૯. ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૯. ઉપનિસ્સયે તયોતિ અનન્તરારમ્મણપકતૂપનિસ્સયપ્પભેદે તયો ઉપનિસ્સયે. અનેકસઙ્ગાહકતાયાતિ અનેકેસં પચ્ચયધમ્માનં સઙ્ગહણતો. એકન્તેનેવ હોન્તિ ચિત્તનિયમહેતુભાવેન પવત્તિનિયમતો. યેસુ પદેસૂતિ યેસુ કુસલાદિપદેસુ. સઙ્ગહિતોતિ સઙ્ગહં ગતો, કુસલાદિપદેસુ યેસં પદાનંયેવ અનન્તરૂપનિસ્સયો લબ્ભતીતિ અત્થો. તેસુ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ ન વુત્તં. કસ્મા? ન સક્કા વત્તું એકન્તેનેવ ઉપલબ્ભનતો. તેસૂતિ કુસલાકુસલપદેસુ. ન હિ કુસલો અકુસલસ્સ અનન્તરૂપનિસ્સયો હોતિ, અકુસલો વા કુસલસ્સ, આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયા પન અનેકન્તિકા, તસ્મા તત્થ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ વુત્તં. સિદ્ધાનં પચ્ચયધમ્માનન્તિ પચ્ચયભાવેન પુરિમનિપ્ફન્નાનં કુસલાદીનં કુસલસ્સ અકુસલસ્સ વાતિ અત્થો. અકુસલાદીહીતિ યથાસઙ્ખ્યં અકુસલેન કુસલેન વા. અવિસેસેનાતિ યથાવુત્તવિસેસે નિયમં અગ્ગહેત્વા અકુસલાદીસુ અકુસલકુસલાનં ‘‘કેસઞ્ચી’’તિઆદિના.

અનારમ્મણત્તા આરમ્મણૂપનિસ્સયં પુબ્બાપરનિયમેન અપ્પવત્તિતો અનન્તરૂપનિસ્સયં ન લભતીતિ યોજના. પકતસ્સાતિ નિપ્ફાદિતસ્સ, ઉપસેવિતસ્સ વા. ન હિ રૂપસન્તાનસ્સ સદ્ધાદિનિપ્ફાદનં અત્થિ, ઉતુભોજનાદિઉપસેવનં વા સમ્ભવતિ. તેનાહ ‘‘યથા હિ…પે… રૂપસન્તાનેના’’તિ. નનુ ચ રૂપસન્તાને પુબ્બેનાપરં વિસેસો લબ્ભતિ, સો ચ ન વિના સમાનજાતિયેન કારણેનાતિ સ્વાયં પકતૂપનિસ્સયલાભોતિ કદાચિ આસઙ્કેય્યાતિ આહ ‘‘યસ્મિઞ્ચા’’તિઆદિ. તત્થ તન્તિ ઉતુબીજાદિકં કમ્માદિ ચ તેન રૂપેન પુરિમનિપ્ફન્નેન. ઉપ્પાદનં સાભિસન્ધિકં દટ્ઠબ્બં. અધિપતીસુ પુબ્બાભિસઙ્ખારો વિય પકપ્પનં સંવિદહનં. પકરણં વુત્તલક્ખણેન કારણભાવેન અવટ્ઠાનં, યતો કારણવિસેસો ‘‘પકતી’’તિ વુચ્ચતિ. યદિ એવં કસ્મા રૂપસ્સેવ તં પટિક્ખિપીયતીતિ આહ ‘‘યથા ચ…પે… દટ્ઠબ્બા’’તિ. એવમ્પિ ઉતુબીજાદીનં અઙ્કુરાદીસુ કથં પચ્ચયવિસેસભાવોતિ આહ ‘‘ઉતુબીજાદયો પન…પે… ભાવતો’’તિ. ઉપનિસ્સયોતિ ચ યસ્મા બલવતાકારણં અધિપ્પેતં, તસ્મા ન એત્થ એકન્તેન પુરિમનિપ્ફત્તિ ઇચ્છિતબ્બા. યદિ એવં પાળિયં કથં પુરિમગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘પુરિમપુરિમાનંયેવ પના’’તિઆદિ. તેપિ વા પરિકપ્પનવસેન પુરિમનિપ્ફન્નાયેવ નામ હોન્તિ. ન હિ અસંવિદિતાકારે વત્થુસ્મિં પત્થનાપવત્તીતિ. તેનાહ ‘‘તંસમાનલક્ખણતાયા’’તિ.

ધમ્મેતિ પુગ્ગલસેનાસનપઞ્ઞત્તીનં ઉપાદાનભૂતે ધમ્મે. અયં નયોતિ પઞ્ઞત્તિમુખેન પઞ્ઞપેતબ્બા તદુપાદાનભૂતા ધમ્મા ગય્હન્તીતિ યથાવુત્તો નયો. એત્થેવાતિ ‘‘સેનાસનમ્પિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એતસ્મિંયેવ વચને. કથં પચ્ચુપ્પન્નસ્સ પકતૂપનિસ્સયભાવોતિ ચોદનાય ‘‘વક્ખતી’’તિઆદિના આગમં દસ્સેત્વા યુત્તિં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાનમ્પિચ તાદિસાનં પુબ્બે પકતત્તા’’તિ વુત્તં. તાદિસાનન્તિ યાદિસા ઉતુઆદયો પચ્ચુપટ્ઠિતા, તાદિસાનં તતો પુબ્બે પુરેતરં પકતત્તા પકતૂપનિસ્સયયોગ્યતાય આપાદિતત્તા.

કસિણાદીનમ્પિ આરમ્મણૂપનિસ્સયતા સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘એકચ્ચાયા’તિ આહા’’તિ. તથા હિ ‘‘કસિણમણ્ડલં દિસ્વા’’તિઆદિના તસ્સ ઉપનિસ્સયભાવો અટ્ઠકથાયં વુત્તો.

અરૂપાવચરકુસલમ્પિ ઉપનિસ્સયો હોતિ, પગેવ કામાવચરરૂપાવચરકુસલન્તિ અધિપ્પાયો. તં પન યથા ઉપનિસ્સયો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યસ્મિં કસિણાદિમ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. અનુપ્પન્નઝાનુપ્પાદનેતિ રૂપાવચરજ્ઝાનં સન્ધાયાહ, અરૂપાવચરજ્ઝાને પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તદુપ્પાદકકુસલાનન્તિ તસ્સ રૂપાવચરવિપાકસ્સ ઉપ્પાદકકુસલાનં, રૂપાવચરકુસલાનન્તિ અત્થો. પટિસન્ધિનિયામકસ્સાતિ રૂપાવચરપટિસન્ધિનિયામકસ્સ. ચુતિતોતિ રૂપાવચરપટિસન્ધિયા અનન્તરપચ્ચયભૂતાય ચુતિયા. પુરિમજવનસ્સ વસેનાતિ ચુતિયા આસન્નજવનભાવેન. રૂપાવચરકુસલં અરૂપાવચરવિપાકસ્સાતિ એત્થાપિ ‘‘તદુપ્પાદકકુસલાન’’ન્તિઆદિના આનેત્વા યોજેતબ્બં. યથા ચ ‘‘રૂપાવચરકુસલં અરૂપાવચરવિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘કામાવચરકુસલમ્પિ તદુપ્પાદકકુસલાન’’ન્તિઆદિના યોજેતબ્બં. લોકુત્તરવિપાકસ્સ તેભૂમકકુસલાનમ્પિ પાદકાદિવસેન ઉપનિસ્સયભાવો પાકટોયેવ, તથા તંતંભૂમકકુસલાનં તંતંભૂમકકિરિયાનં, કામાવચરકુસલસ્સ રૂપારૂપાવચરકિરિયાનં, રૂપાવચરકુસલસ્સ અરૂપાવચરકિરિયાય ઉપનિસ્સયભાવોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘એવં પચ્ચેકં…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ. ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતી’’તિઆદિના પકતૂપનિસ્સયો ઉદ્દેસવસેનેવ પાઠો આગતો, ન વિભજનવસેનાતિ આહ ‘‘પાળિયમ્પિ…પે… વિસ્સજ્જિતો’’તિ. કુસલત્તિકાદીસુ અનુલોમાદિભેદભિન્નત્તા પઞ્હાવારેસૂતિ બહુવચનનિદ્દેસો.

લોકુત્તરનિબ્બત્તનં ઉપનિસ્સાય પરસ્સ સિનેહુપ્પાદને લોકુત્તરધમ્મા ઉપનિસ્સયો વિય હોન્તીતિ અયમેત્થ લેસો, ભાવિનો પન લોકુત્તરસ્સ અકુસલાનં ઉપનિસ્સયતા સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘ન ઇદં સારતો દટ્ઠબ્બન્તિ અધિપ્પાયો’’તિ. રૂપાવચરાદિકુસલાનન્તિ રૂપારૂપાવચરલોકુત્તરકુસલાનં ઉપ્પાદિયમાનસ્સ રૂપાવચરકુસલસ્સાતિ યોજના. રૂપાવચરકિરિયસ્સ ચ અરૂપાવચરવિપાકો ઉપનિસ્સયો કથન્તિ આહ ‘‘પુબ્બે નિવુત્થાદીસુ…પે… અરહતો’’તિ. તં તં વિપાકં પત્થેન્તો તસ્સ તસ્સ વિપાકસ્સ હેતુભૂતં કુસલં નિબ્બત્તેતીતિ વિપાકાનં કુસલૂપનિસ્સયતાતિ આહ ‘‘ચતુભૂમકા…પે… ઉપનિસ્સયો’’તિ. લોકિયકુસલાનં પન લોકુત્તરવિપાકા ઉપનિસ્સયો ન હોન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યદિપી’’તિઆદિમાહ. તેનેવ હિ ‘‘તથા તેભૂમકવિપાકો’’તિ તેભૂમકગ્ગહણં કતં. તત્થ તેનાતિ અનાગામિના. તન્તિ અરહત્તફલં. તસ્માતિ અદિટ્ઠપુબ્બત્તા. તાનિ વિયાતિ સોતાપત્તિફલાનિ વિય. તેસન્તિ પુથુજ્જનાદીનં. ઇમસ્સાતિ અનાગામિનો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા પુથુજ્જનાદીનં સન્તાને ઝાનાદીનં સોતાપત્તિફલાદીનં ન ઉપનિસ્સયપચ્ચયો અનુપલદ્ધપુબ્બત્તા, એવં અનાગામિનો ઝાનાદીનં અગ્ગફલં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો અદિટ્ઠપુબ્બત્તા. તેનાહ ‘‘ઉપલદ્ધપુબ્બસદિસમેવ હિ અનાગતમ્પિ ઉપનિસ્સયો’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન હેટ્ઠિમફલાનં કુસલૂપનિસ્સયતા વુત્તા એવ.

યથા વિપાકા કુસલાનં, એવં કિરિયાપિ તેસં ઉપનિસ્સયો હોતીતિ તં નયં દસ્સેતું ‘‘કિરિયં અત્થપટિસમ્ભિદાદિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યોનિસોમનસિકારે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ચતુભૂમકકુસલસ્સપિ યોનિસોમનસિકારો ઉપનિસ્સયો હોતીતિ એત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, તદત્થં યોનિસોમનસિકારં પવત્તેન્તસ્સાતિ અત્થો. તન્તિ યોનિસોમનસિકારં. અકુસલસ્સ ચ ચતુભૂમકવિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો યોનિસોમનસિકારોતિ યોજના. એવં કિરિયસ્સપીતિ યથા કુસલસ્સ યોનિસોમનસિકારસ્સ વસેન ઉપનિસ્સયો વુત્તો, એવં કિરિયસ્સપિ યોનિસોમનસિકારસ્સ વસેન યોજેતબ્બન્તિ અત્થો. સો હિ તં ઉપનિસ્સાય રાગાદિઉપ્પાદને અકુસલસ્સ વુત્તનયેન કુસલાકુસલૂપનિસ્સયભાવમુખેન ચતુભૂમકવિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિયેવ. યદિ કિરિયસઙ્ખાતો…પે… હોતિયેવ, અથ કસ્મા પકતૂપનિસ્સયવિભજને કિરિયા ન ગહિતા, ઉતુભોજનસેનાસનાનિયેવ ગહિતાનીતિ આહ ‘‘નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મેસુ…પે… નયદસ્સનમત્તમેવા’’તિ. એવમાદિકન્તિ આદિ-સદ્દેન ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતો અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન ઉપનિસ્સયપચ્ચયા’’તિ એવમાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉપનિસ્સયપરિયાયો ઉપનિસસદ્દોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘વિઞ્ઞાણૂપનિસં નામરૂપં, નામરૂપૂપનિસઞ્ચ સળાયતનન્તિઆદિકેના’’તિ. એત્થ હિ વિઞ્ઞાણસ્સ નામરૂપાનં ફસ્સરૂપાદીનં ચક્ખાયતનાદીનઞ્ચ ઉપનિસ્સયભાવો વુત્તોતિ.

ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.