૧. એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૧. પચ્ચનીકધમ્માનં ઝાપનટ્ઠેન ઝાનં, તતો સુટ્ઠુ વિમુચ્ચનટ્ઠેન વિમોક્ખોતિ નિપ્પરિયાયેન ઝાનઙ્ગાનેવ વિમોક્ખોતિ અટ્ઠકથાઅધિપ્પાયો. ટીકાકારેન પન ‘‘અભિભાયતનં વિય સસમ્પયુત્તં ઝાનં વિમોક્ખો’’તિ મઞ્ઞમાનેન ‘‘અધિપ્પાયેનાહા’’તિ વુત્તં. ઝાનધમ્મા હિ સમ્પયુત્તધમ્મેહિ સદ્ધિંયેવ પટિપક્ખતો વિમુચ્ચન્તિ, ન વિના, તથા અભિરતિવસેન આરમ્મણે નિરાસઙ્કપ્પવત્તિપીતિ અધિપ્પાયો. યથા વા ઝાનઙ્ગાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયભાવતો સવિસેસો ઝાનપરિયાયો, એવં વિમોક્ખકિચ્ચયોગતો તેસં સવિસેસો વિમોક્ખપરિયાયો, તદુપચારેન સમ્પયુત્તાનં વેદિતબ્બો. પઠમં સમઙ્ગિભાવત્થન્તિ પટિલાભં સન્ધાયાહ. ‘‘ફુસિત્વા વિહરતીતિ પટિલભિત્વા ઇરિયતી’’તિ હિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં ‘‘યેન હિ સદ્ધિં…પે… પટિલદ્ધા નામ હોન્તી’’તિ તેહિ સાધેતબ્બસહજાતાદિપચ્ચયલાભોયેવેત્થ પટિલાભો દટ્ઠબ્બો. યથા ફસ્સો યત્થ ઉપ્પન્નો, તં આરમ્મણં ફુસતીતિ વુચ્ચતિ, એવં સમ્પયુત્તધમ્મેપિ તંસભાવત્તાતિ આહ ‘‘સમ્ફસ્સેન ફુસનત્થ’’ન્તિ. તસ્સ ‘‘વિવરતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ઇતરેહીતિ ઉપચારમ્પીતિઆદિના ઉપચારપુરિમપ્પનાપરપ્પનાનં પટિલાભકારણન્તિ વચનેહિ. ઇતરે કારણત્થેતિ ‘‘ઉપચારેન…પે… ફુસતિયેવા’’તિ વુત્તે કારણત્થદીપકે અત્થે. ફુસતિ ફલં અધિગચ્છતિ એતાયાતિ કારણભાવસ્સ ફુસનાપરિયાયો વેદિતબ્બો.

પઠમત્થમેવાતિ સમઙ્ગિભાવત્થમેવ. તાનિ અઙ્ગાનીતિ ઇમિના ઝાનકોટ્ઠાસભાવેન વુત્તધમ્માયેવ ગહિતા, ન ફસ્સપઞ્ચમકઇન્દ્રિયટ્ઠકાદિભાવેનાતિ વુત્તં ‘‘સેસા…પે… સઙ્ગહિતાની’’તિ. એવં સતીતિ સુખસઙ્ખાતઝાનઙ્ગતો વેદનાસોમનસ્સિન્દ્રિયાનં સેસિતબ્બભાવે સતિ. એવઞ્હિ નેસં ફસ્સકતા ઇતરસ્સ ફસ્સિતબ્બતાવ સિયા. તેનાહ ‘‘સુખસ્સ ફુસિતબ્બત્તા’’તિ. વેદયિતાધિપતેય્યટ્ઠેહીતિ આરમ્મણાનુભવનસઙ્ખાતેન વેદયિતસભાવેન, તસ્સેવ સાતવિસેસસઙ્ખાતેન સમ્પયુત્તેહિ અનુવત્તનીયભાવેન ચ. ઉપનિજ્ઝાયનભાવોપિ યથાવુત્તવેદયિતાધિપતેય્યટ્ઠવિસિટ્ઠો ઓળારિકસ્સ આરમ્મણસ્સ નિજ્ઝાયનભાવો. અભિન્નસભાવોપિ હિ ધમ્મો પુરિમવિસિટ્ઠપચ્ચયવિસેસસમ્ભવેન વિસેસેન ભિન્નાકારો હુત્વા વિસિટ્ઠફલભાવં આપજ્જતિ. યથેકંયેવ કમ્મં ચક્ખાદિનિબ્બત્તિહેતુભૂતં કમ્મં. તેન વુત્તં ‘‘વેદયિતા…પે… વુત્તત્તા’’તિ. અઙ્ગાનીતિ નાયં તપ્પરભાવેન બહુવચનનિદ્દેસો અનન્તભાવતો, કેવલઞ્ચ અઙ્ગાનં બહુત્તા બહુવચનં, તેન કિં સિદ્ધં? પચ્ચેકમ્પિ યોજના સિદ્ધા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચેકમ્પિ યોજના કાતબ્બા’’તિ. યદિ ‘‘સુખં ઠપેત્વા’’તિ યોજનાયં સેસા તયો ખન્ધા હોન્તિ, સેસા તયો, ચત્તારો ચ ખન્ધા હોન્તીતિ વત્તબ્બં સિયાતિ? ન, ચતૂસુ તિણ્ણં અન્તોગધત્તા. તેનાહ ‘‘સબ્બયોજના…પે… વુત્ત’’ન્તિ.

૨. અસમયવિમોક્ખેનાતિ હેટ્ઠામગ્ગવિમોક્ખેન. સો હિ લોકિયવિમોક્ખો વિય અધિગમવળઞ્જનત્થં પકપ્પેતબ્બસમયવિસેસાભાવતો એવં વુત્તો. અગ્ગમગ્ગવિમોક્ખો પન એકચ્ચાસવવિમુત્તિવચનતો ઇધ નાધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ. એકચ્ચેહિ આસવેહિ વિમુત્તોતિ દિટ્ઠાસવાદીહિ સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુત્તો. અસમય…પે… લાભેનાતિ યથાવુત્તઅસમયવિમોક્ખસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતસ્સ અધિગમેન. તતો એવ સાતિસયેન, એકચ્ચેહિ કામાસવેહિ વિમુત્તો વિક્ખમ્ભનવસેનાતિ અત્થો. સો એવ એકચ્ચસમયવિમોક્ખલાભી યથાવુત્તો સમયવિમુત્તો અસમયવિમોક્ખવિસેસસ્સ વસેન સમયવિમોક્ખપઞ્ઞત્તિયા અધિપ્પેતત્તા. સોતિ અસમયવિમોક્ખૂપનિસ્સયસમયવિમોક્ખલાભી. તેન સાતિસયેન સમયવિમોક્ખેન. તથાવિમુત્તોવ હોતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા તથાવિમુત્તો હોતિ, તસ્મા સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિં લદ્ધું અરહતીતિ પરિઞ્ઞાતત્થં હેતુના પતિટ્ઠાપેતિ. બ્યતિરેકમુખેનપિ તમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘પુથુજ્જનો પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમુદાચારભાવતોતિ સમુદાચારસ્સ સમ્ભવતો. સોતિ ઝાનલાભી પુથુજ્જનો.

યદિ પુનરાવત્તકધમ્મતાય પુથુજ્જનો સમયવિમુત્તોતિ ન વુત્તો, તદભાવતો કસ્મા અરહા તથા ન વુત્તોતિ આહ ‘‘અરહતો પના’’તિઆદિ. તદકારણભાવન્તિ તેસં વિમોક્ખાનં, તસ્સ વા સમયવિમુત્તિભાવસ્સ અકારણભાવં. સબ્બોતિ સુક્ખવિપસ્સકોપિ સમથયાનિકોપિ અટ્ઠવિમોક્ખલાભીપિ. બહિઅબ્ભન્તરભાવા અપેક્ખાસિદ્ધા, વત્તુ અધિપ્પાયવસેન ગહેતબ્બરૂપા ચાતિ આહ ‘‘બાહિરાનન્તિ લોકુત્તરતો બહિભૂતાન’’ન્તિ.

૩. રૂપતો અઞ્ઞં ન રૂપન્તિ તત્થ રૂપપટિભાગં કસિણરૂપાદિ રૂપ-સદ્દેન ગહિતન્તિ તદઞ્ઞં પઠમતતિયારુપ્પવિસયમત્તં અરૂપક્ખન્ધનિબ્બાનવિનિમુત્તં અરૂપ-સદ્દેન ગહિતં દટ્ઠબ્બં. પટિપક્ખભૂતેહિ કિલેસચોરેહિ અમૂસિતબ્બં ઝાનમેવ ચિત્તમઞ્જૂસં. સમાધિન્તિ વા સમાધિસીસેન ઝાનમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૪. અત્તનો અનુરૂપેન પમાદેનાતિ એત્થ અનાગામિનો અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અસક્કચ્ચઅસાતચ્ચકિરિયાદિના. ખીણાસવસ્સ પન તાદિસેન પમાદપતિરૂપકેન, તાદિસાય વા અસક્કચ્ચકિરિયાય. સા ચસ્સ ઉસ્સુક્કાભાવતો વેદિતબ્બા. પટિપ્પસ્સદ્ધસબ્બુસ્સુક્કા હિ તે ઉત્તમપુરિસા. સમયેન સમયન્તિ સમયે સમયે. ભુમ્મત્થે હિ એતં કરણવચનં ઉપયોગવચનઞ્ચ. અનિપ્ફત્તિતોતિ સમાપજ્જિતું અસક્કુણેય્યતો. અસ્સાતિ ‘‘તેસઞ્હી’’તિઆદિના વુત્તસ્સ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાવચનસ્સ. તેનાતિ યથાભતેન સુત્તેન.

૫. યેનાધિપ્પાયેન ‘‘ધમ્મેહી’’તિ વત્તબ્બન્તિ વુત્તં, તં વિવરન્તો ‘‘ઇધા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇધાતિ ‘‘પરિહાનધમ્મો અપરિહાનધમ્મો’’તિ એતસ્મિં પદદ્વયે. તત્થાતિ ‘‘કુપ્પધમ્મો અકુપ્પધમ્મો’’તિ પદદ્વયે. સતિ વચનનાનત્તે અત્થેવ વચનત્થનાનત્તન્તિ આહ ‘‘વચનત્થનાનત્તમત્તેન વા’’તિ. વચનત્થગ્ગહણમુખેન ગહેતબ્બસ્સ પન વિભાવનત્થસ્સ નત્થેત્થ નાનત્તં, યતો તેસં પરિયાયન્તરતાસિદ્ધિ.

૭-૮. સમાપત્તિચેતનાતિ યાય ચેતનાય સમાપત્તિં નિબ્બત્તેતિ સમાપજ્જતિ ચ. તેનાહ ‘‘તદાયૂહના’’તિ. આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના સતીતિ કત્વા આહ ‘‘અનુરક્ખણા…પે… સતી’’તિ. તેનાહ ‘‘એકારક્ખો સતારક્ખેન ચેતસા વિહરતી’’તિ. તથા હિ સા ‘‘કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્નેસતી’’તિ વુત્તા.

૧૧. અગ્ગમગ્ગટ્ઠોપિ ઇતરમગ્ગટ્ઠા વિય અનુપચ્છિન્નભયત્તા ભયૂપરતવોહારં લભતીતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગટ્ઠો ચ…પે… ભયૂપરતો’’તિ.

૧૨. કેચીતિ તિહેતુકપટિસન્ધિકે મન્દબુદ્ધિકે સન્ધાયાહ. તેન વુત્તં ‘‘દુપ્પઞ્ઞાતિ ઇમિના ગય્હન્તી’’તિ. દુબ્બલા પઞ્ઞા યેસં તે દુપ્પઞ્ઞાતિ.

૧૪. અનિયતધમ્મસમન્નાગતસ્સેવ પચ્ચયવિસેસેન નિયતધમ્મપટિલાભોતિ આહ ‘‘યત્થ…પે… હોન્તી’’તિ. તદભાવાતિ નિયતાનિયતવોમિસ્સાય પવત્તિયા અભાવા.

૧૬. પરિયાદિયિતબ્બાનીતિ પરિયાદકેન મગ્ગેન ખેપેતબ્બાનિ. તણ્હાદીનં પલિબુધનાદિકિરિયાય મત્થકપ્પત્તિયા સીસભાવો વેદિતબ્બો, નિબ્બાનસ્સ પન વિસઙ્ખારભાવતો સઙ્ખારસીસતા. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારવિવેકભૂતો નિરોધો’’તિ. કેચિ પન ‘‘સઙ્ખારસીસં નિરોધસમાપત્તી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં પઞ્ઞત્તિમત્તસ્સ સીસભાવાનુપપત્તિતો તદુદ્ધઞ્ચ સઙ્ખારપ્પવત્તિસબ્ભાવતો. સહ વિયાતિ એકજ્ઝં વિય. એતેન સમ-સદ્દસ્સ અત્થમાહ. સહત્થો હેસ સમ-સદ્દો. સંસિદ્ધિદસ્સનેનાતિ સંસિદ્ધિયા નિટ્ઠાનસ્સ ઉપરમસ્સ દસ્સનેન.

ઇધાતિ ઇમિસ્સા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપાળિયા, ઇમિસ્સા વા તદટ્ઠકથાય. કિલેસપવત્તસીસાનન્તિ કિલેસસીસપવત્તસીસાનં. તેસુ હિ ગહિતેસુ ઇતરમ્પિ પરિયાદિયિતબ્બં કિલેસભાવેન પરિયાદિયિતબ્બતાસામઞ્ઞેન ચ ગહિતમેવ હોતીતિ કિલેસવટ્ટપરિયાદાનેન મગ્ગસ્સ ઇતરવટ્ટાનમ્પિ પરિયાદિયનં. વટ્ટુપચ્છેદકેન મગ્ગેનેવ હિ જીવિતિન્દ્રિયમ્પિ અનવસેસતો નિરુજ્ઝતીતિ. કસ્મા પનેત્થ પવત્તસીસં વિસું ગહિતન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘પવત્તસીસમ્પી’’તિઆદિ. ઓધિસો ચ અનોધિસો ચ કિલેસપરિયાદાને સતિ સિજ્ઝમાના પચ્ચવેક્ખણવારા તેન નિપ્ફાદેતબ્બાતિ વુત્તા. તેનેવાહ ‘‘કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારા’’તિ. ઇદાનિ તમત્થં આગમેન સાધેન્તો ‘‘વિમુત્તસ્મિ’’ન્તિઆદિમાહ. ચુતિચિત્તેન હોતીતિ ઇદં યથાવુત્તસ્સ કિલેસપરિયાદાનસમાપનભૂતસ્સ પચ્ચવેક્ખણવારસ્સ ચુતિચિત્તેન પરિચ્છિન્નત્તા વુત્તં, તસ્મા ચુતિચિત્તેન પરિચ્છેદકેન પરિચ્છિન્નં હોતીતિ અત્થો.

૧૭. તિટ્ઠેય્યાતિ ન ઉપગચ્છેય્ય. ઠાનઞ્હિ ગતિનિવત્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નપ્પવત્તેય્યા’’તિ.

૧૮. પયિરુપાસનાય બહૂપકારત્તા પયિરુપાસિતબ્બત્તા.

૨૦. અગ્ગવિજ્જા યસ્સ અનધિગતવિજ્જાદ્વયસ્સ હોતિ, સો ચે પચ્છા વિજ્જાદ્વયં અધિગચ્છતિ, તસ્સ પઠમં અધિગતવિજ્જાદ્વયસ્સ વિય અતેવિજ્જતાભાવા યદિપિ નિપ્પરિયાયતા તેવિજ્જતા, પઠમં અધિગતવિજ્જાદ્વયસ્સ પન સા સવિસેસાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યાય કતકિચ્ચતા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અગ્ગવિજ્જાતિ આસવક્ખયઞાણં, અગ્ગમગ્ગઞાણમેવ વા વેદિતબ્બં. સા ચ તેવિજ્જતાતિ યોજના.

૨૨. તત્થેવાતિ સચ્ચાભિસમ્બોધે એવ.

૨૪. તન્તિ નિરોધસમાપત્તિલાભિનો ઉભતોભાગવિમુત્તતાવચનં. વુત્તલક્ખણૂપપત્તિકોતિ દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ એવં વુત્તલક્ખણેન ઉપપત્તિતો યુત્તિતો સમન્નાગતો. એસેવ નયોતિ યથા ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો નિરોધતો ચ વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તાનં વસેન પઞ્ચ ઉભતોભાગવિમુત્તા વુત્તા, તથા સેક્ખભાવં પત્તાનં વસેન પઞ્ચ કાયસક્ખિનો હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં.

દસ્સનકારણાતિ ઇમિના ‘‘દિસ્વા’’તિ એત્થ ત્વા-સદ્દો હેતુઅત્થોતિ દસ્સેતિ યથા ‘‘સીહં દિસ્વા ભયં હોતી’’તિઆદીસુ. દસ્સને સતિ પરિક્ખયો, નાસતીતિ આહ ‘‘દસ્સનાયત્તપરિક્ખયત્તા’’તિ. પુરિમકિરિયાતિ આસવાનં ખયકિરિયાય પુરિમકિરિયા. સમાનકાલત્તેપિ હિ કારણકિરિયા ફલકિરિયાય પુરિમસિદ્ધા વિય વોહરીયતિ. તતો નામકાયતો મુચ્ચનતો. યતો હિ યેન મુચ્ચિતબ્બં, તં નિસ્સિતો હોતીતિ વુત્તં ‘‘નામનિસ્સિતકો’’તિ. તસ્સાતિ કાયદ્વયવિમુત્તિયા ઉભતોભાગવિમુત્તભાવસ્સ. અરૂપલોકે હિ ઠિતારહન્તવસેનાયમત્થો વુત્તો. તેનાહ ‘‘સુત્તે હી’’તિઆદિ.

દ્વીહિ ભાગેહીતિ વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદભાગેહિ. દ્વે વારેતિ કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનસમુચ્છિન્દનવસેન દ્વિક્ખત્તું. કિલેસેહિ વિમુત્તોતિ ઇદં પઠમતતિયવાદાનં વસેન વુત્તં, ઇતરં દુતિયવાદસ્સ. અરૂપજ્ઝાનં યદિપિ રૂપસઞ્ઞાદીહિ વિમુત્તં તંસમતિક્કમાદિના પત્તબ્બત્તા, પવત્તિનિવારકેહિ પન કામચ્છન્દાદીહિયેવસ્સ વિમુત્તિ સાતિસયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘નીવરણસઙ્ખાતનામકાયતો વિમુત્ત’’ન્તિ આહ. યઞ્ચાપિ અરૂપજ્ઝાનં રૂપલોકે વિવેકટ્ઠતાવસેનપિ રૂપકાયતો વિમુત્તં, તં પન રૂપપટિબન્ધછન્દરાગવિક્ખમ્ભનેનેવ હોતીતિ વિક્ખમ્ભનમેવ પધાનન્તિ વુત્તં ‘‘રૂપતણ્હાવિક્ખમ્ભનેન રૂપકાયતો ચ વિમુત્તત્તા’’તિ. એકદેસેન ઉભતોભાગવિમુત્તં નામ હોતિ સમુચ્છેદવિમુત્તિયા અભાવા.

૨૫. ‘‘સત્તિસયો’’તિ વિય સમુદાયે પવત્તો વોહારો અવયવેપિ દિસ્સતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અટ્ઠવિમોક્ખેકદેસેન…પે… વુચ્ચતી’’તિ.

૨૬. ફુટ્ઠાનન્તિ ફસ્સિતાનં, અધિગતાનન્તિ અત્થો. અન્તોતિ અન્તસદિસો ફસ્સનાય પરકાલો. તદનન્તરો હિ તપ્પરિયોસાનો વિય હોતીતિ. કાલવિસયો ચાયં અન્ત-સદ્દો, ન પન કાલત્થો. તેનાહ ‘‘અધિપ્પાયો’’તિ. નામકાયેકદેસતોતિ નીવરણસઙ્ખાતનામકાયેકદેસતો. આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ વિબન્ધવિક્ખમ્ભનેન આલોચને પકાસને સમત્થસ્સ ઞાણચક્ખુનો અધિટ્ઠાનસમુપ્પાદનતો. ન તુ વિમુત્તોતિ વિમુત્તોતિ ન વુચ્ચતેવ.

૨૮. ઇમં પન નયન્તિ ‘‘અપિચ તેસ’’ન્તિઆદિના આગતવિધિં. યેન વિસેસેનાતિ યેન કારણવિસેસેન. સોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તસદ્ધાવિમુત્તાનં યથાવુત્તો પઞ્ઞાય વિસેસો. પટિક્ખેપો કતો કારણસ્સ અવિભાવિતત્તા. ઉભતોભાગવિમુત્તો વિય, પઞ્ઞાવિમુત્તો વિય વા સબ્બથા અવિમુત્તસ્સ સાવસેસવિમુત્તિયમ્પિ દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ વિય પઞ્ઞાય સાતિસયાય અભાવતો સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવો દટ્ઠબ્બો. સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ ઇદં આગમનવસેન સદ્ધાય અધિકભાવં સન્ધાય વુત્તં, મગ્ગાધિગમતો પનસ્સ પચ્ચક્ખમેવ ઞાણદસ્સનં.

૩૧. ‘‘સોતોતિ અરિયમગ્ગસ્સ નામ’’ન્તિ નિપ્પરિયાયેન તંસમઙ્ગી સોતાપન્નોતિ અધિપ્પાયેન ચોદકો ‘‘અપિ-સદ્દો કસ્મા વુત્તો’’તિ ચોદનં ઉટ્ઠાપેત્વા ‘‘નનૂ’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ. ઇતરો ‘‘નાપન્ન’’ન્તિઆદિના પરિહરતિ. સમન્નાગતો એવ નામ લોકુત્તરધમ્માનં અકુપ્પસભાવત્તા. ઇતરેહીતિ દુતિયમગ્ગટ્ઠાદીહિ. સો એવાતિ પઠમફલટ્ઠો એવ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સત્તક્ખત્તુપરમનિદ્દેસે. સોતં વા અરિયમગ્ગં આદિતો પન્નો અધિગતોતિ સોતાપન્નોતિ વુચ્ચમાને દુતિયમગ્ગટ્ઠાદીનં નત્થેવ સોતાપન્નભાવાપત્તિ. સુત્તે પન સોતં અરિયમગ્ગં આદિતો મરિયાદં અમુઞ્ચિત્વાવ પન્નો પટિપજ્જતીતિ કત્વા મગ્ગસમઙ્ગી ‘‘સોતાપન્નો’’તિ વુત્તો. પરિયાયેન ઇતરોપિ તસ્સ અપરિહાનધમ્મત્તા સોતાપન્નોતિ વેદિતબ્બં. પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણાય સમુદયસચ્ચં વિય દુક્ખસચ્ચમ્પિ પચ્ચવેક્ખિતં હોતિ સચ્ચદ્વયપરિયાપન્નત્તા કિલેસાનન્તિ આહ ‘‘ચતુસચ્ચપચ્ચવેક્ખણાદીન’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન ફલપચ્ચવેક્ખણઉપરિમગ્ગફલધમ્મે ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૨. મહાકુલમેવાતિ ઉળારકુલમેવ વુચ્ચતિ ‘‘કુલીનો કુલપુત્તો’’તિઆદીસુ વિય.

૩૩. સજ્ઝાનકો અપરિહીનજ્ઝાનો કાલકતો બ્રહ્મલોકૂપગો હુત્વા વટ્ટજ્ઝાસયો ચે, ઉપરૂપરિ નિબ્બત્તિત્વા નિબ્બાયતીતિ આહ ‘‘અનાગામિસભાગો’’તિ. યતો સો ઝાનાનાગામીતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘અનાવત્તિધમ્મો’’તિ.

૩૬. પરયોગે ત્વા-સદ્દો તદન્તો હુત્વા ‘‘પરસદ્દયોગે’’તિ વુત્તો, અપ્પત્વાતિ વુત્તં હોતીતિ ‘‘અપ્પત્તં હુત્વા’’તિ ઇમિના વુચ્ચતિ.

૩૭. તેનાતિ ‘‘ઉપહચ્ચા’’તિ પદેન. નનુ ચ વેમજ્ઝાતિક્કમો ‘‘અતિક્કમિત્વા વેમજ્ઝ’’ન્તિ ઇમિના પકાસિતો હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૪૦. તણ્હાવટ્ટસોતા તણ્હાવટ્ટબન્ધા. તસ્સાતિ સોતસ્સ. સમ્બન્ધે ચેતં સામિવચનં. ઉદ્ધંસોતસ્સ ઉપરિભવૂપગતા એકંસિકાતિ આહ ‘‘યત્થ વા તત્થ વા ગન્ત્વા’’તિ. તસ્સાતિ ઉદ્ધંસોતસ્સ. તત્થાતિ અવિહેસુ. લહુસાલહુસગતિકાતિ લહુકાલહુકાયુગતિકા, લહુકાલહુકઞાણગતિકા વા. ઉપ્પજ્જિત્વાવ નિબ્બાયનકાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘આકાસં લઙ્ઘિત્વા નિબ્બાયતી’’તિઆદિના વુત્તા તિસ્સો ઉપમા સઙ્ગણ્હાતિ. અન્તરાઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીહિ અધિમત્તતા, ઉદ્ધંસોતતો અનધિમત્તતા ચ અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીનં ન વેદિતબ્બાતિ યોજના. તે એવાતિ અન્તરાઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિઉદ્ધંસોતા એવ. યદિ એવં અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીનં ઉપમાવચનેન તતો મહન્તતરેહિ કસ્મા વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તતો મહન્ત…પે… દસ્સનત્થ’’ન્તિ.

તેનાતિ ‘‘નો ચસ્સ, નો ચ મે સિયા’’તિ વચનેન. તેનાતિ વા યથાવુત્તેન તસ્સ અત્થવચનેન. ઇમસ્સ દુક્ખસ્સાતિ ઇમસ્સ સમ્પતિ વત્તમાનસ્સ વિઞ્ઞાણાદિદુક્ખસ્સ. ઉદયદસ્સનં ઞાણં. ચતૂહિપીતિ ‘‘નો ચસ્સા’’તિ ચતૂહિ પદેહિ. યં અત્થીતિ યં પરમત્થતો વિજ્જતિ. તેનાહ ‘‘ભૂતન્તિ સસભાવ’’ન્તિ, ભૂતન્તિ ખન્ધપઞ્ચકન્તિ અત્થો. યથાહ ‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સથા’’તિ. વિવટ્ટમાનસો વિવિચ્ચમાનહદયો તણ્હાદિસોતતો નિવત્તજ્ઝાસયો. ઉપેક્ખકો હોતીતિ ચત્તભરિયો વિય પુરિસો ભયં નન્દિઞ્ચ પહાય ઉદાસિનો હોતિ.

અવિસિટ્ઠેતિ હીને. વિસિટ્ઠેતિ ઉત્તમે. ‘‘ભવે’’તિ વત્વા ‘‘સમ્ભવે’’તિ વુચ્ચમાનં અવુત્તવાચકં હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચુપ્પન્નો’’તિઆદિમાહ. ભૂતમેવ વુચ્ચતીતિ યં ભૂતન્તિ વુચ્ચતિ, તદેવ ભવોતિ ચ વુચ્ચતિ, ભવતિ અહોસીતિ વા. સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવો. તદાહારો તસ્સ ભવસ્સ પચ્ચયો. અનુક્કમેન મગ્ગપઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાનુક્કમેન લદ્ધાય અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય. તેનાતિ સેક્ખેન.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.