૧. મૂલયમકં

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. યમકસમૂહસ્સાતિ મૂલયમકાદિકસ્સ યમકસમૂહસ્સ. મૂલયમકાદયો હિ પકરણાપેક્ખાય અવયવભૂતાપિ નિચ્ચાવયવાપેક્ખાય યમકસમૂહોતિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘તંસમૂહસ્સ ચ સકલસ્સ પકરણસ્સા’’તિ.

કુસલાકુસલમૂલવિસેસાનન્તિ દુતિયપુચ્છાય વુત્તાનં સંસયપદસઙ્ગહિતાનં કુસલસઙ્ખાતાનં, તથા પઠમપુચ્છાય વુત્તાનં કુસલમૂલસઙ્ખાતાનં વિસેસાનં અત્થયમકભાવસ્સ વુત્તત્તાતિ યોજના. યથા હિ પઠમપુચ્છાય વિસેસવન્તભાવેન વુત્તાયેવ કુસલધમ્મા દુતિયપુચ્છાયં વિસેસભાવેન વુત્તા, એવં પઠમપુચ્છાયં વિસેસભાવેન વુત્તાયેવ કુસલમૂલધમ્મા દુતિયપુચ્છાયં વિસેસવન્તભાવેન વુત્તા. વત્તુવચનિચ્છાવસેન હિ ધમ્માનં વિસેસવિસેસવન્તતાવિભાગા હોન્તીતિ. કુસલમૂલકુસલવિસેસેહિ સંસયિતપદસઙ્ગહિતેહિ કુસલકુસલમૂલાનં વિસેસવન્તાનન્તિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ વિસેસવન્તાપેક્ખવિસેસવસેન પઠમો અત્થવિકપ્પો વુત્તો, દુતિયો પન વિસેસાપેક્ખવિસેસવન્તવસેનાતિ અયમેતેસં વિસેસો. તેનાહ ‘‘ઞાતું ઇચ્છિતાનં હી’’તિઆદિ.

તત્થ ઞાતું ઇચ્છિતાનન્તિ પુચ્છાય વિસયભૂતાનન્તિ અત્થો. વિસેસાનન્તિ કુસલકુસલમૂલવિસેસાનં. વિસેસવન્તાપેક્ખાનન્તિ કુસલમૂલકુસલસઙ્ખાતેહિ વિસેસવન્તેહિ સાપેક્ખાનં. વિસેસવતન્તિ કુસલમૂલકુસલાનં. વિસેસાપેક્ખાનન્તિ કુસલકુસલમૂલવિસેસેહિ સાપેક્ખાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં મૂલયમકે. પધાનભાવોતિ પઠમવિકપ્પે તાવ સંસયિતપ્પધાનત્તા પુચ્છાય વિસેસાનં પધાનભાવો વેદિતબ્બો. તે હિ સંસયિતાનં વિસેસવન્તોતિ. દુતિયવિકપ્પે પન વિસેસા નામ વિસેસવન્તાધીનાતિ વિસેસવન્તાનં તત્થ પધાનભાવો દટ્ઠબ્બો. દ્વિન્નં પન એકજ્ઝં પધાનભાવો ન યુજ્જતિ. સતિ હિ અપ્પધાને પધાનં નામ સિયા. તેનાહ ‘‘એકેકાય પુચ્છાય એકેકો એવ અત્થો સઙ્ગહિતો હોતી’’તિ. એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા વિનિચ્છિતવિસેસિતબ્બભાવેહિ ઇધ પધાનભાવો ન યુજ્જતેવાતિ. ન ધમ્મવાચકોતિ ન સભાવધમ્મવાચકો. સભાવધમ્મોપિ હિ અત્થોતિ વુચ્ચતિ ‘‘ગમ્ભીરપઞ્ઞં નિપુણત્થદસ્સિ’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૧૭૮). ‘‘હેતુફલે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) અત્થ-સદ્દસ્સ હેતુફલવાચકતા દટ્ઠબ્બા. આદિ-સદ્દેનસ્સ ‘‘અત્થાભિસમયા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૯) આગતા હિતાદિવાચકતા સઙ્ગય્હતિ. તેનેવાતિ પાળિઅત્થવાચકત્તા એવ.

તીણિપિ પદાનીતિ એત્થ પિ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, સમુચ્ચયો ચ તુલ્યયોગે સિયા. કિં નામ-પદેન અનવસેસતો કુસલાદીનં સઙ્ગહોતિ આસઙ્કાય તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થમાહ ‘‘તીણિપિ…પે… સઙ્ગાહકત્ત’’ન્તિ. તત્થ સઙ્ગાહકત્તમત્તન્તિ મત્ત-સદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થોતિ. તેન નિવત્તિતં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘ન નિરવસેસસઙ્ગાહકત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ન હિ રૂપં નામ-પદેન સઙ્ગય્હતિ. કુસલાદિયેવ નામન્તિ નિયમો દટ્ઠબ્બો, ન નામંયેવ કુસલાદીતિ ઇમમેવ ચ નિયમં સન્ધાયાહ ‘‘કુસલાદીનં સઙ્ગાહકત્તમત્તમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. યદિપિ નામ-પદં ન નિરવસેસકુસલાદિસઙ્ગાહકં, કુસલાદિસઙ્ગાહકં પન હોતિ, તદત્થમેવ ચ તં ગહિતન્તિ નામસ્સ કુસલત્તિકપરિયાપન્નતા વુત્તાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કુસલાદિ…પે… વુત્ત’’ન્તિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૫૨. દુતિયયમકેતિ એકમૂલયમકે. એવમિધાપીતિ યથા એકમૂલયમકે ‘‘યે કેચિ કુસલા’’ઇચ્ચેવ પુચ્છા આરદ્ધા, એવં ઇધાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલયમકેપિ ‘‘યે કેચિ કુસલા’’ઇચ્ચેવ પુચ્છા આરભિતબ્બા સિયા. કસ્મા? પુરિમયમક…પે… અપ્પવત્તત્તાતિ. ઇદઞ્ચ દુતિયયમકસ્સ તથા અપ્પવત્તત્તા વુત્તં, તતિયયમકં પન તથેવ પવત્તં. કેચીતિ પદકારા. તે હિ યથા પઠમદુતિયયમકેસુ પુરિમપુચ્છા એવ પરિવત્તનવસેન પચ્છિમપુચ્છા કતાતિ પચ્છિમપુચ્છાય પુરિમપુચ્છા સમાના ઠપેત્વા પટિલોમભાવં, ન તથા અઞ્ઞમઞ્ઞયમકે. તત્થ હિ દ્વેપિ પુચ્છા અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસા. યદિ તત્થાપિ દ્વીહિપિ પુચ્છાહિ સદિસાહિ ભવિતબ્બં, ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ પઠમપુચ્છા આરભિતબ્બા, પચ્છિમપુચ્છા વા ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ વત્તબ્બા સિયા. એવં પન અવત્વા પઠમદુતિયયમકેસુ વિય પુરિમપચ્છિમપુચ્છા સદિસા અકત્વા તતિયયમકે તાસં વિસદિસતા ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ અનારદ્ધત્તા, તસ્મા પટિલોમપુચ્છાનુરૂપાય અનુલોમપુચ્છાય ભવિતબ્બન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘યે કેચિ કુસલાતિ અપુચ્છિત્વા’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ.

અત્થવસેનાતિ સમ્ભવન્તાનં નિચ્છિતસંસયિતાનં અત્થાનં વસેન. તદનુરૂપાયાતિ તસ્સા પુરિમપુચ્છાય અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ અનુચ્છવિકાય. પુરિમઞ્હિ અપેક્ખિત્વા પચ્છિમાય ભવિતબ્બં. તેનાતિ તસ્મા. યસ્મા અનુલોમે સંસયચ્છેદે જાતેપિ પટિલોમે સંસયો ઉપ્પજ્જતિ, યદિ ન ઉપ્પજ્જેય્ય, પટિલોમપુચ્છાય પયોજનમેવ ન સિયા, તસ્મા ન પચ્છિમપુચ્છાનુરૂપા પુરિમપુચ્છા, અથ ખો વુત્તનયેન પુરિમપુચ્છાનુરૂપા પચ્છિમપુચ્છા, તાય ચ અનુરૂપતાય અત્થાદિવસેન દ્વિન્નં પદાનં સમ્બન્ધત્તા અત્થાદિયમકતા વુત્તા. દેસનાક્કમતો ચેત્થ અનુલોમપટિલોમતા વેદિતબ્બા ‘‘કુસલા કુસલમૂલા’’તિ વત્વા ‘‘કુસલમૂલા કુસલા’’તિ ચ વુત્તત્તા. સેસયમકેસુપિ એસેવ નયો. વિસેસવન્તવિસેસ, વિસેસવિસેસવન્તગ્ગહણતો વા ઇધ અનુલોમપટિલોમતા વેદિતબ્બા. પઠમપુચ્છાયઞ્હિ યે ધમ્મા વિસેસવન્તો, તે નિચ્છયાધિટ્ઠાને કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા’’તિ વત્વા તેસુ યસ્મિં વિસેસો સંસયાધિટ્ઠાનો, તંદસ્સનત્થં ‘‘સબ્બે તે કુસલમૂલા’’તિ પુચ્છા કતા. દુતિયપુચ્છાયં પન તપ્પટિલોમતો યેન વિસેસેન તે વિસેસવન્તો, તં વિસેસં સન્નિટ્ઠાનં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘યે વા પન કુસલમૂલા’’તિ વત્વા તે વિસેસવન્તે સંસયાધિટ્ઠાનભૂતે દસ્સેતું ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ પુચ્છા કતા. અનિયતવત્થુકા હિ સન્નિટ્ઠાનસંસયા અનેકજ્ઝાસયત્તા સત્તાનં.

ઇમિનાપિ બ્યઞ્જનેનાતિ ‘‘યે કેચિ કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ ઇમિનાપિ વાક્યેન. એવં ન સક્કા વત્તુન્તિ યેનાધિપ્પાયેન વુત્તં, તમેવાધિપ્પાયં વિવરતિ ‘‘ન હી’’તિઆદિના. તત્થ તેનેવાતિ કુસલબ્યઞ્જનત્થસ્સ કુસલમૂલેન એકમૂલબ્યઞ્જનત્થસ્સ ભિન્નત્તા એવ. વિસ્સજ્જનન્તિ વિભજનં. ઇતરથાતિ કુસલમૂલેન એકમૂલબ્યઞ્જનેન પુચ્છાય કતાય. તાનિ વચનાનીતિ કુસલવચનં કુસલમૂલેન એકમૂલવચનઞ્ચ. કુસલચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપવસેન ચસ્સ અબ્યાકતદીપનતા દટ્ઠબ્બા. એત્થાતિ ‘‘ઇમિનાપિ બ્યઞ્જનેન તસ્સેવત્થસ્સ સમ્ભવતો’’તિ એતસ્મિં વચને. યે કેચિ કુસલા…પે… સમ્ભવતોતિ એતેન કુસલાનં કુસલમૂલેન એકમૂલતાય બ્યભિચારાભાવં દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘ન હિ…પે… સન્તી’’તિ. વુત્તબ્યઞ્જનત્થસ્સેવ સમ્ભવતોતિ હિ ઇમિના અવુત્તબ્યઞ્જનત્થસ્સ સમ્ભવાભાવવચનેન સ્વાયમધિપ્પાયમત્થો વિભાવિતો. યથા હિ કુસલમૂલેન એકમૂલબ્યઞ્જનત્થો કુસલબ્યઞ્જનત્થં બ્યભિચરતિ, ન એવં તં કુસલબ્યઞ્જનત્થો. કથં કત્વા ચોદના, કથઞ્ચ કત્વા પરિહારો? કુસલમૂલેન એકમૂલા કુસલા એવાતિ ચોદના કતા, કુસલમૂલેન એકમૂલા એવ કુસલાતિ પન પરિહારો પવત્તોતિ વેદિતબ્બં. દુતિયયમકે વિય અપુચ્છિત્વાતિ ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ અપુચ્છિત્વા. કુસલમૂલેહીતિ કુસલેહિ મૂલેહિ. તેતિ કુસલમૂલેન એકમૂલા.

એકતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો પકારત્થો વા. તેન ‘‘કુસલમૂલાનિ એકમૂલાનિ ચેવ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનિ ચા’’તિઆદિપાળિસેસં દસ્સેતિ. યં સન્ધાય ‘‘હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વિસ્સજ્જનં કાતબ્બં ભવેય્યા’’તિ વુત્તં. તત્થ હેટ્ઠાતિ અનુલોમપુચ્છાવિસ્સજ્જને. વુત્તનયેનાતિ ‘‘મૂલાનિ યાનિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિના વુત્તનયેન. તમ્પીતિ ‘‘કુસલમૂલેના’’તિઆદિ અટ્ઠકથાવચનમ્પિ. તથાતિ તેન પકારેન, અનુલોમપુચ્છાયં વિય વિસ્સજ્જનં કાતબ્બં ભવેય્યાતિ ઇમિના પકારેનાતિ અત્થો. યેન કારણેન ‘‘ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં, તં કારણં દસ્સેતું ‘‘યે વા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘આમન્તા’’ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જનેન ભવિતબ્બન્તિ ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ પુચ્છાયં વિય ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ પુચ્છિતેપિ પટિવચનવિસ્સજ્જનમેવ લબ્ભતિ, ન અનુલોમપુચ્છાયં વિય સરૂપદસ્સનવિસ્સજ્જનં વિભજિત્વા દસ્સેતબ્બસ્સ અભાવતો. યે હિ ધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલા, ન તે ધમ્મા કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાવ. યે પન કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલા, તે કુસલમૂલેન એકમૂલાવ. તેનાહ ‘‘ન હિ…પે… વિભાગો કાતબ્બો ભવેય્યા’’તિ.

તત્થ યેનાતિ યેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલેસુ એકમૂલસ્સ અભાવેન. યત્થાતિ યસ્મિં ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદે. અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકત્તા એકમૂલકત્તા ચાતિ અધિપ્પાયો. દ્વિન્નં દ્વિન્નઞ્હિ એકેકેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકત્તે વુત્તે તેસં એકેકેન એકમૂલકત્તમ્પિ વુત્તમેવ હોતિ સમાનત્થો એકસદ્દોતિ કત્વા. તેનેવાહ ‘‘યત્થ પન…પે… ન એકમૂલાની’’તિ. તયિદં મિચ્છા, દ્વીસુપિ એકેકેન ઇતરસ્સ એકમૂલકત્તં સમ્ભવતિ એવાતિ. તેનાહ ‘‘એતસ્સ ગહણસ્સ નિવારણત્થ’’ન્તિઆદિ. ‘‘યે ધમ્મા કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલા, તે કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તેન ઇધ ‘‘આમન્તા’’તિ પદેન યત્થ દ્વે મૂલાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ એકેકેન ઇતરસ્સ એકમૂલકત્તં પકાસિતમેવાતિ આહ ‘‘આમન્તાતિ ઇમિનાવ વિસ્સજ્જનેન તંગહણનિવારણતો’’તિ. નિચ્છિતત્તાતિ એત્થ એકતો ઉપ્પજ્જમાનાનં તિણ્ણન્નં તાવ મૂલાનં નિચ્છિતં હોતુ અઞ્ઞમઞ્ઞેકમૂલકત્તં, દ્વિન્નં પન કથન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનં હી’’તિઆદિ. સમાનમૂલતા એવાતિ અવધારણેન નિવત્તિતત્થં દસ્સેતું ‘‘ન અઞ્ઞમઞ્ઞસમાનમૂલતા’’તિ વુત્તં. તેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનં સમાનમૂલતામત્તવચનિચ્છાય એકમૂલગ્ગહણં, ન તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતાવિસિટ્ઠસમાનમૂલતાદસ્સનત્થન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. દ્વિન્નં મૂલાનન્તિ દ્વિન્નં એકમૂલાનં એકતો ઉપ્પજ્જમાનાનં. યથા તેસં સમાનમૂલતા, તં દસ્સેતું ‘‘તેસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તંમૂલેહિ અઞ્ઞેહીતિ ઇતરમૂલેહિ મૂલદ્વયતો અઞ્ઞેહિ સહજાતધમ્મેહિ.

ઇદાનિ યેન અધિપ્પાયેન પટિલોમે ‘‘કુસલા’’ઇચ્ચેવ પુચ્છા કતા, ન ‘‘કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ, તં દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલત્તે પન…પે… કતાતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ આહ. ન હિ કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલેસુ કિઞ્ચિ એકમૂલં ન હોતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. મૂલયુત્તતમેવ વદતિ, ન મૂલેહિ અયુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથા પુબ્બેનાપરં વિરુજ્ઝેય્ય. તેનેવાતિ મૂલયુત્તતાય એવ વુચ્ચમાનત્તા. ઉભયત્થાપીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલા એકમૂલાતિ દ્વીસુપિ પદેસુ. ‘‘કુસલમૂલેના’’તિ વુત્તં, કુસલમૂલેન સમ્પયુત્તેનાતિ હિ અત્થો. યદિ ઉભયમ્પિ વચનં મૂલયુત્તતમેવ વદતિ, અથ કસ્મા અનુલોમપુચ્છાયમેવ એકમૂલગ્ગહણં કતં, ન પટિલોમપુચ્છાયન્તિ ઉભયત્થાપિ તં ગહેતબ્બં ન વા ગહેતબ્બં. એવઞ્હિ મૂલેકમૂલયમકદેસનાહિ અયં અઞ્ઞમઞ્ઞયમકદેસના સમાનરસા સિયાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં અઞ્ઞમઞ્ઞયમકે. યદિપિ એકમૂલા અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાતિ ઇદં પદદ્વયં વુત્તનયેન મૂલયુત્તતમેવ વદતિ, તથાપિ સામઞ્ઞવિસેસલક્ખણે અત્થેવ ભેદોતિ દસ્સેતું ‘‘મૂલયોગસામઞ્ઞે’’તિઆદિ વુત્તં. સમૂલકાનં સમાનમૂલતા એકમૂલત્તન્તિ એકમૂલવચનં તેસુ અવિસેસતો મૂલસબ્ભાવમત્તં વદતિ, ન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલસદ્દો વિય મૂલેસુ લબ્ભમાનં વિસેસં, ન ચ સામઞ્ઞે નિચ્છયો વિસેસે સંસયં વિધમતીતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘મૂલયોગસામઞ્ઞે…પે… પવત્તા’’તિ ઇમિના. વિસેસે પન નિચ્છયો સામઞ્ઞે સંસયં વિધમન્તો એવ પવત્તતીતિ આહ ‘‘મૂલયોગવિસેસે પન…પે… નિચ્છિતમેવ હોતી’’તિ. તસ્માતિ વુત્તસ્સેવ તસ્સ હેતુભાવેન પરામસનં, વિસેસનિચ્છયેનેવ અવિનાભાવતો, સામઞ્ઞસ્સ નિચ્છિતત્તા તત્થ વા સંસયાભાવતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એકમૂલાતિ પુચ્છં અકત્વા’’તિ. કુસલભાવદીપકં ન હોતીતિ કુસલભાવસ્સેવ દીપકં ન હોતિ તદઞ્ઞજાતિકસ્સપિ દીપનતો. તેનાહ ‘‘કુસલભાવે સંસયસબ્ભાવા’’તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલવચનન્તિ કેવલં અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલવચનન્તિ અધિપ્પાયો. કુસલાધિકારસ્સ અનુવત્તમાનત્તાતિ ઇમિના ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ કુસલગ્ગહણે કારણમાહ. એકમૂલગ્ગહણે હિ પયોજનાભાવો દસ્સિતો, કુસલસ્સ વસેન ચાયં દેસનાતિ.

૫૩-૬૧. મૂલનયે વુત્તે એવ અત્થેતિ મૂલનયે વુત્તે એવ કુસલાદિધમ્મે. કુસલાદયો હિ સભાવધમ્મા ઇધ પાળિઅત્થતાય અત્થોતિ વુત્તો. કુસલમૂલભાવેન, મૂલસ્સ વિસેસનેન, મૂલયોગદીપનેન ચ પકાસેતું. કુસલમૂલભૂતા મૂલા કુસલમૂલમૂલાતિ સમાસયોજના. મૂલવચનઞ્હિ નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસાધારણં. અકુસલાબ્યાકતાપિ મૂલધમ્મા અત્થીતિ કુસલમૂલભાવેન મૂલધમ્મા વિસેસિતા. મૂલગ્ગહણેન ચ મૂલવન્તાનં મૂલયોગો દીપિતો હોતિ. સમાનેન મૂલેન, મૂલસ્સ વિસેસનેન, મૂલયોગદીપનેન ચ પકાસેતું ‘‘એકમૂલમૂલા’’તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ મૂલેન મૂલભાવેન, મૂલસ્સ વિસેસનેન, મૂલયોગદીપનેન ચ પકાસેતું ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલમૂલા’’તિ મૂલમૂલનયો વુત્તોતિ યોજના. તીસુપિ યમકેસુ યથાવુત્તવિસેસનમેવેત્થ પરિયાયન્તરં દટ્ઠબ્બં.

મૂલયોગં દીપેતુન્તિ મૂલયોગમેવ પધાનં સાતિસયઞ્ચ કત્વા દીપેતુન્તિ અધિપ્પાયો. યથા હિ કુસલાનિ મૂલાનિ એતેસન્તિ કુસલમૂલકાનીતિ બાહિરત્થસમાસે મૂલયોગો પધાનભાવેન વુત્તો હોતિ, ન એવં ‘‘કુસલસઙ્ખાતા મૂલા કુસલમૂલા’’તિ કેવલં, ‘‘કુસલમૂલમૂલા’’તિ સવિસેસનં વા વુત્તે ઉત્તરપદત્થપ્પધાનસમાસે. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞપદત્થ…પે… દીપેતુ’’ન્તિ. વુત્તપ્પકારોવાતિ ‘‘કુસલમૂલભાવેન મૂલસ્સ વિસેસનેના’’તિઆદિના મૂલમૂલનયે ચ, ‘‘અઞ્ઞપદત્થસમાસન્તેન ક-કારેના’’તિઆદિના મૂલકનયે ચ વુત્તપ્પકારો એવ. વચનપરિયાયો મૂલમૂલકનયે એકજ્ઝં કત્વા યોજેતબ્બો.

૭૪-૮૫. ન એકમૂલભાવં લભમાનેહીતિ અબ્યાકતમૂલેન ન એકમૂલકં તથાવત્તબ્બતં લભમાનેહિ અટ્ઠારસઅહેતુકચિત્તુપ્પાદાહેતુકસમુટ્ઠાનરૂપનિબ્બાનેહિ એકતો અલબ્ભમાનત્તા. યથા હિ યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદાદયો હેતુપચ્ચયવિરહિતા અહેતુકવોહારં લભન્તિ, ન એવં સહેતુકસમુટ્ઠાનં રૂપં. તેનાહ ‘‘અહેતુકવોહારરહિતં કત્વા’’તિ. એત્થ ચ ‘‘સબ્બં રૂપં ન હેતુકમેવ, અહેતુકમેવા’’તિ વુત્તત્તા કિઞ્ચાપિ સહેતુકસમુટ્ઠાનમ્પિ રૂપં અહેતુકં, ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, વિપાકાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૩) પન વચનતો હેતુપચ્ચયયોગેન સહેતુકસમુટ્ઠાનસ્સ રૂપસ્સ અહેતુકવોહારાભાવો વુત્તો. કેચિ પન ‘‘અબ્બોહારિકં કત્વાતિ સહેતુકવોહારેન અબ્બોહારિકં કત્વાતિ અત્થં વત્વા અઞ્ઞથા ‘અહેતુકં અબ્યાકતં અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલ’ન્તિ ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વદન્તિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં વુત્તમેવ અહેતુકવોહારાભાવેન સહેતુકતાપરિયાયસ્સ અત્થસિદ્ધત્તા. અપિચ હેતુપચ્ચયસબ્ભાવતો તસ્સ સહેતુકતાપરિયાયો લબ્ભતેવ. તેનાહ ‘‘ન વા સહેતુકદુકે વિય…પે… અબ્બોહારિકં કત’’ન્તિ. એત્થ એત્થાતિ એતસ્મિં એકમૂલકદુકે. હેતુપચ્ચયયોગાયોગવસેનાતિ હેતુપચ્ચયેન યોગાયોગવસેન, હેતુપચ્ચયસ્સ સબ્ભાવાસબ્ભાવવસેનાતિ અત્થો. સહેતુકવોહારમેવ લભતિ પચ્ચયભૂતહેતુસબ્ભાવતો.

અપરે પન ભણન્તિ ‘‘સહેતુકચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં અહેતુકં અબ્યાકતન્તિ ઇમિના વચનેન સઙ્ગહં ગચ્છન્તમ્પિ સમૂલકત્તા ‘અબ્યાકતમૂલેન ન એકમૂલ’ન્તિ ન સક્કા વત્તું, સતિપિ સમૂલકત્તે નિપ્પરિયાયેન સહેતુકં ન હોતીતિ ‘અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલ’ન્તિ ચ ન સક્કા વત્તું, તસ્મા ‘અહેતુકં અબ્યાકતં અબ્યાકતમૂલેન ન એકમૂલં, સહેતુકં અબ્યાકતં અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલ’ન્તિ દ્વીસુપિ પદેસુ અનવરોધતો અબ્બોહારિકં કત્વાતિ વુત્ત’’ન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ‘‘સહેતુકઅબ્યાકતસમુટ્ઠાનં રૂપં અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલં હોતી’’તિ અટ્ઠકથાયં તસ્સ એકમૂલભાવસ્સ નિચ્છિતત્તા, તસ્મા વુત્તનયેનેવ ચેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૮૬-૯૭. કુસલાકુસલાબ્યાકતરાસિતો નમનનામનસઙ્ખાતેન વિસેસેન અરૂપધમ્માનં ગહણં નિદ્ધારણં નામ હોતીતિ આહ ‘‘નામાનં નિદ્ધારિતત્તા’’તિ. તેન તેસં અધિકભાવમાહ વિઞ્ઞાયમાનમેવ પકરણેન અપરિચ્છિન્નત્તા. યદિ એવં ‘‘અહેતુકં નામં સહેતુકં નામ’’ન્તિ પાઠન્તરે કસ્મા નામગ્ગહણં કતન્તિ આહ ‘‘સુપાકટભાવત્થ’’ન્તિ, પરિબ્યત્તં કત્વા વુત્તે કિં વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મૂલયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.