૧. હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧. હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયભાવો હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠો, ન હેતુપચ્ચયધમ્મોતિ અત્થો. સોતિ હેતુભાવેન પચ્ચયો. એત્થ ચ પઠમવિકપ્પે યો હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયભાવો વુત્તો, યો ચ દુતિયવિકપ્પે હેતુભાવેન પચ્ચયો વુત્તો, સો યસ્મા અત્થતો યથાવુત્તસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ યથાવુત્તાનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં હેતુપચ્ચયભાવોયેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉભયથાપિ હેતુભાવેન ઉપકારકતા હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠોતિ દસ્સિતં હોતી’’તિ. યથા ચેત્થ, એવં ‘‘આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયભાવો, આરમ્મણભાવેન વા પચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિઆદિના આરમ્મણપચ્ચયાદીસુ અત્થો નેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘એસ નયો સેસપચ્ચયેસુપી’’તિ આહ. ધમ્મસભાવો એવ, ન ધમ્મતો અઞ્ઞા ધમ્મસત્તિ નામ અત્થીતિ. ઉપકારકં ધમ્મન્તિ પચ્ચયધમ્મં આહ. ઉપકારકતન્તિ પચ્ચયતં.

પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ પચ્ચત્તવસેન નિદ્દિટ્ઠો, પઠમાય વિભત્તિયા નિદ્દિટ્ઠોતિ અત્થો. તેનાતિ પચ્ચયધમ્મનિદ્દેસભૂતેન પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠેન પઠમેન હેતુસદ્દેન. એતસ્સાતિ હેતુસદ્દાભિધેય્યમત્થમાહ. સો હિ છબ્બિધો નવવિધો દ્વાદસવિધોતિ અનેકભેદેન ભિન્નોપિ હેતુભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં કત્વા એકવચનેન વુત્તો. દુતિયો હેતુસદ્દોતિ આનેત્વા યોજના. હેતુના સમ્પયુત્તાનન્તિ અધિકતત્તા વુત્તં ‘‘હેતુ સમ્પયુત્તાનં પચ્ચયો હોન્તો હેતુના સમ્પયુત્તાનમેવ પચ્ચયો હોતિ, ન વિપ્પયુત્તાન’’ન્તિ એવં પદમેતં. ન હિ સબ્બેન સબ્બં હેતુવિપ્પયુત્તધમ્માનં હેતુપચ્ચયો ન હોતીતિ. સમ્પયુત્તસદ્દસ્સ સમ્બન્ધીસદ્દત્તા ‘‘સમ્પયુત્તસદ્દસ્સ સાપેક્ખત્તા’’તિ વુત્તં. સમ્પયુત્તોતિ હિ વુત્તે કેન સમ્પયુત્તોતિ એકન્તતો સમ્બન્ધિઅન્તરં અપેક્ખિતબ્બં. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞસ્સ…પે… વિઞ્ઞાયતી’’તિ. નાયં એકન્તોતિ ય્વાયં ‘‘દુતિયે હેતુસદ્દે અવિજ્જમાને’’તિઆદિના વુત્તો અત્થો, અયમેકન્તો ન હોતિ, અઞ્ઞાપેક્ખોપિ સદ્દો અઞ્ઞસ્સ વિસેસનં હોતીતિ ઇદં ન સબ્બત્થેવ સમ્ભવતીતિ અત્થો. ‘‘પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠો’’તિ ઇમિના પઠમસ્સ હેતુસદ્દસ્સ સમ્પયુત્તસદ્દાનપેક્ખતં આહ. તેન વુત્તં ‘‘હેહુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એત્થેવ બ્યાવટો’’તિ. અવિસિટ્ઠાતિ ન વિસેસિતા. એવન્તિ યથા હેતુસદ્દેન અઞ્ઞત્થ બ્યાવટેન સમ્પયુત્તા ન વિસેસિયન્તિ કિચ્ચન્તરપસુતત્તા, એવં સમ્પયુત્તસદ્દેન હેતુસદ્દવિસેસનરહિતેન તદત્થમત્તબ્યાવટત્તા અવિસેસતો સમ્પયુત્તાનં ગહણં સિયા. તેન વુત્તં ‘‘સમ્પયુત્તસદ્દેના’’તિઆદિ. આહારિન્દ્રિયાસમ્પયુત્તસ્સ અભાવતોતિ આહારેહિ ઇન્દ્રિયેહિ ચ નસમ્પયુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ અભાવતો. ન હિ ફસ્સચેતનાવિઞ્ઞાણવેદનાજીવિતવિરહિતો ચિત્તુપ્પાદો અત્થિ. તેનાહ ‘‘વજ્જેતબ્બા…પે… તં ન કત’’ન્તિ. વજ્જેતબ્બં હેતુવિપ્પયુત્તં.

એવમ્પીતિ દુતિયેન હેતુસદ્દેન ગય્હમાનેપિ નાપજ્જતિ. યદિપિ હેતવો બહવો, સામઞ્ઞનિદ્દેસો ચાયં, તથાપિ સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસનિદ્દિટ્ઠત્તાતિ અધિપ્પાયો. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચત્ત…પે… વુત્તત્તા’’તિ. વિનાપિ દુતિયેન હેતુસદ્દેન હેતુસમ્પયુત્તભાવે સિદ્ધેપીતિ ઇમિના યં વુત્તં ‘‘નાયમેકન્તો’’તિ, તમેવ ઉલ્લિઙ્ગેતિ. ન પન હેતૂનન્તિ ઇદં હેતુસ્સ પચ્ચયભાવેન ગહિતત્તા પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન ગહણં ન યુજ્જેય્યાતિ આસઙ્કમાનં સન્ધાય વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘એવમ્પિ ગહણં સિયા’’તિ. સોતિ દુતિયો હેતુસદ્દો. અપરે પન ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ એત્થ હેતૂનઞ્ચ સમ્પયુત્તકાનઞ્ચાતિ સમાસં વિકપ્પેન્તિ. પતિટ્ઠામત્તાદિભાવેન નિરપેક્ખાતિ હેતુઝાનમગ્ગધમ્મા પતિટ્ઠાનઉપનિજ્ઝાનનિય્યાનમત્તેન અઞ્ઞધમ્મનિરપેક્ખા હેતુઝાનમગ્ગપચ્ચયકિચ્ચં કરોન્તિ. સાપેક્ખા એવાતિ અઞ્ઞસાપેક્ખા એવ. આહરિતબ્બઇસિતબ્બા આહારિન્દ્રિયપચ્ચયેહિ ઉપકત્તબ્બધમ્મા. તસ્માતિ યસ્મા યેહિ સાપેક્ખા, તે અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે પચ્ચયભાવેનેવ પરિચ્છિન્દિત્વા તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા. તેનાહ ‘‘તે વિનાપિ…પે… ન કત’’ન્તિ. પરિચ્છિન્દન્તિ વિસેસેન્તિ. તન્તિ દુતિયં આહારિન્દ્રિયગ્ગહણં. તત્થાતિ આહારિન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસે. ન કેવલઞ્ચ તત્થેવ, ઇધ ચ હેતુપચ્ચયનિદ્દેસે દુતિયેન હેતુગ્ગહણેન પચ્ચયુપ્પન્નાનં પુન વિસેસનકિચ્ચં નત્થિ, કસ્મા? પચ્ચયભૂતેનેવ હેતુના સમ્પયુત્તાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ હેતૂનં અવિચ્છિન્નત્તા.

પુરિમવચનાપેક્ખો વુત્તસ્સેવ નિદ્દેસોતિ તં-સદ્દસ્સ પટિનિદ્દેસભાવમાહ. પાકટીભૂતે એવ અત્થે પવત્તતિ, પાકટીભાવો ચ અઞ્ઞાનપેક્ખેન સદ્દેન પકાસિતત્તા વેદિતબ્બો. અનપેક્ખનીયો અત્થન્તરબ્યાવટત્તા. અઞ્ઞોતિ હેતુસદ્દતો અઞ્ઞો. નિદ્દિસિતબ્બપકાસકો વુત્તો નત્થિ, યો તં-સદ્દેન પટિનિદ્દેસં લભેય્ય.

યદિ એવં ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ એત્થ કથન્તિ આહ ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ ઇમિના પના’’તિઆદિ. તત્થ પન-સદ્દો સતિપિ હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં નિદ્દેસભાવે હેતુસમ્પયુત્તકસદ્દે લબ્ભમાનાનં નિદ્દિસિતબ્બાનં પાકટીકરણસઙ્ખાતં હેતુસદ્દતો વિસેસં જોતેતિ. ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ ઇમસ્સ સમાસપદસ્સ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તમાહ ‘‘પચ્ચયુપ્પન્નવચનેના’’તિ. તેન ચ યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ એકદેસોવ વુચ્ચતિ ધમ્માનં વિસેસનભાવતોતિ આહ ‘‘અસમત્તેના’’તિ. વિસેસનં નામ વિસેસિતબ્બાપેક્ખન્તિ આહ ‘‘પચ્ચયુપ્પન્નવચનન્તરાપેક્ખેના’’તિ. વુત્તતાય વિના પટિનિદ્દેસતા નત્થીતિ ‘‘પુબ્બે વુત્તેના’’તિ વુત્તં.

તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બન્તિ ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ એત્થ તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બં હેતુસમ્પયુત્તકસદ્દે પાકટીભૂતં કિં પનાતિ પુચ્છતિ. તે હેતૂ ચેવ…પે… હેતુસમ્પયુત્તકા ચ તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બા હેતુસમ્પયુત્તકસદ્દે પાકટીભૂતાતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞથાતિ ‘‘યેહિ હેતૂહી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારતો અઞ્ઞથા અઞ્ઞેન પકારેન. તં અઞ્ઞં પકારં દસ્સેન્તો ‘‘તે હેતૂ…પે… સમ્બન્ધે સતી’’તિ આહ. ઇધાતિ અનન્તરં વુત્તસમ્બન્ધનં ભુમ્મનિદ્દેસેન પરામસતિ. તેનેવાતિ પઠમેનેવ હેતુસદ્દેન. તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બાતિ ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ એત્થ તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બા યથા પાકટા, એવં પુબ્બે ‘‘તંસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તચોદનાયમ્પિ એવમેવ તેનેવ તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બા પાકટા ભવિતું અરહન્તિ. તથા ચ સતિ નિદ્દિસિતબ્બસ્સ…પે… ન યુજ્જેય્ય. દુવિધમ્પિ વા હેતુગ્ગહણં અપનેત્વાતિ ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ એત્થ કતં દ્વિપ્પકારહેતુગ્ગહણં અવિચારેત્વા ‘‘તંસમ્પયુત્તકાનન્તિ અવત્વા’’તિઆદિના તં-સદ્દવચનીયતં ચોદેતિ, ‘‘નિદ્દિસિતબ્બસ્સ અપાકટત્તા’’તિઆદિના પરિહરતિ ચ. હેતૂ હિ પચ્ચયાતિ ઇદં અયં હેતુપચ્ચયકથાતિ કત્વા વુત્તં.

તં ન વુત્તન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનવચનં ન વુત્તં. તસ્સાતિ સહજાતપચ્ચયસ્સ. કટત્તારૂપસ્સ પચ્ચયભાવો ન વુત્તો ભવેય્ય, વુત્તોવ સો ‘‘વિપાકાબ્યાકતો એકો ખન્ધો તિણ્ણન્નં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, તયો ખન્ધા એકસ્સ ખન્ધસ્સ કટત્તા ચ રૂપાન’’ન્તિઆદિના, તસ્મા ચિત્તચેતસિકાનં કટત્તારૂપપચ્ચયભાવો ન સક્કા નિવારેતું. તત્થાતિ સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસે. તત્થ હિ ‘‘ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનિ એવ નિદ્દિટ્ઠાનિ. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં હેતુપચ્ચયનિદ્દેસેપિ. એવં ભવિતબ્બન્તિ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ નિદ્દેસેન ભવિતબ્બં. યદિ એવં કસ્મા તથા ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ પના’’તિઆદિ. વિસેસિતં હોતિ સબ્બચિત્તચેતસિકાસમુટ્ઠાનભાવેન. વચનેનાતિ યથાદસ્સિતેન સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવચનેન. ચિત્તચેતસિકાનં પચ્ચયભાવો એવ હિ તત્થ પચ્ચયનિદ્દેસે વુત્તો, ન ચિત્તચેતસિકાનં સમુટ્ઠાનભાવોતિ અધિપ્પાયો.

હેતુઆદિપટિબદ્ધતઞ્ચ દસ્સેતિ યદગ્ગેન તાનિ ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તીનિ, તદગ્ગેન તંસમ્પયુત્તધમ્મપટિબદ્ધવુત્તીનિપિ હોન્તીતિ. આરમ્મણમેતં હોતીતિ યદેતં કુસલાકુસલચેતનાવસેન મનોદ્વારે ચેતનં સેસદ્વારેસુ કાયવચીપયોગવસેન સઙ્કપ્પનં, યઞ્ચ કામરાગાદીનં સન્તાને અનુસયનં, એતં આરમ્મણં એસો પચ્ચયો કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા પતિટ્ઠાનાય. પતિટ્ઠિતેતિ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાપતિટ્ઠાપત્તે કમ્મવિઞ્ઞાણે વિરુળ્હેતિ તતો એવ કમ્મવિઞ્ઞાણતો પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણબીજે વિરુળ્હે વિરુહન્તેતિ અત્થો. અથ વા પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતીતિ કિલેસાભિસઙ્ખારસઙ્ખાતે કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા પવત્તિયા આરમ્મણે પચ્ચયે પટિસિદ્ધે આયતિપટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠા હોતિ, તસ્મિં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણે પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિવસેન પતિટ્ઠિતે પતિટ્ઠહન્તે વિરુળ્હે બીજભાવેન વિરુહન્તે નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ હોતીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘પટિસન્ધિનામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા વુત્તા’’તિ.

પુરિમતરસિદ્ધાયાતિ ખેત્તભાવનિબ્બત્તિયા પુરેતરમેવ સિદ્ધાય પથવિયા. અત્તલાભોયેવ ચેત્થ પતિટ્ઠાનં, ન પટિલદ્ધત્તભાવાનં અવટ્ઠાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પતિટ્ઠાનં કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપ્પત્તીતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ.

સેસરૂપાનન્તિ પટિસન્ધિક્ખણે પથવીધાતુઆદીનં સેસરૂપાનં, પવત્તે પન તિસન્તતિરૂપાનમ્પિ. સહભવનમત્તં વા દસ્સેતિ. સહભાવેનપિ હિ અત્થિ કાચિ વિસેસમત્તા. કત્થચિ કત્થચીતિ પકતિકાલભવવિસેસાદિકે. તતિયપકતિયઞ્હિ પઠમકપ્પિકકાલે ચ ભાવકલાપો નત્થિ, રૂપભવે કાયકલાપોપિ. આદિ-સદ્દેન તત્થેવ ઘાનજિવ્હાકલાપા, કામભવે ચ અન્ધાદીનં ચક્ખાદિકલાપા સઙ્ગય્હન્તિ. કત્થચિ અભાવાભાવતોતિ નામરૂપોકાસે કત્થચિપિ અભાવાભાવતો.

તેસન્તિ પવત્તિયં કટત્તારૂપાદીનં. ન હિ હેતુ પવત્તિયં કટત્તારૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ઉતુઆહારજાનં પન સમ્ભવોયેવ નત્થિ. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચયભાવપ્પસઙ્ગોયેવ નત્થી’’તિ. ન પન લબ્ભતિ પચ્ચયપચ્ચનીયે તાદિસસ્સ વારસ્સ અનુદ્ધટત્તા. ઇદન્તિ ‘‘પવત્તિયં કટત્તારૂપાદીનં પચ્ચયભાવપટિબાહનતો’’તિ ઇદં ‘‘હેતૂ સહજાતાન’’ન્તિ અદેસનાય પરિહારવચનં, ઈદિસી પન ચોદના અનોકાસા એવાતિ દસ્સેતું ‘‘ભગવા પના’’તિઆદિ વુત્તં. યો હિ ધમ્મો યથા ભગવતા દેસિતો, સો તથેવ ગહેતબ્બોતિ.

હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.