૧. બ્રહ્મજાલસુત્તં

પરિબ્બાજકકથાવણ્ણના

૧. એત્તાવતા ચ પરમસણ્હસુખુમગમ્ભીરદુદ્દસાનેકવિધનયસમલઙ્કતં બ્રહ્મજાલસ્સ સાધારણતો બાહિરનિદાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અબ્ભન્તરનિદાનં સંવણ્ણેન્તો અત્થાધિગમસ્સ સુનિક્ખિત્તપદમૂલકત્તા, સુનિક્ખિત્તપદભાવસ્સ ચ ‘‘ઇદમેવ’’ન્તિ સભાવવિભાવનેન પદવિભાગેન સાધેતબ્બત્તા પઠમં તાવ પદવિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્થ એવ’’ન્તિઆદિમાહ. પદવિભાગેન હિ ‘‘ઇદં નામ એતં પદ’’ન્તિ વિજાનનેન તંતંપદાનુરૂપં લિઙ્ગવિભત્તિ વચન કાલપયોગાદિકં સમ્માપતિટ્ઠાપનતો યથાવુત્તસ્સ પદસ્સ સુનિક્ખિત્તતા હોતિ, તાય ચ અત્થસ્સ સમધિગમિયતા. યથાહ ‘‘સુનિક્ખિત્તસ્સ ભિક્ખવે – પદબ્યઞ્જનસ્સ અત્થોપિ સુનયોહોતી’’તિઆદિ. અપિચ સમ્બન્ધતો, પદતો, પદવિભાગતો, પદત્થતો અનુયોગતો, પરિહારતો ચાતિ છહાકારેહિ અત્થવણ્ણના કાતબ્બા. તત્થ સમ્બન્ધો નામ દેસનાસમ્બન્ધો, યં લોકિયા ‘‘ઉમ્મુગ્ઘાતો’’તિપિ વદન્તિ, સો પન પાળિયા નિદાનપાળિવસેન, નિદાનપાળિયા ચ સઙ્ગીતિવસેન વેદિતબ્બો. પઠમમહાસઙ્ગીતિં દસ્સેન્તેન હિ નિદાનપાળિયા સમ્બન્ધો દસ્સિતો, તસ્મા પદાદિવસેનેવ સંવણ્ણનં કરોન્તો ‘‘એવ’’ન્તિઆદિમાહ. એત્થ ચ ‘‘એવન્તિ નિપાતપદન્તિઆદિના પદતો, પદવિભાગતો ચ સંવણ્ણનં કરોતિ પદાનં તબ્બિસેસાનઞ્ચ દસ્સિતત્તા. પદવિભાગોતિ હિ પદાનં વિસેસોયેવ અધિપ્પેતો, ન પદવિગ્ગહો. પદાનિ ચ પદવિભાગો ચ પદવિભાગો. અથ વા પદવિભાગો ચ પદવિગ્ગહો ચ પદવિભાગોતિ એકસેસવસેન પદપદવિગ્ગહાપિ પદવિભાગસદ્દેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. પદવિગ્ગહતો પન ‘‘ભિક્ખૂનં સઙ્ઘો’’તિઆદિના ઉપરિ સંવણ્ણનં કરિસ્સતિ, તથા પદત્થાનુયોગપરિહારેહિપિ. એવન્તિ એત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો અન્તરાસદ્દ ચ સદ્દાદીનમ્પિ સઙ્ગહિતત્તા, નયગ્ગહણેન વા તે ગહિતા. તેનાહ ‘‘મેતિઆદીનિ નામપદાની’’તિ. ઇતરથા હિ અન્તરાસદ્દં ચ સદ્દાદીનમ્પિ નિપાતભાવો વત્તબ્બો સિયા. મેતિઆદીનીતિ એત્થ પન આદિ-સદ્દેન યાવ પટિસદ્દો, તાવ તદવસિટ્ઠાયેવ સદ્દા સઙ્ગહિતા. પટીતિ ઉપસગ્ગપદં પતિસદ્દસ્સ કારિયભાવતો.

ઇદાનિ અત્થુદ્ધારક્કમેન પદત્થતો સંવણ્ણનં કરોન્તો ‘‘અત્થતો પના’’તિઆદિમાહ. ઇમસ્મિં પન ઠાને સોતૂનં સંવણ્ણનાનયકોસલ્લત્થં સંવણ્ણનાપ્પકારા વત્તબ્બા. કથં?

એકનાળિકા કથા ચ, ચતુરસ્સા તથાપિ ચ;

નિસિન્નવત્તિકા ચેવ, તિધા સંવણ્ણનં વદે.

તત્થ પાળિં વત્વા એકેકપદસ્સ અત્થકથનં એકાય નાળિયા મિનિતસદિસત્તા, એકેકં વા પદં નાળં મૂલં, એકમેકં પદં વા નાળિકા અત્થનિગ્ગમનમગ્ગો એતિસ્સાતિ કત્વા એકનાળિકા નામ. પટિપક્ખં દસ્સેત્વા, પટિપક્ખસ્સ ચ ઉપમં દસ્સેત્વા, સપક્ખં દસ્સેત્વા, સપક્ખસ્સ ચ ઉપમં દસ્સેત્વા, કથનં ચતૂહિ ભાગેહિ વુત્તત્તા, ચત્તારો વા રસ્સા સલ્લક્ખણૂપાયા એતિસ્સાતિ કત્વા ચતુરસ્સા નામ, વિસભાગધમ્મવસેનેવ પરિયોસાનં ગન્ત્વા પુન સભાગધમ્મવસેનેવ પરિયોસાનગમનં નિસીદાપેત્વા પતિટ્ઠાપેત્વા આવત્તનયુત્તત્તા, નિયમતો વા નિસિન્નસ્સ આરદ્ધસ્સ વત્તો સંવત્તો એતિસ્સાતિ કત્વા નિસિન્નવત્તિકા નામ, યથારદ્ધસ્સ અત્થસ્સ વિસું વિસું પરિયોસાનાપિ નિયુત્તાતિ વુત્તં હોતિ, સોદાહરણા પન કથા અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાય તટ્ટીકાયં એકાદસનિપાતે ગોપાલકસુત્તવણ્ણનાતો ગહેતબ્બા.

ભેદકથા તત્વકથા, પરિયાયકથાપિ ચ;

ઇતિ અત્થક્કમે વિદ્વા, તિધા સંવણ્ણનં વદે.

તત્થ પકતિઆદિવિચારણા ભેદકથા યથા ‘‘બુજ્ઝતીતિ બુદ્ધો’’તિઆદિ. સરૂપવિચારણા તત્વકથા યથા ‘‘બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો’’તિઆદિ (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૧). વેવચનવિચારણા પરિયાયકથા યથા ‘‘બુદ્ધો ભગવા સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો’’તિઆદિ (નેત્તિ. ૩૮ વેવચનાહારવિભઙ્ગનિસ્સિતો પાળિ).

પયોજનઞ્ચ પિણ્ડત્થો, અનુસન્ધિ ચ ચોદના;

પરિહારો ચ સબ્બત્થ, પઞ્ચધા વણ્ણનં વદે.

તત્થ પયોજનં નામ દેસનાફલં, તં પન સુતમયઞાણાદિ. પિણ્ડત્થો નામ વિપ્પકિણ્ણસ્સ અત્થસ્સ સુવિજાનનત્થં સમ્પિણ્ડેત્વા કથનં. અનુસન્ધિ નામ પુચ્છાનુસન્ધાદિ. ચોદના નામ યથાવુત્તસ્સ વચનસ્સ વિરોધિકથનં. પરિહારો નામ તસ્સ અવિરોધિકથનં.

ઉમ્મુગ્ઘાતો પદઞ્ચેવ, પદત્થો પદવિગ્ગહો;

ચાલના પચ્ચુપટ્ઠાનં, છધા સંવણ્ણનં વદે. (વજિર. ટી. પઠમમહાસઙ્ગીતિવણ્ણના);

તત્થ અજ્ઝત્તિકાદિનિદાનં ઉમ્મુગ્ઘાતો. ‘‘એવમિદ’’ન્તિ નાનાવિધેન પદવિસેસતાકથનં પદં, સદ્દત્થાધિપ્પાયત્થાદિ પદત્થો. અનેકધા નિબ્બચનં પદવિગ્ગહો.ચાલના નામ ચોદના. પચ્ચુપટ્ઠાનં પરિહારો.

સમુટ્ઠાનં પદત્થો ચ, ભાવાનુવાદવિધયો;

વિરોધો પરિહારો ચ, નિગમનન્તિ અટ્ઠધા.

તત્થ સમુટ્ઠાનન્તિ અજ્ઝત્તિકાદિનિદાનં. પદત્થોતિ અધિપ્પેતાનધિપ્પેતાદિવસેન અનેકધા પદસ્સ અત્થો. ભાવોતિ અધિપ્પાયો. અનુવાદવિધયોતિ પઠમવચનં વિધિ, તદાવિકરણવસેન પચ્છા વચનં અનુવાદો, વિસેસનવિસેસ્યાનં વા વિધાનુવાદ સમઞ્ઞા. વિરોધોતિ અત્થનિચ્છયનત્થં ચોદના. પરિહારોતિ તસ્સા સોધના. નિગમનન્તિ અનુસન્ધિયા અનુરૂપં અપ્પના.

આદિતો તસ્સ નિદાનં, વત્તબ્બં તપ્પયોજનં;

પિણ્ડત્થો ચેવ પદત્થો, સમ્બન્ધો અધિપ્પાયકો;

ચોદના સોધના ચેતિ, અટ્ઠધા વણ્ણનં વદે.

તત્થ સમ્બન્ધો નામ પુબ્બાપરસમ્બન્ધો, યો ‘‘અનુસન્ધી’’તિ વુચ્ચતિ. સેસા વુત્તત્થાવ, એવમાદિના તત્થ તત્થાગતે સંવણ્ણનાપ્પકારે ઞત્વા સબ્બત્થ યથારહં વિચેતબ્બાતિ.

એવમનેકત્થપ્પભેદતા પયોગતોવ ઞાતબ્બાતિ તબ્બસેન તં સમત્થેતું ‘‘તથા હેસા’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા અયં સદ્દો ઇમસ્સત્થસ્સ વાચકોતિ સઙ્કેતવવત્થિતાયેવ સદ્દા તં તદત્થસ્સ વાચકા, સઙ્કેતો ચ નામ પયોગવસેન સિદ્ધોતિ દસ્સેતુમ્પિ ઇદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવમીદિસેસુ. નનુ ચ –

‘‘યથાપિ પુપ્ફરાસિમ્હા, કયિરા માલાગુણે બહૂ;

એવં જાતેન મચ્ચેન, કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૫૩);

એત્થ એવં-સદ્દેન ઉપમાકારસ્સેવ વુત્તત્તા આકારત્થોયેવ એવં-સદ્દો સિયાતિ? ન, વિસેસસબ્ભાવતો. ‘‘એવં બ્યા ખો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨૩૪, ૩૯૬) હિ આકારમત્તવાચકોયેવ આકારત્થોતિ અધિપ્પેતો, ન પન આકારવિસેસવાચકો. એત્થ હિ કિઞ્ચાપિ પુપ્ફરાસિસદિસતો મનુસ્સૂપપત્તિ સપ્પુરિસૂપનિસ્સય સદ્ધમ્મસવન યોનિસોમનસિકારભોગસમ્પત્તિઆદિદાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાહેતુસમુદાયતો સોભાસુગન્ધતાદિગુણયોગેન માલાગુણસદિસિયો બહુકા પુઞ્ઞકિરિયા મરિતબ્બસભાવતાય મચ્ચેન સત્તેન કત્તબ્બાતિ અત્થસ્સ જોતિતત્તા પુપ્ફરાસિમાલાગુણાવ ઉપમા નામ ઉપમીયતિ એતાયાતિ કત્વા, તેસં ઉપમાકારો ચ યથાસદ્દેન અનિયમતો જોતિતો, તસ્મા ‘‘એવં-સદ્દો નિયમતો ઉપમાકારનિગમનત્થો’’તિ વત્તું યુત્તં, તથાપિ સો ઉપમાકારો નિયમિયમાનો અત્થતો ઉપમાવ હોતિ નિસ્સયભૂતં તમન્તરેન નિસ્સિતભૂતસ્સ ઉપમાકારસ્સ અલબ્ભમાનત્તાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ઉપમાયં આગતો’’તિ. અથ વા ઉપમીયનં સદિસીકરણન્તિ કત્વા પુપ્ફરાસિમાલાગુણેહિ સદિસભાવસઙ્ખાતો ઉપમાકારોયેવ ઉપમા નામ. ‘‘સદ્ધમ્મત્તં સિયોપમા’’તિ હિ વુત્તં, તસ્મા આકારમત્તવાચકોવ આકારત્થો એવં-સદ્દો. ઉપમાસઙ્ખાતઆકારવિસેસવાચકો પન ઉપમાત્થોયેવાતિ વુત્તં ‘‘ઉપમાયં આગતો’’તિ.

તથા ‘‘એવં ઇમિના આકારેન અભિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિના ઉપદિસિયમાનાય સમણસારુપ્પાય આકપ્પસમ્પત્તિયા ઉપદિસનાકારોપિ અત્થતો ઉપદેસોયેવાતિ આહ ‘‘એવં…પે… ઉપદેસે’’તિ. એવમેતન્તિ એત્થ પન ભગવતા યથાવુત્તમત્થં અવિપરીતતો જાનન્તેહિ કતં તત્થ સંવિજ્જમાનગુણાનં પકારેહિ હંસનં ઉદગ્ગતાકરણં સમ્પહંસનં. તત્થ સમ્પહંસનાકારોપિ અત્થતો સમ્પહંસનમેવાતિ વુત્તં ‘‘સમ્પહંસનેતિ. એવમેવ પનાયન્તિ એત્થ ચ દોસવિભાવનેન ગારય્હવચનં ગરહણં, તદાકારોપિ અત્થતો ગરહણં નામ, તસ્મા ‘‘ગરહણે’’તિ વુત્તં. સો ચેત્થ ગરહણાકારો ‘‘વસલી’’તિઆદિખુંસનસદ્દસન્નિધાનતો એવં-સદ્દેન પકાસિતોતિ વિઞ્ઞાયતિ, યથા ચેત્થ એવં ઉપમાકારાદયોપિ ઉપમાદિવસેન વુત્તાનં પુપ્ફરાસિઆદિસદ્દાનં સન્નિધાનતોતિ દટ્ઠબ્બં. જોતકમત્તા હિ નિપાતાતિ. એવમેવાતિ ચ અધુના ભાસિતાકારેનેવ. અયં વસલગુણયોગતો વસલી કાળકણ્ણી યસ્મિં વા તસ્મિં વા ઠાને ભાસતીતિ સમ્બન્ધો. એવં ભન્તેતિ સાધુ ભન્તે, સુટ્ઠુ ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ પન ધમ્મસ્સ સાધુકં સવનમનસિકારે સન્નિયોજિતેહિ ભિક્ખૂહિ તત્થ અત્તનો ઠિતભાવસ્સ પટિજાનનમેવ વચનસમ્પટિગ્ગહો, તદાકારોપિ અત્થતો વચનસમ્પટિગ્ગહોયેવ નામ, તેનાહ ‘‘વચનસમ્પટિગ્ગહે’’તિ.

એવં બ્યા ખોતિ એવં વિય ખો. એવં ખોતિ હિ ઇમેસં પદાનમન્તરે વિયસદ્દસ્સ બ્યાપદેસોતિ નેરુત્તિકા ‘‘વ-કારસ્સ, બ-કારં, ય-કારસંયોગઞ્ચ કત્વા દીઘવસેન પદસિદ્ધી’’તિપિ વદન્તિ. આકારેતિ આકારમત્તે. અપ્પાબાધન્તિ વિસભાગવેદનાભાવં. અપ્પાતઙ્કન્તિકિચ્છજીવિતકરરોગાભાવં. લહુટ્ઠાનન્તિ નિગ્ગેલઞ્ઞતાય લહુતાયુત્તં ઉટ્ઠાનં. બલન્તિ કાયબલં. ફાસુવિહારન્તિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ સુખવિહારં. વિત્થારો દસમ સુભસુત્તટ્ઠકથાય મેવ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૪૫) આવિ ભવિસ્સતિ. એવઞ્ચ વદેહીતિ યથાહં વદામિ, એવમ્પિ સમણં આનન્દં વદેહિ. ‘‘સાધુ કિર ભવ’’ન્તિઆદિકં ઇદાનિ વત્તબ્બવચનં, સો ચ વદનાકારો ઇધ એવં-સદ્દેન નિદસ્સીયતીતિ વુત્તં ‘‘નિદસ્સને’’તિ. કાલામાતિ કાલામગોત્તસમ્બન્ધે જને આલપતિ. ‘‘ઇમે…પે… વા’’તિ યં મયા વુત્તં, તં કિં મઞ્ઞથાતિ અત્થો. સમત્તાતિ પરિપૂરિતા. સમાદિન્નાતિ સમાદિયિતા. સંવત્તન્તિ વા નો વા સંવત્તન્તિ એત્થ વચનદ્વયે કથં વો તુમ્હાકં મતિ હોતીતિ યોજેતબ્બં. એવં નોતિ એવમેવ અમ્હાકં મતિ એત્થ હોતિ, અમ્હાકમેત્થ મતિ હોતિ યેવાતિપિ અત્થો. એત્થ ચ તેસં યથાવુત્તધમ્માનં અહિતદુક્ખાવહભાવે સન્નિટ્ઠાનજનનત્થં અનુમતિગ્ગહણવસેન ‘‘સંવત્તન્તિ નો વા, કથં વો એત્થ હોતી’’તિ પુચ્છાય કતાય ‘‘એવં નો એત્થ હોતી’’તિ વુત્તત્તા તદાકારસન્નિટ્ઠાનં એવં-સદ્દેન વિભાવિતં, સો ચ તેસં ધમ્માનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તનાકારો નિયમિયમાનો અત્થતો અવધારણમેવાતિ વુત્તં ‘‘અવધારણે’’તિ. આકારત્થમઞ્ઞત્ર સબ્બત્થ વુત્તનયેન ચોદના, સોધના ચ વેદિતબ્બા.

આદિસદ્દેન ચેત્થ ઇદમત્થપુચ્છાપરિમાણાદિઅત્થાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ‘‘એવંગતાનિ, એવંવિધો, એવમાકારો’’તિ ચ આદીસુ ઇદમત્થે, ગતવિધાકારસદ્દા પન પકારપરિયાયા. ગતવિધયુત્તાકારસદ્દે હિ લોકિયા પકારત્થે વદન્તિ. ‘‘એવં સુ તે સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ આમુત્તમણિકુણ્ડલાભરણા ઓદાતવત્થવસના પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેન્તિ, સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકોતિ? નો હિદં ભો ગોતમા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮૬) પુચ્છાયં. ‘‘એવં લહુપરિવત્તં (અ. નિ. ૧.૪૮), એવમાયુપરિયન્તો’’તિ (પારા. ૧૨) ચ આદીસુ પરિમાણે. એત્થાપિ ‘‘સુન્હાતા સુવિલિત્તા’’તિઆદિવચનં પુચ્છા, લહુપરિવત્તં, આયૂનં પમાણઞ્ચ પરિમાણં, તદાકારોપિ અત્થતો પુચ્છા ચ પરિમાણઞ્ચ નામ, તસ્મા એતેસુ પુચ્છત્થો, પરિમાણત્થો ચ એવંસદ્દો વેદિતબ્બોતિ. ઇધ પન સો કતમેસુ ભવતિ, સબ્બત્થ વા, અનિયમતો પદેસે વાતિ ચોદનાય ‘‘સ્વાયમિધા’’તિઆદિ વુત્તં.

નનુ એકસ્મિંયેવ અત્થે સિયા, કસ્મા તીસુપીતિ ચ, હોતુ તિબ્બિધેસુ અત્થેસુ, કેન કિમત્થં દીપેતીતિ ચ અનુયોગં પરિહરન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થાતિ તેસુ તીસુ અત્થેસુ. એકત્તનાનત્તઅબ્યાપારએવંધમ્મતાસઙ્ખાતા, નન્દિયાવત્તતિપુક્ખલસીહવિક્કીળિતઅઙ્કુસદિસાલોચનસઙ્ખાતા વા આધારાદિભેદવસેન નાનાવિધા નયા નાનાનયા, પાળિગતિયો વા નયા, તા ચ પઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિ આદિવસેન, સઙ્ખેપવિત્થારાદિવસેન, સંકિલેસભાગિયાદિલોકિયાદિતદુભયવોમિસ્સકાદિવસેન, કુસલાદિવસેન, ખન્ધાદિવસેન, સઙ્ગહાદિવસેન, સમયવિમુત્તાદિવસેન, ઠપનાદિવસેન, કુસલમૂલાદિવસેન, તિકપટ્ઠાનાદિવસેન ચ પિટકત્તયાનુરૂપં નાનાપ્પકારાતિ નાનાનયા. તેહિ નિપુણં સણ્હં સુખુમં તથા. આસયોવ અજ્ઝાસયો, તે ચ સસ્સતાદિભેદેન, તત્થ ચ અપ્પરજક્ખતાદિવસેન અનેકા, અત્તજ્ઝાસયાદયો એવ વા સમુટ્ઠાનમુપ્પત્તિહેતુ એતસ્સાતિ તથા, ઉપનેતબ્બાભાવતો અત્થબ્યઞ્જને હિ સમ્પન્નં પરિપુણ્ણં તથા. અપિચ સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ, અક્ખરપદબ્યઞ્જનઆકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમ્પન્નં સમન્નાગતં તથા. અથ વા વિઞ્ઞૂનં હદયઙ્ગમતો, સવને અતિત્તિજનનતો, બ્યઞ્જનરસવસેન પરમગમ્ભીરભાવતો, વિચારણે અતિત્તિજનનતો, અત્થરસવસેન ચ સમ્પન્નં સાદુરસં તથા.

પાટિહારિયપદસ્સ વચનત્થં ‘‘પટિપક્ખહરણતો રાગાદિકિલેસાપનયનતો પાટિહારિય’’ન્તિ વદન્તિ. ભગવતો પન પટિપક્ખા રાગાદયો ન સન્તિ, યે હરિતબ્બા બોધિમૂલેયેવ સવાસનસકલસંકિલેસાનં પહીનત્તા. પુથુજ્જનાનમ્પિ ચ વિગતૂપક્કિલેસે અટ્ઠગુણસમન્નાગતે ચિત્તે હતપટિપક્ખે સતિયેવ ઇદ્ધિવિધં પવત્તતિ, તસ્મા પુથુજ્જનેસુ પવત્તવોહારેનપિ ન સક્કા ઇધ ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વત્તું, સચે પન મહાકારુણિકસ્સ ભગવતો વેનેય્યગતાવ કિલેસા પટિપક્ખા સંસારપઙ્કનિમુગ્ગસ્સ સત્તનિકાયસ્સ સમુદ્ધરિતુકામતો, તસ્મા તેસં વેનેય્યગતકિલેસસઙ્ખાતાનં પટિપક્ખાનં હરણતો પાટિહારિયન્તિ વુત્તં અસ્સ, એવં સતિ યુત્તમેતં.

અથ વા ભગવતો સાસનસ્સ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં તિત્થિયભૂતાનં પટિપક્ખાનં હરણતો પાટિહારિયન્તિપિ યુજ્જતિ. કામઞ્ચેત્થ તિત્થિયા હરિતબ્બા નાસ્સુ, તેસં પન સન્તાનગતદિટ્ઠિહરણવસેન દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થતાકારણેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીસઙ્ખાતેહિ તીહિપિ પાટિહારિયેહિ તે હરિતા અપનીતા નામ હોન્તિ. પટીતિ વા અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮૫; ચૂળનિ. ૪) વિય, તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે વિગતૂપક્લેસે કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં, તદેવ દીઘવસેન, સકત્થવુત્તિપચ્ચયવસેન વા પાટિહારિયં, અત્તનો વા ઉપક્લેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છા તદઞ્ઞેસં હરણં પાટિહારિયં વુત્તનયેન. ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો હિ વિગતૂપક્લેસેન, કતકિચ્ચેન ચ સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હતેસુ ચ અત્તનો ઉપક્લેસેસુ પરસત્તાનં ઉપક્લેસહરણાનિ ચ હોન્તીતિ તદુભયમ્પિ નિબ્બચનં યુજ્જતિ.

અપિચ યથાવુત્તેહિ નિબ્બચનેહિ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીસઙ્ખાતો સમુદાયો પટિહારિયં નામ. એકેકં પન તસ્મિં ભવં ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ વિસેસત્થજોતકપચ્ચયન્તરેન સદ્દરચનાવિસેસસમ્ભવતો, પટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં, મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો, તત્થ જાતં, તસ્મિં વા નિમિત્તભૂતે, તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયં. વિચિત્રા હિ તદ્ધિતવુત્તિ. તસ્સ પન ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીભેદેન, વિસયભેદેન ચ બહુવિધસ્સ ભગવતો દેસનાય લબ્ભમાનત્તા ‘‘વિવિધપાટિહારિયન્તિ વુત્તં. ભગવા હિ કદાચિ ઇદ્ધિવસેનાપિ દેસનં કરોતિ નિમ્મિતબુદ્ધેન સહ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાદીસુ, કદાચિ આદેસનાવસેનાપિ આમગન્ધબ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનાદીસુ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૪૧), યેભુય્યેન પન અનુસાસનિયા. અનુસાસનીપાટિહારિયઞ્હિ બુદ્ધાનં સતતં ધમ્મદેસના. ઇતિ તંતંદેસનાકારેન અનેકવિધપાટિહારિયતા દેસનાય લબ્ભતિ. અયમત્થો ઉપરિ એકાદસમસ્સ કેવટ્ટસુત્તસ્સ વણ્ણનાય (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૮૧) આવિ ભવિસ્સતિ. અથ વા તસ્સ વિવિધસ્સાપિ પાટિહારિયસ્સ ભગવતો દેસનાય સંસૂચનતો ‘‘વિવિધપાટિહારિય’’ન્તિ વુત્તં, અનેકવિધપાટિહારિયદસ્સનન્તિ અત્થો.

ધમ્મનિરુત્તિયાવ ભગવતિ ધમ્મં દેસેન્તે સબ્બેસં સુણન્તાનં નાનાભાસિતાનં તંતંભાસાનુરૂપતો દેસના સોતપથમાગચ્છતીતિ આહ ‘‘સબ્બ…પે… માગચ્છન્ત’’ન્તિ. સોતમેવ સોતપથો, સવનં વા સોતં, તસ્સ પથો તથા, સોતદ્વારન્તિ અત્થો. સબ્બાકારેનાતિ યથાદેસિતાકારેન. કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું, અસમત્થોયેવ, તસ્માતિ પાઠસેસો. પનાતિ એકંસત્થે, તેન સદ્ધાસતિધિતિવીરિયાદિબલસઙ્ખાતેન સબ્બથામેન એકંસેનેવ સોતુકામતાસઙ્ખાતકુસલચ્છન્દસ્સ જનનં દસ્સેતિ. જનેત્વાપીતિ એત્થ પિ-સદ્દો, અપિ-સદ્દો વા સમ્ભાવનત્થો ‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધભાવં ભાવેત્વા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ ૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧; સં. નિ. અટ્ઠ. ૧; અ. નિ. અટ્ઠ ૧.પઠમગન્થારમ્ભકથા) વિય, તેન ‘‘સબ્બથામેન એકંસેનેવ સોતુકામતં જનેત્વાપિ નામ એકેનાકારેન સુતં, કિમઙ્ગં પન અઞ્ઞથા’’તિ તથાસુતે ધમ્મે સમ્ભાવનં કરોતિ. કેચિ પન ‘‘એદિસેસુ ગરહત્થો’’તિ વદન્તિ, તદયુત્તમેવ ગરહત્થસ્સ અવિજ્જમાનત્તા, વિજ્જમાનત્થસ્સેવ ચ ઉપસગ્ગનિપાતાનં જોતકત્તા. ‘‘નાનાનયનિપુણ’’ન્તિઆદિના હિ સબ્બપ્પકારેન સોતુમસક્કુણેય્યભાવેન ધમ્મસ્સ ઇધ સમ્ભાવનમેવ કરોતિ, તસ્મા ‘‘અપિ દિબ્બેસુ કામેસુ, રતિં સો નાધિગચ્છતી’’તિઆદીસુયેવ (ધ. પ. ૧૮૭) ગરહત્થસમ્ભવેસુ ગરહત્થો વેદિતબ્બોતિ. અપિ-સદ્દો ચ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ નિપાતોયેવ, ન ઉપસગ્ગો. તથા હિ ‘‘અપિ-સદ્દો ચ નિપાતપક્ખિકો કાતબ્બો, યત્થ કિરિયાવાચકતો પુબ્બો ન હોતી’’તિ અક્ખરચિન્તકા વદન્તિ. મયાપીતિ એત્થ પન ન કેવલં મયાવ, અથ ખો અઞ્ઞેહિપિ તથારૂપેહીતિ સમ્પિણ્ડનત્થો ગહેતબ્બો.

સામં ભવતીતિ સયમ્ભૂ, અનાચરિયકો. ન મયં ઇદં સચ્છિકતન્તિ એત્થ પન ‘‘ન અત્તનો ઞાણેનેવ અત્તના સચ્છિકત’’ન્તિ પકરણતો અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. સામઞ્ઞવચનસ્સાપિ હિ સમ્પયોગવિપ્પયોગસહચરણવિરોધસદ્દન્તરસન્નિધાનલિઙ્ગઓચિત્યકાલદેસપકરણાદિવસેન વિસેસત્થગ્ગહણં સમ્ભવતિ. એવં સબ્બત્થ. પરિમોચેન્તોતિ ‘‘પુન ચપરં ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પાપભિક્ખુ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં પરિયાપુણિત્વા અત્તનો દહતી’’તિ (પારા. ૧૯૫) વુત્તદોસતો પરિમોચાપનહેતુ. હેત્વત્થે હિ અન્ત-સદ્દો ‘‘અસમ્બુધં બુદ્ધનિસેવિત’’ન્તિઆદીસુ (વિ. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા) વિય. ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સંવણ્ણનાપ્પકારવિચારણેન અત્તનો ઞાણસ્સ પચ્ચક્ખતં સન્ધાય ‘‘ઇદાનિ વત્તબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. એસા હિ સંવણ્ણનાકારાનં પકતિ, યદિદં સંવણ્ણેતબ્બધમ્મે સબ્બત્થ ‘‘અયમિમસ્સ અત્થો, એવમિધ સંવણ્ણયિસ્સામી’’તિ પુરેતરમેવ સંવણ્ણનાપ્પકારવિચારણા.

એતદગ્ગપદસ્સત્થો વુત્તોવ. ‘‘બહુસ્સુતાન’’ન્તિઆદીસુ પન અઞ્ઞેપિ થેરા બહુસ્સુતા, સતિમન્તો, ગતિમન્તો, ધિતિમન્તો, ઉપટ્ઠાકા ચ અત્થિ, અયં પનાયસ્મા બુદ્ધવચનં ગણ્હન્તો દસબલસ્સ સાસને ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિયં ઠત્વા ગણ્હિ, તસ્મા બહુસ્સુતાનં અગ્ગો નામ જાતો. ઇમસ્સ ચ થેરસ્સ બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેત્વા ધારણસતિ અઞ્ઞેહિ થેરેહિ બલવતરા અહોસિ, તસ્મા સતિમન્તાનં અગ્ગો નામ જાતો. અયમેવાયસ્મા એકપદે ઠત્વા સટ્ઠિપદસહસ્સાનિ ગણ્હન્તો સત્થારા કથિતનિયામેન સબ્બપદાનિ જાનાતિ, તસ્મા ગતિમન્તાનં અગ્ગો નામ જાતો. તસ્સેવ ચાયસ્મતો બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હનવીરિયં, સજ્ઝાયનવીરિયઞ્ચ અઞ્ઞેહિ અસદિસં અહોસિ, તસ્મા ધિતિમન્તાનં અગ્ગો નામ જાતો. તથાગતં ઉપટ્ઠહન્તો ચેસ ન અઞ્ઞેસં ઉપટ્ઠાકભિક્ખૂનં ઉપટ્ઠહનાકારેન ઉપટ્ઠહતિ. અઞ્ઞેપિ હિ તથાગતં ઉપટ્ઠહિંસુ, ન ચ પન બુદ્ધાનં મનં ગહેત્વા ઉપટ્ઠહિતું સક્કોન્તિ, અયં પન થેરો ઉપટ્ઠાકટ્ઠાનં લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય આરદ્ધવીરિયો હુત્વા તથાગતસ્સ મનં ગહેત્વા ઉપટ્ઠહિ, તસ્મા ઉપટ્ઠાકાનં અગ્ગો નામ જાતો. અત્થકુસલોતિ ભાસિતત્થે, પયોજનત્થે ચ છેકો. ધમ્મોતિ પાળિધમ્મો, નાનાવિધો વા હેતુ. બ્યઞ્જનન્તિ અક્ખરં અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો. પદેન હિ બ્યઞ્જિતોપિ અત્થો અક્ખરમૂલકત્તા પદસ્સ ‘‘અક્ખરેન બ્યઞ્જિતો’’તિ વુચ્ચતિ. અત્થસ્સ વિયઞ્જનતો વા વાક્યમ્પિ ઇધ બ્યઞ્જનં નામ. વાક્યેન હિ અત્થો પરિપુણ્ણં બ્યઞ્જીયતિ, યતો ‘‘બ્યઞ્જનેહિ વિવરતી’’તિ આયસ્મતા મહાકચ્ચાયનત્થેરેન વુત્તં. નિરુત્તીતિ નિબ્બચનં, પઞ્ચવિધા વા નિરુત્તિનયા. તેસમ્પિ હિ સદ્દરચનાવિસેસેન અત્થાધિગમહેતુતો ઇધ ગહણં યુજ્જતિ. પુબ્બાપરં નામ પુબ્બાપરાનુસન્ધિ, સુત્તસ્સ વા પુબ્બભાગેન અપરભાગસ્સ સંસન્દનં. ભગવતા ચ પઞ્ચવિધએતદગ્ગટ્ઠાનેન ધમ્મસેનાપતિના ચ પઞ્ચવિધકોસલ્લેન પસટ્ઠભાવાનુરૂપન્તિ સમ્બન્ધો. ધારણબલન્તિ ધારણસઙ્ખાતં બલં, ધારણે વા બલં, ઉભયત્થાપિ ધારેતું સામત્થિયન્તિ વુત્તં હોતિ. દસ્સેન્તો હુત્વા, દસ્સનહેતૂતિપિ અત્થો. તઞ્ચ ખો અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકન્તિ અવધારણફલમાહ. ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બન્તિ પન નિવત્તેતબ્બત્થં. ન અઞ્ઞથાતિ ચ ભગવતો સમ્મુખા સુતાકારતો ન અઞ્ઞથા, ન પન ભગવતા દેસિતાકારતો. અચિન્તેય્યાનુભાવા હિ ભગવતો દેસના, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ હેટ્ઠા વુત્તવચનં સમત્થિતં હોતિ, ઇતરથા ભગવતા દેસિતાકારેનેવ સોતું સમત્થત્તા તદેતં ન વત્તબ્બં સિયા. યથાવુત્તેન પન અત્થેન ધારણબલદસ્સનઞ્ચ ન વિરુજ્ઝતિ સુતાકારાવિરુજ્ઝનવસેન ધારણસ્સ અધિપ્પેતત્તા, અઞ્ઞથા ભગવતા દેસિતાકારેનેવ ધારિતું સમત્થનતો હેટ્ઠા વુત્તવચનેન વિરુજ્ઝેય્ય. ન હેત્થ દ્વિન્નં અત્થાનં અત્થન્તરતાપરિહારો યુત્તો તેસં દ્વિન્નમ્પિ અત્થાનં સુતભાવદીપનેન એકવિસયત્તા, ઇતરથા થેરો ભગવતો દેસનાય સબ્બથા પટિગ્ગહણે પચ્છિમત્થવસેન સમત્થો, પુરિમત્થવસેન ચ અસમત્થોતિ આપજ્જેય્યાતિ.

‘‘યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા’’તિ વુત્તાય નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતાય સન્તતિયા પવત્તનકો તિવિધોપિ મે-સદ્દો, તસ્મા કિઞ્ચાપિ નિયકજ્ઝત્તસન્તતિવસેન એકસ્મિં યેવત્થે મે-સદ્દો દિસ્સતિ, તથાપિ કરણસમ્પદાનસામિનિદ્દેસવસેન વિજ્જમાનવિભત્તિભેદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતી’’તિ, તીસુ વિભત્તિયત્થેસુ અત્તના સઞ્ઞુત્તવિભત્તિતો દિસ્સતીતિ અત્થો. ગાથાભિગીતન્તિ ગાથાય અભિગીતં અભિમુખં ગાયિતં. અભોજનેય્યન્તિ ભોજનં કાતુમનરહરૂપં. અભિગીતપદસ્સ કત્તુપેક્ખત્તા મયાતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ યથારહં. સુતસદ્દસ્સ કમ્મભાવસાધનવસેન દ્વાધિપ્પાયિકપદત્તા યથાયોગં ‘‘મયા સુત’’ન્તિ ચ ‘‘મમ સુત’’ન્તિ ચ અત્થદ્વયે યુજ્જતિ.

કિઞ્ચાપિ ઉપસગ્ગો કિરિયં વિસેસેતિ, જોતકમત્તભાવતો પન સતિપિ તસ્મિં સુતસદ્દોયેવ તં તં અત્થં વદતીતિ અનુપસગ્ગસ્સ સુતસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે સઉપસગ્ગસ્સ ગહણં ન વિરુજ્ઝતીતિ આહ ‘‘સઉપસગ્ગો ચ અનુપસગ્ગો ચા’’તિ. અસ્સાતિ સુતસદ્દસ્સ. ઉપસગ્ગવસેનપિ ધાતુસદ્દો વિસેસત્થવાચકો યથા ‘‘અનુભવતિ પરાભવતી’’તિ વુત્તં ‘‘ગચ્છન્તોતિ અત્થો’’તિ. તથા અનુપસગ્ગોપિ ધાતુસદ્દો સઉપસગ્ગો વિય વિસેસત્થવાચકોતિ આહ ‘‘વિસ્સુતધમ્મસ્સાતિ અત્થો’’તિ. એવમીદિસેસુ. સોતવિઞ્ઞેય્યન્તિ સોતદ્વારનિસ્સિતેન વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતબ્બં, સસમ્ભારકથા વા એસા, સોતદ્વારેન વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ અત્થો. સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતધરોતિ સોતદ્વારાનુસારેન મનોવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતધમ્મધરો. ન હિ સોતદ્વારનિસ્સિતવિઞ્ઞાણમત્તેન ધમ્મો વિઞ્ઞાયતિ, અથ ખો તદનુસારમનોવિઞ્ઞાણેનેવ, સુતધરોતિ ચ તથા વિઞ્ઞાતધમ્મધરો વુત્તો, તસ્મા તદત્થોયેવ સમ્ભવતીતિ એવં વુત્તં. કમ્મભાવસાધનાનિ સુતસદ્દે સમ્ભવન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિમાહ. પુબ્બાપરપદસમ્બન્ધવસેન અત્થસ્સ ઉપપન્નતા, અનુપપન્નતા ચ વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા સુતસદ્દસ્સેવ વસેન અયમત્થો ‘‘ઉપપન્નો, અનુપપન્નો’’તિ વા ન વિઞ્ઞાતબ્બોતિ ચોદનાય પુબ્બાપરપદસમ્બન્ધવસેન એતદત્થસ્સ ઉપપન્નતં દસ્સેતું ‘‘મે-સદ્દસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. મયાતિ અત્થે સતીતિ કત્તુત્થે કરણનિદ્દેસવસેન મયાતિ અત્થે વત્તબ્બે સતિ, યદા મે-સદ્દસ્સ કત્તુવસેન કરણનિદ્દેસો, તદાતિ વુત્તં હોતિ. મમાતિ અત્થે સતીતિ સમ્બન્ધીયત્થે સામિનિદ્દેસવસેન મમાતિ અત્થે વત્તબ્બે સતિ, યદા સમ્બન્ધવસેન સામિ નિદ્દેસો, તદાતિ વુત્તં હોતિ.

એવં સદ્દતો ઞાતબ્બમત્થં વિઞ્ઞાપેત્વા ઇદાનિ તેહિ દસ્સેતબ્બમત્થં નિદસ્સેન્તો ‘‘એવમેતેસૂ’’તિઆદિમાહ. સુતસદ્દસન્નિધાને પયુત્તેન એવં-સદ્દેન સવનકિરિયાજોતકેનેવ ભવિતબ્બં વિજ્જમાનત્થસ્સ જોતકમત્તત્તા નિપાતાનન્તિ વુત્તં ‘‘એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સન’’ન્તિ. સવનાય એવ હિ આકારો, નિદસ્સનં, અવધારણમ્પિ, તસ્મા યથાવુત્તો એવં-સદ્દસ્સ તિવિધોપિ અત્થો સવનકિરિયાજોતકભાવેન ઇધાધિપ્પેતોતિ. આદિ-સદ્દેન ચેત્થ સમ્પટિચ્છનાદીનં સોતદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં, તદભિનિપાતાનઞ્ચ મનોદ્વારિક વિઞ્ઞાણાનં ગહણં વેદિતબ્બં, યતો સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતત્થે ઇધ સુતસદ્દોતિ વુત્તો. અવધારણફલત્તા સદ્દપયોગસ્સ સબ્બમ્પિ વાક્યં અન્તોગધાવધારણં, તસ્મા ‘‘સુત’’ન્તિ એતસ્સ સુતમેવાતિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ. એતેન હિ વચનેન અવધારણેન નિરાકતં દસ્સેતિ. યથા પન યં સુતં સુતમેવાતિ નિયમેતબ્બં, તથા ચ તં સુતં સમ્મા સુતં હોતીતિ અવધારણફલં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અનૂનાધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. અથ વા સદ્દન્તરત્થાપોહનવસેન સદ્દો અત્થં વદતિ, તસ્મા ‘‘સુત’’ન્તિ એતસ્સ અસુતં ન હોતીતિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ સન્ધાય ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ વુત્તં, ઇમિના દિટ્ઠાદિનિવત્તનં કરોતિ દિટ્ઠાદીનં ‘‘અસુત’’ન્તિ સદ્દન્તરત્થભાવેન નિવત્તેતબ્બત્તા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ન ઇદં મયા અત્તનો ઞાણેન દિટ્ઠં, ન ચ સયમ્ભુઞાણેન સચ્છિકતં, અથ ખો સુતં, તઞ્ચ ખો સુતં સમ્મદેવાતિ. તદેવ સમ્મા સુતભાવં સન્ધાયાહ ‘‘અનૂના…પે… દસ્સન’’ન્તિ. હોતિ ચેત્થ –

‘‘એવાદિસત્તિયા ચેવ, અઞ્ઞત્થાપોહનેન ચ;

દ્વિધા સદ્દો અત્થન્તરં, નિવત્તેતિ યથારહ’’ન્તિ.

અપિચ અવધારણત્થે એવં-સદ્દે અયમત્થયોજના કરીયતીતિ તદપેક્ખસ્સ સુતસદ્દસ્સ સાવધારણત્થો વુત્તો ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ, તદવધારણફલં દસ્સેતિ ‘‘અનૂ…પે… દસ્સન’’ન્તિ ઇમિના. સવન-સદ્દો ચેત્થ ભાવસદ્દેન યોગતો કમ્મસાધનો વેદિતબ્બો ‘‘સુય્યતી’’તિ. અનૂનાધિકતાય ભગવતો સમ્મુખા સુતાકારતો અવિપરીતં, અવિપરીતસ્સ વા સુત્તસ્સ ગહણં, તસ્સ નિદસ્સનં તથા, ઇતિ સવનહેતુ સુણન્તપુગ્ગલસવનવિસેસવસેન અયં યોજના કતા.

એવં પદત્તયસ્સ એકેન પકારેન અત્થયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પકારન્તરેનાપિ તં દસ્સેતું ‘‘તથા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સાતિ યા ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મસ્સવનાકારેન પવત્તા મનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણવીથિ, તસ્સા. સા હિ નાનાપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિતું સમત્થા, ન સોતદ્વારિક વિઞ્ઞાણવીથિ એકારમ્મણેયેવ પવત્તનતો, તથા ચેવ વુત્તં ‘‘સોતદ્વારાનુસારેના’’તિ. તેન હિ સોતદ્વારિકવિઞ્ઞાણવીથિ નિવત્તતિ. નાનપ્પકારેનાતિ વક્ખમાનેન અનેકવિહિતેન બ્યઞ્જનત્થગ્ગહણાકારસઙ્ખાતેન નાનાવિધેન આકારેન, એતેન ઇમિસ્સા યોજનાય આકારત્થો એવં-સદ્દો ગહિતોતિ દસ્સેતિ. પવત્તિભાવપ્પકાસનન્તિ પવત્તિયા અત્થિભાવપ્પકાસનં. યસ્મિં પકારે વુત્તપ્પકારા વિઞ્ઞાણવીથિ નાનપ્પકારેન પવત્તા, તદેવ આરમ્મણં સન્ધાય ‘‘ધમ્મપ્પકાસન’’ન્તિ વુત્તં, ન પન સુતસદ્દસ્સ ધમ્મત્થં, તેન વુત્તં ‘‘અયં ધમ્મો સુતો’’તિ. તસ્સા હિ વિઞ્ઞાણવીથિયા આરમ્મણમેવ ‘‘અયં ધમ્મો સુતો’’તિ વુચ્ચતિ. તઞ્ચ નિયમિયમાનં યથાવુત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા આરમ્મણભૂતં સુત્તમેવ. અયઞ્હેત્થાતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટીકરણં. તપ્પાકટીકરણત્થો હેત્થ હિ-સદ્દો. વિઞ્ઞાણવીથિયા કરણભૂતાય મયા ન અઞ્ઞં કતં, ઇદં પન આરમ્મણં કતં. કિં પન તન્તિ ચે? અયં ધમ્મો સુતોતિ. અયં પનેત્થાધિપ્પાયો – આકારત્થે એવં-સદ્દે ‘‘એકેનાકારેના’’તિ યો આકારો વુત્તો, સો અત્થતો સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાણવીથિયા નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિભાવોયેવ, તેન ચ તદારમ્મણભૂતસ્સ ધમ્મસ્સેવ સવનં કતં, ન અઞ્ઞન્તિ. એવં સવનકિરિયાય કરણકત્તુકમ્મવિસેસો ઇમિસ્સા યોજનાય દસ્સિતો.

અઞ્ઞમ્પિ યોજનમાહ ‘‘તથા’’તિઆદિના. નિદસ્સનત્થં એવં-સદ્દં ગહેત્વા નિદસ્સનેન ચ નિદસ્સિતબ્બસ્સાવિનાભાવતો ‘‘એવન્તિ નિદસ્સિતબ્બપ્પકાસન’’ન્તિ વુત્તં. ઇમિના હિ તદવિનાભાવતો એવંસદ્દેન સકલમ્પિ સુત્તં પચ્ચામટ્ઠન્તિ દસ્સેતિ, સુતસદ્દસ્સ કિરિયાપરત્તા, સવનકિરિયાય ચ સાધારણવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધપટિબદ્ધત્તા તસ્મિઞ્ચ વિઞ્ઞાણપ્પબન્ધે પુગ્ગલવોહારોતિ વુત્તં ‘‘પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસન’’ન્તિ. સાધારણવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધો હિ પણ્ણત્તિયા ઇધ પુગ્ગલો નામ, સવનકિરિયા પન તસ્સ કિચ્ચં નામ. ન હિ પુગ્ગલવોહારરહિતે ધમ્મપ્પબન્ધે સવનકિરિયા લબ્ભતિ વોહારવિસયત્તા તસ્સા કિરિયાયાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઇદ’’ન્તિઆદિ પિણ્ડત્થદસ્સનં મયાતિ યથાવુત્તવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધસઙ્ખાતપુગ્ગલભૂતેન મયા. સુતન્તિ સવનકિરિયાસઙ્ખાતેન પુગ્ગલકિચ્ચેન યોજિતં, ઇમિસ્સા પન યોજનાય પુગ્ગલબ્યાપારવિસયસ્સ પુગ્ગલસ્સ, પુગ્ગલબ્યાપારસ્સ ચ નિદસ્સનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા પુરિમયોજનાય અઞ્ઞથાપિ અત્થયોજનં દસ્સેતું ‘‘તથા’’તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તસન્તાનસ્સાતિ યથાવુત્તવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધસ્સ. નાનાકારપ્પવત્તિયાતિ નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિયા. નાનપ્પકારં અત્થબ્યઞ્જનસ્સ ગહણં, નાનપ્પકારસ્સ વા અત્થબ્યઞ્જનસ્સ ગહણં તથા, તતોયેવ સા ‘‘આકારપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તાતિ તદેવત્થં સમત્થેતિ ‘‘એવન્તિ હી’’તિઆદિના. આકારપઞ્ઞત્તીતિ ચ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિયેવ, ધમ્માનં પન પવત્તિઆકારમુપાદાય પઞ્ઞત્તત્તા તદઞ્ઞાય ઉપાદાપઞ્ઞત્તિયા વિસેસનત્થં ‘‘આકારપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તા વિસયનિદ્દેસોતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનનિદ્દેસો. સોતબ્બભૂતો હિ ધમ્મો સવનકિરિયાકત્તુભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સવનકિરિયાવસેન પવત્તિટ્ઠાનં કિરિયાય કત્તુકમ્મટ્ઠત્તા તબ્બસેન ચ તદાધારસ્સાપિ દબ્બસ્સ આધારભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા, ઇધ પન કિરિયાય કત્તુપવત્તિટ્ઠાનભાવો ઇચ્છિતોતિ કમ્મમેવ આધારવસેન વુત્તં, તેનાહ ‘‘કત્તુ વિસયગ્ગહણસન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ, આરમ્મણમેવ વા વિસયો. આરમ્મણઞ્હિ તદારમ્મણિકસ્સ પવત્તિટ્ઠાનં. એવમ્પિ હિ અત્થો સુવિઞ્ઞેય્યતરો હોતિ. યથાવુત્તવચને પિણ્ડત્થં દસ્સેતું ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિ વુત્તં. એત્તાવતા એત્તકેન યથાવુત્તત્થેન પદત્તયેન, કતં હોતીતિ સમ્બન્ધો. નાનાકારપ્પવત્તેનાતિ નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તેન. ચિત્તસન્તાનેનાતિ યથાવુત્તવિઞ્ઞાણવીથિસઙ્ખાતેન ચિત્તપ્પબન્ધેન. ગહણસદ્દે ચેતં કરણં. ચિત્તસન્તાનવિનિમુત્તસ્સ કસ્સચિ કત્તુ પરમત્થતો અભાવેપિ સદ્દવોહારેન બુદ્ધિપરિકપ્પિતભેદવચનિચ્છાય ચિત્તસન્તાનતો અઞ્ઞમિવ તંસમઙ્ગિં કત્વા અભેદેપિ ભેદવોહારેન ‘‘ચિત્તસન્તાનેન તંસમઙ્ગિનો’’તિ વુત્તં. વોહારવિસયો હિ સદ્દો નેકન્તપરમત્થિકોતિ (કારકરૂપસિદ્ધિયં યો કારેતિ સહેતુસુત્તં પસ્સિતબ્બં) સવનકિરિયાવિસયોપિ સોતબ્બધમ્મો સવનકિરિયાવસેન પવત્તચિત્તસન્તાનસ્સ ઇધ પરમત્થતો કત્તુભાવતો તસ્સ વિસયોયેવાતિ વુત્તં ‘‘કત્તુ વિસયગ્ગહણસન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ.

અપિચ સવનવસેન ચિત્તપ્પવત્તિયા એવ સવનકિરિયાભાવતો તંવસેન તદઞ્ઞનામરૂપધમ્મસમુદાયભૂતસ્સ તંકિરિયાકત્તુ ચ વિસયો હોતીતિ કત્વા તથા વુત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – પુરિમનયે સવનકિરિયા, તક્કત્તા ચ પરમત્થતો તથાપવત્તચિત્તસન્તાનમેવ, તસ્મા કિરિયાવિસયોપિ ‘‘કત્તુ વિસયો’’તિ વુત્તો. પચ્છિમનયે પન તથાપવત્તચિત્તસન્તાનં કિરિયા, તદઞ્ઞધમ્મસમુદાયો પન કત્તા, તસ્મા કામં એકન્તતો કિરિયાવિસયોયેવેસ ધમ્મો, તથાપિ કિરિયાવસેન ‘‘તબ્બન્તકત્તુ વિસયો’’તિ વુત્તોતિ. તંસમઙ્ગિનોતિ તેન ચિત્તસન્તાનેન સમઙ્ગિનો. કત્તૂતિ કત્તારસ્સ. વિસયોતિ આરમ્મણવસેન પવત્તિટ્ઠાનં, આરમ્મણમેવ વા. સુતાકારસ્સ ચ થેરસ્સ સમ્મા નિચ્છિતભાવતો ‘‘ગહણસન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં.

અપરો નયો – યસ્સ…પે… આકારપઞ્ઞત્તીતિ આકારત્થેન એવં-સદ્દેન યોજનં કત્વા તદેવ અવધારણત્થમ્પિ ગહેત્વા ઇમસ્મિંયેવ નયે યોજેતું ‘‘ગહણં કતં’’ ઇચ્ચેવ અવત્વા ‘‘ગહણસન્નિટ્ઠાનં કત’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અવધારણેન હિ સન્નિટ્ઠાનમિધાધિપ્પેતં, તસ્મા ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિના અવધારણત્થમ્પિ એવં-સદ્દં ગહેત્વા અયમેવ યોજના કતાતિ દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં, ઇમિસ્સા પન યોજનાય ગહણાકારગાહકતબ્બિસયવિસેસનિદસ્સનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અઞ્ઞમ્પિ યોજનમાહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિના. પુબ્બે અત્તના સુતાનં નાનાવિહિતાનં સુત્તસઙ્ખાતાનં અત્થબ્યઞ્જનાનં ઉપધારિતરૂપસ્સ આકારસ્સ નિદસ્સનસ્સ, અવધારણસ્સ વા પકાસનસભાવો એવં-સદ્દોતિ તદાકારાદિભૂતસ્સ ઉપધારણસ્સ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતધમ્મપ્પબન્ધબ્યાપારતાય ‘‘પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ વુત્તં અત્તના સુતાનઞ્હિ અત્થબ્યઞ્જનાનં પુન ઉપધારણં આકારાદિત્તયં, તઞ્ચ એવં-સદ્દસ્સ અત્થો. સો પન યં ધમ્મપ્પબન્ધં ઉપાદાય પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ પવત્તા, તસ્સ બ્યાપારભૂતં કિચ્ચમેવ, તસ્મા એવં-સદ્દેન પુગ્ગલકિચ્ચં નિદ્દિસીયતીતિ. કામં સવનકિરિયા પુગ્ગલબ્યાપારોપિ અવિસેસેન, તથાપિ વિસેસતો વિઞ્ઞાણબ્યાપારોવાતિ વુત્તં ‘‘વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. તથા હિ પુગ્ગલવાદીનમ્પિ સવનકિરિયા વિઞ્ઞાણનિરપેક્ખા નત્થિ સવનાદીનં વિસેસતો વિઞ્ઞાણબ્યાપારભાવેન ઇચ્છિતત્તા. મેતિ સદ્દપ્પવત્તિયા એકન્તેનેવ સત્તવિસયત્તા, વિઞ્ઞાણકિચ્ચસ્સ ચ સત્તવિઞ્ઞાણાનમભેદકરણવસેન તત્થેવ સમોદહિતબ્બતો ‘‘ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો’’તિ વુત્તં. ‘‘અય’’ન્તિઆદિ તપ્પાકટીકરણં. એત્થ હિ સવનકિચ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિનાતિ એવં-સદ્દેન નિદ્દિટ્ઠં પુગ્ગલકિચ્ચં સન્ધાય વુત્તં, તં પન પુગ્ગલસ્સ સવનકિચ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગીભાવેન પુગ્ગલકિચ્ચં નામાતિ દસ્સેતું ‘‘પુગ્ગલકિચ્ચસમઙ્ગિના’’તિ અવત્વા ‘‘સવનકિચ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિના’’તિ આહ, તસ્મા ‘‘પુગ્ગલકિચ્ચ’’ન્તિ નિદ્દિટ્ઠસવનકિચ્ચવતા વિઞ્ઞાણેન સમઙ્ગિનાતિ અત્થો. વિઞ્ઞાણવસેન, લદ્ધસવનકિચ્ચવોહારેનાતિ ચ સુતસદ્દેન નિદ્દિટ્ઠં વિઞ્ઞાણકિચ્ચં સન્ધાય વુત્તં. સવનમેવ કિચ્ચં યસ્સાતિ તથા. સવનકિચ્ચન્તિ વોહારો સવનકિચ્ચવોહારો, લદ્ધો સો યેનાતિ તથા. લદ્ધસવનકિચ્ચવોહારેન વિઞ્ઞાણસઙ્ખાતેન વસેન સામત્થિયેનાતિ અત્થો. અયં પન સમ્બન્ધો – સવનકિચ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિના પુગ્ગલેન મયા લદ્ધસવનકિચ્ચવોહારેન વિઞ્ઞાણવસેન કરણભૂતેન સુતન્તિ.

અપિચ ‘‘એવ’’ન્તિ સદ્દસ્સત્થો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, ‘‘સુત’’ન્તિ સદ્દસ્સત્થો વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, તસ્મા તે તથારૂપપઞ્ઞત્તિ ઉપાદાનભૂતપુગ્ગલબ્યાપારભાવેનેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. ન હિ પરમત્થતોયેવ નિયમિયમાને સતિ પુગ્ગલકિચ્ચવિઞ્ઞાણકિચ્ચવસેન અયં વિભાગો લબ્ભતીતિ. ઇમિસ્સા પન યોજનાય કત્તુબ્યાપારકરણબ્યાપારકત્તુનિદ્દેસો કતોતિ વેદિતબ્બો.

સબ્બસ્સાપિ સદ્દાધિગમનીયસ્સ અત્થસ્સ પઞ્ઞત્તિમુખેનેવ પટિપજ્જિતબ્બત્તા, સબ્બાસઞ્ચ પઞ્ઞત્તીનં વિજ્જમાનાદિવસેન છસુ પઞ્ઞત્તિભેદેસુ અન્તોગધત્તા તાસુ ‘‘એવ’’ન્તિઆદીનં પઞ્ઞત્તીનં સરૂપં નિદ્ધારેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘એવન્તિ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘એવ’’ન્તિ ચ ‘‘મે’’તિ ચ વુચ્ચમાનસ્સ અત્થસ્સ આકારાદિભૂતસ્સ ધમ્માનં અસલ્લક્ખણભાવતો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવોતિ આહ ‘‘સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેનાતિ ચ ભૂતત્થઉત્તમત્થવસેનાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો માયામરીચિઆદયો વિય અભૂતત્થો, અનુસ્સવાદીહિ ગહેતબ્બો વિય અનુત્તમત્થો ચ ન હોતિ, સો રૂપસદ્દાદિસભાવો, રુપ્પનાનુભવનાદિસભાવો વા અત્થો ‘‘સચ્ચિકટ્ઠો, પરમત્થો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, ‘‘એવં મે’’તિ પદાનં પન અત્થો અભૂતત્તા, અનુત્તમત્તા ચ ન તથા વુચ્ચતિ, તસ્મા ભૂતત્થઉત્તમત્થસઙ્ખાતેન સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન વિસેસનભૂતેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયેવાતિ. એતેન ચ વિસેસનેન બાલજનેહિ ‘‘અત્થી’’તિ પરિકપ્પિતં પઞ્ઞત્તિમત્તં નિવત્તેતિ. તદેવત્થં પાકટં કરોતિ, હેતુના વા સાધેતિ ‘‘કિઞ્હેત્થ ત’’ન્તિઆદિના. યં ધમ્મજાતં, અત્થજાતં વા ‘‘એવ’’ન્તિ વા ‘‘મે’’તિ વા નિદ્દેસં લભેથ, તં એત્થ રૂપફસ્સાદિધમ્મસમુદાયે, ‘‘એવં મે’’તિ પદાનં વા અત્થે. પરમત્થતો ન અત્થીતિ યોજના. રૂપફસ્સાદિભાવેન નિદ્દિટ્ઠો પરમત્થતો એત્થ અત્થેવ, ‘‘એવં મે’’તિ પન નિદ્દિટ્ઠો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. સુતન્તિ પન સદ્દાયતનં સન્ધાયાહ ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. ‘‘સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેના’’તિ ચેત્થ અધિકારો. ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિ તપ્પાકટીકરણં, હેતુદસ્સનં વા. યં તં સદ્દાયતનં સોતેન સોતદ્વારેન, તન્નિસ્સિતવિઞ્ઞાણેન વા ઉપલદ્ધં અધિગમિતબ્બન્તિ અત્થો. તેન હિ સદ્દાયતનમિધ ગહિતં કમ્મસાધનેનાતિ દસ્સેતિ.

એવં અટ્ઠકથાનયેન પઞ્ઞત્તિસરૂપં નિદ્ધારેત્વા ઇદાનિ અટ્ઠકથામુત્તકેનાપિ નયેન વુત્તેસુ છસુ પઞ્ઞત્તિભેદેસુ ‘‘એવ’’ન્તિઆદીનં પઞ્ઞત્તીનં સરૂપં નિદ્ધારેન્તો ‘‘તથા’’તિઆદિમાહ. ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ આદયો હિ પોરાણટ્ઠકથાતો મુત્તા સઙ્ગહકારેનેવ આચરિયેન વુત્તા. વિત્થારો અભિધમ્મટ્ઠકથાય ગહેતબ્બો. તં તન્તિ તં તં ધમ્મજાતં, સોતપથમાગતે ધમ્મે ઉપાદાય તેસં ઉપધારિતાકારનિદસ્સનાવધારણસ્સ પચ્ચામસનવસેન એવન્તિ ચ સસન્તતિપરિયાપન્ને ખન્ધે ઉપાદાય મેતિ ચ વત્તબ્બત્તાતિ અત્થો. રૂપવેદનાદિભેદેહિ ધમ્મે ઉપાદાય નિસ્સાય કારણં કત્વા પઞ્ઞત્તિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ યથા ‘‘તાનિ તાનિ અઙ્ગાનિ ઉપાદાય રથો ગેહં, તે તે રૂપરસાદયો ઉપાદાય ઘટો પટો, ચન્દિમસૂરિયપરિવત્તાદયો ઉપાદાય કાલો દિસા’’તિઆદિ. પઞ્ઞપેતબ્બટ્ઠેન ચેસા પઞ્ઞત્તિ નામ, ન પઞ્ઞાપનટ્ઠેન. યા પન તસ્સ અત્થસ્સ પઞ્ઞાપના, અયં અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયેવ. દિટ્ઠાદીનિઉપનિધાય વત્તબ્બતોતિ દિટ્ઠમુતવિઞ્ઞાતે ઉપનિધાય ઉપત્થમ્ભં કત્વા અપેક્ખિત્વા વત્તબ્બત્તા. દિટ્ઠાદિસભાવવિરહિતે સદ્દાયતને વત્તમાનોપિ હિ સુતવોહારો ‘‘દુતિયં તતિય’’ન્તિઆદિકો વિય પઠમાદીનિ દિટ્ઠમુતવિઞ્ઞાતે અપેક્ખિત્વા પવત્તો ‘‘ઉપનિધાપઞ્ઞતી’’તિ વુચ્ચતે. સા પનેસા અનેકવિધા તદઞ્ઞપેક્ખૂપનિધા હત્થગતૂપનિધા સમ્પયુત્તૂપનિધાસમારોપિતૂપનિધા અવિદૂરગતૂપનિધા પટિભાગૂપનિધા તબ્બહુલૂપનિધાતબ્બિસિટ્ઠૂપનિધા’’તિઆદિના. તાસુ અયં ‘‘દુતિયં તતિય’’ન્તિઆદિકા વિય પઠમાદીનં દિટ્ઠાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞમપેક્ખિત્વા વુત્તત્તા તદઞ્ઞપેક્ખૂપનિધાપઞ્ઞત્તિ નામ.

એવં પઞ્ઞત્તિયાપિ અત્થાધિગમનીયતાસઙ્ખાતં દસ્સેતબ્બત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સદ્દસામત્થિયેન દીપેતબ્બમત્થં નિદ્ધારેત્વા દીપેન્તો ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં વચનત્તયે. ચ-સદ્દો ઉપન્યાસો અત્થન્તરં આરભિતુકામેન યોજિતત્તા. ‘‘સુત’’ન્તિ વુત્તે અસુતં ન હોતીતિ પકાસિતોયમત્થો, તસ્મા તથા સુત-સદ્દેન પકાસિતા અત્તના પટિવિદ્ધસુત્તસ્સ પકારવિસેસા ‘‘એવ’’ન્તિ થેરેન પચ્ચામટ્ઠાતિ તેન એવં-સદ્દેન અસમ્મોહો દીપિતો નામ, તેનાહ ‘‘એવન્તિ વચનેન અસમ્મોહં દીપેતી’’તિ. અસમ્મોહન્તિ ચ યથાસુતે સુત્તે અસમ્મોહં. તદેવ યુત્તિયા, બ્યતિરેકેન ચ સમત્થેહિ ‘‘ન હી’’તિઆદિના વક્ખમાનઞ્ચ સુત્તં નાનપ્પકારં દુપ્પટિવિદ્ધઞ્ચ. એવં નાનપ્પકારે દુપ્પટિવિદ્ધે સુત્તે કથં સમ્મૂળ્હો નાનપ્પકારપટિવેધસમત્થો ભવિસ્સતિ. ઇમાય યુત્તિયા, ઇમિના ચ બ્યતિરેકેન થેરસ્સ તત્થ અસમ્મૂળ્હભાવસઙ્ખાતો દીપેતબ્બો અત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં હોતિ. એવમીદિસેસુ યથારહં. ભગવતો સમ્મુખા સુતાકારસ્સ યાથાવતો ઉપરિ થેરેન દસ્સિયમાનત્તા ‘‘સુત્તસ્સ અસમ્મોસં દીપેતી’’તિ વુત્તં. કાલન્તરેનાતિ સુતકાલતો અપરેન કાલેન. યસ્સ…પે… પટિજાનાતિ, થેરસ્સ પન સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસા વિય અનસ્સમાનં અસમ્મુટ્ઠં તિટ્ઠતિ, તસ્મા સો એવં પટિજાનાતીતિ વુત્તં હોતિ. એવં દીપિતેન પન અત્થેન કિં પકાસિતન્તિ આહ ‘‘ઇચ્ચસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ ઇચ્ચસ્સાતિ ઇતિ અસ્સ, તસ્મા અસમ્મોહસ્સ, અસમ્મોસસ્સ ચ દીપિતત્તા અસ્સ થેરસ્સપઞ્ઞાસિદ્ધીતિઆદિના સમ્બન્ધો. અસમ્મોહેનાતિ સમ્મોહાભાવેન. પઞ્ઞાવજ્જિતસમાધિઆદિધમ્મજાતેન તંસમ્પયુત્તાય પઞ્ઞાય સિદ્ધિ સહજાતાદિસત્તિયા સિજ્ઝનતો. સમ્મોહપટિપક્ખેન વા પઞ્ઞાસઙ્ખાતેન ધમ્મજાતેન. સવનકાલસમ્ભૂતાય હિ પઞ્ઞાય તદુત્તરિકાલપઞ્ઞાસિદ્ધિ ઉપનિસ્સયાદિકોટિયા સિજ્ઝનતો. ઇતરત્થાપિ યથારહં નયો નેતબ્બો.

એવં પકાસિતેન પન અત્થેન કિં વિભાવિતન્તિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થાતિ તેસુ દુબ્બિધેસુ ધમ્મેસુ. બ્યઞ્જનાનં પટિવિજ્ઝિતબ્બો આકારો નાતિગમ્ભીરો, યથાસુતધારણમેવ તત્થ કરણીયં, તસ્મા તત્થ સતિયા બ્યાપારો અધિકો, પઞ્ઞા પન ગુણીભૂતાતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાયા’’તિઆદિ. પઞ્ઞાય પુબ્બઙ્ગમા પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાતિ હિ નિબ્બચનં, પુબ્બઙ્ગમતા ચેત્થ પધાનભાવો ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧) વિય. અપિચ યથા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ આવજ્જનાદયો પુબ્બઙ્ગમા સમાનાપિ તદારમ્મણસ્સ અવિજાનનતો અપ્પધાનભૂતા, એવં પુબ્બઙ્ગમાયપિ અપ્પધાનત્તે સતિ પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમા એતિસ્સાતિ નિબ્બચનમ્પિ યુજ્જતિ. પુબ્બઙ્ગમતા ચેત્થ પુરેચારિભાવો. ઇતિ સહજાતપુબ્બઙ્ગમો પુરેજાતપુબ્બઙ્ગમોતિ દુવિધોપિ પુબ્બઙ્ગમો ઇધ સમ્ભવતિ, યથા ચેત્થ, એવં સતિ ‘‘પુબ્બઙ્ગમાયા’’તિ એત્થાપિ યથાસમ્ભવમેસ નયો વેદિતબ્બો. એવં વિભાવિતેન સમત્થતાવચનેન કિમનુભાવિતન્તિ આહ ‘‘તદુભયસમત્થતાયોગેના’’તિઆદિ. તત્થ અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સાતિ અત્થબ્યઞ્જનેન પરિપુણ્ણસ્સ, સઙ્કાસનાદીહિ વા છહિ અત્થપદેહિ, અક્ખરાદીહિ ચ છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ સમન્નાગતસ્સ, અત્થબ્યઞ્જનસઙ્ખાતેન વા રસેન સાદુરસસ્સ. પરિયત્તિધમ્મોયેવ નવલોકુત્તરરતનસન્નિધાનતો સત્તવિધસ્સ, દસવિધસ્સ વા રતનસ્સ સન્નિધાનો કોસો વિયાતિ ધમ્મકોસો, તથા ધમ્મભણ્ડાગારો, તત્થ નિયુત્તોતિ ધમ્મભણ્ડાગારિકો. અથ વા નાનારાજભણ્ડરક્ખકો ભણ્ડાગારિકો વિયાતિ ભણ્ડાગારિકો, ધમ્મસ્સ અનુરક્ખકો ભણ્ડાગારિકોતિ તમેવ સદિસતાકારણદસ્સનેન વિસેસેત્વા ‘‘ધમ્મભણ્ડાગારિકો’’તિ વુત્તો. યથાહ –

‘‘બહુસ્સુતો ધમ્મધરો, સબ્બપાઠી ચ સાસને;

આનન્દો નામ નામેન, ધમ્મારક્ખો તવં મુને’’તિ. (અપ. ૧.૫૪૨);

અઞ્ઞથાપિ દીપેતબ્બમત્થં દીપેતિ ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિના, એવં સદ્દેન વુચ્ચમાનાનં આકારનિદસ્સનાવધારણત્થાનં અવિપરીતસદ્ધમ્મવિસયત્તા તબ્બિસયેહિ તેહિ અત્થેહિ યોનિસો મનસિકારસ્સ દીપનં યુત્તન્તિ વુત્તં ‘‘યોનિ…પે… દીપેતી’’તિ. ‘‘અયોનિસો’’તિઆદિના બ્યતિરેકેન ઞાપકહેતુદસ્સનં. તત્થ કત્થચિ હિ-સદ્દો દિસ્સતિ, સો કારણે, કસ્માતિ અત્થો, ઇમિના વચનેનેવ યોનિસો મનસિકરોતો નાનપ્પકારપટિવેધસમ્ભવતો અગ્ગિ વિય ધૂમેન કારિયેન કારણભૂતો સો વિઞ્ઞાયતીતિ તદન્વયમ્પિ અત્થાપત્તિયા દસ્સેતિ. એસ નયો સબ્બત્થ યથારહં. ‘‘બ્રહ્મજાલં આવુસો કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિ પુચ્છાવસેન અધુના પકરણપ્પત્તસ્સ વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ ‘‘સુત’’ન્તિ પદેન વુચ્ચમાનં ભગવતો સમ્મુખા સવનં સમાધાનમન્તરેન ન સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અવિક્ખેપં દીપેતી’’તિ. ‘‘વિક્ખિત્તચિત્તસ્સા’’તિઆદિના બ્યતિરેકકારણેન ઞાપકહેતું દસ્સેત્વા તદેવ સમત્થેતિ ‘‘તથા હી’’તિઆદિના. સબ્બસમ્પત્તિયાતિ સબ્બેન અત્થબ્યઞ્જનદેસકપયોજનાદિના સમ્પત્તિયા. કિં ઇમિના પકાસિતન્તિ આહ ‘‘યોનિસો મનસિકારેન ચેત્થા’’તિઆદિ. એત્થાતિ એતસ્મિં ધમ્મદ્વયે. ‘‘ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તો’’તિઆદિના કારણભૂતેન અવિક્ખેપેન, સપ્પુરિસૂપનિસ્સયેન ચ ફલભૂતસ્સ સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ સિદ્ધિયા એવ સમત્થનં વુત્તં, અવિક્ખેપેન પન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયસ્સ સિદ્ધિયા સમત્થનં ન વુત્તં. કસ્માતિ ચે? વિક્ખિત્તચિત્તાનં સપ્પુરિસે પયિરુપાસનાભાવસ્સ અત્થતો સિદ્ધત્તા. અત્થવસેનેવ હિ સો પાકટોતિ ન વુત્તો.

એત્થાહ – યથા યોનિસો મનસિકારેન ફલભૂતેન અત્તસમ્માપણિધિપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાનં કારણભૂતાનં સિદ્ધિ વુત્તા તદવિનાભાવતો, એવં અવિક્ખેપેન ફલભૂતેન સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાનં કારણભૂતાનં સિદ્ધિ વત્તબ્બા સિયા અસ્સુતવતો, સપ્પુરિસૂપનિસ્સયવિરહિતસ્સ ચ તદભાવતો. એવં સન્તેપિ ‘‘ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તો’’તિઆદિસમત્થનવચનેન અવિક્ખેપેન, સપ્પુરિસૂપનિસ્સયેન ચ કારણભૂતેન સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સેવ ફલભૂતસ્સ સિદ્ધિ વુત્તા, કસ્મા પનેવં વુત્તાતિ? વુચ્ચતે – અધિપ્પાયન્તરસમ્ભવતો હિ તથા સિદ્ધિ વુત્તા. અયં પનેત્થાધિપ્પાયો – સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયા ન એકન્તેન અવિક્ખેપસ્સ કારણં બાહિરકારણત્તા, અવિક્ખેપો પન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો વિય સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ એકન્તકારણં અજ્ઝત્તિકકારણત્તા, તસ્મા એકન્તકારણે હોન્તે કિમત્થિયા અનેકન્તકારણં પતિ ફલભાવપરિકપ્પનાતિ તથાયેવેતસ્સ સિદ્ધિ વુત્તાતિ. એત્થ ચ પઠમં ફલેન કારણસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં નદીપૂરેન વિય ઉપરિ વુટ્ઠિસબ્ભાવસ્સ, દુતિયં કારણેન ફલસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં એકન્તવસ્સિના વિય મેઘવુટ્ઠાનેન વુટ્ઠિપવત્તિયા.

‘‘અપરો નયો’’તિઆદિના અઞ્ઞથાપિ દીપેતબ્બત્થમાહ, યસ્મા ન હોતીતિ સમ્બન્ધો. એવન્તિ…પે… નાનાકારનિદ્દેસોતિ હેટ્ઠા વુત્તં, સો ચ આકારોતિ સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાણવીથિસઙ્ખાતસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનાકારેન આરમ્મણે પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણસઙ્ખાતો સો ભગવતો વચનસ્સ અત્થબ્યઞ્જનપ્પભેદપરિચ્છેદવસેન સકલસાસનસમ્પત્તિઓગાહનાકારો. એવં ભદ્દકોતિ નિરવસેસપરહિતપારિપૂરિભાવકારણત્તા એવં યથાવુત્તેન નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણેન સુન્દરો સેટ્ઠો, સમાસપદં વા એતં એવં ઈદિસો ભદ્દો યસ્સાતિ કત્વા. ન પણિહિતો અપ્પણિહિતો, સમ્મા અપ્પણિ હિતો અત્તા યસ્સાતિ તથા, તસ્સ. પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિન્તિ અત્તસમ્માપણિધિપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાસઙ્ખાતગુણદ્વયસમ્પત્તિં. ગુણસ્સેવ હિ અપરાપરવુત્તિયા પવત્તનટ્ઠેન ચક્કભાવો. ચરન્તિ વા એતેન સત્તા સમ્પત્તિભવં, સમ્પત્તિભવેસૂતિ વા ચક્કં. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચત્તારિમાનિ ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૩૧) પચ્છિમભાવો ચેત્થ દેસનાક્કમવસેનેવ. પુરિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિન્તિ પતિરૂપદેસવાસસપ્પુરિસૂપનિસ્સયસઙ્ખાતગુણદ્વયસમ્પત્તિં. સેસં વુત્તનયમેવ. તસ્માતિ પુરિમકારણં પુરિમસ્સેવાતિ ઇધ કારણમાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિના.

તેન કિં પકાસિતન્તિ આહ ‘‘ઇચ્ચસ્સા’’તિઆદિ. ઇતિ ઇમાય ચતુચક્કસમ્પત્તિયા કારણભૂતાય. અસ્સ થેરસ્સ. પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયાતિ પચ્છિમચક્કદ્વયસ્સ અત્થિભાવેન સિદ્ધિયા. આસયસુદ્ધીતિ વિપસ્સનાઞાણસઙ્ખાતાય અનુલોમિકખન્તિયા, કમ્મસ્સકતાઞાણ-મગ્ગઞાણસઙ્ખાતસ્સ યથાભૂતઞાણસ્સ ચાતિ દુવિધસ્સાપિ આસયસ્સ અસુદ્ધિહેતુભૂતાનં કિલેસાનં દૂરીભાવેન સુદ્ધિ. તદેવ હિ દ્વયં વિવટ્ટનિસ્સિતાનં સુદ્ધસત્તાનં આસયો. સમ્માપણિહિતત્તો હિ પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞો સુદ્ધાસયો હોતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘સમ્માપણિહિતં ચિત્તં, સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ, (ધ. પ. ૪૩) ‘‘કતપુઞ્ઞોસિ ત્વં આનન્દ, પધાનમનુયુઞ્જ ખિપ્પં હોહિસિ અનાસવો’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૦૭) ચ. કેચિ પન ‘‘કત્તુકમ્યતાછન્દો આસયો’’તિ વદન્તિ, તદયુત્તમેવ ‘‘તાય ચ આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધી’’તિ વચનેન વિરોધતો. એવમ્પિ મગ્ગઞાણસઙ્ખાતસ્સ આસયસ્સ સુદ્ધિ ન યુત્તા તાય અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધિયા અવત્તબ્બતોતિ? નો ન યુત્તો પુરિમસ્સ મગ્ગસ્સ, પચ્છિમાનં મગ્ગાનં, ફલાનઞ્ચ કારણભાવતો. પયોગસુદ્ધીતિ યોનિસોમનસિકારપુબ્બઙ્ગમસ્સ ધમ્મસ્સવનપયોગસ્સ વિસદભાવેન સુદ્ધિ, સબ્બસ્સ વા કાયવચીપયોગસ્સ નિદ્દોસભાવેન સુદ્ધિ. પતિરૂપદેસવાસી, હિ સપ્પુરિસસેવી ચ યથાવુત્તવિસુદ્ધપયોગો હોતિ. તથાવિસુદ્ધેન યોનિસોમનસિકારપુબ્બઙ્ગમેન ધમ્મસ્સવનપયોગેન, વિપ્પટિસારાભાવાવહેન ચ કાયવચીપયોગેન અવિક્ખિત્તચિત્તો પરિયત્તિયં વિસારદો હોતિ, તથાભૂતો ચ થેરો, તેન વિઞ્ઞાયતિ પુરિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા થેરસ્સ પયોગસુદ્ધિ સિદ્ધાવાતિ. તેન કિં વિભાવિતન્તિ આહ ‘‘તાય ચા’’તિઆદિ. અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધીતિ પટિવેધસઙ્ખાતે અધિગમે છેકભાવસિદ્ધિ. અધિગમેતબ્બતો હિ પટિવિજ્ઝિતબ્બતો પટિવેધો ‘‘અધિગમો’’તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તો, આગમોતિ ચ પરિયત્તિ આગચ્છન્તિ અત્તત્થપરત્થાદયો એતેન, આભુસો વા ગમિતબ્બો ઞાતબ્બોતિ કત્વા.

તેન કિમનુભાવિતન્તિ આહ ‘‘ઇતી’’તિઆદિ. ઇતીતિ એવં વુત્તનયેન, તસ્મા સિદ્ધત્તાતિ વા કારણનિદ્દેસો. વચનન્તિ નિદાનવચનં લોકતો, ધમ્મતો ચ સિદ્ધાય ઉપમાય તમત્થં ઞાપેતું ‘‘અરુણુગ્ગં વિયા’’તિઆદિમાહ. ‘‘ઉપમાય મિધેકચ્ચે, અત્થં જાનન્તિ પણ્ડિતા’’તિ (જા. ૨.૧૯.૨૪) હિ વુત્તં. અરુણોતિ સૂરિયસ્સ ઉદયતો પુબ્બભાગે ઉટ્ઠિતરંસિ, તસ્સ ઉગ્ગં ઉગ્ગમનં ઉદયતો ઉદયન્તસ્સ ઉદયાવાસમુગ્ગચ્છતો સૂરિયસ્સ પુબ્બઙ્ગમં પુરેચરં ભવિતું અરહતિ વિયાતિ સમ્બન્ધો. ઇદં વુત્તં હોતિ – આગમાધિગમબ્યત્તિયા ઈદિસસ્સ થેરસ્સ વુત્તનિદાનવચનં ભગવતો વચનસ્સ પુબ્બઙ્ગમં ભવિતુમરહતિ, નિદાનભાવં ગતં હોતીતિ ઇદમત્થજાતં અનુભાવિતન્તિ.

ઇદાનિ અપરમ્પિ પુબ્બે વુત્તસ્સ અસમ્મોહાસમ્મોસસઙ્ખાતસ્સ દીપેતબ્બસ્સત્થસ્સ દીપકેહિ એવં-સદ્દ સુત-સદ્દેહિ પકાસેતબ્બમત્થં પકાસેન્તો ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ હિ ‘‘નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેન, સોતબ્બપ્પભેદપટિવેધદીપકેના’’તિ ચ ઇમિના તેહિ સદ્દેહિ પુબ્બે દીપિતં અસમ્મોહાસમ્મોસસઙ્ખાતં દીપેતબ્બત્થમાહ અસમ્મોહેન નાનપ્પકારપટિવેધસ્સ, અસમ્મોસેન ચ સોતબ્બપ્પભેદપટિવેધસ્સ સિજ્ઝનતો. ‘‘અત્તનો’’તિઆદીહિ પન પકાસેતબ્બત્થં. તેન વુત્તં આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન ‘‘નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેનાતિઆદિના એવં-સદ્દ સુત-સદ્દાનં થેરસ્સ અત્થબ્યઞ્જનેસુ અસમ્મોહાસમ્મોસદીપનતો ચતુપટિસમ્ભિદાવસેન અત્થયોજનં દસ્સેતી’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧). હેતુગબ્ભઞ્ચેતં પદદ્વયં, નાનપ્પકારપટિવેધસઙ્ખાતસ્સ, સોતબ્બપ્પભેદ-પટિવેધસઙ્ખાતસ્સ ચ દીપેતબ્બત્થસ્સ દીપકત્તાતિ વુત્તં હોતિ. સન્તસ્સ વિજ્જમાનસ્સ ભાવો સબ્ભાવો, અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાહિ સમ્પત્તિયા સબ્ભાવો તથા. ‘‘સમ્ભવ’’ન્તિપિ પાઠો, સમ્ભવનં સમ્ભવો, અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તીનં સમ્ભવો તથા. એવં ઇતરત્થાપિ. ‘‘સોતબ્બપ્પભેદપટિવેધદીપકેના’’તિ એતેન પન અયં સુત-સદ્દો એવં-સદ્દસન્નિધાનતો, વક્ખમાનાપેક્ખાય વા સામઞ્ઞેનેવ વુત્તેપિ સોતબ્બધમ્મવિસેસં આમસતીતિ દસ્સેતિ. એત્થ ચ સોતબ્બધમ્મસઙ્ખાતાય પાળિયા નિદસ્સેતબ્બાનં ભાસિતત્થપયોજનત્થાનં, તીસુ ચ ઞાણેસુ પવત્તઞાણસ્સ નાનપ્પકારભાવતો તબ્ભાવપટિવેધદીપકેન એવં-સદ્દેન અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવદીપનં યુત્તં, સોતબ્બધમ્મસ્સ પન અત્થાધિગમહેતુતો, તંવસેન ચ તદવસેસહેતુપ્પભેદસ્સ ગહિતત્તા, નિરુત્તિભાવતો ચ સોતબ્બપ્પભેદદીપકેન સુત-સદ્દેન ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવદીપનં યુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તદેવત્થઞ્હિ ઞાપેતું ‘‘અસમ્મોહદીપકેન, અસમ્મોસદીપકેના’’તિ ચ અવત્વા તથા વુત્તન્તિ.

એવં અસમ્મોહાસમ્મોસસઙ્ખાતસ્સ દીપેતબ્બસ્સત્થસ્સ દીપકેહિ એવં-સદ્દ સુત-સદ્દેહિ પકાસેતબ્બમત્થં પકાસેત્વા ઇદાનિ યોનિસોમનસિકારાવિક્ખેપસઙ્ખાતસ્સ દીપેતબ્બસ્સત્થસ્સ દીપકેહિપિ તેહિ પકાસેતબ્બમત્થં પકાસેન્તો ‘‘એવન્તિ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ હિ ‘‘એવન્તિ…પે… ભાસમાનો, સુતન્તિ ઇદં…પે… ભાસમાનો’’તિ ચ ઇમિના તેહિ સદ્દેહિ પુબ્બે દીપિતં યોનિસોમનસિકારાવિક્ખેપસઙ્ખાતં દીપેતબ્બત્થમાહ, ‘‘એતે મયા’’તિઆદીહિ પન પકાસેતબ્બત્થં સવનયોગદીપકન્તિ ચ અવિક્ખેપવસેન સવનયોગસ્સ સિજ્ઝનતો તદેવ સન્ધાયાહ. તથા હિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં ‘‘સવનધારણવચીપરિચરિયા પરિયત્તિધમ્માનં વિસેસેન સોતાવધારણપટિબદ્ધાતિ તે અવિક્ખેપદીપકેન સુતસદ્દેન યોજેત્વા’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧). મનોદિટ્ઠીહિ પરિયત્તિધમ્માનં અનુપેક્ખનસુપ્પટિવેધા વિસેસતો મનસિકારપટિબદ્ધા, તસ્મા તદ્દીપકવચનેનેવ એતે મયા ધમ્મા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ ઇમમત્થં પકાસેતીતિ વુત્તં ‘‘એવન્તિ ચ…પે… દીપેતી’’તિ તત્થ ધમ્માતિ પરિયત્તિધમ્મા. મનસાનુપેક્ખિતાતિ ‘‘ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ પઞ્ઞા, એત્તકાવ એત્થ અનુસન્ધયો’’તિઆદિભેદેન મનસા અનુપેક્ખિતા. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્ઝાનક્ખન્તિસઙ્ખાતાય, ઞાતપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતાય વા દિટ્ઠિયા તત્થ વુત્તરૂપારૂપધમ્મે ‘‘ઇતિ રૂપં, એત્તકં રૂપ’’ન્તિઆદિના સુટ્ઠુ વવત્થાપેત્વા પટિવિદ્ધા.

સવનધારણવચીપરિચરિયા ચ પરિયત્તિધમ્માનં વિસેસેન સોતાવધારણપટિબદ્ધા, તસ્મા તદ્દીપકવચનેનેવ બહૂ મયા ધમ્મા સુતા ધાતા વચસા પરિચિતાતિ ઇમમત્થં પકાસેતીતિ વુત્તં ‘‘સુતન્તિ ઇદં…પે… દીપેતી’’તિ. તત્થ સુતાતિ સોતદ્વારાનુસારેન વિઞ્ઞાતા. ધાતાતિ સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસા વિય મનસિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન ઉપધારિતા. વચસા પરિચિતાતિ પગુણતાસમ્પાદનેન વાચાય પરિચિતા સજ્ઝાયિતા. ઇદાનિ પકાસેતબ્બત્થદ્વયદીપકેન યથાવુત્તસદ્દદ્વયેન વિભાવેતબ્બમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘તદુભયેનપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તદુભયેનાતિ પુરિમનયે, પચ્છિમનયે ચ યથાવુત્તસ્સ પકાસેતબ્બસ્સત્થસ્સ પકાસકેન તેન દુબ્બિધેન સદ્દેન. અત્થબ્યઞ્જનપારિપૂરિં દીપેન્તોતિ આદરજનનસ્સ કારણવચનં. તદેવ કારણં બ્યતિરેકેન વિવરતિ, યુત્તિયા વા દળ્હં કરોતિ ‘‘અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણઞ્હી’’તિઆદિના. અસુણન્તોતિ ચેત્થ લક્ખણે, હેતુમ્હિ વા અન્ત-સદ્દો. મહતા હિતાતિ મહન્તતો હિતસ્મા. પરિબાહિરોતિ સબ્બતો ભાગેન બાહિરો.

એતેન પન વિભાવેતબ્બત્થદીપકેન સદ્દદ્વયેન અનુભાવેતબ્બત્થમનુભાવેન્તો ‘‘એવં મે સુતન્તિ ઇમિના’’તિઆદિમાહ. પુબ્બે વિસું વિસું અત્થે યોજિતાયેવ એતે સદ્દા ઇધ એકસ્સેવાનુભાવત્થસ્સ અનુભાવકભાવેન ગહિતાતિ ઞાપેતું ‘‘સકલેના’’તિ વુત્તં. કામઞ્ચ મે-સદ્દો ઇમસ્મિં ઠાને પુબ્બેન યોજિતો, તદપેક્ખાનં પન એવં-સદ્દ સુત-સદ્દાનં સહચરણતો, અવિનાભાવતો ચ તથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથાગતપ્પવેદિતન્તિ તથાગતેન પકારતો વિદિતં, ભાસિતં વા. અત્તનો અદહન્તોતિ અત્તનિ ‘‘મમેદ’’ન્તિ અટ્ઠપેન્તો. ભુમ્મત્થે ચેતં સામિવચનં. અસપ્પુરિસભૂમિન્તિ અસપ્પુરિસવિસયં, સો ચ અત્થતો અપકતઞ્ઞુતાસઙ્ખાતા ‘‘ઇધેકચ્ચો પાપભિક્ખુ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં પરિયાપુણિત્વા અત્તનો દહતી’’તિ (પારા. ૧૯૫) એવં મહાચોરદીપકેન ભગવતા વુત્તા અનરિયવોહારાવત્થા, તથા ચાહ ‘‘તથાગત…પે… અદહન્તો’’તિ. હુત્વાતિ ચેત્થ સેસો. તથા સાવકત્તં પટિજાનન્તોતિ સપ્પુરિસભૂમિઓક્કમનસરૂપકથનં. નનુ ચ આનન્દત્થેરસ્સ ‘‘મમેતં વચન’’ન્તિ અધિમાનસ્સ, મહાકસ્સપત્થેરાદીનઞ્ચ તદાસઙ્કાય અભાવતો અસપ્પુરિસભૂમિસમતિક્કમાદિવચનં નિરત્થકં સિયાતિ? નયિદમેવં ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ વદન્તેન અયમ્પિ અત્થો અનુભાવિતોતિ અત્થસ્સેવ દસ્સનતો. તેન હિ અનુભાવેતબ્બમત્થંયેવ તથા દસ્સેતિ, ન પન આનન્દત્થેરસ્સ અધિમાનસ્સ, મહાકસ્સપત્થેરાદીનઞ્ચ તદાસઙ્કાય સમ્ભવન્તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. કેચિ પન ‘‘દેવતાનં પરિવિતક્કાપેક્ખં તથાવચનં, તસ્મા એદિસી ચોદના અનવકાસા’’તિ વદન્તિ. તસ્મિં કિર સમયે એકચ્ચાનં દેવતાનં એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘ભગવા ચ પરિનિબ્બુતો, અયઞ્ચાયસ્મા આનન્દો દેસનાકુસલો, ઇદાનિ ધમ્મં દેસેતિ, સક્યકુલપ્પસુતો તથાગતસ્સ ભાતા, ચૂળપિતુપુત્તો ચ, કિં નુ ખો સો સયં સચ્છિકતં ધમ્મં દેસેતિ, ઉદાહુ ભગવતોયેવ વચનં યથાસુત’’ન્તિ, તેસમેવ ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય તદભિપરિહરણત્થં અસપ્પુરિસભૂમિસમતિક્કમનાદિઅત્થો અનુભાવિતોતિ. સાયેવ યથાવુત્તા અનરિયવોહારાવત્થા અસદ્ધમ્મો, તદવત્થાનોક્કમનસઙ્ખાતા ચ સાવકત્તપટિજાનના સદ્ધમ્મો. એવં સતિ પરિયાયન્તરેન પુરિમત્થમેવ દસ્સેતીતિ ગહેતબ્બં. અપિચ કુહનલપનાદિવસેન પવત્તો અકુસલરાસિ અસદ્ધમ્મો, તબ્બિરહિતભાવો ચ સદ્ધમ્મો.‘‘કેવલ’’ન્તિઆદિનાપિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પરિયાયન્તરેન દસ્સનં, યથાવુત્તાય અનરિયવોહારાવત્થાય પરિમોચેતિ. સાવકત્તં પટિજાનનેન સત્થારં અપદિસતીતિ અત્થો. અપિચ સત્થુકપ્પાદિકિરિયતો અત્તાનં પરિમોચેતિ તક્કિરિયાસઙ્કાય સમ્ભવતો. ‘‘સત્થુ ભગવતોયેવ વચનં મયાસુત’’ન્તિ સત્થારં અપદિસતીતિ અત્થન્તરમનુભાવનં હોતિ. ‘‘જિનવચન’’ન્તિઆદિપિ પરિયાયન્તરદસ્સનં, અત્થન્તરમનુભાવનમેવ વા. અપ્પેતીતિ નિદસ્સેતિ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેસુ યથારહં સત્તે નેતીતિ નેત્તિ, ધમ્મોયેવ નેત્તિ તથા. વુત્તનયેન ચેત્થ ઉભયથા અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

અપરમ્પિ અનુભાવેતબ્બમત્થમનુભાવેતિ ‘‘અપિચા’’તિઆદિના. તત્થ ઉપ્પાદિતભાવતન્તિ દેસનાવસેન પવત્તિતભાવં. પુરિમવચનં વિવરન્તોતિ ભગવતા દેસિતવસેન પુરિમતરં સંવિજ્જમાનં ભગવતા વચનમેવ ઉત્તાનિં કરોન્તો, ઇદં વચનન્તિ સમ્બન્ધો. ચતૂહિ વેસારજ્જઞાણેહિ વિસારદસ્સ, વિસારદહેતુભૂતચતુવેસારજ્જઞાણસમ્પન્નસ્સ વા. દસઞાણબલધરસ્સ. સમ્માસમ્બુદ્ધભાવસઙ્ખાતે ઉત્તમટ્ઠાને ઠિતસ્સ, ઉસભસ્સ ઇદન્તિ વા અત્થેન આસભસઙ્ખાતે અકમ્પનસભાવભૂતે ઠાને ઠિતસ્સ. ‘‘એવમેવ ખો ભિક્ખવે, યદા તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ…પે… સો ધમ્મં દેસેતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૩૩) સીહોપમસુત્તાદીસુ આગતેન અનેકનયેન સીહનાદનદિનો. સબ્બસત્તેસુ, સબ્બસત્તાનં વા ઉત્તમસ્સ. ન ચેત્થ નિદ્ધારણલક્ખણાભાવતો નિદ્ધારણવસેન સમાસો. સબ્બત્થ હિ સક્કતગન્થેસુ, સાસનગન્થેસુ ચ એવમેવ વુત્તં. ધમ્મેન સત્તાનમિસ્સરસ્સ. ધમ્મસ્સેવ ઇસ્સરસ્સ તદુપ્પાદનવસેનાતિપિ વદન્તિ. સેસપદદ્વયં તસ્સેવત્થસ્સ પરિયાયન્તરદીપનં. ધમ્મેન લોકસ્સ પદીપમિવ ભૂતસ્સ, તદુપ્પાદકભાવેન વા ધમ્મસઙ્ખાતપદીપસમ્પન્નસ્સ. ‘‘ધમ્મકાયોતિ ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૧૮) હિ વુત્તં. ધમ્મેન લોકપટિસરણભૂતસ્સ, ધમ્મસઙ્ખાતેન વા પટિસરણેન સમ્પન્નસ્સ. ‘‘યંનૂનાહં…પે… તમેવ ધમ્મં સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૨૧; સં. નિ. ૧.૧૭૩) હિ વુત્તં. સદ્ધિન્દ્રિયાદિસદ્ધમ્મસઙ્ખાતસ્સ વરચક્કસ્સ પવત્તિનો, સદ્ધમ્માનમેતસ્સ વા આણાચક્કવરસ્સ પવત્તિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તસ્સ ભગવતો ઇદં વચનં સમ્મુખાવ મયા પટિગ્ગહિતન્તિ યોજેતબ્બં. બ્યઞ્જનેતિ પદસમુદાયભૂતે વાક્યે. કઙ્ખા વા વિમતિ વાતિ એત્થ દળ્હતરં નિવિટ્ઠા વિચિકિચ્છા કઙ્ખા. નાતિસંસપ્પનં મતિભેદમત્તં વિમતિ. સમ્મુખા પટિગ્ગહિતમિદં મયાતિ તથા અકત્તબ્બભાવકારણવચનં. અત્તનાઉપ્પાદિતભાવં અપ્પટિજાનન્તો પુરિમવચનં વિવરન્તોતિ પન અસ્સદ્ધિયવિનાસનસ્સ, સદ્ધાસમ્પદમુપ્પાદનસ્સ ચ કારણવચનં. ‘‘તેનેત’’ન્તિઆદિના યથાવુત્તમેવત્થં ઉદાનવસેન દસ્સેતિ.

‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ એવં વદન્તો ગોતમગોત્તસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાવકો, ગોતમગોત્તસમ્બન્ધો વા સાવકો આયસ્મા આનન્દો ભગવતા ભાસિતભાવસ્સ, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતભાવસ્સ ચ સૂચનતો, તથાસૂચનેનેવ ચ ખલિતદુન્નિરુત્તાદિગહણદોસાભાવસ્સ સિજ્ઝનતો સાસને અસ્સદ્ધં વિનાસયતિ, સદ્ધં વડ્ઢેતીતિ અત્થો. એત્થ ચ પઞ્ચમાદયો તિસ્સો અત્થયોજના આકારાદિઅત્થેસુ અગ્ગહિતવિસેસમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા દસ્સિતા, તતો પરા તિસ્સો આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા વિભાવિતા, પચ્છિમા પન તિસ્સો યથાક્કમં આકારત્થં, નિદસ્સનત્થં, અવધારણત્થઞ્ચ એવં-સદ્દં ગહેત્વા યોજિતાતિ દટ્ઠબ્બં. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘દસ્સનં દીપનઞ્ચાપિ, પકાસનં વિભાવનં;

અનુભાવનમિચ્ચત્થો, કિરિયાયોગેન પઞ્ચધા.

દસ્સિતો પરમ્પરાય, સિદ્ધો નેકત્થવુત્તિયા;

એવં મે સુતમિચ્ચેત્થ, પદત્તયે નયઞ્ઞુના’’તિ.

એક-સદ્દો પન અઞ્ઞસેટ્ઠાસહાયસઙ્ખ્યાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭) અઞ્ઞત્થે દિસ્સતિ, ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૨૮; પારા. ૧૧) સેટ્ઠે, ‘‘એકોવૂપકટ્ઠો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૦૫; દી. નિ. ૨.૨૧૫; મ. નિ. ૧.૮૦; સં. નિ. ૩.૬૩; વિભ. ૪.૪૪૫) અસહાયે, ‘‘એકોવ ખો ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) સઙ્ખ્યાયં, ઇધાપિ સઙ્ખ્યાયમેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો’’તિ (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧; દી. નિ. ટી. ૧.પરિબ્બાજકકથાવણ્ણના) એકોયેવેસ સમયો, ન દ્વે વા તયો વાતિ ઊનાધિકાભાવેન ગણનસ્સ પરિચ્છેદનિદ્દેસો એકન્તિ અયં સદ્દોતિ અત્થો, તેન કસ્સ પરિચ્છિન્દનન્તિ અનુયોગે સતિ ‘‘સમય’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમયન્તિ પરિચ્છિન્નનિદ્દેસો’’તિ. એવં પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નવસેન વુત્તેપિ ‘‘અયં નામ સમયો’’તિ સરૂપતો અનિયમિતત્તા અનિયમિતવચનમેવાતિ દસ્સેતિ ‘‘એકં…પે…. દીપન’’ન્તિ ઇમિના.

ઇદાનિ સમયસદ્દસ્સ અનેકત્થવુત્તિતં અત્થુદ્ધારવસેન દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતમત્થં નિયમેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થાતિ તસ્મિં ‘‘એકં સમય’’ન્તિ પદદ્વયે, સમભિનિવિટ્ઠો સમય સદ્દોતિ સમ્બન્ધો. ન પન દિસ્સતીતિ તેસ્વેકસ્મિંયેવ અત્થે ઇધ પવત્તનતો. સમવાયેતિ પચ્ચયસામગ્ગિયં, કારણસમવાયેતિ અત્થો. ખણેતિ ઓકાસે. હેતુદિટ્ઠીસૂતિ હેતુમ્હિ ચેવ લદ્ધિયઞ્ચ. અસ્સાતિ સમયસદ્દસ્સ. કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયાતિ એત્થ કાલો નામ ઉપસઙ્કમનસ્સ યુત્તકાલો. સમયો નામ તસ્સેવ પચ્ચયસામગ્ગી, અત્થતો પન તદનુરૂપસરીરબલઞ્ચેવ તપ્પચ્ચયપરિસ્સયાભાવો ચ. ઉપાદાનં નામ ઞાણેન તેસં ગહણં, તસ્મા યથાવુત્તં કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ પઞ્ઞાય ગહેત્વા ઉપધારેત્વાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે અમ્હાકં સ્વે ગમનસ્સ યુત્તકાલો ભવિસ્સતિ, કાયે બલમત્તા ચ ફરિસ્સતિ, ગમનપચ્ચયા ચ અઞ્ઞો અફાસુવિહારો ન ભવિસ્સતિ, અથેતં કાલઞ્ચ ગમનકારણસમવાયસઙ્ખાતં સમયઞ્ચ ઉપધારેત્વા અપ્પેવ નામ સ્વેપિ આગચ્છેય્યામાતિ. ખણોતિ ઓકાસો. તથાગતુપ્પાદાદિકો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો તપ્પચ્ચયપટિલાભહેતુત્તા. ખણો એવ ચ સમયો. યો ‘‘ખણો’’તિ ચ ‘‘સમયો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, સો એકોવાતિ અધિપ્પાયો. દિયડ્ઢો માસો સેસો ગિમ્હાનં ઉણ્હસમયો. વસ્સાનસ્સ પઠમો માસો પરિળાહસમયો. મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. સમાસો વા એસ, બ્યાસો વા. પવુટ્ઠં વનં પવનં, તસ્મિં, કપિલવત્થુસામન્તે મહાવનસઙ્ખાતે વનસણ્ડેતિ અત્થો. સમયોપિ ખોતિ એત્થ સમયોતિ સિક્ખાપદપૂરણસ્સ હેતુ. ભદ્દાલીતિ તસ્સ ભિક્ખુસ્સ નામં. ઇદં વુત્તં હોતિ – તયા ભદ્દાલિ પટિવિજ્ઝિતબ્બયુત્તકં એકં કારણં અત્થિ, તમ્પિ તે ન પટિવિદ્ધં ન સલ્લક્ખિતન્તિ. કિં તં કારણન્તિ આહ ‘‘ભગવાપિ ખો’’તિઆદિ.

‘‘ઉગ્ગહમાનો’’તિઆદીસુ માનોતિ તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ પકતિનામં, કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ પન સિપ્પં ઉગ્ગહેતું સમત્થતાય ‘‘ઉગ્ગહમાનો’’તિ નં સઞ્જાનન્તિ, તસ્મા ‘‘ઉગ્ગહમાનો’’તિ વુચ્ચતિ. સમણમુણ્ડિકસ્સ પુત્તો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો. સો કિર દેવદત્તસ્સ ઉપટ્ઠાકો. સમયં દિટ્ઠિં પકારેન વદન્તિ એત્થાતિ સમયપ્પવાદકો, તસ્મિં, દિટ્ઠિપ્પવાદકેતિ અત્થો. તસ્મિં કિર ઠાને ચઙ્કીતારુક્ખપોક્ખરસાતિપ્પભૂતયો બ્રાહ્મણા, નિગણ્ઠાચેલકપરિબ્બાજકાદયો ચ પબ્બજિતા સન્નિપતિત્વા અત્તનો અત્તનો સમયં પકારેન વદન્તિ કથેન્તિ દીપેન્તિ, તસ્મા સો આરામો ‘‘સમયપ્પવાદકો’’તિ વુચ્ચતિ. સ્વેવ તિન્દુકાચીરસઙ્ખાતાય તિમ્બરૂસકરુક્ખપન્તિયા પરિક્ખિત્તત્તા ‘‘તિન્દુકાચીરો’’તિ વુચ્ચતિ. એકા સાલા એત્થાતિ એકસાલકો. યસ્મા પનેત્થ પઠમં એકા સાલા અહોસિ, પચ્છા પન મહાપુઞ્ઞં પોટ્ઠપાદપરિબ્બાજકં નિસ્સાય બહૂ સાલા કતા, તસ્મા તમેવ પઠમં કતં એકં સાલં ઉપાદાય લદ્ધપુબ્બનામવસેન ‘‘એકસાલકો’’તિ વુચ્ચતિ. મલ્લિકાય નામ પસેનદિરઞ્ઞો દેવિયા ઉય્યાનભૂતો સો પુપ્ફફલસચ્છન્નો આરામો, તેન વુત્તં ‘‘મલ્લિકાય આરામે’’તિ. પટિવસતીતિ તસ્મિં ફાસુતાય વસતિ.

દિટ્ઠે ધમ્મેતિ પચ્ચક્ખે અત્તભાવે. અત્થોતિ વુડ્ઢિ. કમ્મકિલેસવસેન સમ્પરેતબ્બતો સમ્મા પાપુણિતબ્બતો સમ્પરાયો, પરલોકો, તત્થ નિયુત્તો સમ્પરાયિકો, પરલોકત્થો. અત્થાભિસમયાતિ યથાવુત્તઉભયત્થસઙ્ખાતહિતપટિલાભા. સમ્પરાયિકોપિ હિ અત્થો કારણસ્સ નિપ્ફન્નત્તા પટિલદ્ધો નામ હોતીતિ તં અત્થદ્વયમેકતો કત્વા ‘‘અત્થાભિસમયા’’તિ વુત્તં. ધિયા પઞ્ઞાય તંતદત્થે રાતિ ગણ્હાતિ, ધી વા પઞ્ઞા એતસ્સત્થીતિ ધીરો. પણ્ડા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા. સા હિ સુખુમેસુપિ અત્થેસુ પડતિ ગચ્છતિ, દુક્ખાદીનં વા પીળનાદિઆકારં જાનાતીતિ પણ્ડા. તાય ઇતો ગતોતિ પણ્ડિતો. અથ વા ઇતા સઞ્જાતા પણ્ડા એતસ્સ, પડતિ વા ઞાણગતિયા ગચ્છતીતિ પણ્ડિતો. સમ્મા માનાભિસમયાતિ માનસ્સ સમ્મા પહાનેન. સમ્માતિ ચેત્થ અગ્ગમગ્ગઞાણેન સમુચ્છેદપ્પહાનં વુત્તં. અન્તન્તિ અવસાનં. પીળનં તંસમઙ્ગિનો હિંસનં અવિપ્ફારિતાકરણં. તદેવ અત્થો તથા ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા. સમેચ્ચ પચ્ચયેહિ કતભાવો સઙ્ખતટ્ઠો. દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન સન્તાપનં પરિદહનં સન્તાપટ્ઠો. જરાય, મરણેન ચાતિ દ્વિધા વિપરિણામેતબ્બો વિપરિણામટ્ઠો. અભિસમેતબ્બો પટિવિજ્ઝિતબ્બો અભિસમયટ્ઠો, પીળનાદીનિયેવ. તાનિ હિ અભિસમેતબ્બભાવેન એકીભાવમુપનેત્વા ‘‘અભિસમયટ્ઠો’’તિ વુત્તાનિ. અભિસમયસ્સ વા પટિવેધસ્સ અત્થો ગોચરો અભિસમયટ્ઠોતિ તાનિયેવ તબ્બિસય-ભાવૂપગમન-સામઞ્ઞતો એકત્તેન વુત્તાનિ. એત્થ ચ ઉપસગ્ગાનં જોતકમત્તત્તા તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વાચકો સમયસદ્દો એવાતિ સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારેપિ સઉપસગ્ગો અભિસમયો વુત્તો.

તેસુ પન અત્થેસુ અયં વચનત્થો – સહકારીકારણવસેન સન્નિજ્ઝં સમેતિ સમવેતીતિ સમયો, સમવાયો. સમેતિ સમાગચ્છતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયમેત્થ તદાધારપુગ્ગલવસેનાતિ સમયો, ખણો. સમેન્તિ એત્થ, એતેન વા સંગચ્છન્તિ ધમ્મા, સત્તા વા સહજાતાદીહિ, ઉપ્પાદાદીહિ ચાતિ સમયો, કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય હિ અત્થતો અભૂતોપિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં, કરણં વિય ચ પરિકપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરીયતિ. સમં, સમ્મા વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમયો, સમૂહો યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ. અવયવાનં સહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહો, ન પન અવયવવિનિમુત્તો સમૂહો નામ કોચિ પરમત્થતો અત્થિ. પચ્ચયન્તરસમાગમે એતિ ફલં ઉપ્પજ્જતિ, પવત્તતિ વા એતસ્માતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદયો’’તિ. સો હિ પચ્ચયન્તરસમાગમનેનેવ અત્તનો ફલં ઉપ્પાદટ્ઠિતિસમઙ્ગીભાવં કરોતિ. સમેતિ સંયોજનભાવતો સમ્બન્ધો હુત્વા એતિ અત્તનો વિસયે પવત્તતિ, દળ્હગ્ગણભાવતો વા તંસઞ્ઞુત્તા સત્તા અયન્તિ એતેન યથાભિનિવેસં પવત્તન્તીતિ સમયો, દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તિ. સમિતિ સઙ્ગતિ સમોધાનં સમયો, પટિલાભો. સમસ્સ નિરોધસ્સ યાનં પાપુણનં, સમ્મા વા યાનં અપગમો અપ્પવત્તિ સમયો, પહાનં. અભિમુખં ઞાણેન સમ્મા એતબ્બો અભિગન્તબ્બોતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતો સભાવો. અભિમુખભાવેન તં તં સભાવં સમ્મા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ અભિસમયો, ધમ્માનં યથાભૂતસભાવાવબોધો.

નનુ ચ અત્થમત્તં યથાધિપ્પેતં પતિ સદ્દા અભિનિવિસન્તીતિ ન એકેન સદ્દેન અનેકે અત્થા અભિધીયન્તિ, અથ કસ્મા ઇધ સમયસદ્દસ્સ અનેકધા અત્થો વુત્તોતિ? સચ્ચમેતં સદ્દવિસેસે અપેક્ખિતે સદ્દવિસેસે હિ અપેક્ખિતે ન એકેન સદ્દેન અનેકત્થાભિધાનં સમ્ભવતિ. ન હિ યો કાલાદિઅત્થો સમય-સદ્દો, સોયેવ સમૂહાદિઅત્થં વદતિ. એત્થ પન તેસં તેસમત્થાનં સમયસદ્દવચનીયતાસામઞ્ઞમુપાદાય અનેકત્થતા સમય-સદ્દસ્સ વુત્તાતિ. એવં સબ્બત્થ અત્થુદ્ધારે. હોતિ ચેત્થ –

‘‘સામઞ્ઞવચનીયતં, ઉપાદાય અનેકધા;

અત્થં વદે ન હિ સદ્દો, એકો નેકત્થકો સિયા’’તિ.

સમવાયાદિઅત્થાનં ઇધ અસમ્ભવતો, કાલસ્સેવ ચ અપદિસિતબ્બત્તા ‘‘ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો’’તિ વુત્તં. દેસદેસકાદીનં વિય હિ કાલસ્સ નિદાનભાવેન અધિપ્પેતત્તા સોપિ ઇધ અપદિસીયતિ. ‘ઇમિના કીદિસં કાલં દીપેતીતિ આહ ‘‘તેના’’તિઆદિ. તેનાતિ કાલત્થેન સમય-સદ્દેન. અડ્ઢમાસો પક્ખવસેન વુત્તો, પુબ્બણ્હાદિકો દિવસભાગવસેન, પઠમયામાદિકો પહારવસેન. આદિ-સદ્દેન ખણલયાદયો સઙ્ગહિતા, અનિયમિતવસેન એકં કાલં દીપેતીતિ અત્થો.

કસ્મા પનેત્થ અનિયમિતવસેન કાલો નિદ્દિટ્ઠો, ન ઉતુસંવચ્છરાદિના નિયમિતવસેનાતિ આહ ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપિ પઞ્ઞાય વિદિતં સુવવત્થાપિતં, તથાપીતિ સમ્બન્ધો. વચસા ધારેતું વા સયં ઉદ્દિસિતું વા પરેન ઉદ્દિસાપેતું વા ન સક્કા નાનપ્પકારભાવતો બહુ ચ વત્તબ્બં હોતિ યાવ કાલપ્પભેદો, તાવ વત્તબ્બત્તા. ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તે પન ન સો કાલપ્પભેદો અત્થિ, યો એત્થાનન્તોગધો સિયાતિ દસ્સેતિ ‘‘એકેનેવ પદેન તમત્થં સમોધાનેત્વા’’તિ ઇમિના. એવં લોકિયસમ્મતકાલવસેન સમયત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સાસને પાકટકાલવસેન સમયત્થં દસ્સેતું ‘‘યે વા ઇમે’’તિઆદિ વુત્તં. અપિચ ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમં અકત્વા સમયસદ્દસ્સ વચને અયમ્પિ ગુણો લદ્ધોયેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે વા ઇમે’’તિઆદિમાહ. સામઞ્ઞજોતના હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતિ તસ્સા વિસેસપરિહારવિસયત્તા. તત્થ યે ઇમે સમયાતિ સમ્બન્ધો. ભગવતો માતુકુચ્છિઓક્કમનકાલો ચેત્થ ગબ્ભોક્કન્તિસમયો. ચત્તારિ નિમિત્તાનિ પસ્સિત્વા સંવેજનકાલો સંવેગસમયો. છબ્બસ્સાનિ સમ્બોધિસમધિગમાય ચરિયકાલો દુક્કરકારિકસમયો. દેવસિકં ઝાનફલસમાપત્તીહિ વીતિનામનકાલો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો, વિસેસતો પન સત્તસત્તાહાનિ ઝાનસમાપત્તિવળઞ્જનકાલો. પઞ્ચચત્તાલીસવસ્સાનિ તંતંધમ્મદેસનાકાલો દેસનાસમયો. આદિ-સદ્દેન યમકપાટિહારિયસમયાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. પકાસાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુપકમ્પનઓભાસપાતુભાવાદીહિ પાકટા. ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તે તદઞ્ઞેપિ સમયા સન્તીતિ અત્થાપત્તિતો તેસુ સમયેસુ ઇધ દેસનાસમયસઙ્ખાતો સમયવિસેસો ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તોતિ દીપેતીતિ અધિપ્પાયો.

યથાવુત્તપ્પભેદેસુયેવ સમયેસુ એકદેસં પકારન્તરેહિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘યો ચાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હિ ઞાણકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપટિપત્તિસમયો ચ અભિસમ્બોધિસમયોયેવ. અરિયતુણ્હીભાવસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો. કરુણાકિચ્ચપરહિતપટિપત્તિધમ્મિકથાસમયો દેસનાસમયો, તસ્મા તેસુ વુત્તપ્પભેદેસુ સમયેસુ એકદેસોવ પકારન્તરેન દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સન્નિપતિતાનં વો ભિક્ખવે દ્વયં કરણીયં ધમ્મી કથા વા અરિયો વા તુણ્હીભાવો’’તિ (ઉદા. ૧૨) વુત્તસમયે સન્ધાય ‘‘સન્નિપતિતાનં કરણીયદ્વયસમયેસૂ’’તિ વુત્તં. તેસુપિ સમયેસૂતિ કરુણાકિચ્ચપરહિતપટિપત્તિધમ્મિકથાદેસનાસમયેસુપિ. અઞ્ઞતરં સમયં સન્ધાય ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તં અત્થતો અભેદત્તા.

અઞ્ઞત્થ વિય ભુમ્મવચનેન ચ કરણવચનેન ચ નિદ્દેસમકત્વા ઇધ ઉપયોગવચનેન નિદ્દેસપયોજનં નિદ્ધારેતુકામો પરમ્મુખેન ચોદનં સમુટ્ઠપેતિ ‘‘કસ્મા પનેત્થા’’તિઆદિના. એત્થાતિ ‘‘એકં સમય’’ન્તિ ઇમસ્મિં પદે, કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો યથાતિ સમ્બન્ધો. ભવન્તિ એત્થાતિ ભુમ્મં, ઓકાસો, તત્થ પવત્તં વચનં વિભત્તિ ભુમ્મવચનં. કરોતિ કિરિયમભિનિપ્ફાદેભિ એતેનાતિ કરણં, કિરિયાનિપ્ફત્તિકારણં. ઉપયુજ્જિતબ્બો કિરિયાયાતિ ઉપયોગો, કમ્મં, તત્થ વચનં તથા. ‘‘તત્થા’’તિઆદિના યથાવુત્તચોદનં પરિહરતિ. તત્થાતિ તેસુ અભિધમ્મતદઞ્ઞસુત્તપદવિનયેસુ. તથાતિ ભુમ્મવચનકરણવચનેહિ અત્થસમ્ભવતો ચાતિ યોજેતબ્બં, અધિકરણભાવેનભાવલક્ખણત્થાનં, હેતુકરણત્થાનઞ્ચ સમ્ભવતોતિ અત્થો. ઇધાતિ ઇધસ્મિં સુત્તપદે. અઞ્ઞથાતિ ઉપયોગવચનેન. અત્થસમ્ભવતોતિ અચ્ચન્તસંયોગત્થસ્સ સમ્ભવતો.

‘‘તત્થ હી’’તિઆદિ તબ્બિવરણં. ઇતોતિ ‘‘એકં સમય’’ન્તિ સુત્તપદતો. અધિકરણત્થોતિ આધારત્થો. ભવનં ભાવો, કિરિયા, કિરિયાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં, તદેવત્થો તથા. કેન સમયત્થેન ઇદં અત્થદ્વયં સમ્ભવતીતિ અનુયોગે સતિ તદત્થદ્વયસમ્ભવાનુરૂપેન સમયત્થેન, તં દળ્હં કરોન્તો ‘‘અધિકરણઞ્હી’’તિઆદિમાહ. પદત્થતોયેવ હિ યથાવુત્તમત્થદ્વયં સિદ્ધં, વિભત્તિ પન જોતકમત્તા. તત્થ કાલસઙ્ખાતો, કાલસદ્દસ્સ વા અત્થો યસ્સાતિ કાલત્થો. સમૂહસઙ્ખાતો, ‘સમૂહસદ્દસ્સ વા અત્થો યસ્સાતિ સમૂહત્થો, કો સો? સમયો. ઇદં વુત્તં હોતિ – કાલત્થો, સમૂહત્થો ચ સમયો તત્થ અભિધમ્મે વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં અધિકરણં આધારોતિ, યસ્મિં કાલે, ધમ્મપુઞ્જે વા કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ કાલે, ધમ્મપુઞ્જે વા ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ અયઞ્હિ તત્થ અત્થો. નનુ ચાયં ઉપાદાપઞ્ઞત્તિમત્તો કાલો, વોહારમત્તો ચ સમૂહો, સો કથં અધિકરણં સિયા તત્થ વુત્તધમ્માનન્તિ? નાયં દોસો. યથા હિ કાલો સયં પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ સભાવધમ્મપરિચ્છિન્નત્તા આધારભાવેન પઞ્ઞાતો, સભાવધમ્મપરિચ્છિન્નો ચ તઙ્ખણપ્પવત્તાનં તતો પુબ્બે, પરતો ચ અભાવતો ‘‘પુબ્બણ્હેજાતો, સાયન્હે આગચ્છતી’’તિઆદીસુ, સમૂહો ચ અવયવવિનિમુત્તો વિસું અવિજ્જમાનોપિ કપ્પનામત્તસિદ્ધત્તા અવયવાનં આધારભાવેન પઞ્ઞાપીયતિ ‘‘રુક્ખે સાખા, યવરાસિયં પત્તસમ્ભૂતો’’તિઆદીસુ, એવમિધાપિ સભાવધમ્મપરિચ્છિન્નત્તા, કપ્પનામત્તસિદ્ધત્તા ચ તદુભયં તત્થ વુત્તધમ્માનં અધિકરણભાવેન પઞ્ઞાપીયતીતિ.

‘‘ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સા’’તિઆદિ ભાવેનભાવલક્ખણત્થસમ્ભવદસ્સનં. તત્થ ખણો નામ અટ્ઠક્ખણવિનિમુત્તો નવમો બુદ્ધુપ્પાદક્ખણો, યાનિ વા પનેતાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમુસ્સાનં ચતુચક્કં પવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) એત્થ પતિરૂપદેસવાસો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો અત્તસમ્માપણીધિ પુબ્બેકતપુઞ્ઞતાતિ ચત્તારિ ચક્કાનિ વુત્તાનિ, તાનિ એકજ્ઝં કત્વા ઓકાસટ્ઠેન ‘‘ખણો’’તિ વેદિતબ્બાનિ. તાનિ હિ કુસલુપ્પત્તિયા ઓકાસભૂતાનિ. સમવાયો નામ ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૦૪; ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩, ૪૪; સં. નિ. ૩.૬૦; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭) નિદ્દિટ્ઠા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિસાધારણફલનિપ્ફાદકત્તેન સણ્ઠિતા ચક્ખુરૂપાદિપચ્ચયસામગ્ગી. ચક્ખુરૂપાદીનઞ્હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિ સાધારણફલં. હેતુ નામ યોનિસોમનસિકારાદિજનકહેતુ. યથાવુત્તસ્સ ખણસઙ્ખાતસ્સ, સમવાયસઙ્ખાતસ્સ, હેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ સત્તાસઙ્ખાતેન ભાવેન તેસં ફસ્સાદીનં ધમ્માનં સત્તાસઙ્ખાતો ભાવો લક્ખીયતિ વિઞ્ઞાયતીતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ‘‘ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતો’’તિ એત્થ દોહનકિરિયાય ગમનકિરિયા લક્ખીયતિ, એવમિધાપિ યથાવુત્તસ્સ સમયસ્સ સત્તાકિરિયાય ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદકિરિયા, ફસ્સાદીનં ભવનકિરિયા ચ લક્ખીયતીતિ. નનુ ચેત્થ સત્તાકિરિયા અવિજ્જમાનાવ, કથં તાય લક્ખીયતીતિ? સચ્ચં, તથાપિ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ ચ વુત્તે સતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયમાનો એવહોતિ અઞ્ઞકિરિયાસમ્બન્ધાભાવે પદત્થસ્સ સત્તાવિરહાભાવતો, તસ્મા અત્થતો ગમ્યમાનાય તાય સત્તાકિરિયાય લક્ખીયતીતિ. અયઞ્હિ તત્થ અત્થો – યસ્મિં યથાવુત્તે ખણે, પચ્ચયસમવાયે, હેતુમ્હિ વા સતિ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ ખણે, પચ્ચયસમવાયે, હેતુમ્હિ વા સતિ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ. અયં પન અત્થો અભિધમ્મેયેવ (અટ્ઠસા. કામાવચરકુસલપદભાજનીયે) નિદસ્સનવસેન વુત્તો, યથારહમેસ નયો અઞ્ઞેસુપિ સુત્તપદેસૂતિ. તસ્માતિ અધિકરણત્થસ્સ, ભાવેનભાવલક્ખણત્થસ્સ ચ સમ્ભવતો. તદત્થજોતનત્થન્તિ તદુભયત્થસ્સ સમયસદ્દત્થભાવેન વિજ્જમાનસ્સેવ ભુમ્મવચનવસેન દીપનત્થં. વિભત્તિયો હિ પદીપો વિય વત્થુનો વિજ્જમાનસ્સેવ અત્થસ્સ જોતકાતિ, અયમત્થો સદ્દસત્થેસુ પાકટોયેવ.

હેતુઅત્થો, કરણત્થો ચ સમ્ભવતીતિ ‘‘અન્નેન વસતિ, વિજ્જાય વસતી’’તિઆદીસુ વિય હેતુઅત્થો, ‘‘ફરસુના છિન્દતિ, કુદાલેન ખણતી’’તિઆદીસુ વિય કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. કથં પન સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘યો હિ સો’’તિઆદિ. વિનયે (પારા. ૨૦) આગતસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાચનવત્થુવસેન થેરં મરિયાદં કત્વા ‘‘સારિપુત્તાદીહિપિ દુવિઞ્ઞેય્યો’’તિ વુત્તં. તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેનાતિ એત્થ પન તંતંવત્થુવીતિક્કમોવ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હેતુ ચેવ કરણઞ્ચ. તથા હિ યદા ભગવા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા પઠમમેવ તેસં તેસં તત્થ તત્થ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુભૂતં તં તં વીતિક્કમં અપેક્ખમાનો વિહરતિ, તદા તં તં વીતિક્કમં અપેક્ખિત્વા તદત્થં વસતીતિ સિદ્ધો વત્થુવીતિક્કમસ્સ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુભાવો ‘‘અન્નેનવસતી’’તિઆદીસુ અન્નમપેક્ખિત્વા તદત્થં વસતીતિઆદિના કારણેન અન્નાદીનં હેતુભાવો વિય. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિકાલે પન તેનેવ પુબ્બસિદ્ધેન વીતિક્કમેન સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતિ, તસ્મા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા સાધકતમત્તા કરણભાવોપિ વીતિક્કમસ્સેવ સિદ્ધો ‘‘અસિના છિન્દતી’’તિઆદીસુ અસિના છિન્દનકિરિયં સાધેતીતિઆદિના કારણેન અસિઆદીનં કરણભાવો વિય. એવં સન્તેપિ વીતિક્કમં અપેક્ખમાનો તેનેવ સદ્ધિં તન્નિસ્સિતમ્પિ કાલં અપેક્ખિત્વા વિહરતીતિ કાલસ્સાપિ ઇધ હેતુભાવો વુત્તો, સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તો ચ તં તં વીતિક્કમકાલં અનતિક્કમિત્વા તેનેવ કાલેન સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતીતિ વીતિક્કમનિસ્સયસ્સ કાલસ્સાપિ કરણભાવો વુત્તો, તસ્મા ઇમિના પરિયાયેન કાલસ્સાપિ હેતુભાવો, કરણભાવો ચ લબ્ભતીતિ વુત્તં ‘‘તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેના’’તિ, નિપ્પરિયાયેન પન વીતિક્કમોયેવ હેતુભૂતો, કરણભૂતો ચ. સો હિ વીતિક્કમક્ખણે હેતુ હુત્વા પચ્છા સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનક્ખણે કરણમ્પિ હોતીતિ. સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તોતિ વીતિક્કમં પુચ્છિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ઓતિણ્ણવત્થું તં પુગ્ગલં પટિપુચ્છિત્વા, વિગરહિત્વા ચ તં તં વત્થુઓતિણ્ણકાલં અનતિક્કમિત્વા તેનેવ કાલેન કરણભૂતેન સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞપેન્તો. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનોતિ તતિયપારાજિકાદીસુ (પારા. ૧૬૨) વિય સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હેતુભૂતં તં તં વત્થુવીતિક્કમસમયં અપેક્ખમાનો તેન સમયેન હેતુભૂતેન ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસીતિ અત્થો.

‘‘સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો, સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો’’તિ ઇદં યથાક્કમં કરણભાવસ્સ, હેતુભાવસ્સ ચ સમત્થનવચનં, તસ્મા તદનુરૂપં ‘‘તેનસમયેન કરણભૂતેન હેતુભૂતેના’’તિ એવં વત્તબ્બેપિ પઠમં ‘‘હેતુભૂતેના’’તિ ઉપ્પટિપાટિવચનં તત્થ હેતુભાવસ્સ સાતિસયમધિપ્પેતત્તા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘ભગવા હિ વેરઞ્જાયં વિહરન્તો ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતં પરિવિતક્કસમયં અપેક્ખમાનો તેન સમયેન હેતુભૂતેન વિહાસી’’તિ તીસુપિ કિર ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ‘‘કિં પનેત્થ યુત્તિચિન્તાય, આચરિયસ્સ ઇધ કમવચનિચ્છા નત્થીતિ એવમેતં ગહેતબ્બં – અઞ્ઞાસુપિ હિ અટ્ઠકથાસુ અયમેવ અનુક્કમો વુત્તો, ન ચ તાસુ ‘તેન સમયેન વેરઞ્જાયં વિહરતી’તિ વિનયપાળિપદે હેતુઅત્થસ્સેવ સાતિસયં અધિપ્પેતભાવદીપનત્થં વુત્તો અવિસયત્તા, સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો હેતુભૂતેન, કરણભૂતેન ચ સમયેન વિહાસિ, સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો હેતુભૂતેન સમયેન વિહાસીતિ એવમેત્થ યથાલાભં સમ્બન્ધભાવતો એવં વુત્તો’’તિપિ વદન્તિ. તસ્માતિ યથાવુત્તસ્સ દુવિધસ્સાપિ અત્થસ્સ સમ્ભવતો. તદત્થજોતનત્થન્તિ વુત્તનયેન કરણવચનેન તદુભયત્થસ્સ જોતનત્થં. તત્થાતિ તસ્મિં વિનયે. એત્થ ચ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા એવ વીતિક્કમસમયસ્સ સાધકતમત્તા તસ્સ કરણભાવે ‘‘સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો’’તિ અજ્ઝાહરિતપદેન સમ્બન્ધો, હેતુભાવે પન તદપેક્ખનમત્તત્તા ‘‘વિહરતી’’તિ પદેનેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તથાયેવ હિ વુત્તં ‘‘તેન સમયેન હેતુભૂતેન, કરણભૂતેન ચ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો, સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસી’’તિ. કરણઞ્હિ કિરિયત્થં, ન હેતુ વિય કિરિયાકારણં. હેતુ પન કિરિયાકારણં, ન કરણં વિય કિરિયત્થોતિ.

‘‘ઇધ પના’’તિઆદિના ઉપયોગવચનસ્સ અચ્ચન્તસંયોગત્થસમ્ભવદસ્સનં, અચ્ચન્તમેવ દબ્બગુણકિરિયાહિ સંયોગો અચ્ચન્તસંયોગો, નિરન્તરમેવ તેહિ સંયુત્તભાવોતિ વુત્તં હોતિ. સોયેવત્થો તથા. એવંજાતિકેતિ એવંસભાવે. કથં સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિ. અચ્ચન્તમેવાતિ આરબ્ભતો પટ્ઠાય યાવ દેસનાનિટ્ઠાનં, તાવ એકંસમેવ, નિરન્તરમેવાતિ અત્થો. કરુણાવિહારેનાતિ પરહિતપટિપત્તિસઙ્ખાતેન કરુણાવિહારેન. તથા હિ કરુણાનિદાનત્તા દેસનાય ઇધ પરહિતપટિપત્તિ ‘‘કરુણાવિહારો’’તિ વુત્તા, ન પન કરુણાસમાપત્તિવિહારો. ન હિ દેસનાકાલે દેસેતબ્બધમ્મવિસયસ્સ દેસનાઞાણસ્સ સત્તવિસયાય મહાકરુણાય સહુપ્પત્તિ સમ્ભવતિ ભિન્નવિસયત્તા, તસ્મા કરુણાય પવત્તો વિહારોતિ કત્વા પરહિતપટિપત્તિવિહારો ઇધ ‘‘કરુણાવિહારો’’તિ વેદિતબ્બો. તસ્માતિ અચ્ચન્તસંયોગત્થસમ્ભવતો. તદત્થજોતનત્થન્તિ વુત્તનયેન ઉપયોગવિભત્તિયા તદત્થસ્સ જોતનત્થં ઉપયોગનિદ્દેસો કતો યથા ‘‘માસં સજ્ઝાયતિ, દિવસં ભુઞ્જતી’’તિ. તેનાતિ યેન કારણેન અભિધમ્મે, ઇતો અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તપદેસુ ભુમ્મવચનસ્સ અધિકરણત્થો, ભાવેનભાવલક્ખણત્થો ચ, વિનયે કરણવચનસ્સ હેતુઅત્થો, કરણત્થો ચ ઇધ ઉપયોગવચનસ્સ અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ, તેનાતિ અત્થો. એતન્તિ યથા વુત્તસ્સત્થસ્સ સઙ્ગહગાથાપદં અઞ્ઞત્રાતિ અભિધમ્મે ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ, વિનયે ચ. સમયોતિ સમયસદ્દો. સદ્દેયેવ હિ વિભત્તિપરા ભવતિઅત્થે અસમ્ભવતો. સોતિ સ્વેવ સમયસદ્દો.

એવં અત્તનો મતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પોરાણાચરિયમતિં દસ્સેતું ‘‘પોરાણા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પોરાણાતિ ચ પુરિમા અટ્ઠકથાચરિયા. ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ વા…પે… ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વા એસ ભેદોતિ સમ્બન્ધો. અભિલાપમત્તભેદોતિ વચનમત્તેન ભેદો વિસેસો, ન પન અત્થેન, તેનાહ ‘‘સબ્બત્થ ભુમ્મમેવત્થો’’તિ, સબ્બેસુપિ અત્થતો આધારો એવ અત્થોતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિના ચ વચનેન સુત્તવિનયેસુ વિભત્તિવિપરિણામો કતો, ભુમ્મત્થે વા ઉપયોગકરણવિભત્તિયો સિદ્ધાતિ દસ્સેતિ. ‘‘તસ્મા’’તિઆદિના તેસં મતિદસ્સને ગુણમાહ.

ભારિયટ્ઠેન ગરુ. તદેવત્થં સઙ્કેતતો સમત્થેતિ ‘‘ગરું હી’’તિઆદિના સઙ્કેતવિસયો હિ સદ્દો તંવવત્થિતોયેવ ચેસ અત્થબોધકોતિ. ગરુન્તિ ગરુકાતબ્બં જનં. ‘‘લોકે’’તિ ઇમિના ન કેવલં સાસનેયેવ, લોકેપિ ગરુકાતબ્બટ્ઠેન ભગવાતિ સઙ્કેતસિદ્ધીતિ દસ્સેતિ. યદિ ગરુકાતબ્બટ્ઠેન ભગવા, અથ અયમેવ સાતિસયં ભગવા નામાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અયઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. તથા હિ લોકનાથો અપરિમિતનિરુપમપ્પભાવસીલાદિગુણવિસેસસમઙ્ગિતાય, સબ્બાનત્થપરિહારપુબ્બઙ્ગમાય નિરવસેસહિતસુખવિધાનતપ્પરાય નિરતિસયાય પયોગસમ્પત્તિયા સદેવમનુસ્સાય પજાય અચ્ચન્તુપકારિતાય ચ અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ઉત્તમં ગારવટ્ઠાનન્તિ. ન કેવલં લોકેયેવ, અથ ખો સાસનેપીતિ દસ્સેતિ ‘‘પોરાણેહી’’તિઆદિના, પોરાણેહીતિ ચ અટ્ઠકથાચરિયેહીતિ અત્થો. સેટ્ઠવાચકવચનમ્પિ સેટ્ઠગુણસહચરણતો સેટ્ઠમેવાતિ વુત્તં ‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠ’’ન્તિ. વુચ્ચતિ અત્થો, એતેનાતિ હિ વચનં, સદ્દો. અથ વા વુચ્ચતીતિ વચનં, અત્થો, તસ્મા યો ‘‘ભગવા’’તિ વચનેન વચનીયો અત્થો, સો સેટ્ઠોતિ અત્થો. ભગવાતિ વચનમુત્તમન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ગારવયુત્તોતિ ગરુભાવયુત્તો ગરુગુણયોગત્તા, સાતિસયં વા ગરુકરણારહતાય ગારવયુત્તો, ગારવારહોતિ અત્થો. યેન કારણત્તયેન સો તથાગતો ગરુ ભારિયટ્ઠેન, તેન ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. ગરુતાકારણદસ્સનઞ્હેતં પદત્તયં. ‘‘સિપ્પાદિસિક્ખાપકાપિ ગરૂયેવ નામ હોન્તિ, ન ચ ગારવયુત્તા, અયં પન તાદિસો ન હોતિ, તસ્મા ગરૂતિ કત્વા ‘ગારવયુત્તો’તિ વુત્ત’’ન્તિ કેચિ. એવં સતિ તદેતં વિસેસનપદમત્તં, પુરિમપદદ્વયમેવ કારણદસ્સનં સિયા.

અપિચાતિ અત્થન્તરવિકપ્પત્થે નિપાતો, અપરો નયોતિ અત્થો. તત્થ –

‘‘વણ્ણગમો વણ્ણવિપરિયાયો,

દ્વે ચાપરે વણ્ણવિકારનાસા;

ધાતૂનમત્થાતિસયેન યોગો,

તદુચ્ચતે પઞ્ચવિધા નિરુત્તી’’તિ. –

વુત્તં નિરુત્તિલક્ખણં ગહેત્વા, ‘‘પિસોદરાદીનિ યથોપદિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તસદ્દનયેન વા પિસોદરાદિઆકતિગણપક્ખેપલક્ખણં ગહેત્વા લોકિય લોકુત્તરસુખાભિનિબ્બત્તકં સીલાદિપારપ્પત્તં ભાગ્યમસ્સ અત્થીતિ ‘‘ભાગ્યવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ભાગ્યવા’’તિ. તથા અનેકભેદભિન્નકિલેસસતસહસ્સાનિ, સઙ્ખેપતો વા પઞ્ચમારે અભઞ્જીતિ ‘‘ભગ્ગવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ ‘‘ભગ્ગવા’’તિ ઇમિના. લોકે ચ ભગ-સદ્દો ઇસ્સરિયધમ્મયસસિરીકામપયત્તેસુ છસુ ધમ્મેસુ પવત્તતિ, તે ચ ભગસઙ્ખાતા ધમ્મા અસ્સ સન્તીતિ ભગવાતિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘યુત્તો ભગેહિ ચા’’તિ વુત્તં. કુસલાદીહિ અનેકભેદેહિ સબ્બધમ્મે વિભજિ વિભજિત્વા વિવરિત્વા દેસેસીતિ ‘‘વિભત્તવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘વિભત્તવા’’તિ. દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારે, કાયચિત્તઉપધિવિવેકે, સુઞ્ઞતાનિમિત્તાપ્પણિહિતવિમોક્ખે, અઞ્ઞે ચ લોકિયલોકુત્તરે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે ભજિ સેવિ બહુલમકાસીતિ ‘‘ભત્તવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ ‘‘ભત્તવા’’તિ ઇમિના. તીસુ ભવેસુ તણ્હાસઙ્ખાતં ગમનમનેન વન્તં વમિતન્તિ ‘‘ભવેસુ વન્તગમનો’’તિ વત્તબ્બે ભવસદ્દતો ભ-કારં ગમનસદ્દતો ગ-કારં વન્તસદ્દતો વ-કારં આદાય, તસ્સ ચ દીઘં કત્વા વણ્ણવિપરિયાયેન ‘‘ભગવા’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘વન્તગમનો ભવેસૂ’’તિ વુત્તં. ‘‘યતો ભાગ્યવા, તતો ભગવા’’તિઆદિના પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. અસ્સ પદસ્સાતિ ‘‘ભગવા’’તિ પદસ્સ. વિત્થારત્થોતિ વિત્થારભૂતો અત્થો. ‘‘સો ચા’’તિઆદિના ગન્થમહત્તં પરિહરતિ. વુત્તોયેવ, ન પન ઇધ પન વત્તબ્બો વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય એકદેસભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

અપિચ ભગે વનિ, વમીતિ વા ભગવા. સો હિ ભગે સીલાદિગુણે વનિ ભજિ સેવિ, તે વા ભગસઙ્ખાતે સીલાદિગુણે વિનેય્યસન્તાનેસુ ‘‘કથં નુ ખો ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ વનિ યાચિ પત્થયિ, એવં ભગે વનીતિ ભગવા, ભગે વા સિરિં, ઇસ્સરિયં, યસઞ્ચ વમિ ખેળપિણ્ડં વિય છડ્ડયિ. તથા હિ ભગવા હત્થગતં ચક્કવત્તિસિરિં, ચતુદીપિસ્સરિયં, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિસન્નિસ્સયઞ્ચ સત્તરતનસમુજ્જલં યસં અનપેક્ખો છડ્ડયિ. અથ વા ભાનિ નામ નક્ખત્તાનિ, તેહિ સમં ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ ભગા આકારસ્સ રસ્સં કત્વા, સિનેરુયુગન્ધરાદિગતા ભાજનલોકસોભા. તા ભગા વમિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન પજહિ, એવં ભગે વમીતિ ભગવાતિ એવમાદીહિ તત્થ તત્થાગતનયેહિ ચસ્સ અત્થો વત્તબ્બો, અમ્હેહિ પન સો ગન્થભીરુજનાનુગ્ગહણત્થં, ગન્થગરુતાપરિહરણત્થઞ્ચ અજ્ઝુપેક્ખિતોતિ.

એવમેતેસં અવયવત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમુદાયત્થં દસ્સેન્તો પુરિમપદત્તયસ્સ સમુદાયત્થેન વુત્તાવસેસેન તેસમત્થાનં પટિયોગિતાય તેનાપિ સહ દસ્સેતું ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિમાહ. એત્તાવતાતિ એતસ્સ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ વચનેન ‘‘એકં સમયં ભગવા’’ તિવચનેનાતિ ઇમેહિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ એતસ્મિં નિદાનવચને. યથાસુતં ધમ્મં દેસેન્તોતિ એત્થ અન્ત-સદ્દો હેતુઅત્થો. તથાદેસિતત્તા હિ પચ્ચક્ખં કરોતિ નામ. એસ નયો અપરત્થાપિ. ‘‘યો ખો આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ…પે… સત્થા’’તિ વચનતો ધમ્મસ્સ સત્થુભાવપરિયાયો વિજ્જતેવાતિ કત્વા ‘‘ધમ્મસરીરં પચ્ચક્ખં કરોતી’’તિ વુત્તં. ધમ્મકાયન્તિ હિ ભગવતો સમ્બન્ધીભૂતં ધમ્મસઙ્ખાતં કાયન્તિ અત્થો. તથા ચ વુત્તં ‘‘ધમ્મકાયોતિ ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. તં પન કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘તેના’’તિઆદિ. તેનાતિ ચ તાદિસેન પચ્ચક્ખકરણેનાતિ અત્થો. ઇદં અધુના વક્ખમાનસુત્તં પાવચનં પકટ્ઠં ઉત્તમં બુદ્ધસ્સ ભગવતો વચનં નામ. તસ્મા તુમ્હાકં અતિક્કન્તસત્થુકં અતીતસત્થુકભાવો ન હોતીતિ અત્થો. ભાવપ્પધાનો હિ અયં નિદ્દેસો, ભાવલોપો વા, ઇતરથા પાવચનમેવ અનતિક્કન્તસત્થુકં, સત્થુઅદસ્સનેન પન ઉક્કણ્ઠિતસ્સ જનસ્સ અતિક્કન્તસત્થુકભાવોતિ અત્થો આપજ્જેય્ય, એવઞ્ચ સતિ ‘‘અયં વો સત્થાતિ સત્થુઅદસ્સનેન ઉક્કણ્ઠિતં જનં સમસ્સાસેતી’’ તિવચનેન સહ વિરોધો ભવેય્યાતિ વદન્તિ. ઇદં પાવચનં સત્થુકિચ્ચનિપ્ફાદનેન ન અતીતસત્થુકન્તિ પન અત્થો. સત્થૂતિ કમ્મત્થે છટ્ઠી, સમાસપદં વા એતં સત્થુઅદસ્સનેનાતિ. ઉક્કણ્ઠનં ઉક્કણ્ઠો, કિચ્છજીવિતા. ‘‘કઠ કિચ્છજીવને’’તિ હિ વદન્તિ. તમિતો પત્તોતિ ઉક્કણ્ઠિતો, અનભિરતિયા વા પીળિતો વિક્ખિત્તચિત્તો હુત્વા સીસં ઉક્ખિપિત્વા ઉદ્ધં કણ્ઠં કત્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો આહિણ્ડતિ, વિહરતિ ચાતિ ઉક્કણ્ઠિતો નિરુત્તિનયેન, તં ઉક્કણ્ઠિતં. સદ્દસામત્થિયાધિગતમત્તો ચેસ, વોહારતો પન અનભિરતિયા પીળિતન્તિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. સમસ્સાસેતીતિ અસ્સાસં જનેતિ.

તસ્મિં સમયેતિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સઙ્ગીતિસમયે. કામં વિજ્જમાનેપિ ભગવતિ એવં વત્તુમરહતિ, ઇધ પન અવિજ્જમાનેયેવ તસ્મિં એવં વદતિ, તસ્મા સન્ધાયભાસિતવસેન તદત્થં દસ્સેતીતિ આહ ‘‘અવિજ્જમાનભાવં દસ્સેન્તો’’તિ. પરિનિબ્બાનન્તિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુવસેન ખન્ધપરિનિબ્બાનં. તેનાતિ તથાસાધનેન. એવંવિધસ્સાતિ એવંપકારસ્સ, એવંસભાવસ્સાતિપિ અત્થો. નામ-સદ્દો ગરહાયં નિપાતો ‘‘અત્થિ નામ આનન્દ થેરં ભિક્ખું વિહેસિયમાનં અજ્ઝુપેક્ખિસ્સથા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૧૬૬) વિય, તેન એદિસો અપિ ભગવા પરિનિબ્બુતો, કા નામ કથા અઞ્ઞેસન્તિ ગરહત્થં જોતેતિ. અરિયધમ્મસ્સાતિ અરિયાનં ધમ્મસ્સ, અરિયભૂતસ્સ વા ધમ્મસ્સ. દસવિધસ્સ કાયબલસ્સ, ઞાણબલસ્સ ચ વસેન દસબલધરો. વજિરસ્સ નામ મણિવિસેસસ્સ સઙ્ઘાતો સમૂહો એકગ્ઘનો, તેન સમાનો કાયો યસ્સાતિ તથા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા વજિરસઙ્ઘાતો નામ ન અઞ્ઞેન મણિના વા પાસાણેન વા ભેજ્જો, અપિ તુ સોયેવ અઞ્ઞં મણિં વા પાસાણં વા ભિન્દતિ. તેનેવ વુત્તં ‘‘વજિરસ્સ નત્થિ કોચિ અભેજ્જો મણિ વા પાસાણો વા’’તિ, એવં ભગવાપિ કેનચિ અભેજ્જસરીરો. ન હિ ભગવતો રૂપકાયે કેનચિ અન્તરાયો કાતું સક્કાતિ. નામસદ્દસ્સ ગરહાજોતકત્તા પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનજોતકો ‘‘ન કેવલં ભગવાયેવ, અથ ખો અઞ્ઞેપી’’તિ. એત્થ ચ એવંગુણસમન્નાગતત્તા અપરિનિબ્બુતસભાવેન ભવિતું યુત્તોપિ એસ પરિનિબ્બુતો એવાતિ પકરણાનુરૂપમત્થં દસ્સેતું ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. આસા પત્થના કેન જનેતબ્બા, ન જનેતબ્બા એવાતિ અત્થો. ‘‘અહં ચિરં જીવિં, ચિરં જીવામિ, ચિરં જીવિસ્સામિ, સુખં જીવિં, સુખં જીવામિ, સુખં જીવિસ્સામી’’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો જીવિતમદો નામ, તેન મત્તો પમત્તો તથા. સંવેજેતીતિ સંવેગં જનેતિ, તતોયેવ અસ્સ જનસ્સ સદ્ધમ્મે ઉસ્સાહં જનેતિ. સંવેજનઞ્હિ ઉસ્સાહહેતુ ‘‘સંવિગ્ગો યોનિસો પદહતી’’તિ વચનતો.

દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ વક્ખમાનસ્સ સકલસુત્તસ્સ ‘‘એવ’’ન્તિ નિદસ્સનતો. સાવકસમ્પત્તિન્તિ સુણન્તપુગ્ગલસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તેન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ભગવતા એતદગ્ગે ઠપિતેન, પઞ્ચસુ ચ કોસલ્લેસુ આયસ્મતા ધમ્મસેનાપતિના પસંસિતેન મયા મહાસાવકેન સુતં, તઞ્ચ ખો સયમેવ સુતં ન અનુસ્સુતં, ન ચ પરમ્પરાભતન્તિ અત્થસ્સ દીપનતો. કાલસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ભગવાતિસદસન્નિધાને પયુત્તસ્સ સમયસદ્દસ્સ બુદ્ધુપ્પાદ-પટિમણ્ડિત-સમય-ભાવ-દીપનતો. બુદ્ધુપ્પાદપરમા હિ કાલસમ્પદા. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘કપ્પકસાયકલિયુગે, બુદ્ધુપ્પાદો અહો મહચ્છરિયં;

હુતવહમજ્ઝે જાતં, સમુદિતમકરન્દમરવિન્દ’’ન્તિ. (દી. નિ. ટી. ૧.૧; સં. નિ. ટી. ૧.૧);

તસ્સાયમત્થો – કપ્પસઙ્ખાતકાલસઞ્ચયસ્સ લેખનવસેન પવત્તે કલિયુગસઙ્ખાતે સકરાજસમ્મતે વસ્સાદિસમૂહે જાતો બુદ્ધુપ્પાદખણસઙ્ખાતો દિનસમૂહો અન્ધસ્સ પબ્બતારોહનમિવ કદાચિ પવત્તનટ્ઠેન, અચ્છરં પહરિતું યુત્તટ્ઠેન ચ મહચ્છરિયં હોતિ. કિમિવ જાતન્તિ ચે? હુતવહસઙ્ખાતસ્સ પાવકસ્સ મજ્ઝે સમ્મા ઉદિતમધુમન્તં અરવિન્દસઙ્ખાતં વારિજમિવ જાતન્તિ. દેસકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમગારવાધિવચનતો.

એવં પદછક્કસ્સ પદાનુક્કમેન નાનપ્પકારતો અત્થવણ્ણનં કત્વા ઇદાનિ ‘‘અન્તરા ચ રાજગહ’’ન્તિઆદીનં પદાનમત્થવણ્ણનં કરોન્તો ‘‘અન્તરા ચા’’તિઆદિમાહ. અન્તરા ચ રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દન્તિ એત્થ સમભિનિવિટ્ઠો અન્તરા-સદ્દો દિસ્સતિ સામઞ્ઞવચનીયત્થમપેક્ખિત્વા પકરણાદિસામત્થિયાદિગતત્થમન્તરેનાતિ અત્થો. એવં પનસ્સ નાનત્થભાવો પયોગતો અવગમીયતીતિ દસ્સેતિ ‘‘તદન્તર’’ન્તિઆદિના. તત્થ તદન્તરન્તિ તં કારણં. મઞ્ચ તઞ્ચ મન્તેન્તિ, કિમન્તરં કિં કારણન્તિ અત્થો. વિજ્જન્તરિકાયાતિ વિજ્જુનિચ્છરણક્ખણે. ધોવન્તી ઇત્થી અદ્દસાતિ સમ્બન્ધો. અન્તરતોતિ હદયે. કોપાતિ ચિત્તકાલુસ્સિયકરણતો ચિત્તપકોપા રાગાદયો. અન્તરા વોસાનન્તિ આરમ્ભનિપ્ફત્તીનં વેમજ્ઝે પરિયોસાનં આપાદિ. અપિચાતિ તથાપિ, એવં પભવસમ્પન્નેપીતિ અત્થો. દ્વિન્નં મહાનિરયાનન્તિ લોહકુમ્ભીનિરયે સન્ધાયાહ. અન્તરિકાયાતિ અન્તરેન. રાજગહનગરં કિર આવિજ્ઝિત્વા મહાપેતલોકો. તત્થ દ્વિન્નં મહાલોહકુમ્ભીનિરયાનં અન્તરેન અયં તપોદા નદી આગચ્છતિ, તસ્મા સા કુથિતા સન્દતીતિ. સ્વાયમિધ વિવરે પવત્તતિ તદઞ્ઞેસમસમ્ભવતો. એત્થ ચ ‘‘તદન્તરં કો જાનેય્ય, (અ. નિ. ૬.૪૪; ૧૦.૭૫) એતેસં અન્તરા કપ્પા, ગણનાતો અસઙ્ખિયા, (બુ. વં. ૨૮.૯) અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૪૨૬; પહા. વ. ૬૬; ચૂળવ. ૩૭૬) વિય કારણવેમજ્ઝેસુ વત્તમાના અન્તરાસદ્દાયેવ ઉદાહરિતબ્બા સિયું, ન પન ચિત્તખણવિવરેસુ વત્તમાના અન્તરિકઅન્તરસદ્દા. અન્તરાસદ્દસ્સ હિ અયમત્થુદ્ધારોતિ. અયં પનેત્થાધિપ્પાયો સિયા – યેસુ અત્થેસુ અન્તરિકસદ્દો, અન્તરસદ્દો ચ પવત્તતિ, તેસુ અન્તરાસદ્દોપીતિ સમાનત્થત્તા અન્તરાસદ્દત્થે વત્તમાનો અન્તરિકસદ્દો, અન્તરસદ્દો, ચ ઉદાહટોતિ. અથ વા અન્તરાસદ્દોયેવ ‘‘યસ્સન્તરતો’’તિ (ઉદા. ૨૦) એત્થ ગાથાબન્ધસુખત્થં રસ્સં કત્વા વુત્તો –

‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા,

ઇતિભવાભવતઞ્ચ વીતિવત્તો;

તં વિગતભયં સુખિં અસોકં,

દેવા નાનુભવન્તિ દસ્સનાયા’’તિ. (ઉદા. ૨૦); –

હિ અયં ઉદાને ભદ્દિયસુત્તે ગાથા. સોયેવ ઇક-સદ્દેન સકત્થપવત્તેન પદં વડ્ઢેત્વા ‘‘અન્તરિકાયા’’તિ ચ વુત્તો, તસ્મા ઉદાહરણોદાહરિતબ્બાનમેત્થ વિરોધાભાવો વેદિતબ્બોતિ. કિમત્થં અત્થવિસેસનિયમો કતોતિ આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. નનુ ચેત્થ ઉપયોગવચનમેવ, અથ કસ્મા સમ્બન્ધીયત્થો વુત્તો, સમ્બન્ધીયત્થે વા કસ્મા ઉપયોગવચનં કતન્તિ અનુયોગસમ્ભવતો તં પરિહરિતું ‘‘અન્તરાસદ્દેન પના’’તિઆદિ વુત્તં, તેન સમ્બન્ધીયત્થે સામિવચનપ્પસઙ્ગે સદ્દન્તરયોગેન લદ્ધમિદં ઉપયોગવચનન્તિ દસ્સેતિ, ન કેવલં સાસનેવ, લોકેપિ એવમેવિદં લદ્ધન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઈદિસેસુ ચા’’તિઆદિમાહ. વિસેસયોગતાદસ્સનમુખેન હિ અયમત્થોપિ દસ્સિતો. એકેનપિ અન્તરા-સદ્દેન યુત્તત્તા દ્વે ઉપયોગવચનાનિ કાતબ્બાનિ. દ્વીહિ પન યોગે કા કથાતિ અત્થસ્સ સિજ્ઝનતો. અક્ખરં ચિન્તેન્તિ લિઙ્ગવિભત્તિયાદીહીતિ અક્ખરચિન્તકા, સદ્દવિદૂ. અક્ખર-સદ્દેન ચેત્થ તમ્મૂલકાનિ પદાદીનિપિ ગહેતબ્બાનિ. યદિપિ સદ્દતો એકમેવ યુજ્જન્તિ, અત્થતો પન સો દ્વિક્ખત્તું યોજેતબ્બો એકસ્સાપિ પદસ્સ આવુત્તિયાદિનયેન અનેકધા સમ્પજ્જનતોતિ દસ્સેતિ ‘‘દુતિયપદેનપી’’તિઆદિના. કો પન દોસો અયોજિતેતિ આહ ‘‘અયોજિયમાને ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતી’’તિ. દુતિયપદં ન પાપુણાતીતિ અત્થો સદ્દન્તરયોગવસા સદ્દેયેવ સામિવચનપ્પસઙ્ગે ઉપયોગવિભત્તિયા ઇચ્છિતત્તા. સદ્દાધિકારો હિ વિભત્તિપયોગો.

અદ્ધાન-સદ્દો દીઘપરિયાયોતિ આહ ‘‘દીઘમગ્ગ’’ન્તિ. કિત્તાવતા પન સો દીઘો નામ તદત્થભૂતોતિ ચોદનમપનેતિ ‘‘અદ્ધાનગમનસમયસ્સ હી’’તિઆદિના. અદ્ધાનગમનસમયસ્સ વિભઙ્ગેતિ ગણભોજનસિક્ખાપદાદીસુ અદ્ધાનગમનસમયસદ્દસ્સ પદભાજનીયભૂતે વિભઙ્ગે (પાચિ. ૨૧૭). અડ્ઢયોજનમ્પિ અદ્ધાનમગ્ગો, પગેવ તદુત્તરિ. અડ્ઢમેવ યોજનસ્સ અડ્ઢયોજનં, દ્વિગાવુતમત્તં. ઇધ પન ચતુગાવુતપ્પમાણં યોજનમેવ, તસ્મા ‘‘અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નો’’તિ વદતીતિ અધિપ્પાયો.

મહન્તસદ્દો ઉત્તમત્થો, બહ્વત્થો ચ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘મહતા’’તિઆદિ. ગુણમહત્તેનાતિ અપ્પિચ્છતાદિગુણમહન્તભાવેન. સઙ્ખ્યામહત્તેનાતિ ગણનમહન્તભાવેન. તદેવત્થં સમત્થેતિ ‘‘સો હી’’તિઆદિના. સો ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ ઇધ આગતો તદા પરિવારભૂતો ભિક્ખુસઙ્ઘો. મહાતિ ઉત્તમો. વાક્યેપિ હિ તમિચ્છન્તિ પયોગવસા. અપ્પિચ્છતાતિ નિલ્લોભતા સદ્દો ચેત્થ સાવસેસો, અત્થો પન નિરવસેસો. ન હિ ‘‘અપ્પલોભતાતિ અભિત્થવિતુમરહતી’’તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. મજ્ઝિમાગમટીકાકારો પન આચરિયધમ્મપાલત્થેરો એવમાહ ‘‘અપ્પસદ્દસ્સ પરિત્તપરિયાયં મનસિ કત્વા ‘બ્યઞ્જનં સાવસેસં વિયા’તિ (મહાનિ. અટ્ઠ. ૮૫) અટ્ઠકથાયં વુત્તં. અપ્પસદ્દો પનેત્થ ‘અભાવત્થો’ તિપિ સક્કા વિઞ્ઞાતું ‘અપ્પાબાધતઞ્ચસઞ્જાનામી’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૨૫) વિયા’’તિ. સઙ્ખ્યાયપિ મહાતિ ગણનાયપિ બહુ અહોસિ, ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ પદાવત્થિકન્તવચનવસેન સંવણ્ણેતબ્બપદસ્સ છેદનમિવ હોતીતિ તદપરામસિત્વા ‘‘તેન ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ પુન વાક્યાવત્થિકન્તવચનવસેન સંવણ્ણેતબ્બપદેન સદિસીકરણં. એસા હિ સંવણ્ણનકાનં પકતિ, યદિદં વિભત્તિયાનપેક્ખાવસેન યથારહં સંવણ્ણેતબ્બપદત્થં સંવણ્ણેત્વા પુન તત્થ વિજ્જમાનવિભત્તિવસેન પરિવત્તેત્વા નિક્ખિપનન્તિ. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતત્તા સઙ્ઘોતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ઘાતેન સમણગણેના’’તિ. એત્થ પન ‘‘યાયં દિટ્ઠિ અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય, તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૬; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; પરિ. ૨૭૪) એવં વુત્તાય દિટ્ઠિયા. ‘‘યાનિ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ ભુજિસ્સાનિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અપરામટ્ઠાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ, તથારૂપેસુ સીલેસુ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૩; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૧; પરિ. ૨૭૪) એવં વુત્તાનઞ્ચ સીલાનં સામઞ્ઞેન સઙ્ઘાતો સઙ્ઘટિતો સમેતોતિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ઘાતો, સમણગણો, દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ઘાટસઙ્ખાતેના’’ તિપિ પાઠો. તથા સઙ્ખાતેન કતિતેનાતિ અત્થો. તથા હિ દિટ્ઠિસીલાદીનં નિયતસભાવત્તા સોતાપન્નાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતા, પગેવ સકદાગામિઆદયો, તથા ચ વુત્તં ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ, (સં. નિ. ૨.૪૧; ૫.૧૯૮, ૧૦૦૪) ‘‘અટ્ઠાનમેતં ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઞ્ચિચ્ચપાણં જીવિતા વોરોપેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ ચ આદિ. અરિયપુગ્ગલસ્સ હિ યત્થ કત્થચિ દૂરે ઠિતાપિ અત્તનો ગુણસામગ્ગિયા સંહતતાયેવ, ‘‘તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતિ, (મ. નિ. ૧.૪૯૨) તથારૂપેસુ સીલેસુ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૯૨) વચનતો પન પુથુજ્જનાનમ્પિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતભાવો લબ્ભતિયેવ. સદ્ધિં-સદ્દો એકતોતિ અત્થે નિપાતો. પઞ્ચ…પે… મત્તાનીતિ પઞ્ચ-સદ્દેન મત્તસદ્દં સઙ્ખિપિત્વા બાહિરત્થસમાસો વુત્તો. એતેસન્તિ ભિક્ખુસતાનં. પુન પઞ્ચ મત્તા પમાણાતિ બ્યાસો, નિકારલોપો ચેત્થ નપુંસકલિઙ્ગત્તા.

સુપ્પિયોતિ તસ્સ નામમેવ, ન ગુણાદિ. ન કેવલં ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ભગવાયેવ, અથ ખો સુપ્પિયોપિ પરિબ્બાજકો બ્રહ્મદત્તેન માણવેન સદ્ધિન્તિ પુગ્ગલં સમ્પિણ્ડેતિ, તઞ્ચ ખો મગ્ગપટિપન્નસભાગતાય એવ, ન સીલાચારાદિસભાગતાયાતિ વુત્તં ‘‘પિ-કારો’’તિઆદિ. સુખુચ્ચારણવસેન પુબ્બાપરપદાનં સમ્બન્ધમત્તકરભાવં સન્ધાય ‘‘પદસન્ધિકરો’’તિ વુત્તં, ન પન સરબ્યઞ્જનાદિસન્ધિભાવં, તેનાહ ‘‘બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાવસેન વુત્તો’’તિ, એતેન પદપૂરણમત્તન્તિ દસ્સેતિ. અપિચ અવધારણત્થોપિ ખો-સદ્દો યુત્તો ‘‘અસ્સોસિ ખો વેરઞ્જો બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ (પારા. ૧) વિય, તેન અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નો અહોસિયેવ, નાસ્સ મગ્ગપટિપત્તિયા કોચિ અન્તરાયો અહોસીતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ. સઞ્જયસ્સાતિ રાજગહવાસિનો સઞ્જયનામસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ, યસ્સ સન્તિકે પઠમં ઉપતિસ્સકોલિતાપિ પબ્બજિંસુ છન્નપરિબ્બાજકોવ, ન અચેલકપરિબ્બાજકો. ‘‘યદા, તદા’’તિ ચ એતેન સમકાલમેવ અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નતં દસ્સેતિ. અતીતકાલત્થો પાળિયં હોતિસદ્દો યોગવિભાગેન, તંકાલાપેક્ખાય વા એવં વુત્તં, તદા હોતીતિ અત્થો.

અન્તેતિ સમીપે. વસતીતિ વત્તપટિવત્તાદિકરણવસેન સબ્બિરિયાપથસાધારણવચનં, અવચરતીતિ વુત્તં હોતિ, તેનેવાહ ‘‘સમીપચારો સન્તિકાવચરો સિસ્સો’’તિ. ચોદિતા દેવદૂતેહીતિ દહરકુમારો જરાજિણ્ણસત્તો ગિલાનો કમ્મકારણા, કમ્મકારણિકા વા મતસત્તોતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ દેવદૂતેહિ ચોદિતા ઓવદિતા સંવેગં ઉપ્પાદિતા સમાનાપિ. તે હિ દેવા વિય દૂતા, વિસુદ્ધિદેવાનં વા દૂતાતિ દેવદૂતા. હીનકાયૂપગાતિ અપાયકાયમુપગતા. નરસઙ્ખાતા તે માણવાતિ સમ્બન્ધો. સામઞ્ઞવસેન ચેત્થ સત્તો ‘‘માણવો’’તિ વુત્તો, ઇતરે પન વિસેસવસેન. પકરણાધિગતો હેસ અત્થુદ્ધારોતિ. કતકમ્મેહીતિ કતચોરકમ્મેહિ. તરુણોતિ સોળસવસ્સતો પટ્ઠાય પત્તવીસતિવસ્સો, ઉદાનટ્ઠકથાયઞ્હિ ‘‘સત્તા જાતદિવસતો પટ્ઠાય યાવ પઞ્ચદસવસ્સકા, તાવ ‘કુમારકા, બાલા’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. તતો પરં વીસતિવસ્સાનિ ‘યુવાનો’’’તિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૪૪) વુત્તં. તરુણો, માણવો, યુવાતિ ચ અત્થતો એકં, લોકિયા પન ‘‘દ્વાદસવસ્સતો પટ્ઠાય યાવ જરમપ્પત્તો, તાવ તરુણો’’તિપિ વદન્તિ.

તેસુ વા દ્વીસુ જનેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. યો વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ પુબ્બે અધિગતો કાલો, તસ્સ પટિનિદ્દેસો તત્રાતિ યઞ્હિ સમયં ભગવા અન્તરા રાજગહઞ્ચ નાળન્દઞ્ચ અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નો, તસ્મિંયેવ સમયે સુપ્પિયોપિ તં અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નો અવણ્ણં ભાસતિ, બ્રહ્મદત્તો ચ વણ્ણં ભાસતીતિ. નિપાતમત્તન્તિ એત્થ મત્તસદ્દેન વિસેસત્થાભાવતો પદપૂરણત્તં દસ્સેતિ. મધુપિણ્ડિકપરિયાયોતિ મધુપિણ્ડિકદેસના નામ ઇતિ નં સુત્તન્તં ધારેહિ, રાજઞ્ઞાતિ પાયાસિરાજઞ્ઞનામકં રાજાનમાલપતિ. પરિયાયતિ પરિવત્તતીતિ પરિયાયો, વારો. પરિયાયેતિ દેસેતબ્બમત્થં પટિપાદેતીતિ પરિયાયો, દેસના. પરિયાયતિ અત્તનો ફલં પટિગ્ગહેત્વા પવત્તતીતિ પરિયાયો, કારણં. અનેકસદ્દેનેવ અનેકવિધેનાતિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ અધિપ્પાયમત્તેનાતિ આહ ‘‘અનેકવિધેના’’તિ. કારણઞ્ચેત્થ કારણપતિરૂપકમેવ, ન એકંસકારણં અવણ્ણકારણસ્સ અભૂતત્તા, તસ્મા કારણેનાતિ કારણપતિરૂપકેનાતિ અત્થો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘અકારણમેવ ‘કારણ’ન્તિ વત્વા’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧). જાતિવસેનિદં બહ્વત્થે એકવચનન્તિ દસ્સેતિ ‘‘બહૂહી’’તિઆદિના.

‘‘અવણ્ણવિરહિતસ્સ અસમાનવણ્ણસમન્નાગતસ્સપી’’તિ વક્ખમાનકારણસ્સ અકારણભાવહેતુદસ્સનત્થં વુત્તં, દોસવિરહિતસ્સપિ અસદિસગુણસમન્નાગતસ્સાપીતિ અત્થો. બુદ્ધસ્સ ભગવતો અવણ્ણં દોસં નિન્દન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યં લોકે’’તિઆદિના અરસરૂપનિબ્ભોગઅકિરિયવાદઉચ્છેદવાદજેગુચ્છીવેનયિકતપસ્સીઅપગબ્ભભાવાનં કારણપતિરૂપકં દસ્સેતિ. તસ્માતિ હિ એતં ‘‘અરસરૂપો…પે… અપગબ્ભો’’તિ ઇમેહિ પદેહિ સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇદં વુત્તં હોતિ – લોકસમ્મતો અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલીકમ્મસામીચિકમ્મઆસનાભિનિમન્તનસઙ્ખાતો સામગ્ગીરસો સમણસ્સ ગોતમસ્સ નત્થિ, તસ્મા સો સામગ્ગીરસસઙ્ખાતેન રસેન અસમ્પન્નસભાવો, તેન સામગ્ગીરસસઙ્ખાતેન પરિભોગેન અસમન્નાગતો. તસ્સ અકત્તબ્બતાવાદો, ઉચ્છિજ્જિતબ્બતાવાદો ચ, તં સબ્બં ગૂથં વિય મણ્ડનજાતિયો પુરિસો જેગુચ્છી. તસ્સ વિનાસકો સોવ તદકરણતો વિનેતબ્બો. તદકરણેન વયોવુડ્ઢે તાપેતિ તદાચારવિરહિતતાય વા કપણપુરિસો. તદકરણેન દેવલોકગબ્ભતો અપગતો, તદકરણતો વા સો હીનગબ્ભો ચાતિ એવં તદેવ અભિવાદનાદિઅકરણં અરસરૂપતાદીનં કારણપતિરૂપકં દટ્ઠબ્બં. ‘‘નત્થિ…પે… વિસેસો’’તિ એતસ્સ પન ‘‘સુન્દરિકાય નામ પરિબ્બાજિકાય મરણાનવબોધો, સંસારસ્સ આદિકોટિયા અપઞ્ઞાયનપટિઞ્ઞા, ઠપનીયપુચ્છાય અબ્યાકતવત્થુબ્યાકરણ’’ન્તિ એવમાદીનિ કારણપતિરૂપકાનિ નિદ્ધારિતબ્બાનિ, તથા ‘‘તક્કપરિયાહતં સમણો…પે… સયમ્પટિભાન’’ન્તિ એતસ્સ ‘‘અનાચરિયકેન સામં પટિવેધેન તત્થ તત્થ તથા તથા ધમ્મદેસના, કત્થચિ પરેસં પટિપુચ્છાકથનં, મહામોગ્ગલ્લાનાદીહિ આરોચિતનયેનેવ બ્યાકરણ’’ન્તિ એવમાદીનિ, ‘‘સમણો…પે… ન અગ્ગપુગ્ગલો’’તિ એતેસં પન ‘‘સબ્બધમ્માનં કમેનેવ અનવબોધો, લોકન્તસ્સ અજાનનં, અત્તના ઇચ્છિતતપચારાભાવો’’તિ એવમાદીનિ. ઝાનવિમોક્ખાદિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો. અરિયં વિસુદ્ધં, ઉત્તમં વા ઞાણસઙ્ખાતં દસ્સનં, અલં કિલેસવિદ્ધંસનસમત્થં અરિયઞાણદસ્સનં એત્થ, એતસ્સાતિ વા અલમરિયઞાણદસ્સનો. સ્વેવ વિસેસો તથા. અરિયઞાણદસ્સનમેવ વા વિસેસં વુત્તનયેન અલં પરિયત્તં યસ્સ, યસ્મિન્તિ વા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મોવ. તક્કપરિયાહતન્તિ કપ્પનામત્તેન સમન્તતો આહરિતં, વિતક્કેન વા પરિઘટિતં. વીમંસાનુચરિતન્તિ વીમંસનાય પુનપ્પુનં પરિમજ્જિતં. સયમ્પટિભાનન્તિ સયમેવ અત્તનો વિભૂતં, તાદિસં ધમ્મન્તિ સમ્બન્ધો. અકારણન્તિ અયુત્તં અનુપપત્તિં. કારણપદે ચેતં વિસેસનં. ન હિ અરસરૂપતાદયો દોસા ભગવતિ સંવિજ્જન્તિ, ધમ્મસઙ્ઘેસુ ચ દુરક્ખાતદુપ્પટિપન્નાદયો અકારણન્તિ વા યુત્તિકારણરહિતં અત્તના પટિઞ્ઞામત્તં. પકતિકમ્મપદઞ્ચેતં. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે કારણં વત્વાતિ એત્થ કારણં ઇવાતિ ઇવ-સદ્દત્થો રૂપકનયેન યોજેતબ્બો પતિરૂપકકારણસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તથા તથાતિ જાતિવુડ્ઢાનમનભિવાદનાદિના તેન તેન આકારેન. વણ્ણસદ્દસ્સ ગુણપસંસાસુ પવત્તનતો યથાક્કમં ‘‘અવણ્ણં દોસં નિન્દ’’ન્તિ વુત્તં.

દુરક્ખાતોતિ દુટ્ઠુમાક્ખાતો, તથા દુપ્પટિવેદિતો. વટ્ટતો નિય્યાતીતિ નિય્યાનં, તદેવ નિય્યાનિકો, તતો વા નિય્યાનં નિસ્સરણં, તત્થ નિયુત્તોતિ નિય્યાનિકો. વટ્ટતો વા નિય્યાતીતિ નિય્યાનિકો ય-કારસ્સ ક-કારં, ઈ-કારસ્સ ચ રસ્સં કત્વા. ‘‘અનીય-સદ્દો હિ બહુલા કત્તુઅભિધાયકો’’તિ સદ્દવિદૂ વદન્તિ, ન નિય્યાનિકો તથા. સંસારદુક્ખસ્સ અનુપસમસંવત્તનિકો વુત્તનયેન. પચ્ચનીકપટિપદન્તિ સમ્માપટિપત્તિયા વિરુદ્ધપટિપદં. અનનુલોમપટિપદન્તિ સપ્પુરિસાનં અનનુલોમપટિપદં. અધમ્માનુલોમપટિપદન્તિ લોકુત્તરધમ્મસ્સ અનનુલોમપટિપદં. કસ્મા પનેત્થ ‘‘અવણ્ણં ભાસતિ, વણ્ણં ભાસતી’’તિ ચ વત્તમાનકાલનિદ્દેસો કતો, નનુ સઙ્ગીતિકાલતો સો અવણ્ણવણ્ણાનં ભાસનકાલો અતીતોતિ? સચ્ચમેતં, ‘‘અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નો હોતી’’તિ એત્થ હોતિ-સદ્દો વિય અતીતકાલત્થત્તા પન ભાસતિ-સદ્દસ્સ એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા યસ્મિં કાલે તેહિ અવણ્ણો વણ્ણો ચ ભાસીયતિ, તમપેક્ખિત્વા એવં વુત્તં, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘તત્રા’’તિ પદસ્સ કાલપટિનિદ્દેસવિકપ્પનં અટ્ઠકથાયં અવુત્તમ્પિ સુપપન્નં હોતિ.

‘‘સુપ્પિયસ્સ પન…પે… ભાસતી’’તિ પાળિયા સમ્બન્ધદસ્સનં ‘‘અન્તેવાસી પનસ્સા’’તિઆદિવચનં. અપરામસિતબ્બં અરિયૂપવાદકમ્મં, તથા અનક્કમિતબ્બં.સ્વાયન્તિ સો આચરિયો. અસિધારન્તિ અસિના તિખિણભાગં. કકચદન્ત પન્તિયન્તિ ખન્ધકકચસ્સ દન્તસઙ્ખાતાય વિસમપન્તિયા. હત્થેન વા પાદેન વા યેન કેનચિ વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન પહરિત્વા કીળમાનો વિય. અક્ખિકણ્ણકોસસઙ્ખાતટ્ઠાનવસેન તીહિ પકારેહિ ભિન્નો મદો યસ્સાતિ પભિન્નમદો, તં. અવણ્ણં ભાસમાનોતિ અવણ્ણં ભાસનહેતુ. હેતુઅત્થો હિ અયં માન-સદ્દો. ન અયો વુડ્ઢિ અનયો. સોયેવ બ્યસનં, અતિરેકબ્યસનન્તિ અત્થો, તં પાપુણિસ્સતિ એકન્તમહાસાવજ્જત્તા રતનત્તયોપવાદસ્સ. તેનેવાહ –

‘‘યો નિન્દિયં પસંસતિ,

તં વા નિન્દતિ યો પસંસિયો;

વિચિનાતિ મુખેન સો કલિં,

કલિના તેન સુખં ન વિન્દતી’’તિ. (સુ. નિ. ૬૬૩; સં નિ. ૧.૧૮૦-૧૮૧; નેત્તિ. ૯૨);

‘‘અમ્હાકં આચરિયો’’તિઆદિના બ્રહ્મદત્તસ્સ સંવેગુપ્પત્તિં, અત્તનો આચરિયે ચ કારુઞ્ઞપ્પવત્તિં દસ્સેત્વા કિઞ્ચાપિ અન્તેવાસિના આચરિયસ્સ અનુકૂલેન ભવિતબ્બં, અયં પન પણ્ડિતજાતિકત્તા ન ઈદિસેસુ ઠાનેસુ તમનુવત્તતીતિ ઇદાનિસ્સ કમ્મસ્સકતાઞાણપ્પવત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘આચરિયે ખો પના’’તિઆદિમાહ. હલાહલન્તિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ મારણકં વિસં. હનતીતિ હિ હલો ન-કારસ્સ લ-કારં કત્વા, હલાનમ્પિ વિસેસો હલો હલાહલો મજ્ઝેદીઘવસેન, એતેન ચ અઞ્ઞે અટ્ઠવિધે વિસે નિવત્તેતિ. વુત્તઞ્ચ –

‘‘પુમે પણ્ડે ચ કાકોલ, કાળકૂટહલાહલા;

સરોત્થિકોસુઙ્કિકે યો, બ્રહ્મપુત્તો પદીપનો;

દારદો વચ્છનાભો ચ, વિસભેદા ઇમે નવા’’તિ.

ખરોદકન્તિ ચણ્ડસોતોદકં. ‘‘ખારોદક’’ન્તિપિ પાઠો, અતિલોણતાય તિત્તોદકન્તિ અત્થો. નરકપપાતન્તિ ચોરપપાતં. માણવકાતિ અત્તાનમેવ ઓવદિતું આલપતિ ‘‘સમયોપિ ખો તે ભદ્દાલિ અપ્પટિવિદ્ધોઅહોસી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) વિય. ‘‘કમ્મસ્સકા’’તિ કમ્મમેવ અત્તસન્તકભાવં વત્વા તદેવ વિવરતિ ‘‘અત્તનો કમ્માનુરૂપમેવ ગતિં ગચ્છન્તી’’તિઆદિના. યોનિસોતિ ઉપાયેન ઞાયેન. ઉમ્મુજ્જિત્વાતિ આચરિયો વિય અયોનિસો અરિયૂપવાદે અનિમ્મુજ્જન્તો યોનિસો અરિયૂપવાદતો ઉમ્મુજ્જિત્વા, ઉદ્ધં હુત્વાતિ અત્થો. મદ્દમાનોતિ મદ્દન્તો ભિન્દન્તો. એકંસકારણમેવ ઇધ કારણન્તિ દસ્સેતુકામેન ‘‘સમ્મા’’તિ વુત્તં. ‘‘યથા ત’’ન્તિઆદિના તસ્સ સમારદ્ધભાવં દસ્સેતિ, ન્તિ ચ નિપાતમત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અઞ્ઞો પણ્ડિતસભાવો જાતિ આચારવસેન કુલપુત્તો અનેકપરિયાયેન તિણ્ણં રતનાનં વણ્ણં ભાસિતુમારભતિ, તથા અયમ્પિ આરદ્ધો, તઞ્ચ ખો અપિ નામાયમાચરિયો એત્તકેનાપિ રતનત્તયાવણ્ણભાસતો ઓરમેય્યાતિ.

સપ્પરાજવણ્ણન્તિ અહિરાજવણ્ણં. વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ વણ્ણસુન્દરતાય, વણ્ણસરીરેન વા. વારિજં કમલં ન પહરામિ ન ભઞ્જામિ, આરા દૂરતોવ ઉપસિઙ્ઘામીતિ અત્થો. અથાતિ એવં સન્તેપિ. ગન્ધત્થેનોતિ ગન્ધચોરો. સઞ્ઞૂળ્હાતિ ગન્થિતા બન્ધિતા. ગહપતીતિ ઉપાલિગહપતિં નાટપુત્તસ્સ આલપનં. એત્થ ચ વણ્ણિતબ્બો ‘‘અયમીદિસો’’તિ પકાસેતબ્બોતિ વણ્ણો, સણ્ઠાનં. વણ્ણીયતિ અસઙ્કરતો વવત્થાપીયતીતિ વણ્ણો, જાતિ. વણ્ણેતિ વિકારમાપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ વણ્ણો, રૂપાયતનં. વણ્ણીયતિ ફલમેતેન યથાસભાવતો વિભાવીયતીતિ વણ્ણો, કારણં. વણ્ણીયતિ અપ્પમહન્તાદિવસેન પમીયતીતિ વણ્ણો, પમાણં. વણ્ણીયતિ પસંસીયતીતિ વણ્ણો, ગુણો. વણ્ણનં ગુણસંકિત્તનં વણ્ણો, પસંસા. એવં તત્થ તત્થ વણ્ણસદ્દસ્સુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. આદિસદ્દેન જાતરૂપપુળિનક્ખરાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘ઇધ ગુણોપિ પસંસાપી’’તિ વુત્તમેવ સમત્થેતિ ‘‘અયં કિરા’’તિઆદિના. કિરાતિ ચેત્થ અનુસ્સવનત્થે, પદપૂરણમત્તે વા. ગુણૂપસઞ્હિતન્તિ ગુણોપસઞ્ઞુતં. ‘‘ગુણૂપસઞ્હિતં પસંસ’’ન્તિ પન વદન્તો પસંસાય એવ ગુણભાસનં સિદ્ધં તસ્સા તદવિનાભાવતો, તસ્મા ઇદમત્થદ્વયં યુજ્જતીતિ દસ્સેતિ.

કથં ભાસતીતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. એકો ચ સો પુગ્ગલો ચાતિ એકપુગ્ગલો. કેનટ્ઠેન એકપુગ્ગલો? અસદિસટ્ઠેન, ગુણવિસિટ્ઠટ્ઠેન, અસમસમટ્ઠેન ચ. સો હિ પઠમાભિનીહારકાલે દસન્નં પારમીનં પટિપાટિયા આવજ્જનં આદિં કત્વા બોધિસમ્ભારસમ્ભરણગુણેહિ ચેવ બુદ્ધગુણેહિ ચ સેસમહાજનેન અસદિસો. યે ચસ્સ ગુણા, તેપિ અઞ્ઞસત્તાનં ગુણેહિ વિસિટ્ઠા, પુરિમકા ચ સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બસત્તેહિ અસમા, તેહિ પન અયમેવેકો રૂપકાયનામકાયેહિ સમો.લોકેતિ સત્તલોકે. ‘‘ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતી’’તિ પન ઇદં ઉભયમ્પિ વિપ્પકતવચનમેવ ઉપ્પાદકિરિયાય વત્તમાનકાલિકત્તા. ઉપ્પજ્જમાનો બહુજનહિતાય ઉપ્પજ્જતિ, ન અઞ્ઞેન કારણેનાતિ એવં પનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. લક્ખણે હેસ માન-સદ્દો, એવરૂપઞ્ચેત્થ લક્ખણં ન સક્કા અઞ્ઞેન સદ્દલક્ખણેન પટિબાહિતું. અપિચ ઉપ્પજ્જમાનો નામ, ઉપ્પજ્જતિ નામ, ઉપ્પન્નો નામાતિ અયમેત્થ ભેદો વેદિતબ્બો. એસ હિ દીપઙ્કરપાદમૂલતો પટ્ઠાય યાવ અનાગામિફલં, તાવ ઉપ્પજ્જમાનો નામ, અરહત્તમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ નામ, અરહત્તફલક્ખણે ઉપ્પન્નો નામ. બુદ્ધાનઞ્હિ સાવકાનં વિય ન પટિપાટિયા ઇદ્ધિવિધઞાણાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સહેવ પન અરહત્તમગ્ગેન સકલોપિ સબ્બઞ્ઞુગુણરાસિ આગતોવ નામ હોતિ, તસ્મા નિબ્બત્તસબ્બકિચ્ચત્તા અરહત્તફલક્ખણે ઉપ્પન્નો નામ, તદનિબ્બત્તત્તા તદઞ્ઞક્ખણે યથારહં ‘‘ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ’’ ચ્ચેવ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે અરહત્તફલક્ખણંયેવ સન્ધાય ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. અતીતકાલિકસ્સાપિ વત્તમાનપયોગસ્સ કત્થચિ દિટ્ઠત્તા ઉપ્પન્નો હોતીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. એવં સતિ ‘‘ઉપ્પજ્જમાનો’’તિ ચેત્થ માન-સદ્દો સામત્થિયત્થો. યાવતા સામત્થિયેન મહાબોધિસત્તાનં ચરિમભવે ઉપ્પત્તિ ઇચ્છિતબ્બા, તાવતા સામત્થિયેન બોધિસમ્ભારભૂતેન પરિપુણ્ણેન સમન્નાગતો હુત્વાતિ અત્થો. તથાસામત્થિયયોગેન હિ ઉપ્પજ્જમાનો નામાતિ. સબ્બસત્તેહિ અસમો, અસમેહિ પુરિમબુદ્ધેહેવ સમો મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણ નિક્ખં વિય નિબ્બિસિટ્ઠો, ‘‘એકપુગ્ગલો’’તિ ચેતસ્સ વિસેસનં. આલયસઙ્ખાતં તણ્હં સમુગ્ઘાતેતિ સમુચ્છિન્દતીતિ આલયસમુગ્ઘાતો. વટ્ટં ઉપચ્છિન્દતીતિ વટ્ટુપચ્છેદો.

પહોન્તેનાતિ સક્કોન્તેન. ‘‘પઞ્ચનિકાયે’’તિ વત્વાપિ અનેકાવયવત્તા તેસં ન એત્તકેન સબ્બથા પરિયાદાનન્તિ ‘‘નવઙ્ગં સત્થુસાસનંચતુરાસીતિ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાની’’તિ વુત્તં. અતિત્થેનાતિ અનોતરણટ્ઠાનેન. ન વત્તબ્બો અપરિમાણવણ્ણત્તા બુદ્ધાદીનં, નિરવસેસાનઞ્ચ તેસં ઇધ પકાસનેન પાળિસંવણ્ણનાય એવ સમ્પજ્જનતો, ચિત્તસમ્પહંસનકમ્મટ્ઠાનસમ્પજ્જનવસેન ચ સફલત્તા. થામો વેદિતબ્બો સબ્બથામેન પકાસિતત્તા. કિં પન સો તથા ઓગાહેત્વા ભાસતીતિ આહ. ‘‘બ્રહ્મદત્તો પના’’તિઆદિ. અનુક્કમેન પુનપ્પુનં વા સવનં અનુસ્સવો, પરમ્પરસવનં. આદિ-સદ્દેન આકારપરિવિતક્કદિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયો સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ ‘‘સુન્દરમિદં કારણ’’ન્તિ એવં સયમેવ કારણપરિવિતક્કનં આકારપરિવિતક્કો. અત્તનો દિટ્ઠિયા નિજ્ઝાયિત્વા ખમનં રુચ્ચનં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તેહિયેવ સમ્બન્ધિતેનાતિ અત્થો. મત્ત-સદ્દો હેત્થ વિસેસનિવત્તિઅત્થો, તેન યથાવુત્તં કારણં નિવત્તેતિ. અત્તનો થામેનાતિ અત્તનો ઞાણબલેનેવ, ન પન બુદ્ધાદીનં ગુણાનુરૂપન્તિ અધિપ્પાયો. અસઙ્ખ્યેય્યાપરિમેય્યપ્પભેદા હિ બુદ્ધાદીનં ગુણા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,

કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,

વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦૪; ૩.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૨૫; ઉદા. અટ્ઠ. ૫૩; બુ. વં. અટ્ઠ. ૪.૧; અપ. અટ્ઠ. ૨.૯૧; ચરિયા. અટ્ઠ. ૯, ૩૨૯);

ઇધાપિ વક્ખતિ ‘‘અપ્પમત્તકં ખો પનેત’’ન્તિઆદિ.

ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સનત્થો વુત્તપ્પકારં નિદસ્સેતિ. હ-કારો નિપાતમત્તન્તિ આહ ‘‘એવં તે’’તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સા’’તિ ઇદં રુળ્હિપદં ‘‘એકો એકાયા’’તિ (પારા. ૪૪૪, ૪૫૨) પદં વિયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અઞ્ઞોઅઞ્ઞસ્સા’’તિ રુળ્હિપદેનેવ વિવરતિ. ‘‘ઉજુમેવા’’તિ સાવધારણસમાસતં વત્વા તેન નિવત્તેતબ્બત્થં આહ ‘‘ઈસકમ્પિ અપરિહરિત્વા’’તિ, થોકતરમ્પિ અવિરજ્ઝિત્વાતિ અત્થો. કથન્તિ આહ ‘‘આચરિયેન હી’’તિઆદિ. પુબ્બે એકવારમિવ અવણ્ણવણ્ણભાસને નિદ્દિટ્ઠેપિ ‘‘ઉજુવિપચ્ચનીકવાદા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧) વુત્તત્તા અનેકવારમેવ તે એવં ભાસન્તીતિ વેદિતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘પુન ઇતરો અવણ્ણં ઇતરો વણ્ણ’’ન્તિ વુત્તં. તેન હિ વિસદ્દસ્સ વિવિધત્થતં સમત્થેતિ. સારફલકેતિ સારદારુફલકે, ઉત્તમફલકે વા. વિસરુક્ખઆણિન્તિ વિસદારુમયપટાણિં. ઇરિયાપથાનુબન્ધનેન અનુબન્ધા હોન્તિ, ન સમ્માપટિપત્તિઅનુબન્ધનેન.

સીસાનુલોકિનોતિ સીસેન અનુલોકિનો, સીસં ઉક્ખિપિત્વા મગ્ગાનુક્કમેન ઓલોકયમાનાતિ અત્થો. તસ્મિં કાલેતિ યમ્હિ સંવચ્છરે, ઉતુમ્હિ, માસે, પક્ખે વા ભગવા તં અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નો, તસ્મિં કાલે. તેન હિ અનિયમતો સંવચ્છરઉતુમાસડ્ઢમાસાવ નિદ્દિસિતા ‘‘તં દિવસ’’ન્તિ દિવસસ્સ વિસું નિદ્દિટ્ઠત્તા, મુહુત્તાદીનઞ્ચ દિવસપરિયાપન્નતો. ‘‘તં અદ્ધાનં પટિપન્નો’’તિ ચેત્થ આધારવચનમેતં. તેનેવ હિ કિરિયાવિચ્છેદદસ્સનવસેન ‘‘રાજગહે પિણ્ડાય ચરતી’’તિ સહ પુબ્બકાલકિરિયાહિ વત્તમાનનિદ્દેસો કતો, ઇતરથા તસ્મિં કાલે રાજગહે પિણ્ડાય ચરતિ, તં અદ્ધાનમગ્ગઞ્ચ પટિપન્નોતિ અનધિપ્પેતત્થો આપજ્જેય્ય. ન હિ અસમાનવિસયા કિરિયા એકાધારા સમ્ભવન્તિ, યા ચેત્થ અધિપ્પેતા અદ્ધાનપટિપજ્જનકિરિયા, સા ચ અનિયમિતા ન યુત્તાતિ. રાજગહપરિવત્તકેસૂતિ રાજગહં પરિવત્તેત્વા ઠિતેસુ. ‘‘અઞ્ઞતરસ્મિ’’ન્તિ ઇમિના તેસુ ભગવતો અનિબદ્ધવાસં દસ્સેતિ. સોતિ એવં રાજગહે વસમાનો સો ભગવા. પિણ્ડાય ચરણેનપિ હિ તત્થ પટિબદ્ધભાવવચનતો સન્નિવાસત્તમેવ દસ્સેતિ. યદિ પન ‘‘પિણ્ડાય ચરમાનો સો ભગવા’’તિ પચ્ચામસેય્ય, યથાવુત્તોવ અનધિપ્પેતત્થો આપજ્જેય્યાતિ. તં દિવસન્તિ યં દિવસં અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નો, તં દિવસ. તં અદ્ધાનં પટિપન્નોતિ એત્થ અચ્ચન્તસંયોગવચનમેતં. ભત્તભુઞ્જનતો પચ્છા પચ્છાભત્તં, તસ્મિં પચ્છાભત્તસમયે. પિણ્ડપાતપટિક્કન્તોતિ યત્થ પિણ્ડપાતત્થાય ચરિત્વા ભુઞ્જન્તિ, તતો અપક્કન્તો. તં અદ્ધાનં પટિપન્નોતિ ‘‘નાળન્દાયં વેનેય્યાનં વિવિધહિતસુખનિપ્ફત્તિં આકઙ્ખમાનો ઇમિસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયા તિવિધસીલાલઙ્કતં નાનાવિધકુહનલપનાદિમિચ્છાજીવવિદ્ધંસનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિજાલવિનિવેઠનં દસસહસ્સિલોકધાતુપકમ્પનં બ્રહ્મજાલસુત્તં દેસેસ્સામી’’તિ તં યથાવુત્તં દીઘમગ્ગં પટિપન્નો, ઇદં પન કારણં પકરણતોવ પાકટન્તિ ન વુત્તં. એત્તાવતા ‘‘કસ્મા પન ભગવા તં અદ્ધાનં પટિપન્નો’’તિ ચોદના વિસોધિતા હોતિ.

ઇદાનિ ઇતરમ્પિ ચોદનં વિસોધિતું ‘‘સુપ્પિયોપી’’તિ વુત્તં. તસ્મિં કાલે, તં દિવસં અનુબન્ધોતિ ચ વુત્તનયેન સમ્બન્ધો. પાતો અસિતબ્બોતિ પાતરાસો, સો ભુત્તો યેનાતિ ભુત્તપાતરાસો. ઇચ્ચેવાતિ એવમેવ મનસિ સન્નિધાય, ન પન ‘‘ભગવન્તં, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિસ્સામી’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘ભગવતો તં મગ્ગં પટિપન્નભાવં અજાનન્તોવા’’તિ, તથા અજાનન્તો એવ હુત્વા અનુબન્ધોતિ અત્થો. ન હિ સો ભગવન્તં દટ્ઠુમેવ ઇચ્છતિ, તેનાહ ‘‘સચે પન જાનેય્ય, નાનુબન્ધેય્યા’’તિ. એત્તાવતા ‘‘કસ્મા ચ સુપ્પિયો અનુબન્ધો’’તિ ચોદના વિસોધિતા હોતિ. ‘‘સો’’તિઆદિના અપરમ્પિ ચોદનં વિસોધેતિ. કદાચિ પન ભગવા અઞ્ઞતરવેસેનેવ ગચ્છતિ અઙ્ગુલિમાલદમનપક્કુસાતિઅભિગ્ગમનાદીસુ, કદાચિ બુદ્ધસિરિયા, ઇધાપિ ઈદિસાય બુદ્ધસિરિયાતિ દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધસિરિયા સોભમાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સિરીતિ ચેત્થ સરીરસોભગ્ગાદિસમ્પત્તિ, તદેવ ઉપમાવસેન દસ્સેતિ ‘‘રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તમિવા’’તિઆદિના. ગચ્છતીતિ જઙ્ગમો યથા ‘‘ચઙ્કમો’’તિ. ચઞ્ચલમાનો ગચ્છન્તો ગિરિ, તાદિસસ્સ કનકગિરિનો સિખરમિવાતિ અત્થો.

‘‘તસ્મિં કિરા’’તિઆદિ તબ્બિવરણં, પાળિયં અદસ્સિતત્તા, પોરાણટ્ઠકથાયઞ્ચ અનાગતત્તા અનુસ્સવસિદ્ધા અયં કથાતિ દસ્સેતું ‘‘કિરા’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ, તથા વા હોતુ અઞ્ઞથા વા, અત્તના અદિટ્ઠં, અસુતં, અમુતઞ્ચ અનુસ્સવમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરવસેન છબ્બણ્ણા. સમન્તાતિ સમન્તતો દસહિ દિસાહિ. અસીતિહત્થપ્પમાણેતિ તેસં રસ્મીનં પકતિયા પવત્તિટ્ઠાનવસેન વુત્તં, તસ્મા સમન્તતો, ઉપરિ ચ પચ્ચેકં અસીતિહત્થમત્તે પદેસે પકતિયાવ ઘનીભૂતા રસ્મિયો તિટ્ઠન્તીતિ દટ્ઠબ્બં, વિનયટીકાયં પન ‘‘તાયેવ બ્યામપ્પભા નામ. યતો છબ્બણ્ણા રસ્મિયો તળાકતો માતિકા વિય દસસુ દિસાસુ ધાવન્તિ, સા યસ્મા બ્યામમત્તા વિય ખાયતિ, તસ્મા બ્યામપ્પભાતિ વુચ્ચતી’’તિ વુત્તં, (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૬) સઙ્ગીતિસુત્તવણ્ણનાયં પન વક્ખતિ ‘‘પુરત્થિમકાયતો સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થં ઠાનં ગણ્હાતિ. પચ્છિમકાયતો. દક્ખિણહત્થતો. વામહત્થતો સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થં ઠાનં ગણ્હાતિ. ઉપરિ કેસન્તતો પટ્ઠાય સબ્બકેસાવટ્ટેહિ મોરગીવવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા ગગનતલે અસીતિહત્થં ઠાનં ગણ્હાતિ. હેટ્ઠા પાદતલેહિ પવાળવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા ઘનપથવિયં અસીતિહત્થં ઠાનં ગણ્હાતિ. એવં સમન્તા અસીતિહત્થમત્તં ઠાનં છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો વિજ્જોતમાના વિપ્ફન્દમાના વિધાવન્તી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૯૯) કેચિ પન અઞ્ઞથાપિ પરિકપ્પનામત્તેન વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં તથા અઞ્ઞત્થ અનાગતત્તા, અયુત્તત્તા ચ. તાસં પન બુદ્ધરસ્મીનં તદા અનિગ્ગૂહિતભાવદસ્સનત્થં ‘‘તસ્મિં કિર સમયે’’તિ વુત્તં. પક્કુસાતિઅભિગ્ગમનાદીસુ વિય હિ તદા તાસં નિગ્ગૂહને કિઞ્ચિ કારણં નત્થિ. આધાવન્તીતિ અભિમુખં દિસં ધાવન્તિ. વિધાવન્તીતિ વિવિધા હુત્વા વિદિસં ધાવન્તિ.

તસ્મિં વનન્તરે દિસ્સમાનાકારેન તાસં રસ્મીનં સોભા વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘રતનાવેળા’’તિઆદિ. રતનાવેળા નામ રતનમયવટંસકં મુદ્ધં અવતિ રક્ખતીતિ હિ અવેળા,આવેળા વા, મુદ્ધમાલા. ઉક્કા નામ યા સજોતિભૂતા, તાસં સતં, નિપતનં નિપાતો, તસ્સ નિપાતો, તેન સમાકુલં તથા. પિસિતબ્બત્તા પિટ્ઠં, ચીનદેસે જાતં પિટ્ઠં ચીનપિટ્ઠં, રત્તચુણ્ણં, યં ‘‘સિન્દૂરો’’તિપિ વુચ્ચતિ, ચીનપિટ્ઠમેવ ચુણ્ણં. વાયુનો વેગેન ઇતો ચિતો ચ ખિત્તં તન્તિ તથા. ઇન્દસ્સ ધનુ લોકસઙ્કેતવસેનાતિ ઇન્દધનુ, સૂરિયરસ્મિવસેન ગગને પઞ્ઞાયમાનાકારવિસેસો. કુટિલં અચિરટ્ઠાયિત્તા વિરૂપં હુત્વા જવતિ ધાવતીતિ વિજ્જુ, સાયેવ લતા તંસદિસભાવેનાતિ તથા, વાયુવેગતો વલાહકઘટ્ટનેનેવ જાતરસ્મિ. તાયતિ અવિજહનવસેન આકાસં પાલેતીતિ તારા, ગણસદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. તસ્સ પભા તથા. વિપ્ફુરિતવિચ્છરિતમિવાતિ આભાય વિવિધં ફરમાનં, વિજ્જોતયમાનં વિય ચ. વનસ્સ અન્તરં વિવરં વનન્તરં, ભગવતા પત્તપત્તવનપ્પદેસન્તિ વુત્તં હોતિ.

અસીતિયા અનુબ્યઞ્જનેહિ તમ્બનખતાદીહિ અનુરઞ્જિતં તથા. કમલં પદુમપુણ્ડરીકાનિ, અવસેસં નીલરત્તસેતભેદં સરોરુહં ઉપ્પલં, ઇતિ પઞ્ચવિધા પઙ્કજજાતિ પરિગ્ગહિતા હોતિ. વિકસિતં ફુલ્લિતં તદુભયં યસ્સ સરસ્સ તથા. સબ્બેન પકારેન પરિતો સમન્તતો ફુલ્લતિ વિકસતીતિ સબ્બપાલિફુલ્લં અ-કારસ્સ આ-કારં, ર-કારસ્સ ચ લ-કારં કત્વા યથા ‘‘પાલિભદ્દો’’તિ, તારાનં મરીચિ પભા, તાય વિકસિતં વિજ્જોતિતં તથા. બ્યામપ્પભાય પરિક્ખેપો પરિમણ્ડલો, તેન વિલાસિની સોભિની તથા. મહાપુરિસલક્ખણાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞપટિબદ્ધત્તા માલાકારેનેવ ઠિતાનીતિ વુત્તં ‘‘દ્વત્તિંસવરલક્ખણમાલા’’તિ. દ્વત્તિંસચન્દાદીનં માલા કેનચિ ગન્થેત્વા પટિપાટિયા ચ ઠપિતાતિ ન વત્તબ્બા ‘‘યદિ સિયા’’તિ પરિકપ્પનામત્તેન હિ ‘‘ગન્થેત્વા ઠપિતદ્વત્તિંસચન્દમાલાયા’’તિઆદિ વુત્તં. પરિકપ્પોપમા હેસા, લોકેપિ ચ દિસ્સતિ.

‘‘મયેવ મુખસોભાસ્સે, ત્યલમિન્દુવિકત્થના;

યતોમ્બુજેપિ સાત્થીતિ, પરિકપ્પોપમા અય’’ન્તિ.

દ્વત્તિંસચન્દમાલાય સિરિં અત્તનો સિરિયા અભિભવન્તી ઇવાતિ સમ્બન્ધો. એસ નયો સેસેસુપિ.

એવં ભગવતો તદા સોભં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાપિ સોભં દસ્સેન્તો ‘‘તઞ્ચ પના’’તિઆદિમાહ. ચતુબ્બિધાય અપ્પિચ્છતાય અપ્પિચ્છા. દ્વાદસહિ સન્તોસેહિ સન્તુટ્ઠા. તિવિધેન વિવેકેન પવિવિત્તા. રાજરાજમહામત્તાદીહિ અસંસટ્ઠા. દુપ્પટિપત્તિકાનં ચોદકા. પાપે અકુસલે ગરહિનો પરેસં હિતપટિપત્તિયા વત્તારો. પરેસઞ્ચ વચનક્ખમા. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં નામ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિના તદભિસમ્બન્ધેન ભગવતો સોભં દસ્સેતિ. રત્તપદુમાનં સણ્ડો સમૂહો વનં, તસ્સ મજ્ઝે ગતા તથા. ‘‘રત્તં પદુમં, સેતં પુણ્ડરીક’’ન્તિ પત્તનિયમમન્તરેન તથા વુત્તં, પત્તનિયમેન પન સતપત્તં પદુમં, ઊનકસતપત્તં પુણ્ડરીકં. પવાળં વિદ્દુમો, તેન કતાય વેદિકાય પરિક્ખિત્તો વિય. મિગપક્ખીનમ્પીતિ પિ-સદ્દો, અપિ-સદ્દો વા સમ્ભાવનાયં, તેનાહ ‘‘પગેવ દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. મહાથેરાતિ મહાસાવકે સન્ધાયાહ. સુરઞ્જિતભાવેન ઈસકં કણ્હવણ્ણતાય મેઘવણ્ણં. એકંસં કરિત્વાતિ એકંસપારુપનવસેન વામંસે કરિત્વા. કત્તરસ્સ જિણ્ણસ્સ આલમ્બનો દણ્ડો કત્તરદણ્ડો, બાહુલ્લવસેનાયં સમઞ્ઞા. સુવમ્મં નામ સોભણુરચ્છદો, તેન વમ્મિતા સન્નદ્ધાતિ સુવમ્મવમ્મિતા, ઇદં તેસં પંસુકૂલધારણનિદસ્સનં. યેસં કુચ્છિગતં સબ્બમ્પિ તિણપલાસાદિ ગન્ધજાતમેવ હોતિ, તે ગન્ધહત્થિનો નામ, યે ‘‘હેમવતા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ, તેસમ્પિ થેરાનં સીલાદિગુણગન્ધતાય તંસદિસતા. અન્તોજટાબહિજટાસઙ્ખાતાય તણ્હાજટાય વિજટિતભાવતો વિજટિતજટા. તણ્હાબન્ધનાય છિન્નત્તા છિન્નબન્ધના. ‘‘સો’’તિઆદિ યથાવુત્તવચનસ્સ ગુણદસ્સનં. અનુબુદ્ધેહીતિ બુદ્ધાનમનુબુદ્ધેહિ. તેપિ હિ એકદેસેન ભગવતા પટિવિદ્ધપટિભાગેનેવ ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝન્તિ. પત્તપરિવારિતન્તિ પુપ્ફદલેન પરિવારિતં. કં વુચ્ચતિ કમલાદિ, તસ્મિં સરતિ વિરાજતીતિ કેસરં, કિઞ્જક્ખો. કણ્ણે કરીયતીતિ કણ્ણિકા. કણ્ણાલઙ્કારો, તંસદિસણ્ઠાનતાય કણ્ણિકા, બીજકોસો. છન્નં હંસકુલાનં સેટ્ઠો ધતરટ્ઠો હંસરાજા વિય, હારિતો નામ મહાબ્રહ્મા વિય.

એવં ગચ્છન્તં ભગવન્તં, ભિક્ખૂ ચ દિસ્વા અત્તનો પરિસં ઓલોકેસીતિ સમ્બન્ધો. કાજદણ્ડકેતિ કાજસઙ્ખાતે ભારાવહદણ્ડકે, કાજસ્મિં વા ભારલગ્ગિતદણ્ડકે. ખુદ્દકં પીઠં પીઠકં. મૂલે, અગ્ગે ચ તિધા કતો દણ્ડો તિદણ્ડો. મોરહત્થકો મોરપિઞ્છં. ખુદ્દકં પસિબ્બં પસિબ્બકં. કુણ્ડિકા કમણ્ડલુ. સા હિ કં ઉદકં ઉદેતિ પસવેતિ, રક્ખતીતિ વા કુણ્ડિકા નિરુત્તિનયેન. ગહિતં ઓમકતો લુજ્જિતં, વિવિધં લુજ્જિતઞ્ચ પીઠક…પે… કુણ્ડિકાદિઅનેકપરિક્ખારસઙ્ખાતં ભારં ભરતિ વહતીતિ ગહિત…પે… ભારભરિતા. ઇતીતિ નિદસ્સનત્થો. એવન્તિ ઇદમત્થો. એવં ઇદં વચનમાદિ યસ્સ વચનસ્સ તથા, તદેવ નિરત્થકં વચનં યસ્સાતિ એવમાદિનિરત્થકવચના. મુખં એતસ્સ અત્થીતિ મુખરા, સબ્બેપિ મુખવન્તા એવ, અયં પન ફરુસાભિલાપમુખવતી, તસ્મા એવં વુત્તં. નિન્દાયઞ્હિ અયં રપચ્ચયો. મુખેન વા અમનાપં કમ્મં રાતિ ગણ્હાતીતિ મુખરા. વિવિધા કિણ્ણા વાચા યસ્સાતિ વિકિણ્ણવાચા. તસ્સાતિ સુપ્પિયસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ. ન્તિ યથાવુત્તપ્પકારં પરિસં.

ઇદાનીતિ તસ્સ તથારૂપાય પરિસાય દસ્સનક્ખણે. પનાતિ અરુચિસંસૂચનત્થો, તથાપીતિ અત્થો. લાભ…પે… હાનિયા ચેવ હેતુભૂતાય. કથં હાનીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયાનઞ્હી’’તિઆદિ. નિસ્સિરીકતન્તિ નિસોભતં, અયમત્થો મોરજાતકાદીહિપિ દીપેતબ્બો. ‘‘ઉપતિસ્સકોલિતાનઞ્ચા’’તિઆદિના પક્ખહાનિતાય વિત્થારો. આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ, મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ચ ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં સન્ધાય ‘‘તેસુ પન પક્કન્તેસૂ’’તિ વુત્તં. તેસં પબ્બજિતકાલેયેવ અડ્ઢતેય્યસતં પરિબ્બાજકપરિસા પબ્બજિ, તતો પરમ્પિ તદનુપબ્બજિતા પરિબ્બાજકપરિસા અપરિમાણાતિ દસ્સેતિ ‘‘સાપિ તેસં પરિસા ભિન્ના’’તિ ઇમિના. યાય કાયચિ હિ પરિબ્બાજકપરિસાય પબ્બજિતાય તસ્સ પરિસા ભિન્નાયેવ નામ સમાનગણત્તાતિ તથા વુત્તં. ‘‘ઇમેહી’’તિઆદિના લાભપક્ખહાનિં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. ઉસૂયસઙ્ખાતસ્સ વિસસ્સ ઉગ્ગારો ઉગ્ગિલનં ઉસૂયવિસુગ્ગારો, તં. એત્થ ચ ‘‘યસ્મા પનેસા’’તિઆદિનાવ ‘‘કસ્મા ચ સો રતનત્તયસ્સ અવણ્ણં ભાસતી’’તિ ચોદનં વિસોધેતિ, ‘‘સચે’’તિઆદિકં પન સબ્બમ્પિ તપ્પરિવારવચનમેવાતિ તેહિપિ સા વિસોધિતાયેવ નામ. ભગવતો વિરોધાનુનયાભાવવીમંસનત્થં એતે અવણ્ણં વણ્ણં ભાસન્તિ. ‘‘મારેન અન્વાવિટ્ઠા એવં ભાસન્તી’’તિ ચ કેચિ વદન્તિ, તદયુત્તમેવ અટ્ઠકથાય ઉજુવિપચ્ચનીકત્તા. પાકટોયેવાયમત્થોતિ.

૨. યસ્મા અત્થઙ્ગતો સૂરિયો, તસ્મા અકાલો દાનિ ગન્તુન્તિ સમ્બન્ધો.

અમ્બલટ્ઠિકાતિ સામીપિકવોહારો યથા ‘‘વરુણનગરં, ગોદાગામો’’તિ આહ ‘‘તસ્સ કિરા’’તિઆદિ. તરુણપરિયાયો લટ્ઠિકા-સદ્દો રુક્ખવિસયે યથા ‘‘મહાવનં અજ્ઝોગાહેત્વા બેલુવલટ્ઠિકાય મૂલે દિવાવિહારં નિસીદી’’તિઆદીસૂતિ દસ્સેતિ’’ ‘‘તરુણમ્બરુક્ખો’’તિ ઇમિના. કેચિ પન ‘‘અમ્બલટ્ઠિકા નામ વુત્તનયેન એકો ગામો’’તિ વદન્તિ, તેસં મતે અમ્બલટ્ઠિકાયન્તિ સમીપત્થે ભુમ્મવચનં. છાયૂદકસમ્પન્નન્તિ છાયાય ચેવ ઉદકેન ચ સમ્પન્નં. મઞ્જુસાતિ પેળા. પટિભાનચિત્તવિચિત્તન્તિ ઇત્થિપુરિસસઞ્ઞોગાદિના પટિભાનચિત્તેન વિચિત્તં, એતેન રઞ્ઞો અગારં, તદેવ રાજાગારકન્તિ દસ્સેતિ. રાજાગારકં નામ વેસ્સવણમહારાજસ્સ દેવાયતનન્તિ એકે.

બહુપરિસ્સયોતિ બહુપદ્દવો. કેહીતિ વુત્તં ‘‘ચોરે’હિપી’’તિઆદિ. હન્દાતિ વચનવોસ્સગ્ગત્થે નિપાતો, તદાનુભાવતો નિપ્પરિસ્સયત્થાય ઇદાનિ ઉપગન્ત્વા સ્વે ગમિસ્સામીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સદ્ધિં અન્તેવાસિના બ્રહ્મદત્તેન માણવેના’’ તિચ્ચેવ સીહળટ્ઠકથાયં વુત્તં, તઞ્ચ ખો પાળિઆરુળ્હવસેનેવ, ન પન તદા સુપ્પિયસ્સ પરિસાય અભાવતોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘સદ્ધિં અત્તનો પરિસાયા’’તિ ઇધ વુત્તં. કસ્મા પનેત્થ બ્રહ્મદત્તોયેવ પાળિયમારુળ્હો, ન પન તદવસેસા સુપ્પિયસ્સ પરિસાતિ? દેસનાનધીનભાવેન પયોજનાભાવતો. યથા ચેતં, એવં અઞ્ઞમ્પિ એદિસં પયોજનાભાવતો સઙ્ગીતિકારકેહિ ન સઙ્ગીતન્તિ દટ્ઠબ્બં. કેચિ પન ‘‘પાળિયં વુત્ત’’ન્તિ આધારં વત્વા ‘તદેતં ન સીહળટ્ઠકથાનયદસ્સનં, પાળિયં વુત્તભાવદસ્સનમેવા’તિ’’ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ. પાળિઆરુળ્હવસેનેવ પાળિયં વુત્તન્તિ અધિપ્પેતત્થસ્સ આપજ્જનતો. તસ્મા યથાવુત્તનયેનેવ અત્થો ગહેતબ્બોતિ. ‘‘વુત્તન્તિ વા અમ્હેહિપિ ઇધ વત્તબ્બન્તિ અત્થો. એવઞ્હિ તદા અઞ્ઞાયપિ પરિસાય વિજ્જમાનભાવદસ્સનત્થં એવં વુત્તં, પાળિયમારુળ્હવસેન પન અઞ્ઞથાપિ ઇધ વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો યુત્તો’’તિ વદન્તિ.

ઇદાનિ ‘‘તત્રાપિ સુદ’’ન્તિઆદિપાળિયા સમ્બન્ધં દસ્સેતું ‘‘એવં વાસં ઉપગતો પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિવારેત્વા નિસિન્નો હોતીતિ સમ્બન્ધો. કુચ્છિતં કત્તબ્બન્તિ કુકતં, તસ્સ ભાવો કુક્કુચ્ચં, કુચ્છિતકિરિયા, ઇતો ચિતો ચ ચઞ્ચલનન્તિ અત્થો, હત્થસ્સ કુક્કુચ્ચં તથા. ‘‘સા હી’’તિઆદિના તથાભૂતતાય કારણં દસ્સેતિ. નિવાતેતિ વાતવિરહિતટ્ઠાને. યથાવુત્તદોસાભાવેન નિચ્ચલા. તં વિભૂતિન્તિ તાદિસં સોભં. વિપ્પલપન્તીતિ સતિવોસ્સગ્ગવસેન વિવિધા લપન્તિ. નિલ્લાલિતજિવ્હાતિ ઇતો ચિતો ચ નિક્ખન્તજિવ્હા. કાકચ્છમાનાતિ કાકાનં સદ્દસદિસં સદ્દં કુરુમાના. ઘરુઘરુપસ્સાસિનોતિ ઘરુઘરુઇતિ સદ્દં જનેત્વા પસ્સસન્તા. ઇસ્સાવસેનાતિ યથાવુત્તેહિ દ્વીહિ કારણેહિ ઉસૂયનવસેન. ‘‘સબ્બં વત્તબ્બ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘આદિપેય્યાલનયોય’’ન્તિ દસ્સેતિ.