘‘દસ્સન’’ન્તિ વુત્તેપિ તદુત્તરિ કત્તબ્બતાસમ્ભવતો અયં સમ્ભાવનત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતી’’તિ. ઇતરથા હિ ‘‘દસ્સનઞ્ઞેવ સાધુ, ન તદુત્તરિ કરણ’’ન્તિ અનધિપ્પેતત્થો આપજ્જતિ, સમ્ભાવનત્થો ચેત્થ પિ-સદ્દો, અપિ-સદ્દો વા લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. ‘‘બ્રહ્મચરિયં પકાસેતી’’તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો ‘‘અબ્ભુગ્ગતો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધમુપગતો, તસ્મા અયં ‘‘સાધુ હોતી’’તિ ઇધ ઇતિ-સદ્દો ‘‘બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતી અમ્બટ્ઠં માણવં આમન્તેસી’’તિ ઇમિના સમ્બજ્ઝિતબ્બો, ‘‘અજ્ઝાસયં કત્વા’’તિ ચ પાઠસેસો તદત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા. યસ્સ હિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ, સદ્દો ન પયુજ્જતિ, સો ‘‘પાઠસેસો’’તિ વુચ્ચતિ, ઇમમત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતીતિ એવં અજ્ઝાસયં કત્વા’’તિ. મૂલપણ્ણાસકે ચૂળસીહનાદસુત્તટ્ઠકથાય (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૪) આગતં કોસિયસકુણવત્થુ ચેત્થ કથેતબ્બં.

અમ્બટ્ઠમાણવકથાવણ્ણના

૨૫૬. ‘‘અજ્ઝાયકો’’તિ ઇદં પઠમપકતિયા ગરહાવચનમેવ, દુતિયપકતિયા પસંસાવચનં કત્વા વોહરન્તિ યથા તં ‘‘પુરિસો નરો’’તિ દસ્સેતું અગ્ગઞ્ઞસુત્તપદ (દી. નિ. ૩.૧૩૨) મુદાહટં. તત્થ ઇમેતિ ઝાયકનામેન સમઞ્ઞિતા જના. ન ઝાયન્તીતિ પણ્ણકુટીસુ ઝાનં ન અપ્પેન્તિ ન નિપ્ફાદેન્તિ, ગામનિગમસામન્તં ઓસરિત્વા વેદગન્થે કરોન્તાવ અચ્છન્તીતિ અત્થો. તં પનેતેસં બ્રાહ્મણઝાયકસઙ્ખાતં પઠમદુતિયનામં ઉપાદાય તતિયમેવ જાતન્તિ આહ ‘‘અજ્ઝાયકાત્વેવ તતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્ત’’ન્તિ, અક્ખરન્તિ ચ નિરુત્તિ સમઞ્ઞા. સા હિ તસ્મિંયેવ નિરુળ્હભાવેન અઞ્ઞત્થ અસઞ્ચરણતો ‘‘અક્ખર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મન્તે પરિવત્તેતીતિ વેદે સજ્ઝાયતિ, પરિયાપુણાતીતિ અત્થો. ઇધ હિ અધિઆપુબ્બઇ-સદ્દવસેન પદસન્ધિ, ઇતરત્થ પન ઝે-સદ્દવસેન. મન્તે ધારેતીતિ યથાઅધીતે મન્તે અસમ્મૂળ્હે કત્વા હદયે ઠપેતિ.

આથબ્બણવેદો પરૂપઘાતકરત્તા સાધૂનમપરિભોગોતિ કત્વા ‘‘ઇરુવેદયજુવેદસામવેદાન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઇચ્ચન્તે થોમીયન્તે દેવા એતાયાતિ ઇરુ ઇચ-ધાતુવસેન ચ-કારસ્સ ર-કારં કત્વા, ઇત્થિલિઙ્ગોયં. યજ્જન્તે પુજ્જન્તે દેવા અનેનાતિ યજુ પુન્નપુંસકલિઙ્ગવસેન. સોયન્તિ અન્તં કરોન્તિ, સાયન્તિ વા તનું કરોન્તિ પાપમનેનાતિ સામં સો-ધાતુપક્ખે ઓ-કારસ્સ આ-કારં કત્વા. વિદન્તિ ધમ્મં, કમ્મં વા એતેહીતિ વેદા, તે એવ મન્તા ‘‘સુગતિયોપિ મુનન્તિ, સુય્યન્તિ ચ એતેહી’’તિ કત્વા. પહરણં સઙ્ઘટ્ટનં પહતં, ઓટ્ઠાનં પહતં તથા, તસ્સ કરણવસેન, ઓટ્ઠાનિ ચાલેત્વા પગુણભાવકરણવસેન પારં ગતો, ન અત્થવિભાવનવસેનાતિ વુત્તં હોતિ. પારગૂતિ ચ નિચ્ચસાપેક્ખતાય કિતન્તસમાસો.

‘‘સહ નિઘણ્ટુના’’તિઆદિના યથાવાક્યં વિભત્યન્તવસેન નિબ્બચનદસ્સનં. નિઘણ્ટુરુક્ખાદીનન્તિ નિઘણ્ટુ નામ રુક્ખવિસેસો, તદાદિકાનમત્થાનન્તિ અત્થો, એતેન નિઘણ્ટુરુક્ખપરિયાયં આદિં કત્વા તપ્પમુખેન સેસપરિયાયાનં તત્થ દસ્સિતત્તા સો ગન્થો નિઘણ્ટુ નામ યથા તં ‘‘પારાજિકકણ્ડો, કુસલત્તિકો’’તિ અયમત્થો દસ્સિતો ઇમિના યથારુતમેવ તદત્થસ્સ અધિગતત્તા. આચરિયા પન એવં વદન્તિ ‘‘વચનીયવાચકભાવેન અત્થં, સદ્દઞ્ચ નિખડતિ ભિન્દતિ વિભજ્જ દસ્સેતીતિ નિખણ્ડુ, સો એવ ખ-કારસ્સ ઘ-કારં કત્વા ‘નિઘણ્ડૂ’તિ વુત્તો’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૬), તદેતં અટ્ઠકથાનયતો અઞ્ઞનયદસ્સનન્તિ ગહેતબ્બં. ઇતરથા હિ સો અટ્ઠકથાય વિરોધો સિયા, વિચારેતબ્બમેતં. અક્ખરચિન્તકા પન એવમિચ્છન્તિ ‘‘તત્થ તત્થાગતાનિ નામાનિ નિસ્સેસતો ઘટેન્તિ રાસિં કરોન્તિ એત્થાતિ નિઘણ્ટુ નિગ્ગહિતાગમેના’’તિ. વેવચનપ્પકાસકન્તિ પરિયાયસદ્દદીપકં, એકેકસ્સ અત્થસ્સ અનેકપરિયાયવચનવિભાવકન્તિ અત્થો. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અનેકેસમ્પિ અત્થાનં એકસદ્દવચનીયતાવિભાવનવસેનપિ તસ્સ ગન્થસ્સ પવત્તત્તા. કો પનેસોતિ? એતરહિ નામલિઙ્ગાનુસાસનરતનમાલાભિધાનપ્પદીપિકાદિ. વચીભેદાદિલક્ખણા કિરિયા કપ્પીયતિ એતેનાતિ કિરિયાકપ્પો, તથેવ વિવિધં કપ્પીયતિ એતેનાતિ વિકપ્પો, કિરિયાકપ્પો ચ સો વિકપ્પો ચાતિ કિરિયાકપ્પવિકપ્પો. સો હિ વણ્ણપદસમ્બન્ધપદત્થાદિવિભાગતો બહુવિકપ્પોતિ કત્વા ‘‘કિરિયાકપ્પવિકપ્પો’’તિ વુચ્ચતિ, સો ચ ગન્થવિસેસોયેવાતિ વુત્તં ‘‘કવીનં ઉપકારાવહં સત્થ’’ન્તિ, ચતુન્નમ્પિ કવીનં કવિભાવસમ્પદાભોગસમ્પદાદિપયોજનવસેન ઉપકારાવહો ગન્થોતિ અત્થો. કો પનેસોતિ? કબ્યબન્ધનવિધિવિધાયકો કબ્યાલઙ્કારગીતાસુબોધાલઙ્કારાદિ. ઇદં પન મૂલકિરિયાકપ્પગન્થં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ મહાવિસયો સતસહસ્સગાથાપરિમાણો, યં ‘‘નયચરિયાદિપકરણ’’ન્તિપિ વદન્તિ. વચનત્થતો પન કિટયતિ ગમેતિ ઞાપેતિ કિરિયાદિવિભાગન્તિ કેટુભં કિટ-ધાતુતો અભપચ્ચયવસેન, અ-કારસ્સ ચ ઉકારો. અથ વા કિરિયાદિવિભાગં અનવસેસપરિયાદાનતો કિટેન્તો ગમન્તો ઓભેતિ પૂરેતીતિ કેટુભં કિટ-સદ્દૂપપદઉભધાતુવસેન. અપિચ કિટન્તિ ગચ્છન્તિ કવયો બન્ધેસુ કોસલ્લમેતેનાતિ કેટુભં, પુરિમનયેનેવેત્થ પદસિદ્ધિ. ઠાનકરણાદિવિભાગતો, નિબ્બચનવિભાગતો ચ અક્ખરા પભેદીયન્તિ એતેનાતિ અક્ખરપ્પભેદો, તં પન છસુ વેદઙ્ગેસુ પરિયાપન્નં પકરણદ્વયમેવાતિ વુત્તં ‘‘સિક્ખા ચ નિરુત્તિ ચા’’તિ. તત્થ સિક્ખન્તિ અક્ખરસમયમેતાયાતિ સિક્ખા, અકારાદિવણ્ણાનં ઠાનકરણપયતનપટિપાદકસત્થં. નિચ્છયેન, નિસ્સેસતો વા ઉત્તિ નિરુત્તિ, વણ્ણાગમવણ્ણવિપરિયાયાદિલક્ખણં. વુત્તઞ્ચ –

‘‘વણ્ણાગમો વણ્ણવિપરિયાયો,

દ્વે ચાપરે વણ્ણવિકારનાસા;

ધાતુસ્સ અત્થાતિસયેન યોગો,

તદુચ્ચતે પઞ્ચવિધા નિરુત્તી’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૪; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧.૫૦);

ઇધ પન તબ્બસેન અનેકધા નિબ્બચનપરિદીપકં સત્થં ઉત્તરપદલોપેન ‘‘નિરુત્તી’’તિ અધિપ્પેતં નિબ્બચનવિભાગતોપિ અક્ખરપભેદભાવસ્સ આચરિયેહિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૬) વુત્તત્તા, તમન્તરેન નિબ્બચનવિભાગસ્સ ચ બ્યાકરણઙ્ગેન સઙ્ગહિતત્તા. બ્યાકરણં, નિરુત્તિ ચ હિ પચ્ચેકમેવ વેદઙ્ગં યથાહુ –

‘‘કપ્પો બ્યાકરણં જોતિ-સત્થં સિક્ખા નિરુત્તિ ચ;

છન્દોવિચિતિ ચેતાનિ, વેદઙ્ગાનિ વદન્તિ છા’’તિ.

તસ્મા બ્યાકરણઙ્ગેન અસઙ્કરભૂતમેવ નિરુત્તિનયેન નિબ્બચનમિધાધિપ્પેતં, ન છસુ બ્યઞ્જનપદેસુ વિય તદુભયસાધારણનિબ્બચનં વેદઙ્ગવિસયત્તાતિ વેદિતબ્બં. અયં પનેત્થ મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય (મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦) આગતનિરુત્તિનયવિનિચ્છયો. તત્થ હિ ‘‘નક્ખત્તરાજારિવ તારકાન’’ન્તિ (જા. ૧.૧.૧૧, ૨૫) એત્થ ર-કારાગમો વિય અવિજ્જમાનસ્સ અક્ખરસ્સ આગમો વણ્ણાગમો નામ. હિંસનત્તા ‘‘હિંસો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સીહો’’તિ પરિવત્તનં વિય વિજ્જમાનાનમક્ખરાનં હેટ્ઠુપરિયવસેન પરિવત્તનં વણ્ણવિપરિયાયો નામ. ‘‘નવછન્નકેદાનિ દિય્યતી’’તિ (જા. ૧.૬.૮૮) એત્થ અ-કારસ્સ એ-કારાપજ્જનં વિય અઞ્ઞક્ખરસ્સ અઞ્ઞક્ખરાપજ્જનં વણ્ણવિકારો નામ. ‘‘જીવનસ્સ મૂતો જીવનમૂતો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘જીમૂતો’’તિ વ-કાર ન-કારાનં વિનાસો વિય વિજ્જમાનક્ખરાનં વિનાસો વણ્ણવિનાસો નામ. ‘‘ફરુસાહિ વાચાહિ પકુબ્બમાનો, આસજ્જ મં ત્વં વદસે કુમારા’’તિ (જા. ૧.૧૦.૮૫) એત્થ ‘‘પકુબ્બમાનો’’તિ પદસ્સ અભિભવમાનોતિ અત્થપટિપાદનં વિય તત્થ તત્થ યથાયોગં વિસેસત્થપટિપાદનં ધાતૂનમત્થાતિસયેન યોગો નામાતિ.

યથાવુત્તપ્પભેદાનં તિણ્ણં વેદાનં અયં ચતુત્થોયેવ સિયા, અથ કેન સદ્ધિં પઞ્ચમોતિ આહ ‘‘આથબ્બણવેદં ચતુત્થં કત્વા’’તિ. આથબ્બણવેદો નામ આથબ્બણવેદિકેહિ વિહિતો પરૂપઘાતકરો મન્તો, સો પન ઇતિહાસપઞ્ચમભાવપ્પકાસનત્થં ગણિતતામત્તેન ગહિતો, ન સરૂપવસેન, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘એતેસ’’ન્તિ પદસ્સ તેસં તિણ્ણં વેદાનન્ત્વેવ અત્થો ગહેતબ્બો. તઞ્હિ ‘‘તિણ્ણં વેદાન’’ન્તિ એતસ્સ વિસેસનન્તિ. ઇતિહ અસાતિ એવં ઇધ લોકે અહોસિ ‘‘આસા’’તિપિ કત્થચિ પાઠો, સોયેવત્થો. ઇહ ઠાને ઇતિ એવં, ઇદં વા કમ્મં, વત્થું વા આસ ઇચ્છાહીતિપિ અત્થો. તસ્સ ગન્થસ્સ મહાવિસયતાદીપનત્થઞ્ચેત્થ વિચ્છાવચનં, ઇમિના ‘‘ઇતિહાસા’’તિ વચનેન પટિસંયુત્તો ઇતિહાસો તદ્ધિતવસેનાતિ અત્થં દસ્સેતિ. ઇતિહ આસ, ઇતિહ આસા’’તિ ઈદિસવચનપટિસંયુત્તો ઇતિહાસો નિરુત્તિનયેનાતિ અત્થદસ્સનન્તિપિ વદન્તિ. અક્ખરચિન્તકા પન એવમિચ્છન્તિ ‘‘ઇતિહ-સદ્દો પારમ્પરિયોપદેસે એકોવ નિપાતો, અસતિ વિજ્જતીતિ અસો, ઇતિહ અસો એતસ્મિન્તિ ઇતિહાસો સમાસવસેના’’તિ, તેસં મતે ‘‘ઇતિહ અસા’’તિ એત્થ એવં પારમ્પરિયોપદેસો અસ વિજ્જમાનો અહોસીતિ અત્થો. ‘‘પુરાણકથાસઙ્ખાતો’’તિ ઇમિના તસ્સ ગન્થવિસેસભાવમાહ, ભારતનામકાનં દ્વેભાતિકરાજૂનં યુદ્ધકથા, રામરઞ્ઞો સીતાહરણકથા, નરસીહરાજુપ્પત્તિકથાતિ એવમાદિપુરાણકથાસઙ્ખાતો ભારતપુરાણરામપુરાણનરસીહપુરાણાદિગન્થો ઇતિહાસો નામાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘તેસં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં વેદાન’’ન્તિ ઇમિના યથાવાક્યં ‘‘તિણ્ણં વેદાન’’ન્તિ એત્થ વિસેસનભાવં દસ્સેતિ.

પજ્જતિ અત્થો એતેનાતિ પદં, નામાખ્યાતોપસગ્ગનિપાતાદિવસેન અનેકવિભાગં વિભત્તિયન્તપદં. તદપિ બ્યાકરણે આગતમેવાતિ વુત્તં ‘‘તદવસેસ’’ન્તિ, પદતો અવસેસં પકતિપચ્ચયાદિસદ્દલક્ખણભૂતન્તિ અત્થો. તં તં સદ્દં, તદત્થઞ્ચ બ્યાકરોતિ બ્યાચિક્ખતિ એતેનાતિ બ્યાકરણં, વિસેસેન વા આકરીયન્તે પકતિપચ્ચયાદયો અભિનિપ્ફાદીયન્તે એત્થ, અનેનાતિ વા બ્યાકરણં, સાધુસદ્દાનમન્વાખ્યાયકં મુદ્ધબોધબ્યાકરણ સારસ્સતબ્યાકરણ પાણિનીબ્યાકરણચન્દ્રબ્યાકરણાદિ અધુનાપિ વિજ્જમાનસત્થં. અધીયતીતિ અજ્ઝાયતિ. વેદેતીતિ પરેસં વાચેતિ. ચ-સદ્દો અત્થદ્વયસમુચ્ચિનનત્થો, વિકપ્પનત્થો વા અત્થન્તરસ્સ વિકપ્પિતત્તા. વિચિત્રા હિ તદ્ધિતવુત્તિ. પદકોતિ બ્યાકરણેસુ આગતપદકોસલ્લં સન્ધાય વુત્તં, વેય્યાકરણોતિ તદવસિટ્ઠપકતિપચ્ચયાદિસદ્દવિધિકોસલ્લન્તિ ઇમસ્સત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનત્થં પદદ્વયસ્સ એકતો અત્થવચનં. એસા હિ આચરિયાનં પકતિ, યદિદં યેન કેનચિ પકારેન અત્થન્તરવિઞ્ઞાપનં. અયં અટ્ઠકથાતો અપરો નયો – તે એવ વેદે પદસો કાયતીતિ પદકોતિ. તત્થ પદસોતિ ગજ્જબન્ધપજ્જબન્ધપદેન. કાયતીતિ કથેતિ યથા ‘‘જાતક’’ન્તિ, ઇમિના વેદકારકસમત્થતં દસ્સેતિ. એવઞ્હિ ‘‘અજ્ઝાયકો’’તિઆદીહિ ઇમસ્સ વિસેસો પાકટો હોતીતિ.

આયતિં હિતં બાલજનસઙ્ખાતો લોકો ન યતતિ ન ઈહતિ અનેનાતિ લોકાયતં. તઞ્હિ ગન્થં નિસ્સાય સત્તા પુઞ્ઞકિરિયાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેન્તિ, લોકા વા બાલજના આયતન્તિ ઉસ્સહન્તિ વાદસ્સાદેન એત્થાતિ લોકાયતં. અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધં, સગ્ગમોક્ખવિરુદ્ધં વા તનોન્તિ એત્થાતિ વિતણ્ડો ડ-પચ્ચયવસેન, ન-કારસ્સ ચ ણ-કારં કત્વા, વિરુદ્ધેન વાદદણ્ડેન તાળેન્તિ વાદિનો એત્થાતિ વિતણ્ડો તડિ-ધાતુવસેન, નિગ્ગહીતાગમઞ્ચ કત્વા. અદેસમ્પિ યં નિસ્સાય વાદીનં વાદો પવત્તો, તં તેસં દેસતોપિ ઉપચારવસેન વુચ્ચતિ યથા ‘‘ચક્ખું લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા પહીયમાના પહીયતિ, એત્થ નિરુજ્ઝમાના નિરુજ્ઝતી’’તિ, (દી. નિ. ૨.૪૦૧; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૪) વિસેસેન વા પણ્ડિતાનં મનં તડેન્તિ ચાલેન્તિ એતેનાતિ વિતણ્ડો, તં વદન્તિ, સો વાદો વા એતેસન્તિ વિતણ્ડવાદા, તેસં સત્થં તથા. લક્ખણદીપકસત્થં ઉત્તરપદલોપેન, તદ્ધિતવસેન વા લક્ખણન્તિ દસ્સેતિ ‘‘લક્ખણદીપક’’ન્તિઆદિના. લક્ખીયતિ બુદ્ધભાવાદિ અનેનાતિ લક્ખણં, નિગ્રોધબિમ્બતાદિ. તેનાહ ‘‘યેસં વસેના’’તિઆદિ. દ્વાદસસહસ્સગન્થપમાણન્તિ એત્થ ભાણવારપ્પમાણાદીસુ વિય બાત્તિંસક્ખરગન્થોવ અધિપ્પેતો. વુત્તઞ્હિ –

‘‘અટ્ઠક્ખરા એકપદં, એકા ગાથા ચતુપ્પદં;

ગાથા ચેકા મતો ગન્થો, ગન્થો બાત્તિંસતક્ખરો’’તિ.

દ્વાદસહિ ગુણિતસહસ્સબાત્તિંસક્ખરગન્થપ્પમાણન્તિ અત્થો. યત્થાતિ યસ્મિં લક્ખણસત્થે, આધારે ચેતં ભુમ્મં યથા ‘‘રુક્ખે સાખા’’તિ. સોળસ ચ સહસ્સઞ્ચ સોળસસહસ્સં, સોળસાધિકસહસ્સગાથાપરિમાણાતિ અત્થો. એવઞ્હિ આધારાધેય્યવચનં સૂપપન્નં હોતીતિ. પધાનવસેન બુદ્ધાનં લક્ખણદીપનતો બુદ્ધમન્તા નામ. પચ્ચેકબુદ્ધાદીનમ્પિ હિ લક્ખણં તત્થ દીપિતમેવ. તેન વુત્તં ‘‘યેસં વસેના’’તિઆદિ.

‘‘અનૂનો પરિપૂરકારી’’તિ અત્થમત્તદસ્સનં, સદ્દતો પન અધિગતમત્થં દસ્સેતું ‘‘અવયો ન હોતી’’તિ વુત્તં. કો પનેસ અવયોતિ અનુયોગમપનેતિ ‘‘અવયો નામા’’તિઆદિના. અયમેત્તાધિપ્પાયો – યો તાનિ સન્ધારેતું સક્કોતિ, સો ‘‘વયો’’તિ વુચ્ચતિ. યો પન ન સક્કોતિ, સો અવયો નામ. યો ચ અવયો ન હોતિ, સો ‘‘દ્વે પટિસેધા પકતિયત્થગમકા’’તિ ઞાયેન વયો એવાતિ. વયતીતિ હિ વયો, આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ કત્થચિપિ અપરિકિલમન્તો અવિત્થાયન્તો તે ગન્થે સન્તાને પણેતિ બ્યવહરતીતિ અત્થો. અયં પન વિનયટ્ઠકથાનયો (પારા. ૮૪) – અનવયોતિ અનુ અવયો, સન્ધિવસેન ઉ-કારલોપો, અનુ અનુ અવયો અનૂનો, પરિપુણ્ણસિપ્પોતિ અત્થો. વયોતિ હિ હાનિ ‘‘આયવયો’’તિઆદીસુ વિય, નત્થિ એતસ્સ યથાવુત્તગન્થેસુ વયો ઊનતાતિ અવયો, અનુ અનુ અવયો અનવયોતિ.

‘‘અનુઞ્ઞાતો’’તિ પદસ્સ કમ્મસાધનવસેન, ‘‘પટિઞ્ઞાતો’’તિ પદસ્સ ચ કત્તુસાધનવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘આચરિયેના’’તિઆદિમાહ. અસ્સાતિ અમ્બટ્ઠસ્સ. પાળિયં ‘‘યમહં જાનામિ, તં ત્વં જાનાસી’’તિ ઇદં અનુજાનનાકારદસ્સનં, ‘‘યં ત્વં જાનાસિ, તમહં જાનામી’’તિ ઇદં પન પટિજાનનાકારદસ્સનન્તિ દસ્સેતિ ‘‘યં અહ’’ન્તિઆદિના. ‘‘આમ આચરિયા’’તિ હિ યથાગતં પટિજાનનવચનમેવ અત્થવસેન વુત્તં. યન્તિ તેવિજ્જકં પાવચનં. તસ્સાતિ આચરિયસ્સ. પટિવચનદાનમેવ પટિઞ્ઞા તથા, તાય સયમેવ પટિઞ્ઞાતોતિ અત્થો. ‘‘સકે’’તિઆદિ અનુજાનનપટિજાનનાધિકારદસ્સનં. અદેસસ્સપિ દેસમિવ કપ્પનામત્તેનાતિ વુત્તં ‘‘કતરસ્મિ’’ન્તિઆદિ. સસ્સ અત્તનો સન્તકં સકં. આચરિયાનં પરમ્પરતો, પરમ્પરભૂતેહિ વા આચરિયેહિ આગતં આચરિયકં. તિસ્સો વિજ્જા, તાસં સમૂહો તેવિજ્જકં, વેદત્તયં. પધાનં વચનં, પકટ્ઠાનં વા અટ્ઠકાદીનં વચનં પાવચનં.

૨૫૭. ઇદાનિ યેનાધિપ્પાયેન બ્રાહ્મણો પોક્ખરસાતી અમ્બટ્ઠં માણવં આમન્તેત્વા ‘‘અયં તાતા’’તિઆદિવચનમબ્ર્વિ, તદધિપ્પાયં વિભાવેન્તો ‘‘એસ કિરા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉગ્ગતસ્સાતિ પુબ્બે પાકટસ્સ કિત્તિમતો પોરાણજનસ્સ. બહૂ જનાતિ પૂરણકસ્સપાદયો સન્ધાય વુત્તં. એકચ્ચન્તિ ખત્તિયાદિજાતિમન્તં, લોકસમ્મતં વા જનં. ગરૂતિ ભારિયં, અત્તાનં તતો મોચેત્વા અપગમનમત્તમ્પિ દુક્કરં હોતિ, પગેવ તદુત્તરિ કરણન્તિ વુત્તં હોતિ. અનત્થો નામ તથાપગમનાદિના નિન્દાબ્યારોસઉપારમ્ભાદિ.

‘‘અબ્ભુગ્ગતો’’તિ એત્થ અભિસદ્દયોગેન ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થવસેનેવ ‘‘ગોતમ’’ન્તિ ઉપયોગવચનં. ‘‘તં ભવન્તં, તથા સન્તંયેવા’’તિ પદેસુપિ તસ્સ અનુપયોગત્તા તદત્થવસેનેવાતિ દસ્સેતિ ‘‘તસ્સ ભોતો’’તિઆદિના. તેનાહ ‘‘ઇધાપી’’તિઆદિ. તથા સતોયેવાતિ યેનાકારેન અરહતાદિના સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો, તેનાકારેન સન્તસ્સ ભૂતસ્સ એવ તસ્સ ભવતો ગોતમસ્સ સદ્દો યદિ વા અબ્ભુગ્ગતોતિ અત્થો. અપિચ તં ભવન્તં ગોતમં તથા સન્તંયેવાતિ એકસ્સપિ અત્થસ્સ દ્વિક્ખત્તું સમ્બન્ધભાવેન વચનં સામઞ્ઞવિસિટ્ઠતાપરિકપ્પનેન અત્થવિસેસવિઞ્ઞાપનત્થં, તસ્મા ‘‘તસ્સ ભોતો ગોતમસ્સા’’તિ સામઞ્ઞસમ્બન્ધભાવેન વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘તથા સતોયેવા’’તિ વિસેસસમ્બન્ધભાવેન યોજેતબ્બં. યદિ-સદ્દો ચેત્થ સંસયત્થો દ્વિન્નમ્પિ અત્થાનં સંસયિતબ્બત્તા. વા-સદ્દો ચ વિકપ્પનત્થો તેસુ એકસ્સ વિકપ્પેતબ્બત્તા. સદ્દવિદૂ પન એવં વદન્તિ – ‘‘ઇમસ્સ વચનં સચ્ચં વા યદિ વા મુસા’’તિઆદીસુ વિય યદિ-સદ્દો વા-સદ્દો ચ ઉભોપિ વિકપ્પત્થાયેવ. યદિ-સદ્દોપિ હિ ‘‘યં યદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમતિ યદિ ખત્તિયપરિસં યદિ બ્રાહ્મણપરિસ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૩૪) વા-સદ્દત્થો દિસ્સતિ. ‘‘અપ્પં વસ્સસતં આયુ, ઇદાનેતરહિ વિજ્જતી’’તિઆદીસુ વિય ચ ઇધ સમાનત્થસદ્દપયોગોતિ. પાળિયં ‘‘યદિ વા નો તથા’’તિ ઇદમ્પિ ‘‘સન્તંયેવ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો’’તિ ઇમિના સમ્બજ્ઝિત્વા યથાવુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. નનુ ‘‘ગોતમ’’ન્તિ પદેયેવ ઉપયોગવચનં સિયા, ન એત્થાતિ ચોદનાય ‘‘ઇધાપી’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્સ અનુપયોગત્તા, વિચ્છિન્દિત્વા સમ્બન્ધવિસેસભાવેન યોજેતબ્બત્તા વા ઇધાપિ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થવસેનેવ ઉપયોગવચનં નામાતિ વુત્તં હોતિ. ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનં અત્થો યસ્સ તથા, અભિસદ્દો, ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનમેવ વા અત્થો તથા, સોયેવત્થો. યદગ્ગેન હિ સદ્દયોગો હોતિ, તદગ્ગેન અત્થયોગોપીતિ.

૨૫૮. ભોતિ અત્તનો આચરિયં આલપતિ. યથા-સદ્દં સાત્થકં કત્વા સહ પાઠસેસેન યોજેતું ‘‘યથા સક્કા’’તિઆદિ વુત્તં. સોતિ ભગવા. પુરિમનયે આકારત્થજોતનયથા-સદ્દયોગ્યતો કથન્તિ પુચ્છામત્તં, ઇધ પન તદયોગ્યતો ‘‘આકારપુચ્છા’’તિ વુત્તં. બાહિરકસમયે આચરિયમ્હિ ઉપજ્ઝાયસમુદાચારોતિ આહ ‘‘અથ નં ઉપજ્ઝાયો’’તિ, ઉપજ્ઝાયસઞ્ઞિતો આચરિયબ્રાહ્મણોતિ અત્થો.

કામઞ્ચ મન્તો, બ્રહ્મં, કપ્પોતિ તિબ્બિધો વેદો, તથાપિ અટ્ઠકાદિ વુત્તં પધાનભૂતં મૂલં મન્તો, તદત્થવિવરણમત્થં બ્રહ્મં, તત્થ વુત્તનયેન યઞ્ઞકિરિયાવિધાનં કપ્પોતિ મન્તસ્સેવ પધાનભાવતો, ઇતરેસઞ્ચ તન્નિસ્સયેનેવ જાતત્તા મન્તગ્ગહણેન બ્રહ્મકપ્પાનમ્પિ ગહણં સિદ્ધમેવાતિ દસ્સેતિ ‘‘તીસુ વેદેસૂ’’તિ ઇમિના. મન્તોતિ હિ અટ્ઠકાદીહિ ઇસીહિ વુત્તમૂલવેદસ્સેવ નામં, વેદોતિ સબ્બસ્સ, તસ્મા ‘‘વેદેસૂ’’તિ વુત્તે સબ્બેસમ્પિ ગહણં સિજ્ઝતીતિ વેદિતબ્બં. લક્ખણાનીતિ લક્ખણદીપકાનિ મન્તપદાનિ. પજ્જગજ્જબન્ધપવેસનવસેન પક્ખિપિત્વા. બ્રાહ્મણવેસેનેવાતિ વેદવાચકબ્રાહ્મણલિઙ્ગેનેવ. વેદેતિ મહાપુરિસલક્ખણમન્તે. મહેસક્ખા સત્તાતિ મહાપુઞ્ઞવન્તો પણ્ડિતસત્તા. જાનિસ્સન્તિ ઇતિ મનસિ કત્વા વાચેન્તીતિ સમ્બન્ધો. તેનાતિ તથા વાચનતો. પુબ્બેતિ ‘‘તથાગતો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બકાલતો પભુતિ તથાગતસ્સ ધરમાનકાલે. અજ્ઝાયિતબ્બવાચેતબ્બભાવેન આગચ્છન્તિ પાકટા ભવન્તિ. એકગાથાદ્વિગાથાદિવસેન અનુક્કમેન અન્તરધાયન્તિ. ન કેવલં લક્ખણમન્તાયેવ, અથ ખો અઞ્ઞેપિ વેદા બ્રાહ્મણાનં અઞ્ઞાણભાવેન અનુક્કમેન અન્તરધાયન્તિ એવાતિ આચરિયેન (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૮) વુત્તં.

બુદ્ધભાવપત્થના પણિધિ, પારમીસમ્ભરણં સમાદાનં, કમ્મસ્સકતાદિપઞ્ઞા ઞાણં. ‘‘પણિધિમહતો સમાદાનમહતોતિઆદિના પચ્ચેકં મહન્તસદ્દો યોજેતબ્બો’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૮) આચરિયેન વુત્તં. એવઞ્ચ સતિ કરુણા આદિ યેસં સદ્ધાસીલાદીનં તે કરુણાદયો, તે એવ ગુણા કરુણાદિગુણા, પણિધિ ચ સમાદાનઞ્ચ ઞાણઞ્ચ કરુણાદિગુણા ચ, તેહિ મહન્તો પણિધિસમાદાનઞાણકરુણાદિગુણમહન્તોતિ નિબ્બચનં કાતબ્બં. એવઞ્હિ દ્વન્દતોપરત્તા મહન્તસદ્દો પચ્ચેકં યોજીયતીતિ. અપિચ પણિધિ ચ સમાદાનઞ્ચ ઞાણઞ્ચ કરુણા ચ, તમાદિ યેસં તે તથા, તેયેવ ગુણા, તેહિ મહન્તોતિ નિબ્બચનેનપિ અત્થો સૂપપન્નો હોતિ, પણિધિમહન્તતાદિ ચસ્સ બુદ્ધવંસ (બુ. વં. ૯ આદયો) ચરિયાપિટકાદિ (ચરિયા. ૧ આદયો) વસેન વેદિતબ્બો. મહાપદાનસુત્તટ્ઠકથાયં પન ‘‘મહાપુરિસસ્સાતિ જાતિગોત્તકુલપદેસાદિવસેન મહન્તસ્સ પુરિસસ્સા’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩) વુત્તં. તત્થ ‘‘ખત્તિયો, બ્રાહ્મણો’’તિ એવમાદિ જાતિ. ‘‘કોણ્ડઞ્ઞો, ગોતમો’’તિ એવમાદિ ગોત્તં. ‘‘પોણિકા, ચિક્ખલ્લિકા, સાકિયા, કોલિયા’’તિ એવમાદિ કુલપદેસો, તદેતં સબ્બમ્પિ ઇધ આદિસદ્દેન સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્હિ સતિ ‘‘દ્વેયેવ ગતિયો ભવન્તી’’તિ ઉભિન્નં સાધારણવચનં સમત્થિતં હોતીતિ.

નિટ્ઠાતિ નિપ્ફત્તિયો સિદ્ધિયો. નન્વાયં ગતિ-સદ્દો અનેકત્થો, કસ્મા નિટ્ઠાયમેવ વુત્તોતિ આહ‘‘કામઞ્ચાય’’ન્તિઆદિ. ભવભેદેતિ નિરયાદિભવવિસેસે. સો હિ સુચરિતદુચ્ચરિતકમ્મેન સત્તેહિ ઉપપજ્જનવસેન ગન્તબ્બાતિ ગતિ. ગચ્છતિ પવત્તતિ એત્થાતિ ગતિ, નિવાસટ્ઠાનં. ગમતિ યથાસભાવં જાનાતીતિ ગતિ. પઞ્ઞા, ગમનં બ્યાપનં ગતિ, વિસ્સટભાવો, સો પન ઇતો ચ એત્તો ચ બ્યાપેત્વા ઠિતતાવ. ગમનં નિપ્ફત્તનં ગતિ, નિટ્ઠા, અજ્ઝાસયપટિસરણત્થાપિ નિદસ્સનનયેન ગહિતા. તથા હેસ ‘‘ઇમેસં ખો અહં ભિક્ખૂનં સીલવન્તાનં કલ્યાણધમ્માનં નેવ જાનામિ આગતિં વા ગતિં વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૮) એત્થ અજ્ઝાસયે વત્તતિ, ‘‘નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ (પરિ. ૩૩૯) એત્થ પટિસરણે, પરાયણે અપસ્સયેતિ અત્થો. ગચ્છતિ યથારુચિ પવત્તતીતિ ગતિ, અજ્ઝાસયો. ગચ્છતિ અવચરતિ, અવચરણવસેન વા પવત્તતિ એત્થાતિ ગતિ, પટિસરણં. સબ્બસઙ્ખતવિસઞ્ઞુત્તસ્સ હિ અરહતો નિબ્બાનમેવ પટિસરણં, ઇધ પન નિટ્ઠાયં વત્તતીતિ વેદિતબ્બો તદઞ્ઞેસમવિસયત્તા.

નનુ દ્વિન્નં નિપ્ફત્તીનં નિમિત્તભૂતાનિ લક્ખણાનિ વિસદિસાનેવ, અથ કસ્મા ‘‘યેહિ સમન્નાગતસ્સા’’તિઆદિના તેસં સદિસભાવો વુત્તોતિ ચોદનાલેસં દસ્સેત્વા સોધેન્તો ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિમાહ. સમાનેપિ નિગ્રોધબિમ્બતાદિલક્ખણભાવે અત્થેવ કોચિ નેસં વિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘ન તેહેવ બુદ્ધો હોતી’’તિ વુત્તં. ‘‘યથા હિ બુદ્ધાનં લક્ખણાનિ સુવિસદાનિ, સુપરિબ્યત્તાનિ, પરિપુણ્ણાનિ ચ હોન્તિ, ન એવં ચક્કવત્તીન’’ન્તિ અયં પન વિસેસો આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૮) પકાસિતો. જાયન્તિ ભિન્નેસુપિ અત્થેસુ અભિન્નધીસદ્દા એતાયાતિ જાતિ, લક્ખણભાવમત્તં. વુત્તઞ્હિ –

‘‘સબલાદીસુ ભિન્નેસુ, યાય વત્તન્તુભિન્નધી;

સદ્દા સા જાતિરેસા ચ, માલાસુત્તમિવન્વિતા’’તિ.

તસ્મા લક્ખણતામત્તેન સમાનભાવતો વિસદિસાનિપિ તાનિયેવ ચક્કવત્તિનિપ્ફત્તિનિમિત્તભૂતાનિ લક્ખણાનિ સદિસાનિ વિય કત્વા તાનિ બુદ્ધનિપ્ફત્તિનિમિત્તભૂતાનિ લક્ખણાનિ નામાતિ ઇદં વચનં વુચ્ચતીતિ અત્થો. અધિઆપુબ્બવસયોગે ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અગારે વસતી’’તિ ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહીતિ અભિરૂપતા, દીઘાયુકતા, અપ્પાબાધતા, બ્રાહ્મણગહપતિકાનં પિયમનાપતાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ અચ્છરિયસભાવભૂતાહિ ઇદ્ધીહિ. યથાહ –

‘‘રાજા આનન્દ, મહાસુદસ્સનો ચતૂહિ ઇદ્ધીહિ સમન્નાગતો અહોસિ. કતમાહિ ચતૂહિ ઇદ્ધીહિ? ઇધાનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો અભિરૂપો અહોસિ દસ્સનીયો પાસાદિકો’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૨૫૨).

ચેતિયજાતકે (જા. અટ્ઠ. ૩.૮.૪૪) આગતનયં ગહેત્વાપિ એવં વદન્તિ ‘‘સરીરતો ચન્દનગન્ધો વાયતિ, અયં એકા ઇદ્ધિ. મુખતો ઉપ્પલગન્ધો વાયતિ, અયં દુતિયા. ચત્તારો દેવપુત્તા ચતૂસુ દિસાસુ સબ્બકાલં ખગ્ગહત્થા આરક્ખં ગણ્હન્તિ, અયં તતિયા. આકાસેન વિચરતિ, અયં ચતુત્થી’’તિ. અનાગતવંસસંવણ્ણનાયં પન ‘‘અભિરૂપભાવો એકા ઇદ્ધિ, સમવેપાકિનિયા ગહણિયા સમન્નાગતભાવો દુતિયા, યાવતાયુકમ્પિ સકલલોકસ્સ દસ્સનાતિત્તિકભાવો તતિયા, આકાસચારિભાવો ચતુત્થી’’તિ વુત્તં. તત્થ સમવેપાકિનિયા ગહણિયા સમન્નાગતભાવોતિ સમવિપાચનિયા કમ્મજતેજોધાતુયા સમ્પન્નતા. યસ્સ હિ ભુત્તમત્તોવ આહારો જીરતિ, યસ્સ વા પન પુટભત્તં વિય તથેવ તિટ્ઠતિ, ઉભોપેતે ન સમવેપાકિનિયા સમન્નાગતા. યસ્સ પન પુન ભત્તકાલે ભત્તચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતેવ, અયં સમવેપાકિનિયા સમન્નાગતો નામ, તથારૂપતાતિ અત્થો. સઙ્ગહવત્થૂહીતિ દાનં, પિયવચનં, અત્થચરિયા, સમાનત્તતાતિ ઇમેહિ સઙ્ગહોપાયેહિ. યથાહ –

‘‘દાનઞ્ચ પેય્યવજ્જઞ્ચ, અત્થચરિયા ચ યા ઇધ;

સમાનત્તતા ચ ધમ્મેસુ, તત્થ તત્થ યથારહં;

એતે ખો સઙ્ગહા લોકે, રથસ્સાણીવ યાયતો.

એતે ચ સઙ્ગહા નાસ્સુ, ન માતા પુત્તકારણા;

લભેથ માનં પૂજં વા, પિતા વા પુત્તકારણા.

યસ્મા ચ સઙ્ગહા એતે, સમપેક્ખન્તિ પણ્ડિતા;

તસ્મા મહત્તં પપ્પોન્તિ, પાસંસા ચ ભવન્તિ તે’’તિ. (દી. નિ. ૩.૨૭૩);

રઞ્જનતોતિ પીતિસોમનસ્સવસેન રઞ્જનતો, ન રાગવસેન, પીતિસોમનસ્સાનં જનનતોતિ વુત્તં હોતિ. ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ રઞ્જનટ્ઠેન રાજાતિ પન સબ્બેસં રાજૂનં સમઞ્ઞા તથા અકરોન્તાનમ્પિ વિલીવબીજનાદીસુ તાલવણ્ટવોહારો વિય રુળ્હિવસેન પવત્તિતો, તસ્મા ‘‘અચ્છરિયધમ્મેહી’’તિ અસાધારણનિબ્બચનં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સદ્દસામત્થિયતો અનેકધા ચક્કવત્તીસદ્દસ્સ વચનત્થં દસ્સેન્તો પધાનભૂતં વચનત્થં પઠમં દસ્સેતું ‘‘ચક્કરતન’’ન્તિઆદિમાહ. ઇદમેવ હિ પધાનં ચક્કરતનસ્સ પવત્તનમન્તરેન ચક્કવત્તિભાવાનાપત્તિતો. તથા હિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં ‘‘કિત્તાવતા ચક્કવત્તી હોતીતિ? એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ ચક્કરતને આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તે’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૪૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૫૬). યસ્મા પન રાજા ચક્કવત્તી એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વામહત્થેન હત્થિસોણ્ડસદિસપનાળિં સુવણ્ણભિઙ્કારં ઉક્ખિપિત્વા દક્ખિણહત્થેન ચક્કરતનં ઉદકેન અબ્ભુક્કિરિત્વા ‘‘પવત્તતુ ભવં ચક્કરતનં, અભિવિજિનાતુ ભવં ચક્કરતન’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૨૪૪) વચનેન ચક્કરતનં વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તેસિ, તસ્મા તાદિસં પવત્તાપનં સન્ધાય ‘‘ચક્કરતનં વત્તેતી’’તિ વુત્તં. યથાહ ‘‘અથ ખો આનન્દ રાજા મહાસુદસ્સનો ઉટ્ઠાયાસના…પે… ચક્કરતનં અબ્ભુક્કિરિ ‘પવત્તતુ ભવં ચક્કરતન’ન્તિ’’આદિ (દી. નિ. ૨.૨૪૪). ન કેવલઞ્ચ ચક્કસદ્દો ચક્કરતનેયેવ વત્તતિ અથ ખો સમ્પત્તિચક્કાદીસુપિ, તસ્મા તંતદત્થવાચકસદ્દસામત્થિયતોપિ વચનત્થં દસ્સેતિ ‘‘સમ્પત્તિચક્કેહી’’તિઆદિના. તત્થ સમ્પત્તિચક્કેહીતિ –

‘‘પતિરૂપે વસે દેસે, અરિયમિત્તકરો સિયા;

સમ્માપણિધિસમ્પન્નો, પુબ્બે પુઞ્ઞકતો નરો;

ધઞ્ઞં ધનં યસો કિત્તિ, સુખઞ્ચેતંધિવત્તતી’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૧) –

વુત્તેહિ પતિરૂપદેસવાસાદિસમ્પત્તિચક્કેહિ. વત્તતીતિ પવત્તતિ સમ્પજ્જતિ, ઉપરૂપરિ કુસલધમ્મં વા પટિપજ્જતિ. તેહીતિ સમ્પત્તિચક્કેહિ. પરન્તિ સત્તનિકાયં, યથા સયંસદ્દો સુદ્ધકત્તુત્થસ્સ જોતકો, તથા પરંસદ્દોપિ હેતુકત્તુત્થસ્સાતિ વેદિતબ્બં. વત્તેતીતિ પવત્તેતિ સમ્પાદેતિ, ઉપરૂપરિ કુસલધમ્મં વા પટિપજ્જાપેતિ. યથાહ –

‘‘રાજા મહાસુદસ્સનો એવમાહ ‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં ન આદાતબ્બં, કામેસુ મિચ્છા ન ચરિતબ્બા, મુસા ન ભણિતબ્બા, મજ્જં ન પાતબ્બં, યથાભુત્તઞ્ચ ભુઞ્જથા’તિ. યે ખો પનાનન્દ પુરત્થિમાય દિસાય પટિરાજાનો, તે રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ અનુયન્તા અહેસુ’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૨૪૪).

ઇરિયાપથચક્કાનન્તિ ઇરિયાપથભૂતાનં ચક્કાનં. ઇરિયાપથોપિ હિ ‘‘ચક્ક’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૯, ૧૦૯). યથાહ –

‘‘રથઙ્ગે લક્ખણે ધમ્મો-રચક્કેસ્વિરિયાપથે;

ચક્કં સમ્પત્તિયં ચક્ક-રતને મણ્ડલે બલે;

કુલાલભણ્ડે આણાય-માયુધે દાનરાસિસૂ’’તિ.

વત્તોતિ પવત્તનં ઉપ્પજ્જનં, ઇમિનાવ ઇરિયાપથચક્કં વત્તેતિ પરહિતાય ઉપ્પાદેતીતિ નિબ્બચનમ્પિ દસ્સેતિ અત્થતો સમાનત્તા. તથા ચાહ –

‘‘અથ ખો તં આનન્દ ચક્કરતનં પુરત્થિમં દિસં પવત્તિ, અન્વદેવ રાજા મહાસુદસ્સનો સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. યસ્મિં ખો પનાનન્દ, પદેસે ચક્કરતનં પતિટ્ઠાસિ, તત્થ રાજા મહાસુદસ્સનો વાસં ઉપગચ્છિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાયા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૨૪૪).

અયં અટ્ઠકથાતો અપરો નયો – અપ્પટિહતં આણાસઙ્ખાતં ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી. તથા હિ વુત્તં –

‘‘પઞ્ચહિ ભિક્ખવે ધમ્મેહિ સમન્નાગતો રાજા ચક્કવત્તી ધમ્મેનેવ ચક્કં વત્તેતિ, તં હોતિ ચક્કં અપ્પટિવત્તિયં કેનચિ મનુસ્સભૂતેન પચ્ચત્થિકેન પાણિના. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઇધ ભિક્ખવે રાજા ચક્કવત્તી અત્થઞ્ઞૂ ચ હોતિ, ધમ્મઞ્ઞૂ ચ મત્તઞ્ઞૂ, ચ કાલઞ્ઞૂ ચ પરિસઞ્ઞૂ ચ. ઇમેહિ ખો…પે… પાણિના’’તિઆદિ (અ. નિ. ૫.૧૩૧).

ખત્તિયમણ્ડલાદિસઞ્ઞિતં ચક્કં સમૂહં અત્તનો વસે વત્તેતિ અનુવત્તેતીતિપિ ચક્કવત્તી. વુત્તઞ્હિ ‘‘યે ખો પનાનન્દ પુરત્થિમાય દિસાય પટિરાજાનો, તે રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ અનુયન્તા અહેસુ’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૨૪૪). ચક્કલક્ખણં વત્તતિ એતસ્સાતિપિ ચક્કવત્તી. તેનાહ ‘‘ઇમસ્સ દેવ કુમારસ્સ હેટ્ઠા પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાનિ સહસ્સારાનિ સનેમિકાનિ સનાભિકાનિ સબ્બાકારપરિપૂરાની’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૩૫). ચક્કં મહન્તં કાયબલં વત્તતિ એતસ્સાતિપિ ચક્કવત્તી. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અયઞ્હિ દેવ કુમારો સત્તુસ્સદો…પે… અયઞ્હિ દેવ કુમારો સીહપુબ્બદ્ધકાયો’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૩૫). તેન હિસ્સ લક્ખણેન મહબ્બલભાવો વિઞ્ઞાયતિ. ચક્કં દસવિધં, દ્વાદસવિધં વા વત્તધમ્મં વત્તતિ પટિપજ્જતીતિ ચક્કવત્તી. તેન વુત્તં ‘‘ન હિ તે તાત દિબ્બં ચક્કરતનં પેત્તિકં દાયજ્જં, ઇઙ્ઘ ત્વં તાત અરિયે ચક્કવત્તિવત્તે વત્તાહી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૮૩). ચક્કં મહન્તં દાનં વત્તેતિ પવત્તેતીતિપિ ચક્કવત્તી. વુત્તઞ્ચ –

‘‘પટ્ઠપેસિ ખો આનન્દ રાજા મહાસુદસ્સનો તાસં પોક્ખરણીનં તીરે એવરૂપં દાનં અન્નં અન્નત્થિકસ્સ, પાનં પાનત્થિકસ્સ, વત્થં વત્થત્થિકસ્સ, યાનં યાનત્થિકસ્સ, સયનં સયનત્થિકસ્સ, ઇત્થિં ઇત્થિત્થિકસ્સ, હિરઞ્ઞં હિરઞ્ઞત્થિકસ્સ, સુવણ્ણં સુવણ્ણત્થિકસ્સા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૨૫૪).

રાજાતિ સામઞ્ઞં તદઞ્ઞસાધારણતો. ચક્કવત્તીતિ વિસેસં અનઞ્ઞસાધારણતો. ધમ્મસદ્દો ઞાયે, સમો એવ ચ ઞાયો નામાતિ આહ ‘‘ઞાયેન સમેના’’તિ. વત્તતિ ઉપ્પજ્જતિ, પટિપજ્જતીતિ વા અત્થો. ‘‘ઇદં નામ ચરતી’’તિ અવુત્તેપિ સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો, વિસેસત્થિના ચ વિસેસસ્સ પયુજ્જિતબ્બત્તા ‘‘સદત્થપરત્થે’’તિ યોજીયતિ. પદેસગ્ગહણે હિ અસતિ ગહેતબ્બસ્સ નિપ્પદેસતા વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘દિક્ખિતો ન દદાતી’’તિ. યસ્મા ચક્કવત્તિરાજા ધમ્મેનેવ રજ્જમધિગચ્છતિ, ન અધમ્મેન પરૂપઘાતાદિના. તસ્મા વુત્તં ‘‘ધમ્મેન રજ્જં લભિત્વા’’તિઆદિ, ધમ્મેનાતિ ચ ઞાયેન, કુસલધમ્મેન વા. રઞ્ઞો ભાવો રજ્જં, ઇસ્સરિયં.

પરેસં હિતોપાયભૂતં ધમ્મં કરોતિ, ચરતીતિ વા ધમ્મિકો. અત્તનો હિતોપાયભૂતસ્સ ધમ્મસ્સ કારકો, ચરકો વા રાજાતિ ધમ્મરાજાતિ ઇમં સવિસેસં અત્થં દસ્સેતિ ‘‘પરહિતધમ્મકરણેન વા’’તિઆદિના. અયં પન મહાપદાનટ્ઠકથાનયો – દસવિધે કુસલધમ્મે, અગતિરહિતે વા રાજધમ્મે નિયુત્તોતિ ધમ્મિકો; તેનેવ ધમ્મેન લોકં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. પરિયાયવચનમેવ હિ ઇદં પદદ્વયન્તિ. આચરિયેન પન એવં વુત્તં ‘‘ચક્કવત્તિવત્તસઙ્ખાતં ધમ્મં ચરતિ, ચક્કવત્તિવત્તસઙ્ખાતો વા ધમ્મો એતસ્સ, એતસ્મિં વા અત્થીતિ ધમ્મિકો, ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મો ચ સો રઞ્જનટ્ઠેન રાજા ચાતિ ધમ્મરાજા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૮). ‘‘રાજા હોતિ ચક્કવત્તી’’તિ વચનતો ‘‘ચાતુરન્તો’’તિ ઇદં ચતુદીપિસ્સરતં વિભાવેતીતિ આહ ‘‘ચાતુરન્તાયા’’તિઆદિ. ચત્તારો સમુદ્દા અન્તા પરિયોસાના એતિસ્સાતિ ચાતુરન્તા, પથવી. સા હિ ચતૂસુ દિસાસુ પુરત્થિમસમુદ્દાદિચતુસમુદ્દપરિયોસાનત્તા એવં વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘ચતુસમુદ્દ અન્તાયા’’તિ, સા પન અવયવભૂતેહિ ચતુબ્બિધેહિ દીપેહિ વિભૂસિતા એકલોકધાતુપરિયાપન્ના પથવીયેવાતિ દસ્સેતિ ‘‘ચતુબ્બિધદીપવિભૂસિતાય પથવિયા’’તિ ઇમિના. યથાહ –

‘‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા, પરિહરન્તિ દિસા ભન્તિ વિરોચના;

સબ્બેવ દાસા મન્ધાતુ, યે ચ પાણા પથવિસ્સિતા’’તિ.

એત્થ ચ ‘‘ચતુદીપવિભૂસિતાયા’’તિ અવત્વા ચતુબ્બિધદીપવિભૂસિતાયાતિ વિધસદ્દગ્ગહણં પચ્ચેકં પઞ્ચસતપરિત્તદીપાનમ્પિ મહાદીપેયેવ સઙ્ગહણત્થં સદ્દાતિરિત્તેન અત્થાતિરિત્તસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા, કોટ્ઠાસવાચકેન વા વિધસદ્દેન સમાનભાગાનં ગહિતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. કોપાદિપચ્ચત્થિકેતિ એત્થ આદિસદ્દેન કામમોહમાનમદાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. વિજેતીતિ તંકાલાપેક્ખાય વત્તમાનવચનં, વિજિતવાતિ અત્થો. સદ્દવિદૂ હિ અતીતે તાવીસદ્દમિચ્છન્તિ. ‘‘સબ્બરાજાનો વિજેતી’’તિ વદન્તો કામં ચક્કવત્તિનો કેનચિ યુદ્ધં નામ નત્થિ, યુદ્ધેન પન સાધેતબ્બસ્સ વિજયસ્સ સિદ્ધિયા ‘‘વિજિતસઙ્ગામો’’ ત્વેવ વુત્તોતિ દસ્સેતિ.

થાવરસ્સ ધુવસ્સ ભાવો થાવરિયં, યથા જનપદે થાવરિયં પત્તો, તં દસ્સેતું ‘‘ન સક્કા કેનચી’’તિઆદિ વુત્તં, ઇમિના કેનચિ અકમ્પિયટ્ઠેન જનપદે થાવરિયપ્પત્તોતિ તપ્પુરિસસમાસં દસ્સેતિ, ઇતરેન ચ દળ્હભત્તિભાવતો જનપદો થાવરિયપ્પત્તો એતસ્મિન્તિ અઞ્ઞપદત્થસમાસં. તમ્હીતિ અસ્મિં રાજિનિ. યથા જનપદો તસ્મિં થાવરિયં પત્તો, તદાવિકરોન્તો ‘‘અનુયુત્તો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનુયુત્તોતિ નિચ્ચપયુત્તો. સકમ્મનિરતોતિ ચક્કવત્તિનો રજ્જકમ્મે સદા પવત્તો. અચલો અસમ્પવેધીતિ પરિયાયવચનમેતં, ચોરાનં વા વિલોપનમત્તેન અચલો, દામરિકત્તેન અસમ્પવેધી. ચોરેહિ વા અચલો, પટિરાજૂહિ અસમ્પવેધી. અનતિમુદુભાવેન વા અચલો, અનતિચણ્ડભાવેન અસમ્પવેધી. તથા હિ અતિચણ્ડસ્સ રઞ્ઞો બલિખણ્ડાદીહિ લોકં પીળયતો મનુસ્સા મજ્ઝિમજનપદં છડ્ડેત્વા પબ્બતસમુદ્દતીરાદીનિ નિસ્સાય પચ્ચન્તે વાસં કપ્પેન્તિ, અતિમુદુકસ્સ ચ રઞ્ઞો ચોરસાહસિકજનવિલોપપીળિતા મનુસ્સા પચ્ચન્તં પહાય જનપદમજ્ઝે વાસં કપ્પેન્તિ, ઇતિ એવરૂપે રાજિનિ જનપદો થાવરભાવં ન પાપુણાતિ. એતસ્મિં પન તદુભયવિરહિતે સુવણ્ણતુલા વિય સમભાવપ્પત્તે રાજિનિ રજ્જં કારયમાને જનપદો પાસાણપિટ્ઠિયં ઠપેત્વા અયોપટ્ટેન પરિક્ખિત્તો વિય અચલો અસમ્પવેધી થાવરિયપ્પત્તોતિ.

સેય્યથિદન્તિ એકોવ નિપાતો, ‘‘સો કતમો, તં કતમં, સા કતમા’’તિઆદિના યથારહં લિઙ્ગવિભત્તિવચનવસેન પયોજિયમાનોવ હોતિ, ઇધ તાનિ કતમાનીતિ પયુત્તોતિ આહ ‘‘તસ્સ ચેતાની’’તિઆદિ. ચચતિ ચક્કવત્તિનો યથારુચિ આકાસાદિગમનાય પરિબ્ભમતીતિ ચક્કં. ચક્કરતનઞ્હિ અન્તોસમુટ્ઠિતવાયોધાતુવસેન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ વચનસમનન્તરમેવ પવત્તતિ, ન ચન્દસૂરિયવિમાનાદિ વિય બહિસમુટ્ઠિતવાયોધાતુવસેનાતિ વિમાનટ્ઠકથાયં (વિ. વ. અટ્ઠ. ૧.પઠમપીઠવિમાનવણ્ણના) વુત્તં. રતિજનનટ્ઠેનાતિ પીતિસોમનસ્સુપ્પાદનટ્ઠેન. તઞ્હિ પસ્સન્તસ્સ, સુણન્તસ્સ ચ અનપ્પકં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ અચ્છરિયધમ્મત્તા. વચનત્થતો પન રમેતિ રતિં કરોતીતિ રતનં, રમનં વા રતં, તં નેતીતિ રતનં, રતં વા જનેતીતિ રતનં જ-કારલોપવસેનાતિપિ નેરુત્તિકા. સબ્બત્થાતિ હત્થિરતનાદીસુ.

ચિત્તીકતભાવાદિનાપિ ચક્કસ્સ રતનટ્ઠો વેદિતબ્બો, સો પન રતિજનનટ્ઠેનેવ એકસઙ્ગહતાય વિસું ન ગહિતો. કસ્મા એકસઙ્ગહોતિ ચે? ચિત્તીકતાદિભાવસ્સપિ રતિનિમિત્તત્તા. અથ વા ગન્થબ્યાસં પરિહરિતુકામેન ચિત્તીકતાદિભાવો ન ગહિતોતિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞાસુ પન અટ્ઠકથાસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૨૨૩; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩.યાનીધાતિગાથાવણ્ણના; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧૫૬) એવં વુત્તં –

‘‘રતિજનનટ્ઠેન રતનં. અપિચ –

ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતિ.

‘‘ચક્કરતનસ્સ ચ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય અઞ્ઞં દેવટ્ઠાનં નામ ન હોતિ, સબ્બેપિ ગન્ધપુપ્ફાદીહિ તસ્સેવ પૂજઞ્ચ અભિવાદનાદીનિ ચ કરોન્તીતિ ચિત્તીકતટ્ઠેન રતનં. ચક્કરતનસ્સ ચ એત્તકં નામ ધનં અગ્ઘતીતિ અગ્ઘો નત્થિ, ઇતિ મહગ્ઘટ્ઠેનપિ રતનં. ચક્કરતનઞ્ચ અઞ્ઞેહિ લોકે વિજ્જમાનરતનેહિ અસદિસન્તિ અતુલટ્ઠેન રતનં. યસ્મા પન યસ્મિં કપ્પે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મિંયેવ ચક્કવત્તિનો ઉપ્પજ્જન્તિ, બુદ્ધા ચ કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા દુલ્લભદસ્સનટ્ઠેનપિ રતનં. તદેતં જાતિરૂપકુલઇસ્સરિયાદીહિ અનોમસ્સ ઉળારસત્તસ્સેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન અઞ્ઞસ્સાતિ અનોમસત્તપરિભોગટ્ઠેનપિ રતનં. યથા ચ ચક્કરતનં, એવં સેસાનિપી’’તિ.

તત્રાયં તટ્ટીકાય, અઞ્ઞત્થ ચ વુત્તનયેન અત્થવિભાવના – ઇદઞ્હિ ‘‘ચિત્તીકત’’ન્તિઆદિવચનં નિબ્બચનત્થવસેન વુત્તં ન હોતિ, અથ કિન્તિ ચે? લોકે ‘‘રતન’’ન્તિ સમ્મતસ્સ વત્થુનો ગરુકાતબ્બભાવેન વુત્તં. સરૂપતો પનેતં લોકિયમહાજનેન સમ્મતં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિકં, ચક્કવત્તિરઞ્ઞો ઉપ્પન્નં ચક્કરતનાદિકં, કતઞ્ઞુકતવેદિપુગ્ગલાદિકં, સબ્બુક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન બુદ્ધાદિસરણત્તયઞ્ચ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અહો મનોહર’’ન્તિ ચિત્તે કત્તબ્બતાય ચિત્તીકતં, સ્વાયં ચિત્તીકારો તસ્સ પૂજનીયતાયાતિ કત્વા પૂજનીયન્તિ અત્થં વદન્તિ. કેચિ પન ‘‘વિચિત્રકતટ્ઠેન ચિત્તીકત’’ન્તિ ભણન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં ઇધ ચિત્તસદ્દસ્સ હદયવાચકત્તા ‘‘ચિત્તીકત્વા સુણાથ મે’’તિ (બુ. વં. ૧.૮૦) આહચ્ચભાસિતપાળિયં વિય. તથા ચાહુ ‘‘યથારહમિવણ્ણાગમો ભૂકરેસૂ’’તિ. ‘‘પસ્સ ચિત્તીકતં રૂપં, મણિના કુણ્ડલેન ચા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૦૨) પન પુબ્બે અવિચિત્રં ઇદાનિ વિચિત્રં કતન્તિ ચિત્તીકતન્તિ અત્થો ગહેતબ્બો તત્થ ચિત્તસદ્દસ્સ વિચિત્રવાચકત્તા. મહન્તં વિપુલં અપરિમિતં અગ્ઘતીતિ મહગ્ઘં. નત્થિ એતસ્સ તુલા ઉપમા, તુલં વા સદિસન્તિ અતુલં. કદાચિદેવ ઉપ્પજ્જનતો દુક્ખેન લદ્ધબ્બદસ્સનત્તા દુલ્લભદસ્સનં. અનોમેહિ ઉળારગુણેહેવ સત્તેહિ પરિભુઞ્જિતબ્બતો અનોમસત્તપરિભોગં.

ઇદાનિ નેસં ચિત્તીકતાદિઅત્થાનં સવિસેસં ચક્કરતને લબ્ભમાનતં દસ્સેત્વા ઇતરેસુપિ તે અતિદિસિતું ‘‘યથા ચ ચક્કરતન’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અઞ્ઞં દેવટ્ઠાનં નામ ન હોતિ રઞ્ઞો અનઞ્ઞસાધારણિસ્સરિયાદિસમ્પત્તિપટિલાભહેતુતો, અઞ્ઞેસં સત્તાનં યથિચ્છિતત્થપટિલાભહેતુતો ચ. અગ્ઘો નત્થિ અતિવિય ઉળારસમુજ્જલરતનત્તા, અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મતાય ચ. યદગ્ગેન ચ મહગ્ઘં, તદગ્ગેન અતુલં. સત્તાનં પાપજિગુચ્છનેન વિગતકાળકો પુઞ્ઞપસુતતાય મણ્ડભૂતો યાદિસો કાલો બુદ્ધુપ્પાદારહો, તાદિસે એવ ચક્કવત્તીનમ્પિ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. કદાચિ કરહચીતિ પરિયાયવચનં, ‘‘કદાચી’’તિ વા યથાવુત્તકાલં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘કરહચી’’તિ જમ્બુસિરિદીપસઙ્ખાતં દેસં. તેનાહ –

‘‘કાલં દીપઞ્ચ દેસઞ્ચ, કુલં માતરમેવ ચ;

ઇમે પઞ્ચ વિલોકેત્વા, ઉપ્પજ્જતિ મહાયસો’’તિ. (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૦);

ઉપમાવસેન ચેતં વુત્તં. ઉપમોપમેય્યાનઞ્ચ ન અચ્ચન્તમેવ સદિસતા, તસ્મા યથા બુદ્ધા કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન તથા ચક્કવત્તિનો, ચક્કવત્તિનો પન અનેકદાપિ બુદ્ધુપ્પાદકપ્પે ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. એવં સન્તેપિ ચક્કવત્તિવત્તપૂરણસ્સ દુક્કરભાવતો દુલ્લભુપ્પાદોયેવાતિ ઇમિના દુલ્લભુપ્પાદતાસામઞ્ઞેન તેસં દુલ્લભદસ્સનતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. કામં ચક્કરતનાનુભાવેન સમિજ્ઝમાનો ગુણો ચક્કવત્તિપરિવારજનસાધારણો, તથાપિ ચક્કવત્તી એવ નં સામિભાવેન વિસવિતાય પરિભુઞ્જતીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ તદત્થમેવ ઉપ્પજ્જનતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તદેત’’ન્તિઆદિમાહ. યથાવુત્તાનં પઞ્ચન્નં, છન્નમ્પિ વા અત્થાનં સેસરતનેસુપિ લબ્ભનતો ‘‘એવં સેસાનિપી’’તિ વુત્તં.

ઇમેહિ પન રતનેહિ રાજા ચક્કવત્તી કિમત્થં પચ્ચનુભોતિ, નનુ વિનાપિ તેસુ કેનચિ રઞ્ઞા ચક્કવત્તિના ભવિતબ્બન્તિ ચોદનાય તસ્સ તેહિ હથારહમત્થપચ્ચનુભવનદસ્સનેન કેનચિપિ અવિનાભાવિતં વિભાવેતું ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. અજિતં પુરત્થિમાદિદિસાય ખત્તિયમણ્ડલં જિનાતિ મહેસક્ખતાસંવત્તનિયકમ્મનિસ્સન્દભાવતો. યથાસુખં અનુવિચરતિ હત્થિરતનં, અસ્સરતનઞ્ચ અભિરુહિત્વા તેસં આનુભાવેન અન્તોપાતરાસંયેવ સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં અનુપરિયાયિત્વા રાજધાનિયા એવ પચ્ચાગમનતો. પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ તત્થ તત્થ કત્તબ્બકિચ્ચસંવિદહનતો. અવસેસેહિ મણિરતનઇત્થિરતનગહપતિરતનેહિ ઉપભુઞ્જનેન પવત્તં ઉપભોગસુખં અનુભવતિ યથારહં તેહિ તથાનુભવનસિદ્ધિતો. સો હિ મણિરતનેન યોજનપ્પમાણે પદેસે અન્ધકારં વિધમેત્વા આલોકદસ્સનાદિના સુખમનુભવતિ, ઇત્થિરતનેન અતિક્કન્તમાનુસકરૂપદસ્સનાદિવસેન, ગહપતિરતનેન ઇચ્છિતિચ્છિતમણિકનકરજતાદિધનપટિલાભવસેન સુખમનુભવતિ.

ઇદાનિ સત્તિયા, સત્તિફલેન ચ યથાવુત્તમત્થં વિભાવેતું ‘‘પઠમેના’’તિઆદિ વુત્તં. તિવિધા હિ સત્તિયો ‘‘સક્કોન્તિ સમત્થેન્તિ રાજાનો એતાયા’’તિ કત્વા. યથાહુ –

‘‘પભાવુસ્સાહમન્તાનં, વસા તિસ્સો હિ સત્તિયો;

પભાવો દણ્ડજો તેજો, પતાપો તુ ચ કોસજો.

મન્તો ચ મન્તનં સો તુ, ચતુક્કણ્ણો દ્વિગોચરો;

તિગોચરો તુ છક્કણ્ણો, રહસ્સં ગુય્હમુચ્ચતે’’તિ.

તત્થ વીરિયબલં ઉસ્સાહસત્તિ. પઠમેન ચસ્સ ચક્કરતનેન તદનુયોગો પરિપુણ્ણો હોતિ. કસ્માતિ ચે? તેન ઉસ્સાહસત્તિયા પવત્તેતબ્બસ્સ અપ્પટિહતાણાચક્કભાવસ્સ સિદ્ધિતો. પઞ્ઞાબલં મન્તસત્તિ. પચ્છિમેન ચસ્સ પરિણાયકરતનેન તદનુયોગો. કસ્માતિ ચે? તસ્સ સબ્બરાજકિચ્ચેસુ કુસલભાવેન મન્તસત્તિયા વિય અવિરજ્ઝનપયોગત્તા. દમનેન, ધનેન ચ પભુત્તં પભૂસત્તિ. હત્થિઅસ્સગહપતિરતનેહિ ચસ્સ તદનુયોગો પરિપુણ્ણો હોતિ. કસ્માતિ ચે? હત્થિઅસ્સરતનાનં મહાનુભાવતાય, ગહપતિરતનતો પટિલદ્ધકોસસમ્પત્તિયા ચ પભાવસત્તિયા વિય પભાવસમિદ્ધિસિદ્ધિતો. ઇત્થિમણિરતનેહિ તિવિધસત્તિયોગફલં પરિપુણ્ણં હોતીતિ સમ્બન્ધો, યથાવુત્તાહિ તિવિધાહિ સત્તીહિ પયુજ્જનતો યં ફલં લદ્ધબ્બં. તં સબ્બં તેહિ પરિપુણ્ણં હોતીતિ અત્થો. કસ્માતિ ચે? તેહેવ ઉપભોગસુખસ્સ સિજ્ઝનતો.

દુવિધસુખવસેનપિ યથાવુત્તમત્થં વિભાવેતું ‘‘સો ઇત્થિમણિરતનેહી’’તિઆદિ કથિતં. ભોગસુખન્તિ સમીપે કત્વા પરિભોગવસેન પવત્તસુખં. સેસેહીતિ તદવસેસેહિ ચક્કાદિપઞ્ચરતનેહિ. અપચ્ચત્થિકતાવસેન પવત્તસુખં ઇસ્સરિયસુખં. ઇદાનિ તેસં સમ્પન્નહેતુવસેનપિ કેનચિ અવિનાભાવિતમેવ વિભાવેતું ‘‘વિસેસતો’’તિઆદિમાહ. અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ અદોસસઙ્ખાતેન કુસલમૂલેન સહજાતાદિપચ્ચયવસેન ઉપ્પાદિતકમ્મસ્સ આનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ સોમ્મતરરતનજાતિકત્તા. કમ્મફલઞ્હિ યેભુય્યેન કમ્મસરિક્ખકં. મજ્ઝિમાનિ મણિઇત્થિગહપતિરતનાનિ અલોભકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ ઉળારધનસ્સ, ઉળારધનપટિલાભકારણસ્સ ચ પરિચ્ચાગસમ્પદાહેતુકત્તા. પચ્છિમં પરિણાયકરતનં અમોહકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જતિ મહાપઞ્ઞેનેવ ચક્કવત્તિરાજકિચ્ચસ્સ પરિનેતબ્બત્તા, મહાપઞ્ઞભાવસ્સ ચ અમોહકુસલમૂલજનિતકમ્મનિસ્સન્દભાવતો. બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તેતિ મહાવગ્ગે દુતિયે બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તે (સં. નિ. ૫.૨૨૩). રતનસુત્તસ્સાતિ તત્થ પઞ્ચમવગ્ગે સઙ્ગીતસ્સ દુતિયસ્સ રતનસુત્તસ્સ (સં. નિ. ૫.૨૨૩). ઉપદેસો નામ સવિસેસં સત્તન્નં રતનાનં વિચારણવસેન પવત્તો નયો.

સરણતો પટિપક્ખવિધમનતો સૂરા સત્તિવન્તો, નિબ્ભયાવહાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અભીરુકજાતિકા’’તિ. અસુરે વિજિનિત્વા ઠિતત્તા સક્કો દેવાનમિન્દો ધીરો નામ, તસ્સ સેનઙ્ગભાવતો દેવપુત્તો ‘‘અઙ્ગ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ધીરસ્સ અઙ્ગં, તસ્સ રૂપમિવ રૂપં યેસં તે ધીરઙ્ગરૂપા, તેન વુત્તં ‘‘દેવપુત્તસદિસકાયા’’તિ. એકેતિ સારસમાસનામકા આચરિયા, તદક્ખમન્તો આહ ‘‘અયં પનેત્થા’’તિઆદિ. સભાવોતિ સભાવભૂતો અત્થો. ઉત્તમસૂરાતિ ઉત્તમયોધા. સૂરસદ્દો હિ ઇધ યોધત્થો. એવઞ્હિ પુરિમનયતો ઇમસ્સ વિસેસતા હોતિ, ‘‘ઉત્તમત્થો સૂરસદ્દો’’તિપિ વદન્તિ, ‘‘ઉત્તમા સૂરા વુચ્ચન્તી’’તિપિ હિ પાઠો દિસ્સતિ. વીરાનન્તિ વીરિયવન્તાનં. અઙ્ગન્તિ કારણં ‘‘અઙ્ગીયતિ ઞાયતિ ફલમેતેના’’તિ કત્વા. યેન વીરિયેન ‘‘ધીરા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તદેવ ધીરઙ્ગં નામાતિ આહ ‘‘વીરિયન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ. રૂપન્તિ સરીરં. તેન વુત્તં ‘‘વીરિયમયસરીરા વિયા’’તિ. વીરિયમેવ વીરિયમયં યથા ‘‘દાનમય’’ન્તિ, (દી. નિ. ૩.૩૦૫; ઇતિવુ. ૬૦; નેત્તિ. ૩૪) તસ્મા વીરિયસઙ્ખાતસરીરા વિયાતિ અત્થો. વીરિયં પન ન એકન્તરૂપન્તિ વિય-સદ્દગ્ગહણં કતં. અપિચ ધીરઙ્ગેન નિબ્બત્તં ધીરઙ્ગન્તિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘વીરિયમયસરીરા વિયા’’તિ વુત્તં, એવમ્પિ વીરિયતો રૂપં ન એકન્તં નિબ્બત્તન્તિ વિય-સદ્દેન દસ્સેતિ. અથ વા રૂપં સરીરભૂતં ધીરઙ્ગં વીરિયમેતેસન્તિ યોજેતબ્બં, તથાપિ વીરિયં નામ કિઞ્ચિ સવિગ્ગહં ન હોતીતિ દીપેતિ ‘‘વીરિયમયસરીરા વિયા’’તિ ઇમિના, ઇધાપિ મયસદ્દો સકત્થેયેવ દટ્ઠબ્બો, તસ્મા સવિગ્ગહવીરિયસદિસાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સવિગ્ગહં ચે વીરિયં નામ સિયા, તે ચસ્સ પુત્તા તંસદિસાયેવ ભવેય્યુન્તિ અયમેવ ચત્થો આચરિયેન (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૮) અનુમતો. મહાપદાનટ્ઠકથાયં પન એવં વુત્તં ‘‘ધીરઙ્ગં રૂપમેતેસન્તિ ધીરઙ્ગરૂપા, વીરિયજાતિકા વીરિયસભાવા વીરિયમયા અકિલાસુનો અહેસું, દિવસમ્પિ યુજ્ઝન્તા ન કિલમન્તીતિ વુત્તં હોતી’’તિ, (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૪) તદેતં રૂપસદ્દસ્સ સભાવત્થતં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇધ ચેવ અઞ્ઞત્થ કત્થચિ ‘‘ધિતઙ્ગરૂપા’’તિ પાઠો દિસ્સતિ. વીરિયત્થોપિ હિ ધિતિસદ્દો હોતિ ‘‘સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, દિટ્ઠં સો અતિવત્તતી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧.૫૭) ધિતિસદ્દો વિય. કત્થચિ પન ‘‘વીરઙ્ગ’’ન્તિ પાઠોવ દિટ્ઠો. યથા રુચ્ચતિ, તથા ગહેતબ્બં.

નનુ ચ રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પટિસેના નામ નત્થિ, ય’મસ્સ પુત્તા પમદ્દેય્યું, અથ કસ્મા ‘‘પરસેનપ્પમદ્દના’’તિ વુત્તન્તિ ચોદનં સોધેન્તો ‘‘સચે’’તિઆદિમાહ, પરસેના હોતુ વા, મા વા, ‘‘સચે પન ભવેય્યા’’તિ પરિકપ્પનામત્તેન તેસં એવમાનુભાવતં દસ્સેતું તથા વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો, ‘‘પરસેનપ્પમદ્દના’’તિ વુત્તેપિ પરસેનં પમદ્દિતું સમત્થાતિ અત્થો ગહેતબ્બો પકરણતોપિ અત્થન્તરસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા, યથા ‘‘સિક્ખમાનેન ભિક્ખવે ભિક્ખુના અઞ્ઞાતબ્બં પરિપુચ્છિતબ્બં પરિપઞ્હિતબ્બ’’ન્તિ (પાચિ. ૪૩૪) એતસ્સ પદભાજનીયે (પાચિ. ૪૩૬) ‘‘સિક્ખિતુકામેના’’તિ અત્થગ્ગહણન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘તં પરિમદ્દિતું સમત્થા’’તિ વુત્તં. ન હિ તે પરસેનં પમદ્દન્તા તિટ્ઠન્તિ, અથ ખો પમદ્દનસમત્થા એવ હોન્તિ. એવમઞ્ઞત્રપિ યથારહં. પરસેનં પમદ્દનાય સમત્થેન્તીતિ પરસેનપ્પમદ્દનાતિ અત્થં દસ્સેતીતિપિ વદન્તિ.

પુબ્બે કતૂપચિતસ્સ એતરહિ વિપચ્ચમાનકસ્સ પુઞ્ઞધમ્મસ્સ ચિરતરં વિપચ્ચિતું પચ્ચયભૂતં ચક્કવત્તિવત્તસમુદાગતં પયોગસમ્પત્તિસઙ્ખાતં ધમ્મં દસ્સેતું ‘‘ધમ્મેના’’તિ પદસ્સ ‘‘પાણો ન હન્તબ્બોતિઆદિના પઞ્ચસીલધમ્મેના’’તિ અત્થમાહ. અયઞ્હિ અત્થો ‘‘યે ખો પનાનન્દ પુરત્થિમાય દિસાય પટિરાજાનો, તે રાજાનં મહાસુદસ્સનં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ ‘એહિ ખો મહારાજ, સ્વાગતં તે મહારાજ, સકં તે મહારાજ, અનુસાસ મહારાજા’તિ. રાજા મહાસુદસ્સનો એવમાહ ‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં ન આદાતબ્બં, કામેસુ મિચ્છા ન ચરિતબ્બા, મુસા ન ભણિતબ્બા, મજ્જં ન પાતબ્બં, યથાભુત્તઞ્ચ ભુઞ્જથા’તિ. યે ખો પનાનન્દ પુરત્થિમાય દિસાય પટિરાજાનો, તે રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ અનુયન્તા અહેસુ’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૨૪૪) આગતં રઞ્ઞો ઓવાદધમ્મં સન્ધાય વુત્તો. એવઞ્હિ ‘‘અદણ્ડેન અસત્થેના’’તિ ઇદમ્પિ વિસેસનવચનં સુસમત્થિતં હોતિ. અઞ્ઞાસુપિ સુત્તનિપાતટ્ઠકથાદીસુ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨૨૬; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૨૩) અયમેવત્થો વુત્તો.

મહાપદાનટ્ઠકથાયં પન ‘‘અદણ્ડેનાતિ યે કતાપરાધે સત્તે સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ ગણ્હન્તિ, તે ધનદણ્ડેન રજ્જં કારેન્તિ નામ, યે છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તિ, તે સત્થદણ્ડેન. અયં પન દુવિધમ્પિ દણ્ડં પહાય અદણ્ડેન અજ્ઝાવસતિ. અસત્થેનાતિ યે એકતોધારાદિના સત્થેન પરં વિહેસન્તિ, તે સત્થેન રજ્જં કારેન્તિ નામ. અયં પન સત્થેન ખુદ્દકમક્ખિકાયપિ પિવનમત્તં લોહિતં કસ્સચિ અનુપ્પાદેત્વા ધમ્મેનેવ, ‘એહિ ખો મહારાજા’તિ એવં પટિરાજૂહિ સમ્પટિચ્છિતાગમનો વુત્તપ્પકારં પથવિં અભિવિજિનિત્વા અજ્ઝાવસતિ અભિભવિત્વા સામી હુત્વા વસતીતિ અત્થો’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૪) વુત્તં, તદેતં ‘‘ધમ્મેના’’તિ પદસ્સ ‘‘પુબ્બે કતૂપચિતેન એતરહિ વિપચ્ચમાનકેન યેન કેનચિ પુઞ્ઞધમ્મેના’’તિ અત્થં સન્ધાય વુત્તં. તેનેવ હિ ‘‘ધમ્મેન પટિરાજૂહિ સમ્પટિચ્છિતાગમનો વુત્તપ્પકારં પથવિં અભિવિજિનિત્વા અજ્ઝાવસતી’’તિ. આચરિયેનપિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૮) વુત્તં ધમ્મેનાતિ કતૂપચિતેન અત્તનો પુઞ્ઞધમ્મેન. તેન હિ સઞ્ચોદિતા પથવિયં સબ્બરાજાનો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ‘‘સ્વાગતં તે મહારાજા’’તિઆદીનિ વત્વા અત્તનો રજ્જં રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ નિય્યાતેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સો ઇમં પથવિં સાગરપરિયન્તં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન અભિવિજિય અજ્ઝાવસતી’’તિ, તેનપિ યથાવુત્તમેવત્થં દસ્સેતિ, તસ્મા ઉભયથાપિ એત્થ અત્થો યુત્તો એવાતિ દટ્ઠબ્બં. ચક્કવત્તિવત્તપૂરણાદિપયોગસમ્પત્તિમન્તરેન હિ પુબ્બે કતૂપચિતકમ્મેનેવ એવમજ્ઝાવસનં ન સમ્ભવતિ, તથા પુબ્બે કતૂપચિતકમ્મમન્તરેન ચક્કવત્તિવત્તપૂરણાદિપયોગસમ્પત્તિયા એવાતિ.

એવં એકં નિપ્ફત્તિં કથેત્વા દુતિયં નિપ્ફત્તિં કથેતું યદેતં ‘‘સચે ખો પના’’તિઆદિવચનં વુત્તં, તત્થ અનુત્તાનમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અરહં…પે… વિવટ્ટચ્છદોતિ એત્થા’’તિઆદિમાહ. યસ્મા રાગાદયો સત્ત પાપધમ્મા લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પજ્જમાના ચ તે સત્તસન્તાનં છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા કુસલપ્પવત્તિં નિવારેન્તિ, તસ્મા તે ઇધ છદસદ્દેન વુત્તાતિ દસ્સેતિ ‘‘રાગદોસા’’તિઆદિના. દુચ્ચરિતન્તિ મિચ્છાદિટ્ઠિતો અઞ્ઞેન મનોદુચ્ચરિતેન સહ તીણિ દુચ્ચરિતાનિ, મિચ્છાદિટ્ઠિ પન વિસેસેન સત્તાનં છદનતો, પરમસાવજ્જત્તા ચ વિસું ગહિતા. વુત્તઞ્ચ ‘‘સબ્બે તે ઇમેહેવ દ્વાસટ્ઠિયા વત્થૂહિ અન્તોજાલીકતા, એત્થ સિતાવ ઉમ્મુજ્જમાના ઉમ્મુજ્જન્તી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૧૪૬). તથા મુય્હનટ્ઠેન મોહો, અવિદિતકરણટ્ઠેન અવિજ્જાતિ પવત્તિઆકારભેદેન અઞ્ઞાણમેવ દ્વિધા વુત્તં. તથા હિસ્સ દ્વિધાપિ છદનત્થો કથિતો ‘‘અન્ધતમં તદા હોતિ, યં મોહો સહતે નર’’ન્તિ, (મહાનિ. ૫, ૧૫૬, ૧૯૫) ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો, વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતી’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૩૯; ચૂળનિ. પારાયનવગ્ગ.૨) ચ. એવં રાગદોસાદીનમ્પિ છદનત્થો વત્તબ્બો. મહાપદાનટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩) પન રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસતણ્હાવસેન સત્ત પાપધમ્મા ગહિતા. તત્ર રઞ્જનટ્ઠેન રાગો, તણ્હાયનટ્ઠેન તણ્હાતિ પવત્તિઆકારભેદેન લોભો એવ દ્વિધા વુત્તો. તથા હિસ્સ દ્વિધાપિ છદનત્થો એકન્તિકોવ. યથાહ ‘‘અન્ધતમં તદા હોતિ, યં રાગો સહતે નર’’ન્તિ, ‘‘કામન્ધા જાલસઞ્છન્ના, તણ્હાછદનછાદિતા’’તિ (ઉદા. ૯૪) ચ, કિલેસગ્ગહણેન ચ વુત્તાવસિટ્ઠા વિચિકિચ્છાદયો વુત્તા.

સત્તહિ પટિચ્છન્નેતિ હેતુગબ્ભવચનં, સત્તહિ પાપધમ્મેહિ પટિચ્છન્નત્તા કિલેસવસેન અન્ધકારે લોકેતિ અત્થો. તં છદનન્તિ સત્તપાપધમ્મસઙ્ખાતં છદનં. વિવટ્ટેત્વાતિ વિવટ્ટં કત્વા વિગમેત્વા. તદેવ પરિયાયન્તરેન વુત્તં ‘‘સમન્તતો સઞ્જાતાલોકો હુત્વા’’તિ. કિલેસછદનવિગમો એવ હિ આલોકો, એતેન વિવટ્ટયિતબ્બો વિગમેતબ્બોતિ વિવટ્ટો, છાદેતિ પટિચ્છાદેતીતિ છદો, વિવટ્ટો છદો અનેનાતિ વિવટ્ટચ્છદા,વિવટ્ટચ્છદો વાતિ અત્થં દસ્સેતિ. અયઞ્હિ વિવટ્ટચ્છદસદ્દો દળ્હધમ્મપચ્ચક્ખધમ્મસદ્દાદયો વિય પુલ્લિઙ્ગવસેન આકારન્તો, ઓકારન્તો ચ હોતિ. તથા હિ મહાપદાનટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસતણ્હાસઙ્ખાતં છદનં આવરણં વિવટં વિદ્ધંસિતં વિવટકં એતેનાતિ વિવટચ્છદો, ‘વિવટ્ટચ્છદા’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો’’તિ, (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩) તસ્સા લીનત્થપ્પકાસનિયમ્પિ વુત્તં ‘‘વિવટ્ટચ્છદાતિ ઓકારસ્સ આકારં કત્વા નિદ્દેસો’’તિ. સદ્દવિદૂ પન ‘‘આધન્વાદિતોતિ લક્ખણેન સમાસન્તગતેહિ ધનુસદ્દાદીહિ ક્વચિ આપચ્ચયો’’તિ વત્વા ‘‘કણ્ડિવધન્વા, પચ્ચક્ખધમ્મા, વિવટ્ટચ્છદા’’તિ પયોગમુદાહરન્તિ.

કસ્મા પદત્તયમેતં વુત્તન્તિ અનુયોગં હેતાલઙ્કારનયેન પરિહરન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ, તત્થાતિ ચ તીસુ પદેસૂતિ અત્થો. પૂજાવિસેસં પટિગ્ગણ્હિતું અરહતીતિ અરહન્તિ અત્થેન પૂજારહતા વુત્તા. યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધો, તસ્મા પૂજારહતાતિ તસ્સા પૂજારહતાય હેતુ વુત્તો. સવાસનસબ્બકિલેસપ્પહાનપુબ્બકત્તા બુદ્ધભાવસ્સ બુદ્ધત્તહેતુભૂતા વિવટ્ટચ્છદતા વુત્તા. કમ્માદિવસેન તિવિધં વટ્ટઞ્ચ રાગાદિવસેન સત્તવિધો છદો ચ વટ્ટચ્છદા, વટ્ટચ્છદેહિ વિગતો, વિગતા વા વટ્ટચ્છદા યસ્સાતિ વિવટ્ટચ્છદો,વિવટ્ટચ્છદા વા, દ્વન્દપુબ્બગો પન વિ-સદ્દો ઉભયત્થ યોજેતબ્બોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘વિવટ્ટો ચ વિચ્છદો ચા’’તિ વુત્તં. એવમ્પિ વદન્તિ ‘‘વિવટ્ટો ચ સો વિચ્છદો ચાતિ વિવટ્ટચ્છદો, ઉત્તરપદે પુબ્બપદલોપોતિ અત્થં દસ્સેતી’’તિ. ‘‘અરહં વટ્ટાભાવેના’’તિ ઇદં કિલેસેહિ આરકત્તા, કિલેસારીનં સંસારચક્કસ્સારાનઞ્ચ હતત્તા, પાપકરણે ચ રહાભાવાતિ અત્થં સન્ધાય વુત્તં. ઇદઞ્હિ ફલેન હેતાનુમાનદસ્સનં – યથા તં ધૂમેન અગ્ગિસ્સ, ઉદકોઘેન ઉપરિ વુટ્ઠિયા, એતેન ચ અત્થેન અરહભાવો હેતુ, વટ્ટાભાવો ફલન્તિ અયં આચરિયમતિ. ‘‘પચ્ચયાદીનં, પૂજાવિસેસસ્સ ચ અરહત્તા’’તિ પન હેતુના ફલાનુમાનદસ્સનમ્પિ સિયા યથા તં અગ્ગિના ધૂમસ્સ, ઉપરિ વુટ્ઠિયા ઉદકોઘસ્સ. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો છદનાભાવેના’’તિ ઇદં પન હેતુના ફલાનુમાનદસ્સનં સવાસનસબ્બકિલેસચ્છદનાભાવપુબ્બકત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધભાવસ્સ. અરહત્તમગ્ગેન હિ વિચ્છદતા, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સમ્માસમ્બુદ્ધભાવો. ‘‘વિવટ્ટો ચ વિચ્છદો ચા’’તિ ઇદં હેતુદ્વયં. કામઞ્ચ આચરિયમતિયા ફલેન હેતુઅનુમાનદસ્સને વિવટ્ટતા ફલમેવ હોતિ, હેતુઅનુમાનદસ્સનસ્સ, પન તથાઞાણસ્સ ચ હેતુભાવતો હેતુયેવ નામાતિ વેદિતબ્બં.

એવં પદત્તયવચને હેતાલઙ્કારનયેન પયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ચતુવેસારજ્જવસેનપિ દસ્સેન્તો ‘‘દુતિયેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ દુતિયેન વેસારજ્જેનાતિ ‘‘ચત્તારિમાનિ ભિક્ખવે તથાગતસ્સ વેસારજ્જાનિ, યેહિ વેસારજ્જેહિ સમન્નાગતો તથાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, પરિસાસુ સીહનાદં નદતિ, બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૮; મ. નિ. ૧.૧૫૦) ભગવતા વુત્તક્કમેન દુતિયભૂતેન ‘‘ખીણાસવસ્સ તે પટિજાનતો ‘ઇમે આસવા અપરિક્ખીણા’તિ, તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહ ધમ્મેન પટિચોદેસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં ભિક્ખવે ન સમનુપસ્સામિ, એતમહં ભિક્ખવે નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામી’’તિ પરિદીપિતેન વેસારજ્જેન. પુરિમસિદ્ધીતિ પુરિમસ્સ ‘‘અરહ’’ન્તિ પદસ્સ અત્થસિદ્ધિ અરહત્તસિદ્ધિ, દુતિયવેસારજ્જસ્સ તદત્થભાવતો તેન વેસારજ્જેન તદત્થસિદ્ધીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ખીણાસવસ્સ તે પટિજાનતો ‘ઇમે આસવા અપરિક્ખીણા’ તિ’’આદિના વુત્તમેવ હિ દુતિયવેસારજ્જં ‘‘કિલેસેહિ આરકત્તા’’તિઆદિના વુત્તો ‘‘અરહ’’ન્તિ પદસ્સ અત્થોતિ. તતો ચ વિઞ્ઞાયતિ ‘‘યથા દુતિયેન વેસારજ્જેન પુરિમસિદ્ધિ, એવં પુરિમેનપિ અત્થેન દુતિયવેસારજ્જસિદ્ધી’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા ઇમિના નયેન ચતુવેસારજ્જવસેન પદત્તયવચને પયોજનદસ્સનં ઉપપન્નં હોતિ. ઇતરથા હિ કિઞ્ચિપયોજનાભાવતો ઇદંયેવ વચનં ઇધ અવત્તબ્બં સિયાતિ. એસ નયો સેસેસુપિ.

પઠમેનાતિ વુત્તનયેન પઠમભૂતેન ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો ‘ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’તિ, તત્ર…પે… વિહરામી’’તિ પરિદીપિતેન વેસારજ્જેન. દુતિયસિદ્ધીતિ દુતિયસ્સ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ પદસ્સ અત્થસિદ્ધિ બુદ્ધત્તસિદ્ધિ તસ્સ તદત્થભાવતો. તતિયચતુત્થેહીતિ વુત્તનયેનેવ તતિયચતુત્થભૂતેહિ ‘‘યે ખો પન તે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયાતિ, તત્ર…પે… વિહરામી’’તિ ચ ‘‘યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો, સો ન નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ, તત્ર…પે… વિહરામી’’તિ (અ. નિ. ૪.૮; મ. નિ. ૧.૧૫૦) ચ પરિદીપિતેહિ વેસારજ્જેહિ. તતિયસિદ્ધીતિ તતિયસ્સ ‘‘વિવટ્ટચ્છદા’’તિ પદસ્સ અત્થસિદ્ધિ વિવટ્ટચ્છદત્થસિદ્ધિ તેહિ તસ્સ પાકટભાવતોતિ અત્થો. ‘‘યાથાવતો અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્માપદેસેન હિ સત્થુ વિવટ્ટચ્છદભાવો લોકે પાકટો અહોસી’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૮) આચરિયેન વુત્તં, વિવટ્ટચ્છદભાવેનેવ અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મદેસનાસિદ્ધિતો ‘‘તતિયેન તતિયચતુત્થસિદ્ધી’’તિપિ વત્તું યુજ્જતિ.

એવં પદત્તયવચને ચતુવેસારજ્જવસેન પયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ચક્ખુત્તયવસેનપિ દસ્સેન્તો ‘‘પુરિમઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચ-સદ્દો ઉપન્યાસત્થો. પુરિમં ‘‘અરહ’’ન્તિ પદં ભગવતો હેટ્ઠિમમગ્ગફલત્તયઞાણસઙ્ખાતં ધમ્મચક્ખું સાધેતિ કિલેસારીનં, સંસારચક્કસ્સ અરાનઞ્ચ હતભાવદીપનતો. દુતિયં ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ પદં આસયાનુસયઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણસઙ્ખાતં બુદ્ધચક્ખું સાધેતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સેવ તંસમ્ભવતો. તદેતઞ્હિ ઞાણદ્વયં સાવકપચ્ચેકબુદ્ધાનં ન સમ્ભવતિ. તતિયં ‘‘વિવટ્ટચ્છદા’’તિ પદં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતં સમન્તચક્ખું સાધેતિ સવાસનસબ્બકિલેસપ્પહાનદીપનતો. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ હિ વત્વા ‘‘વિવટ્ટચ્છદા’’તિ વચનં સમ્માસમ્બુદ્ધભાવાય સવાસનસબ્બકિલેસપ્પહાનં વિભાવેતીતિ. ‘‘અહં ખો પન તાત અમ્બટ્ઠ મન્તાનં દાતા’’તિ ઇદં અપ્પધાનં, ‘‘ત્વં મન્તાનં પટિગ્ગહેતા’’તિ ઇદમેવ પધાનં સમુત્તેજનાવચનન્તિ સન્ધાય ‘‘ત્વં મન્તાનં પટિગ્ગહેતાતિ ઇમિના’સ્સ મન્તેસુ સૂરભાવં જનેતી’’તિ વુત્તં, લક્ખણવિભાવને વિસદઞાણતાસઙ્ખાતં સૂરભાવં જનેતીતિ અત્થો.

૨૫૯. એવં ભોતિ એત્થ એવં-સદ્દો વચનસમ્પટિચ્છને નિપાતો, વચનસમ્પટિચ્છનઞ્ચેત્થ તથા મયં તં ભવન્તં ગોતમં વેદિસ્સામ, ત્વં મન્તાનં પટિગ્ગહેતાતિ ચ એવં પવત્તસ્સ પોક્ખરસાતિનો વચનસ્સ સમ્પટિગ્ગહો. ‘‘તસ્સત્થો’’તિઆદિનાપિ હિ તદેવત્થં દસ્સેતિ. તથા ચ વુત્તં ‘‘બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ પટિસ્સુત્વા’’તિ, તં પનેસ આચરિયસ્સ સમુત્તેજનાય લક્ખણેસુ વિગતસમ્મોહભાવેન બુદ્ધમન્તે સમ્પસ્સમાનત્તા વદતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સોપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘તાયાતિ તાય યથાવુત્તાય સમુત્તેજનાયા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૯) આચરિયેન વુત્તં, અધુના પન પોત્થકેસુ ‘‘તાય આચરિયકથાયા’’તિ પાઠો દિસ્સતિ. અત્થતો ચેસ અવિરુદ્ધોયેવ. મન્તેસુ સતિસમુપ્પાદિકા હિ કથા સમુત્તેજનાતિ.

અયાનભૂમિન્તિ યાનસ્સ અભૂમિં, યાનેન યાતુમસક્કુણેય્યટ્ઠાનભૂતં, દ્વારકોટ્ઠકસમીપં ગન્ત્વાતિ અત્થો.