૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૫૦-૨૦૫. મિસ્સકકાલભેદેસુ યમકેસુ પદાનં ભિન્નકાલત્તા સિયા અત્થવિસેસોતિ આહ ‘‘અમિસ્સકકાલભેદેસુ વારેસુ અત્થવિસેસાભાવતો’’તિ. ઇદાનિ તમેવત્થં ‘‘પુરિમસ્સ હી’’તિઆદિના વિવરતિ. તેનાતિ અત્થવિસેસાભાવેન. એત્થાતિ એતસ્મિં પવત્તિવારપાઠે, એતિસ્સં વા પવત્તિવારવણ્ણનાયં. છ એવ વુત્તા, ન નવાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અતીતેના’’તિઆદિ. એતે પન તયોતિ અત્તના વિસું અનન્તરં દસ્સિતે સન્ધાયાહ. યથાદસ્સિતાતિ અટ્ઠકથાયં નિદ્ધારેત્વા દસ્સિતબ્બાકારા પચ્ચુપ્પન્નેનાતીતાદયો યે પાળિયં ઉજુકમેવ આગતા. ‘‘ન વિસું વિજ્જન્તી’’તિ વુત્તમેવત્થં ‘‘તત્થ તત્થ હી’’તિઆદિના પાકટતરં કરોતિ. તત્થ પટિલોમપુચ્છાહીતિ ‘‘યસ્સ વા પન વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવમાદિકાહિ પઠમપદે વુત્તસ્સ પટિલોમવસેન પવત્તાહિ. તેનેવાતિ નયતો યોજેતું સક્કુણેય્યત્તા એવ. મિસ્સકકાલભેદેસુ ચાતિ ન કેવલં અમિસ્સકકાલભેદેસુયેવ, અથ ખો મિસ્સકકાલભેદેસુ ચાતિ અત્થો. ન યોજનાસુકરતાય એવ પુરિમે અયોજના, અથ ખો સુખગ્ગહણત્થમ્પીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અમિસ્સક…પે… વુત્તાની’’તિ.

યેન કારણેનાતિ યેન એકપદદ્વયસઙ્ગહિતાનં ખન્ધાનં ઉપ્પાદસ્સ નિરોધસ્સ લાભસઙ્ખાતેન કારણેન. યથાક્કમં પુરેપઞ્હો પચ્છાપઞ્હોતિ ચ નામં વુત્તં. ચ-સદ્દેન પુરેપચ્છાપઞ્હોતિ ચ નામં વુત્તન્તિ નિદ્ધારેત્વા યોજેતબ્બં. તત્થ પન ‘‘એકપદદ્વયસઙ્ગહિતાન’’ન્તિ ઇદં એકજ્ઝં કત્વા ગહેતબ્બં. તમેવત્થમ્પિ વિવરતિ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિના. તત્થ યસ્સાતિ યસ્સ પઞ્હસ્સ. ‘‘પઞ્હો’’તિ ચેત્થ પુચ્છનવસેન પવત્તં વચનં વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘પરિપૂરેત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બત્થસઙ્ગણ્હનતો’’તિ. તં સરૂપદસ્સનેન વિસ્સજ્જનં તંવિસ્સજ્જનં, તં વા યથાવુત્તં વિસ્સજ્જનં એતસ્સાતિ તંવિસ્સજ્જનો, તસ્સ તંવિસ્સજ્જનસ્સ. પુરિમકોટ્ઠાસેનાતિ પુરિમેન ઉદ્દેસપદેન. તેન હિ વિસ્સજ્જનપદસ્સ સમાનત્થતા ઇધ સદિસત્થતા. એકેન પદેનાતિ એકેન પધાનાપ્પધાનેન યમકપદેન, ન પઠમપદેનેવાતિ અત્થો. ઉપ્પાદનિરોધલાભસામઞ્ઞમત્તેનાતિ ઉપ્પાદસ્સ વા નિરોધસ્સ વા લબ્ભમાનતાય સમાનતામત્તેન. સન્નિટ્ઠાનપદ…પે… યુત્તન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાયં ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિના પુરેપઞ્હસ્સ દસ્સિતત્તા વુત્તં. યદિપિ તત્થ ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વિસ્સજ્જિતત્તા વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉપ્પાદો લબ્ભતીતિ વુત્તં, યો પન સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતો રૂપક્ખન્ધસ્સ અનુપ્પાદો પાળિયં અનુઞ્ઞાતરૂપેન ઠિતો, તસ્સ વસેન પુરેપઞ્હો યુત્તોતિ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ પુરિમકોટ્ઠાસેન સદિસત્થતા હોતિ.

‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ એત્થ રૂપક્ખન્ધસ્સ અનુપ્પન્નપુબ્બતાપટિક્ખેપમુખેન ઇતરસ્સ પટિક્ખિપીયતીતિ રૂપક્ખન્ધસ્સેવ યથાવુત્તપટિક્ખેપો પધાનભાવેન વુત્તો. એસેવ નયો અઞ્ઞેસુપિ એદિસેસુ ઠાનેસૂતિ આહ ‘‘સન્નિટ્ઠાનત્થસ્સેવ પટિક્ખિપનં પટિક્ખેપો’’તિ. ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નિરુજ્ઝતી’’તિ એત્થ પન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉપ્પાદલક્ખણં કત્વા વેદનાક્ખન્ધસ્સ નિરોધો પુચ્છીયતીતિ સો એવ ‘‘નો’’તિ પટિસેધીયતિ. એસ નયો અઞ્ઞેસુપિ એદિસેસુ ઠાનેસૂતિ વુત્તં ‘‘સંસયત્થનિવારણં પટિસેધો’’તિ. ‘‘ન-કારવિરહિત’’ન્તિ એતેન પટિસેધસ્સ પટિસેધિતમાહ. યદિ એવં પાળિગતિપટિસેધવિસ્સજ્જનાનં કો વિસેસોતિ આહ ‘‘તત્થ ઉપ્પત્તી’’તિઆદિ.

તદેકદેસપક્ખેપવસેનાતિ તેસં ચતુન્નં પઞ્હાનં પઞ્ચન્નઞ્ચ વિસ્સજ્જનાનં એકદેસસ્સ પક્ખિપનવસેન. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘પઠમે ઠાને પરિપુણ્ણપઞ્હસ્સ પુરિમકોટ્ઠાસે સરૂપદસ્સનેના’’તિઆદિ. યો પનેત્થ પઞ્હેસુ વિસ્સજ્જનેસુ ચ સત્તવીસતિયા ઠાનેસુ પક્ખેપં લભતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પરિપુણ્ણપઞ્હો એવા’’તિઆદિ વુત્તં. પાળિવવત્થાનદસ્સનાદિતોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પુચ્છાવિભઙ્ગો વિસ્સજ્જનાઠાનાનિ એકસ્મિં પઞ્હે યોજનાનયોતિ ઇમેસં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

સુદ્ધાવાસાનન્તિઆદિ પાળિયા પદં ઉદ્ધરિત્વા અત્થદસ્સનત્થં આરદ્ધં. ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ ઇમસ્સ વિસ્સજ્જનં હોતિ ‘‘સુદ્ધાવાસાનં તેસં તત્થા’’તિ. તત્થ એકભૂમિયં દુતિયા ઉપપત્તિ નત્થીતિ એકિસ્સા ભૂમિયા એકસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ દુતિયવારં પટિસન્ધિગ્ગહણં નત્થીતિ અત્થો. તતિયવારાદીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. સ્વાયમત્થો યથા ઞાપિતો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પટિસન્ધિતો પભુતિ હિ…પે… પવત્તા’’તિ વુત્તં. તેન અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નવસેનાયં દેસના પવત્તાતિ દસ્સેતિ. આદાનનિક્ખેપપરિચ્છિન્નં કમ્મજસન્તાનં એકત્તેન ગહેત્વા તસ્સ વસેન ઉપ્પાદનિરોધેસુ વુચ્ચમાનેસુ અકમ્મજેસુ કુસલાદીસુ કથન્તિ ચોદનાયં તેપિ ઇધ તંનિસ્સિતા એવ કતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્મિઞ્હિ…પે… દસ્સિતા’’તિ. તેનેવાતિ કમ્મજસન્તાનેનેવ. તસ્માતિ એકકમ્મનિબ્બત્તસ્સ વિપાકસન્તાનસ્સ એકત્તેન ગહિતત્તા. તસ્સાતિ કમ્મજસન્તાનસ્સ. પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસુ યથા પચ્ચેકં ‘‘એકિસ્સા ભૂમિયા દુતિયા ઉપપત્તિ નત્થી’’તિ યથાવુત્તપાળિયા વિઞ્ઞાયતિ, એવં ‘‘સુદ્ધાવાસાન’’ન્તિ અવિસેસવચનતો સકલેપિ સુદ્ધાવાસે સા નત્થીતિ તાય કસ્મા ન વિઞ્ઞાયતીતિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેત્વા સયમેવ પરિહરિતું ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુદ્ધાવાસેસુ હેટ્ઠાભૂમિકસ્સ અસતિ ઇન્દ્રિયપરિપાકે ઉપરિભૂમિસમુપ્પત્તિ ન સક્કા પટિસેધેતું ઉદ્ધંસોતવચનતો. ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતઞ્ચાતિ હિ ઉદ્ધંસોતો. તેનાહ ‘‘ઉદ્ધંસોતપાળિસબ્ભાવા’’તિ. સંસન્દેતબ્બાતિ યથા ન વિરુજ્ઝન્તિ, એવં નેતબ્બા. તથા ચેવ સંવણ્ણિતં.

એતેન સન્નિટ્ઠાનેનાતિ અઙ્કિતોકાસભાવિરૂપુપ્પાદસન્નિસ્સયેન નિચ્છયેન. વિસેસિતા તથાભાવિરૂપભાવિનો. અસઞ્ઞસત્તાપીતિ ન કેવલં પઞ્ચવોકારા એવ, અથ ખો અસઞ્ઞસત્તાપિ. તે એવ અસઞ્ઞસત્તે એવ ગહેત્વા પુરિમકોટ્ઠાસેતિ અધિપ્પાયો. તેન યે સન્નિટ્ઠાનેન વજ્જિતાતિ તેન યથાવુત્તસન્નિટ્ઠાનેન યે વિરહિતા, તે તથા ન વત્તબ્બાતિ અત્થો. ઇદાનિ ‘‘તે તતો’’તિઆદિના દસ્સેતિ. તતોતિ અસઞ્ઞાભવતો. પચ્છિમભવિકાનન્તિ એત્થ પચ્છિમભવં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘કિં પઞ્ચવોકારાદી’’તિઆદિ વુત્તં. અપચ્છિમભવિકાનમ્પિ અરૂપાનં અરૂપભવે યથા રૂપક્ખન્ધો નુપ્પાદિ, એવં તત્થ પચ્છિમભવિકાનં વેદનાક્ખન્ધોપીતિ આહ ‘‘એતેન સન્નિટ્ઠાનેન સઙ્ગહિતત્તા’’તિ. તેનાહ ‘‘તેસં…પે… આહા’’તિ. તત્થ તેસન્તિ પચ્છિમભવિકાનં. તત્થાતિ અરૂપભવે. ઇતરાનુપ્પત્તિભાવઞ્ચાતિ ઇતરસ્સ વેદનાક્ખન્ધસ્સ અનુપ્પજ્જનસબ્ભાવમ્પિ. સપ્પટિસન્ધિકાનમ્પિ સુદ્ધાવાસાનં ખન્ધભેદસ્સ પરિનિબ્બાનપરિયાયો ઓળારિકદોસપ્પહાનતો કિલેસૂપસમસામઞ્ઞેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

સબ્બેસઞ્હિ તેસન્તિ તંતંભૂમિયં ઠિતાનં સબ્બેસં સુદ્ધાવાસાનં. યથા પનાતિઆદિના વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. અનન્તા લોકધાતુયોતિ ઇદં ઓકાસસ્સ પરિચ્છેદાભાવંયેવ દસ્સેતું વુત્તં. પુગ્ગલવસેન સમાનાધારતાય સમાનકાલત્તેન અસમ્ભવન્તો ઓકાસવસેન પન સમ્ભવન્તો સંકિણ્ણા વિય હોન્તીતિ આહ ‘‘સંકિણ્ણતા હોતી’’તિ.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.