૬. સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૬. પોરાણપાઠોતિ પુરાતનો અટ્ઠકથાપાઠો. ઇમસ્સાતિ ઇમસ્સ પદસ્સ. અવુત્તસ્સાતિ પાળિયં અવુત્તસ્સ. યદિપિ સહગતસદ્દસ્સ અત્થસંવણ્ણનાયં સંસટ્ઠસદ્દસ્સ વિય સમાનત્થસ્સપિ કત્થચિ સદ્દન્તરસ્સ અત્થો વુચ્ચતિ પરિયાયવિસેસબોધનત્થં, તથાપિ ન મૂલસદ્દસ્સ અત્થો વિભાવિતો હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન ચ…પે… હોતી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ચ ‘‘અઞ્ઞઅઞ્ઞ’’ન્તિ વત્તબ્બે મ-કારાગમં કત્વા નિદ્દેસો, કમ્મબ્યતિહારે ચેતં પદં, તસ્મા ઇતરેતરન્તિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં એકસ્મિંયેવ ખણે પચ્ચયુપ્પન્નપચ્ચયભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા યો હિ યસ્સ પચ્ચયો યસ્મિં ખણે, તસ્મિંયેવ ખણે સોપિ તસ્સ પચ્ચયોતિ અયમેત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા. તથા હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સા’’તિ વત્વા ‘‘ઇમિના…પે… દીપેતી’’તિ વુત્તં. ઓક્કમનં પવિસનન્તિ અત્થો. આસનક્ખણે હિ ધમ્મા પુરિમભવતો ઇમં ભવં પવિસન્તા વિય હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘પરલોકતો ઇમં લોકં આગન્ત્વા પવિસન્તં વિય ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તસ્મા અવિસેસેન પટિસન્ધિ ઓક્કન્તિસદ્દાભિધેય્યાતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં ‘‘ઓક્કન્તિ…પે… અધિપ્પાયેનાહા’’તિ. તંનિવારણત્થન્તિ તસ્સ ખણન્તરે રૂપીનં સહજાતપચ્ચયભાવસ્સ ‘‘કઞ્ચિ કાલે ન સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ નિવારણત્થં. તેન પદદ્વયેન સમાનેસુ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મેસુ પુરિમતો પચ્છિમસ્સ વિસેસમત્થં દસ્સેતિ.

એવઞ્ચ ‘‘કઞ્ચિ કાલે’’તિ પદસ્સ ‘‘કેચિ કાલેતિ વા, કિસ્મિઞ્ચિ કાલે’’તિ વા વિભત્તિવિપલ્લાસેન અત્થો ગહેતબ્બોતિ અધિપ્પાયેન પઠમવિકપ્પં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પકારન્તરેન દસ્સેતું ‘‘કઞ્ચિ કાલેતિ કેચિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલેતિ વા અત્થો’’તિ આહ. તેન ‘‘કઞ્ચી’’તિ અયં સામઞ્ઞનિદ્દેસોતિ દસ્સેતિ. યો હિ અયં ‘‘કેચી’’તિ પચ્ચત્તબહુવચનાભિધેય્યો અત્થો, યો ચ ‘‘કિસ્મિઞ્ચી’’તિ ભુમ્મેકવચનાભિધેય્યો, તદુભયં સતિ કાલવન્તકાલતાવિભાગે કિં-સદ્દસ્સ વચનીયતાસામઞ્ઞેન પન એકજ્ઝં કત્વા ‘‘કઞ્ચી’’તિ પાળિયં વુત્તન્તિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘કેચિ કિસ્મિઞ્ચી’’તિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કિસ્મિઞ્ચી’’તિ ભુમ્મવસેનેવ વુત્તં. તેન યથાવુત્તઅત્થવિભાગેન પદેન. વત્થુભૂતાતિ વત્થુસભાવા. હદયરૂપમેવ સન્ધાય વદતિ. રૂપન્તરાનન્તિ હદયવત્થુતો અઞ્ઞરૂપાનં. અરૂપીનં સહજાતપચ્ચયતં પુબ્બે ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપ’’ન્તિ એત્થ અનિવારિતં નિવારેતીતિ યોજના, તથા વત્થુસ્સ ચ કાલન્તરે પટિસન્ધિકાલતો અઞ્ઞસ્મિં કાલે અરૂપીનં નિવારેતીતિ. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના યથાવુત્તઅત્થવણ્ણનાય પાળિયં વિભત્તિનિદ્દેસસ્સ રૂપકભાવમાહ. પુનપિ પુરિમતો પચ્છિમસ્સ ઉપચયેન વિસેસં દસ્સેતું ‘‘પુરિમેન ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પુરિમેનાતિ ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપ’’ન્તિ ઇમિના પચ્ચયનિદ્દેસવચનેન. ‘‘એકો ખન્ધો વત્થુ ચ તિણ્ણં ખન્ધાન’’ન્તિઆદિના પટિચ્ચવારાદિપાઠેન. અત્થવિવરણઞ્હિ પચ્ચયનિદ્દેસપાળિયા સબ્બેપિ સત્ત મહાવારા. વત્થુસ્સ વત્તબ્બત્તે આપન્ને કિન્તિ પચ્ચયોતિ તસ્સ નામસ્સાતિ યોજના. એતેનાતિ ‘‘રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માન’’ન્તિ એતેન વચનેન. કેવલસ્સાતિ નામરહિતસ્સ વત્થુસ્સ. તથાતિ નામસ્સ પચ્ચયભાવેન.

કત્થચીતિ ‘‘રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનં કઞ્ચિ કાલં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એતસ્મિં નિદ્દેસે. એત્થ હિ અઞ્ઞમઞ્ઞસહજાતપચ્ચયભાવો લબ્ભતિ. વચનેનાતિ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમિના વચનેન પાળિયં સહજાતપચ્ચયભાવસ્સ અસઙ્ગહિતત્તા, અત્થતો પન લબ્ભતેવાતિ. તેનાહ ‘‘લબ્ભમાનેપી’’તિ. તસ્સાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયત્તસ્સ. એવન્તિ ‘‘ન અઞ્ઞમઞ્ઞવસેના’’તિ ઇમિના પકારેન. સમુદાયેકદેસવસેન સામિવચનન્તિ અવયવાવયવિસમ્બન્ધે અવયવિનિ સામિવચનન્તિ અત્થો, નિદ્ધારણે વા ‘‘કણ્હા ગાવીન’’ન્તિઆદીસુ વિય.

સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.