૧. પણ્ણત્તિવારો

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૨-૩. ખન્ધયમકે …પે… પરિઞ્ઞા ચ વત્તબ્બાતિ ઇદં પધાનભાવેન વત્તબ્બદસ્સનં. અભિઞ્ઞેય્યકથા હિ અભિધમ્મો, સા ચ યાવદેવ પરિઞ્ઞત્તાતિ પરિઞ્ઞાસુ ચ ન વિના તીરણપરિઞ્ઞાય પહાનપરિઞ્ઞા, તીરણઞ્ચ સમ્પુણ્ણપરાનુગ્ગહસ્સ અધિપ્પેતત્તા કાલપુગ્ગલોકાસવિભાગમુખેન ખન્ધાનં વિસું સહ ચ ઉપ્પાદનિરોધલક્ખણપરિગ્ગહવસેન સાતિસયં સમ્ભવતિ, નાઞ્ઞથાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘છસુ કાલભેદેસુ…પે… પરિઞ્ઞા ચ વત્તબ્બા’’તિ પધાનં વત્તબ્બં ઉદ્ધરતિ. તત્થ પન યથા ન તીરણપરિઞ્ઞાય વિના પહાનપરિઞ્ઞા, એવં તીરણપરિઞ્ઞા વિના ઞાતપરિઞ્ઞાય. સા ચ સુતમયઞાણમૂલિકાતિ દેસનાકુસલો સત્થા અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ સમુદાયાવયવપદત્થાદિવિભાગદસ્સનમુખેન ખન્ધેસુ પરિઞ્ઞાપ્પભેદં પકાસેતુકામો ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિના દેસનં આરભીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તે પન ખન્ધા’’તિઆદિમાહ. પઞ્ચહિ પદેહીતિ પઞ્ચહિ સમુદાયપદેહિ.

તત્થાતિ તેસુ સમુદાયાવયવપદેસુ. ધમ્મોતિ રુપ્પનાદિકો ઞેય્યધમ્મો. સમુદાયપદસ્સાતિ રૂપક્ખન્ધાદિસમુદાયપદસ્સ. યદિપિ અવયવવિનિમુત્તો પરમત્થતો સમુદાયો નામ નત્થિ, યથા પન અવયવો સમુદાયો ન હોતિ, એવં ન સમુદાયોપિ અવયવોતિ સતિપિ સમુદાયાવયવાનં ભેદે દ્વિન્નં પદાનં સમાનાધિકરણભાવતો અત્થેવાભેદોતિ પદદ્વયસ્સ સમાનત્થતાય સિયા આસઙ્કાતિ આહ ‘‘એતસ્મિં સંસયટ્ઠાને’’તિ. ‘‘ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિઆદીસુ એકદેસો સમુદાયપદત્થો વુત્તો, ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં…પે… અયં વુચ્ચતિ રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (વિભ. ૨) પન સકલોતિ આહ ‘‘રૂપાદિ…પે… અત્થો’’તિ. અવયવપદાનઞ્ચેત્થ વિસેસનવિસેસિતબ્બવિસયાનં સમાનાધિકરણતાય સમુદાયપદત્થતા વુત્તા, તતો એવ સમુદાયપદાનમ્પિ અવયવપદત્થતા. ન હિ વિસેસનવિસેસિતબ્બાનં અત્થાનં અચ્ચન્તં ભેદો અભેદો વા ઇચ્છિતો, અથ ખો ભેદાભેદો, તસ્મા અભેદદસ્સનવસેન પઠમનયો વુત્તો, ભેદદસ્સનવસેન દુતિયનયો. યો હિ રુપ્પનાદિસઙ્ખાતો રાસટ્ઠો અવયવપદેહિ રૂપાદિસદ્દેહિ ચ ખન્ધસદ્દેન ચ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન ભિન્દિત્વા વુત્તો, સ્વાયં અત્થતો રાસિભાવેન અપેક્ખિતો રુપ્પનાદિઅત્થો એવાતિ.

યથા અવયવપદેહિ વુચ્ચમાનોપિ સમુદાયપદસ્સ અત્થો હોતિ, એવં સમુદાયપદેહિ વુચ્ચમાનોપિ અવયવપદસ્સ અત્થોતિ ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપઞ્ચેવ રૂપક્ખન્ધો ચ, રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ? આમન્તા’’તિઆદિના પદસોધના કતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘રૂપાદિઅવયવપદેહિ…પે… પદસોધનવારો વુત્તો’’તિ. તત્થ એકચ્ચસ્સ અવયવપદસ્સ અઞ્ઞત્થ વુત્તિયા અવયવપદત્થસ્સ સમુદાયપદત્થતાય સિયા અનેકન્તિકતા, સમુદાયપદસ્સ પન તં નત્થીતિ સમુદાયપદત્થસ્સ અવયવપદત્થતાય બ્યભિચારાભાવો ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ? આમન્તા’’તિ પાળિયા પકાસિતોતિ વુત્તં ‘‘રૂપાદિ…પે… દસ્સેતુ’’ન્તિ.

‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ ખન્ધત્થસ્સ વિસેસિતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘પધાનભૂતસ્સ ખન્ધપદસ્સા’’તિ. વેદનાદિઉપપદત્થસ્સ ચ સમ્ભવતો ‘‘વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ. રૂપાવયવપદેન વુત્તસ્સાતિ રૂપસઙ્ખાતેન અવયવપદેન વિસેસનભાવેન વુત્તસ્સ ખન્ધત્થસ્સ રૂપક્ખન્ધભાવો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ? આમન્તા’’તિ. તત્થાતિ તસ્મિં રૂપક્ખન્ધપદે. પધાનભૂતેન વિસેસિતબ્બત્તા ખન્ધાવયવપદેન વુત્તસ્સ રુપ્પનટ્ઠસ્સ કિં વેદનાક્ખન્ધાદિભાવો હોતીતિ યોજના. સમાને અવયવપદાભિધેય્યભાવે અપ્પધાનેન પદેન યો અત્થો વિઞ્ઞાયતિ, સો કસ્મા પધાનેન ન વિઞ્ઞાયતીતિ અધિપ્પાયો. ખન્ધાવયવપદેન વુત્તો ધમ્મોતિ રાસટ્ઠમાહ. તત્થ કોચીતિ રુપ્પનટ્ઠો. કેનચિ સમુદાયપદેનાતિ રૂપક્ખન્ધપદેન, ન વેદનાક્ખન્ધાદિપદેન. તેનાહ ‘‘ન સબ્બો સબ્બેના’’તિ. એસ નયો વેદનાક્ખન્ધાદીસુ. રૂપરૂપક્ખન્ધાદિઅવયવસમુદાયપદસોધનમુખેન તત્થ ચ ચતુક્ખન્ધવસેન પવત્તા પાળિગતિ પદસોધનમૂલચક્કવારો. એવઞ્ચ દસ્સેન્તેનાતિ ઇમિના ય્વાયં રૂપાદિઅવયવપદેહિ રૂપક્ખન્ધાદિસમુદાયપદેહિ ચ દસ્સિતાકારો અત્થવિસેસો, તં પચ્ચામસતિ. વિસેસનભાવો ભેદકતાય સામઞ્ઞતો અવચ્છેદકત્તા, વિસેસિતબ્બભાવો અભેદયોગેન ભેદન્તરતો અવિચ્છિન્દિતબ્બત્તા, સમાનાધિકરણભાવો તેસં ભેદાભેદાનં એકવત્થુસન્નિસ્સયત્તા.

તેનાતિ યથાવુત્તેન વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન. એત્થાતિ એતસ્મિં સમાનાધિકરણે. તેનાતિ વા સમાનાધિકરણભાવેન. એત્થાતિ રૂપક્ખન્ધપદે. યથા નીલુપ્પલપદે ઉપ્પલવિસેસનભૂતં નીલં વિસિટ્ઠમેવ હોતિ, ન યં કિઞ્ચિ, એવમિધાપિ ખન્ધવિસેસનભૂતં રૂપમ્પિ વિસિટ્ઠમેવ સિયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કિં ખન્ધતો…પે… હોતી’’તિ આહ. તથા ‘‘રૂપઞ્ચ તં ખન્ધો ચા’’તિ સમાનાધિકરણભાવેનેવ યં રૂપં, સો ખન્ધો. યો ખન્ધો, તં રૂપન્તિ અયમ્પિ આપન્નો એવાતિ આહ ‘‘સબ્બેવ…પે… વિસેસિતબ્બા’’તિ. વિસેસનેન ચ નામ નિદ્ધારિતરૂપેન ભવિતબ્બં અવચ્છેદકત્તા, ન અનિદ્ધારિતરૂપેનાતિ આહ ‘‘કિં પન ત’’ન્તિઆદિ, તસ્સેવ ગહિતત્તા ન પિયરૂપસાતરૂપસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ન હિ તં ખન્ધવિસેસનભાવેન ગહિતં, વિસ્સજ્જનં કતં તસ્સેવાતિ યોજના. ન ખન્ધતો અઞ્ઞં રૂપં અત્થીતિ ઇદં રુપ્પનટ્ઠો રૂપન્તિ કત્વા વુત્તં, ન હિ સો ખન્ધવિનિમુત્તો અત્થિ. તેનેવાતિ યથાવુત્તરૂપસ્સ ખન્ધવિનિમુત્તસ્સ અભાવેનેવ. ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપં, દસ્સેન્તેનપ્પક’’ન્તિ ચ આદીસુ અતદત્થસ્સ રૂપસદ્દસ્સ લબ્ભમાનત્તા ‘‘તેન રૂપસદ્દેના’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. વુચ્ચમાનં ભૂતુપાદાયમ્પિ ભેદં ધમ્મજાતં. સુદ્ધેનાતિ કેવલેન, રૂપસદ્દેન વિનાપીતિ અત્થો. તયિદં પકરણાદિઅવચ્છિન્નતં સન્ધાય વુત્તં, સમાનાધિકરણતં વા. યો હિ રૂપસદ્દેન સમાનાધિકરણો ખન્ધસદ્દો, તેન યથાવુત્તરૂપસદ્દેન વિય તદત્થો વુચ્ચતેવ. તેનાહ ‘‘ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિ. યદિપિ યથાવુત્તં રૂપં ખન્ધો એવ ચ, ખન્ધો પન ન રૂપમેવાતિ આહ ‘‘ન ચ સબ્બે…પે… વિસેસિતબ્બા’’તિ. તેનેવાતિ અરૂપસભાવસ્સ ખન્ધસ્સ અત્થિભાવેનેવ. તેતિ ખન્ધા. વિભજિતબ્બાતિ ‘‘ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘રૂપક્ખન્ધો ખન્ધો ચેવ રૂપક્ખન્ધો ચ, અવસેસા ખન્ધા ન રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના વિભાગેન દસ્સેતબ્બા.

ખન્ધાનં રૂપવિસેસન…પે… સંસયો હોતીતિ એત્થ કિં ખન્ધતો અઞ્ઞાપિ વેદના અત્થિ, યતો વિનિવત્તા વેદના ખન્ધવિસેસનં હોતિ, સબ્બે ચ ખન્ધા કિં ખન્ધવિસેસનભૂતાય વેદનાય વિસેસિતબ્બાતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. કેચીતિ અનુભવનાદિપ્પકારા. કેનચિ વિસેસનેનાતિ વેદનાદિના વિસેસનેન.

એત્થ ચ રૂપાદિપણ્ણત્તિ ખન્ધપણ્ણત્તિ ચ ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના વિસું સહ ચ રુપ્પનાદિકે અત્થે પવત્તમાના કદાચિ અવયવભૂતે પવત્તતિ, કદાચિ સમુદાયભૂતે, તસ્સા પન તથા પવત્તનાકારે નિદ્ધારિતે યસ્મા રૂપાદિક્ખન્ધા પદતો અત્થતો ચ વિસોધિતા નામ હોન્તિ તબ્બિસયકઙ્ખાપનોદનતો, તસ્મા ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપઞ્ચેવ રૂપક્ખન્ધો ચ, રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ? આમન્તા’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન પઠમવારેન રૂપાદિઅવયવપદેહિ અવયવત્થો વિય સમુદાયત્થોપિ વુચ્ચતિ, તથા સમુદાયપદેહિપીતિ અયમત્થો દસ્સિતો. ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન પન દુતિયવારેન વિસેસવાચી વિય રૂપાદિઅવયવપદેહિ સામઞ્ઞભૂતેનપિ તંતંવિસિટ્ઠેન ખન્ધાવયવપદેન સો સો એવ સમુદાયત્થો વુચ્ચતિ, ન સબ્બોતિ અયમત્થો દસ્સિતો. ખન્ધવિનિમુત્તસ્સ યથાધિપ્પેતસ્સ અભાવા યદિપિ ખન્ધોયેવ રૂપં, સો પન ન સબ્બો રૂપં, અથ ખો તદેકદેસો, તથા વેદનાદયોપીતિ અયમત્થો ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપ’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તેન તતિયવારેન દસ્સિતો. ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન પન ચતુત્થવારેન ‘‘રૂપં ખન્ધો’’તિ રૂપસ્સ ખન્ધભાવે નિચ્છિતે ખન્ધો નામાયં ન કેવલં રૂપમેવ, અથ ખો વેદનાદિ ચાતિ વેદનાદીનમ્પિ ખન્ધભાવપ્પકાસને ન સબ્બે ખન્ધા વેદનાદિવિસેસવન્તો, કેચિદેવ પન તેન તેન વિસેસેન તથા વુચ્ચન્તીતિ અયમત્થો દસ્સિતો. એવં દસ્સેન્તી ચેસા પાળિ ખન્ધાનં યથાવુત્તપણ્ણત્તિસોધનમુખેન સરૂપાવધારણાય સંવત્તતિ, તઞ્ચ તેસં યાવદેવ ઉપ્પાદાદિનિચ્છયત્થન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એવં યેસં…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ.

એકદેસેપિ સમુદાયવોહારો દિસ્સતિ યથા પટો દડ્ઢો, સમુદ્દો દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘ચક્કાવયવભાવતો ચક્કાનીતિ યમકાનિ વુત્તાની’’તિ. બન્ધિત્વાતિ યમકભાવેન બન્ધિત્વા, યમકમૂલભાવેનેવ વા. મૂલભાવેન ગહણં સમ્બન્ધભાવો, તંસમ્બન્ધતા ચ મૂલપદાદીનં નાભિઆદિસદિસતા દટ્ઠબ્બા. અપુબ્બસ્સ વત્તબ્બસ્સ અભાવતો નયિધ દેસના મણ્ડલભાવેનેવ સમ્બજ્ઝતીતિ આહ ‘‘ન મણ્ડલભાવેન સમ્બજ્ઝનતો’’તિ. યદિપિ રૂપક્ખન્ધમૂલકે અપુબ્બં નત્થિ, વેદનાક્ખન્ધાદિમૂલકેસુ પન સઞ્ઞાદિમુખેન દેસનપ્પવત્તિયં અપુબ્બવસેનેવ ગતો સિયા મણ્ડલભાવેન સમ્બન્ધો, ન તથા પાઠો પવત્તોતિ આહ ‘‘વેદનાક્ખન્ધ…પે… સમ્બન્ધેના’’તિ. પચ્છિમસ્સ પુરિમેન અસમ્બજ્ઝનમેવ હિ હેટ્ઠિમસોધનં. સુદ્ધક્ખન્ધલાભમત્તમેવ ગહેત્વાતિ ‘‘ખન્ધા રૂપ’’ન્તિ એત્થ ખન્ધાતિ ખન્ધસદ્દેન લબ્ભમાનં રૂપાદીહિ અસમ્મિસ્સં ખન્ધટ્ઠમત્તમેવ ઉદ્દેસવસેન ગહેત્વા. યદિપિ ઉદ્દેસે ખન્ધવિસેસનં રૂપાદિ ‘‘ખન્ધા રૂપ’’ન્તિ સુદ્ધરૂપાદિમત્તમેવ ગહિતં, તથાપિ વિસેસરહિતસ્સ સામઞ્ઞસ્સ અભાવતો તત્થ સુદ્ધરૂપાદિમત્તતાય અટ્ઠત્વા. ખન્ધવિસેસનભાવસઙ્ખાતન્તિ યથાધિગતં ખન્ધાનં વિસેસનભાવેન કથિતં રુપ્પનાદિકં વિસેસનત્થં દસ્સેતું. કેવલમેવ તં અગ્ગણ્હન્તો ખન્ધસદ્દેન સહ યોજેત્વા…પે… વિભત્તત્તા સુદ્ધક્ખન્ધવારોતિ વુત્તોતિ યોજના.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.