પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપકરણ-અનુટીકા

૧. માતિકાવણ્ણના

૧. ‘‘ધાતુકથં દેસયિત્વા અનન્તરં તસ્સ આહ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ’’ન્તિ વુત્તે તત્થ કારણં સમુદાગમતો પટ્ઠાય વિભાવેન્તો ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે’’તિઆદિમાહ. તત્થ યદિપિ ધમ્મસઙ્ગહે ફસ્સાદીનં પથવીઆદીનઞ્ચ ધમ્માનં નાનાનયવિચિત્તો અનુપદવિભાગોપિ કતો, ન સઙ્ગહો એવ, સો પન તેસં કુસલત્તિકાદિહેતુદુકાદિતિકદુકેહિ સઙ્ગહસન્દસ્સનત્થોતિ વુત્તં ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે તિકદુકાદિવસેન સઙ્ગહિતાનં ધમ્માન’’ન્તિ. તેનેવ હિ તં પકરણં ‘‘ધમ્મસઙ્ગહો’’તિ સમઞ્ઞં લભિ. કામઞ્ચ ધમ્મસઙ્ગહેપિ ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૫૮) ખન્ધાદિવિભાગો દસ્સિતો, સો પન ન તથા સાતિસયો, યથા વિભઙ્ગપકરણેતિ સાતિસયં તં ગહેત્વા આહ ‘‘વિભઙ્ગે ખન્ધાદિવિભાગં દસ્સેત્વા’’તિ, યતો તં ‘‘વિભઙ્ગો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. ધાતુકથાયાતિ આધારે ભુમ્મં, તથા ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે વિભઙ્ગે’’તિ એત્થાપિ. આધારો હિ સઙ્ગહણવિભજનપ્પભેદવચનસઙ્ખાતાનં અવયવકિરિયાનં તંસમુદાયભૂતાનિ પકરણાનિ યથા ‘‘રુક્ખે સાખા’’તિ. કરણવચનં વા એતં, ધાતુકથાય કરણભૂતાયાતિ અત્થો.

એત્થ ચ અભિઞ્ઞેય્યધમ્મે દેસેન્તો દેસનાકુસલો ભગવા તિકદુકવસેન તાવ નેસં સઙ્ગહં દસ્સેન્તો ધમ્મસઙ્ગણિં દેસેત્વા સઙ્ગહપુબ્બકત્તા વિભાગસ્સ તદનન્તરં ખન્ધાદિવસેન વિભાગં દસ્સેન્તો વિભઙ્ગં દેસેસિ. પુન યથાવુત્તવિભાગસઙ્ગહયુત્તે ધમ્મે સઙ્ગહાસઙ્ગહાદિનયપ્પભેદતો દસ્સેન્તો ધાતુકથં દેસેસિ તસ્સા અબ્ભન્તરબાહિરમાતિકાસરીરકત્તા. ન હિ સક્કા ખન્ધાદિકે કુસલાદિકે ચ વિના સઙ્ગહાસઙ્ગહાદિનયં નેતુન્તિ. તેનાહ ‘‘તથાસઙ્ગહિતવિભત્તાન’’ન્તિ. એવં સઙ્ગહતો વિભાગતો પભેદતો ચ ધમ્માનં દેસના યસ્સા પઞ્ઞત્તિયા વસેન હોતિ, યો ચાયં યથાવુત્તધમ્મુપાદાનો પુગ્ગલવોહારો, તસ્સ ચ સમયવિમુત્તાદિવસેન વિભાગો, તં સબ્બં વિભાવેતું પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ દેસિતાતિ ઇદમેતેસં ચતુન્નં પકરણાનં દેસનાનુક્કમકારણં દટ્ઠબ્બં.

તેસન્તિ ધમ્માનં. સભાવતોતિ ‘‘ફસ્સો વેદના’’તિઆદિસભાવતો. ઉપાદાયાતિ ‘‘પુગ્ગલો સત્તો પોસો’’તિઆદિના ખન્ધે ઉપાદાય. પઞ્ઞાપનં યાય તજ્જાઉપાદાદિભેદાય પઞ્ઞત્તિયા હોતિ, તં પઞ્ઞત્તિં. પભેદતોતિ ખન્ધાદિસમયવિમુત્તાદિવિભાગતો. યાય પઞ્ઞત્તિયા સભાવતો ઉપાદાય ચ પઞ્ઞાપનન્તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘તત્થ યે ધમ્મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અસભાવપઞ્ઞત્તિયાપિ મૂલભૂતં ઉપાદાનં સભાવધમ્મો એવ, કેવલં પન તેસં પવત્તિઆકારભેદસન્નિસ્સયતો વિસેસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે ધમ્મે…પે… હોતી’’તિ આહ. તત્થ પુબ્બાપરિયભાવેન પવત્તમાનેતિ ઇમિના પબન્ધસન્નિસ્સયતં દસ્સેન્તો સન્તાનપઞ્ઞત્તિં વદતિ, અસભાવસમૂહવસેનાતિ ઇમિના સેસપઞ્ઞત્તિં. તિસ્સો હિ પઞ્ઞત્તિયો સન્તાનપઞ્ઞત્તિ સમૂહપઞ્ઞત્તિ અવત્થાવિસેસપઞ્ઞત્તીતિ. તત્થ પબન્ધો સન્તાનો. સમુદાયો સમૂહો. ઉપ્પાદાદિકો દહરભાવાદિકો ચ અવત્થાવિસેસો. તેસુ અસભાવગ્ગહણેન વિના પબન્ધસમૂહાનં અસભાવત્તે સિદ્ધે અસભાવસમૂહવસેનાતિ અસભાવગ્ગહણં પબન્ધસમૂહવિનિમુત્તપઞ્ઞત્તિસન્દસ્સનત્થન્તિ તેન અવત્થાવિસેસપઞ્ઞત્તિયા પરિગ્ગહો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

તેસન્તિ પુબ્બે યં-સદ્દેન પરામટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયબદ્ધધમ્માનં. તેનેવાહ ‘‘અઞ્ઞેસઞ્ચ બાહિરરૂપનિબ્બાનાન’’ન્તિ. સસભાવસમૂહસસભાવપ્પભેદવસેનાતિ રૂપક્ખન્ધાદિસસભાવસમૂહવસેન ચક્ખાયતનાદિસસભાવવિસેસવસેન ચ. ‘‘સસભાવસમૂહસભાવભેદવસેના’’તિ ચ પાઠો. તત્થ સમૂહસભાવોતિ સભાવસન્તાનં અવત્થાવિસેસવિધુરં સમૂહવસેન લક્ખણમેવાહ. તથા હિ ખન્ધપઞ્ઞત્તિયાપિ સભાવપઞ્ઞત્તિતા વુત્તા. તાયાતિ આયતનપઞ્ઞત્તિઆદિપ્પભેદાય સભાવપઞ્ઞત્તિયા. વિભત્તા સભાવપઞ્ઞત્તીતિ ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨) વિભત્તા ફસ્સાદિસભાવપઞ્ઞત્તિ. સબ્બાપીતિ પિ-સદ્દેન સભાવધમ્મેસુ સામઞ્ઞવસેન પવત્તં કુસલાદિપઞ્ઞત્તિં સઙ્ગણ્હાતિ. રૂપાદિધમ્માનં સમૂહો સન્તાનેન પવત્તમાનો અવત્થાવિસેસસહિતો એકત્તગ્ગહણનિબન્ધનો સત્તોતિ વોહરીયતીતિ સો સભાવધમ્મો નામ પન ન હોતીતિ આહ ‘‘પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ પન અસભાવપઞ્ઞત્તી’’તિ. તાયાતિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા. યસ્મા પન ધમ્માનં પબન્ધો સમૂહો ચ ધમ્મસન્નિસ્સિતોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, તસ્મા ‘‘પરિઞ્ઞેય્યાદિસભાવધમ્મે ઉપાદાય પવત્તિતો’’તિ વુત્તં.

વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ પન ‘‘સભાવપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તા, અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ‘‘અસભાવપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તા. સબ્બા પઞ્ઞત્તિયોતિ ઉપાદાયપઞ્ઞત્તિકિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદયો સબ્બા પઞ્ઞત્તિયો. યદિ સબ્બા પઞ્ઞત્તિયો ઇધ દસ્સિતા હોન્તિ, કથં ‘‘પુગ્ગલપઞ્ઞત્તી’’તિ નામં જાતન્તિ આહ ‘‘ખન્ધાદિપઞ્ઞત્તીસૂ’’તિઆદિ. અઞ્ઞત્થાતિ ધમ્મસઙ્ગહાદીસુ. યે ધમ્મેતિ યે ખન્ધાદિધમ્મે. પઞ્ઞત્તિયા વત્થુભાવેનાતિ પઞ્ઞાપનસ્સ અધિટ્ઠાનભાવેન. અધિટ્ઠાનઞ્હિ પઞ્ઞાપેતબ્બધમ્મા પઞ્ઞાપનસ્સ. એવઞ્ચ કત્વા ખન્ધાદીહિ સદ્ધિં પુગ્ગલો ગહિતો. યે ધમ્મેતિ વા યે પઞ્ઞત્તિધમ્મે. પઞ્ઞાપેતુકામોતિ નિક્ખિપિતુકામો વત્થુભેદતો અસઙ્કરતો ઠપેતુકામો. પઞ્ઞત્તિપરિચ્છેદન્તિ ચ વત્થુભેદભિન્નં પઞ્ઞત્તિભૂતં પરિચ્છેદં. એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

સામઞ્ઞપ્પભેદપઞ્ઞાપનાતિ સામઞ્ઞભૂતાનં વિસેસભૂતાનઞ્ચ અત્થાનં પઞ્ઞાપના. તેસન્તિ અત્થ-સદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો. તત્થાતિ પઞ્ઞાપનાય અત્થદસ્સનભૂતેસુ દસ્સનાદીસુ. ઇદમેવંનામકન્તિ ઇદં રુપ્પનાદિઅત્થજાતં ઇત્થન્નામકં રૂપક્ખન્ધવેદનાક્ખન્ધાદિસમઞ્ઞં. તંતંકોટ્ઠાસિકકરણન્તિ રૂપવેદનાદિતંતંઅત્થવિભાગપરિયાપન્નતાપાદનં. તથા સઞ્ઞુપ્પાદાનમેવાતિ આહ ‘‘બોધનમેવ નિક્ખિપના’’તિ. બોધનઞ્હિ બોધનેય્યસન્તાને બોધેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ ઠપનન્તિ કત્વા ‘‘નિક્ખિપના’’તિ વુત્તં. ‘‘પઞ્ઞાપના’’તિઆદિના ભાવસાધનેન વત્વા સાધનન્તરામસનેન અત્થન્તરપરિકપ્પાસઙ્કા સિયાતિ તં નિવારેતું ‘‘યો પનાયં…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ તંતંપઞ્ઞાપેતબ્બધમ્માનં. દસ્સનભૂતાય નામપઞ્ઞત્તિયા દિટ્ઠતાય, ઠપનભૂતાય ઠપિતતાય. તંનિમિત્તતન્તિ તસ્સ દસ્સનસ્સ ઠપનસ્સ ચ નિમિત્તકારણતં. નિમિત્તઞ્હિ કત્તુભાવેન વોહરીયતિ યથા ‘‘ભિક્ખા વાસેતી’’તિ, ‘‘અરિયભાવકરાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાની’’તિ ચ.

પાળિયં અનાગતતન્તિ વિજ્જમાનતાદિવિસેસવચનેન સહ પાઠાનારુળ્હતં. વિજ્જમાનસ્સ સતોતિ વિજ્જમાનસ્સ સમાનસ્સાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘વિજ્જમાનભૂતસ્સાતિ અત્થો’’તિ આહ. તથાતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનસ્સ અનુપલબ્ભમાનસ્સ. તં પન અનુપલબ્ભમાનતં તથા-સદ્દેન બ્યતિરેકવસેન દીપિતં પાકટતરં કાતું ‘‘યથા કુસલાદીની’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિનિવત્તસભાવાનીતિ વિભત્તસભાવાનિ. ઉપલદ્ધીતિ ગહણં. તેનાકારેનાતિ તેન રૂપવેદનાદિઆકારેન અવિજ્જમાનસ્સ. અઞ્ઞેનાકારેનાતિ તતો રૂપવેદનાદિતો અઞ્ઞેન તબ્બિનિમુત્તેન પઞ્ઞાપેતબ્બપઞ્ઞાપનાકારેન વિજ્જમાનસ્સ. પઞ્ઞત્તિદુકે વુત્તમેવ ‘‘અયઞ્ચ વાદો સેવત્થિકથાય પટિસિદ્ધો’’તિઆદિના. લોકનિરુત્તિમત્તસિદ્ધસ્સાતિ એત્થ મત્તગ્ગહણં તસ્સ પઞ્ઞત્તિવત્થુસ્સ ન કેવલં વિજ્જમાનસભાવતાનિવત્તનત્થમેવ, અથ ખો વિપરીતગ્ગાહનિવત્તનત્થમ્પીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનભિનિવેસેન ચિત્તેના’’તિ આહ. ચતુસચ્ચપઞ્ચક્ખન્ધાદિવિનિમુત્તં સચ્ચન્તરખન્ધન્તરાદિકં પઞ્ચમસચ્ચાદિકં. સચે તં કોચિ અત્થીતિ પટિજાનેય્ય, અયાથાવગહિતસ્સ તં વાચાવત્થુમત્તમેવસ્સાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સાભિનિવેસેન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. ઉદ્દેસે નિદ્દેસે ચ સત્તવન્તં પધાનભાવેન આગમનં સન્ધાયાહ ‘‘સરૂપતો તિસ્સન્નં આગતત’’ન્તિ. ગુણભાવેન પન ઉદ્ધંસોતપઞ્ઞાવિમુત્તપાસાણલેખાદિગ્ગહણેસુ ઇતરાપિ તિસ્સો પઞ્ઞત્તિયો ઇમસ્મિં પકરણે આગતા એવ.

યથાવુત્તસ્સ…પે… અવિરોધેનાતિ ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ એવં વુત્તપ્પકારસ્સ અવિલોમનેન. આચરિયવાદાતિ ચેત્થ અત્તનોમતિયો વેદિતબ્બા, અઞ્ઞત્થ પન અટ્ઠકથા ચ. યથા ચ અવિરોધો હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞાપેતબ્બમત્તત્થેન પઞ્ઞત્તીતિ એતેન ‘‘અવિજ્જમાના પઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમં સમાસવિકપ્પમાહ. અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિ એત્થ હિ દ્વે સમાસા અવિજ્જમાનસ્સ, અવિજ્જમાના વા પઞ્ઞત્તીતિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. તેસુ પુરિમેન નામપઞ્ઞત્તિ વુત્તા, દુતિયેન ઉપાદાપઞ્ઞત્તિઆદિભેદા ઇતરાપિ. સસભાવં વેદનાદિકં. તજ્જપરમત્થનામલાભતોતિ તજ્જસ્સ તદનુરૂપસ્સ પરમત્થસ્સ અન્વત્થસ્સ નામસ્સ લભનતો, અનુભવનાદિસભાવાનં ધમ્માનં પરમત્થિકસ્સ વેદનાદિનામસ્સ લભનત્તાતિ અત્થો. એતેન વિસેસનિવત્તિઅત્થો મત્ત-સદ્દો, તેન ચાયં વિસેસો નિવત્તિતોતિ દસ્સેતિ. પરતો લભિતબ્બન્તિ પરં ઉપાદાય લદ્ધબ્બં યથા રૂપાદિકે ઉપાદાય સત્તોતિ નિસ્સભાવસમૂહસન્તાનાદિ પઞ્ઞત્તિવત્થુ. એકત્તેનાતિ અનઞ્ઞત્તેન. અનુપલબ્ભસભાવતા ઞાણેન અગ્ગહેતબ્બસભાવતા, યતો તે નવત્તબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

સસૂકસાલિરાસિઆદિઆકારેન સંકુચિતગ્ગો વાસવવાસુદેવાદીનં વિય મોલિવિસેસો કિરીટં, સો પન મકુટવિસેસોપિ હોતિયેવાતિ આહ ‘‘કિરીટં મકુટ’’ન્તિ. સબ્બસમોરોધોતિ સબ્બાસં વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિઆદીનં છન્નં પઞ્ઞત્તીનં અન્તોકરણં. સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનત્તાતિ ઇદં લક્ખણવચનં. ન હિ સબ્બાપિ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાવસેન પવત્તા, નાપિ સબ્બા સઙ્ખાતબ્બપ્પધાના. દુતિયં તતિયન્તિઆદિકં પન ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિયા, દ્વે તીણીતિઆદિકં ઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિયા એકદેસં ઉપલક્ખણવસેન દસ્સેન્તો તસ્સ ચ સઙ્ખ્યેય્યપ્પધાનતાયાહ ‘‘સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનત્તા’’તિ. પૂરણત્થો હિ સદ્દો તદત્થદીપનમુખેન પૂરેતબ્બમત્થં દીપેતિ. સો ચ સઙ્ખાવિસયો પધાનોવાતિ દુતિયાદીનં પઞ્ઞત્તીનં સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનતા વુત્તા. યાવ હિ દસસઙ્ખા સઙ્ખ્યેય્યપ્પધાનાતિ. તથા દ્વે તીણીતિઆદીનમ્પિ પઞ્ઞત્તીનં. સઙ્ખાતબ્બો પન અત્થો કોચિ વિજ્જમાનો, કોચિ અવિજ્જમાનો, કોચિ સહ વિસુઞ્ચ તદુભયં મિસ્સોતિ છપિ પઞ્ઞત્તિયો ભજતીતિ.

ઇતરાતિ ઉપાદાસમોધાનતજ્જાસન્તતિપઞ્ઞત્તિયો વુત્તાવસેસા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિયો ચ. સત્તરથાદિભેદા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ, દીઘરસ્સાદિભેદા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ ચ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. હત્થગતાદિવિસિટ્ઠા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ, સમોધાનપઞ્ઞત્તિ ચ અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. તથેવ ‘‘સુવણ્ણવણ્ણો બ્રહ્મસ્સરો’’તિઆદિકા વિજ્જમાનગબ્ભા વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિં ભજન્તીતિ આહ ‘‘યથાયોગં તં તં પઞ્ઞત્તિ’’ન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘દુતિયં તતિયં…પે… ભજન્તી’’તિ. યઞ્હીતિઆદિ યથાવુત્તઉપનિધાઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તીનં અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવસમત્થનં. તત્થ તઞ્ચ સઙ્ખાનન્તિ યં ‘‘પઠમં એક’’ન્તિઆદિકં સઙ્ખાનં, તઞ્ચ સઙ્ખામુખેન ગહેતબ્બરૂપં. ચ-સદ્દેન સઙ્ખ્યેય્યં સઙ્ગણ્હાતિ. તમ્પિ હિ પઞ્ઞાપેતબ્બં પઞ્ઞત્તીતિ. તસ્સા પન પરમત્થતો અભાવો વુત્તોયેવ. કિઞ્ચિ નત્થીતિ પરમત્થતો કિઞ્ચિ નત્થિ. તથાતિ ઇમિના અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનભાવન્તિ એતં આકડ્ઢતિ. તેનાહ ‘‘ન હિ…પે… વિજ્જમાનો’’તિ.

ઓકાસેતિ અવીચિપરનિમ્મિતવસવત્તીપરિચ્છિન્ને પદેસે. સો હિ કામાધિટ્ઠાનતો ‘‘કામો’’તિ વુચ્ચતિ. કમ્મનિબ્બત્તક્ખન્ધેસૂતિ ઇમિના ઉત્તરપદલોપેન કામભવં ‘‘કામો’’તિ વદતિ. ભણનં સદ્દો ચેતના વા, તંસમઙ્ગિતાય તબ્બિસિટ્ઠે પુગ્ગલે ભાણકોતિ પઞ્ઞત્તીતિ આહ ‘‘વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિપક્ખં ભજતી’’તિ. યેભુય્યેન રૂપાયતનગ્ગહણમુખેન રૂપસઙ્ખાતેન સણ્ઠાનં ગય્હતીતિ તસ્સ તેન અભેદોપચારં કત્વા વુત્તં ‘‘રૂપાયતનસઙ્ખાતેન સણ્ઠાનેના’’તિ. યં અભેદોપચારં ભિન્દિતું અજાનન્તા નિકાયન્તરિયા રૂપાયતનં સણ્ઠાનસભાવં પટિજાનન્તિ. ‘‘કિસો પુગ્ગલો, થૂલો પુગ્ગલો, કિસો દણ્ડો, થૂલો દણ્ડો’’તિઆદિના પુગ્ગલાદીનં પઞ્ઞાપના તથાતથાસન્નિવિટ્ઠે રૂપસઙ્ખાતે કિસાદિસણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ, ન રૂપાયતનમત્તેતિ આહ ‘‘સણ્ઠાનન્તિ વા રૂપાયતને અગ્ગહિતે’’તિ. પચ્ચત્તધમ્મનામવસેનાતિ ‘‘પથવી ફસ્સો’’તિઆદિના ધમ્માનં તંતંનામવસેન. કિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદિવિભાગેન પવત્તો અયમ્પિ આચરિયવાદો ‘‘કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ એકચ્ચા ભૂમિપઞ્ઞત્તિ પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિ અસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિ ચ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, લિઙ્ગપઞ્ઞત્તિ એકચ્ચા પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિ ચ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, એકચ્ચા કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, એકચ્ચા ભૂમિસણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેન વા અવિજ્જમાનેન વા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ દસ્સિતત્તા ‘‘ધમ્મકથા ઇત્થિલિઙ્ગ’’ન્તિઆદીનં વિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો, અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો ચ દસ્સિતનયોતિ આહ ‘‘સબ્બસઙ્ગાહકોતિ દટ્ઠબ્બો’’તિ. ઉપાદાપઞ્ઞત્તિઆદિભાવો ચેત્થ કિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદીનં કિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદિભાવો ચ તાસં યથારહં વિભાવેતબ્બો.

૨. સઙ્ખેપપ્પભેદવસેનાતિ ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ સબ્બેપિ ખન્ધે ખન્ધભાવસામઞ્ઞેન સંખિપનવસેન, ‘‘યાવતા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના ખન્ધાનં તતો સામઞ્ઞતો પકારેહિ ભિન્દનવસેન ચ. અયં અત્થોતિ અયં પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતો અત્થો. સામઞ્ઞતો વા હિ ધમ્માનં પઞ્ઞાપનં હોતિ વિસેસતો વા. વિસેસો ચેત્થ અત્તનો સામઞ્ઞાપેક્ખાય વેદિતબ્બો, વિસેસાપેક્ખાય પન સોપિ સામઞ્ઞં સમ્પજ્જતીતિ ‘‘કિત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ પુચ્છાય સઙ્ખેપતો વિસ્સજ્જનવસેન ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ વુત્તન્તિ તત્થાપિ ‘‘ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બન્તિ આહ ‘‘યાવતા…પે… પઞ્ઞત્તી’’તિ. ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા, એત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ. યાવતા રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, એત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ એવમેત્થ પાળિયોજના કાતબ્બા. એવઞ્હિ સઙ્ખેપતો પભેદતો ચ ખન્ધપઞ્ઞત્તિ વિસ્સજ્જિતા હોતિ. તથા હિ ઇમસ્સેવ અત્થસ્સ અટ્ઠકથાયં વુત્તભાવં દસ્સેન્તો ‘‘યત્તકેન…પે… આદિકેના’’તિ આહ. તત્થાતિ તસ્મિં વિસ્સજ્જનસ્સ અત્થવચને, તસ્મિં વા વિસ્સજ્જનપાઠે તદત્થવચને ચ. પભેદનિદસ્સનમત્તન્તિ પભેદસ્સ ઉદાહરણમત્તં. અવુત્તોપિ સબ્બો ભૂતુપાદિકો, સુખાદિકો ચ પભેદો. તં પન ભૂમિમુખેન દસ્સેતું ‘‘રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એવં અટ્ઠકથાયં આગતનયેન પાળિયા અત્થયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તં પકારન્તરેન દસ્સેતું ‘‘અયં વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અયં વાતિ વુચ્ચમાનં સન્ધાયાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં ખન્ધપઞ્ઞત્તિવિસ્સજ્જને. ઇદન્તિ ઇદં પદં. યત્તકો…પે… ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા પભેદોતિ ઇમિના સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચ ખન્ધાનં પભેદં પતિ પઞ્ઞત્તિવિભાગોતિ દસ્સિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘વત્થુભેદેન…પે… દસ્સેતી’’તિ. પકરણન્તરેતિ વિભઙ્ગપકરણે. તત્થ હિ સાતિસયં ખન્ધાનં વિભાગપઞ્ઞત્તિ વુત્તા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ…પે… કથિતા’’તિ. એત્થ ચ પઠમનયે સમુખેન, દુતિયે વત્થુમુખેન પઞ્ઞત્તિયા વિભાગા દસ્સિતાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

એસ નયોતિ ઇમિના ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા વુત્તમત્થં આયતનપઞ્ઞત્તિયાદીસુ અતિદિસતિ. તત્થ ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ, ‘‘ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇદં પઞ્ઞત્તિનિદ્દેસપાળિયા આદિપરિયોસાનગ્ગહણમુખેન દસ્સનં. ‘‘યાવતા દ્વાદસાયતનાની’’તિ, ‘‘આયતનાનં આયતનપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમસ્સ અત્થો ‘‘યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો દ્વાદસાયતનાની’’તિ એતેન દસ્સિતો, ‘‘યાવતા ચક્ખાયતન’’ન્તિઆદિકસ્સ પન ‘‘પભેદતો ચક્ખાયતન’’ન્તિઆદિકેનાતિ. તત્થ ‘‘ચક્ખાયતનં…પે… ધમ્માયતન’’ન્તિ પભેદનિદસ્સનમત્તમેતં. એતેન અવુત્તોપિ સબ્બો સઙ્ગહિતો હોતીતિ ‘‘તત્રાપિ દસાયતના કામાવચરા’’તિઆદિ વુત્તં. અયં વા એત્થ પાળિયા અત્થયોજના – ‘‘યાવતા’’તિ ઇદં સબ્બેહિ પદેહિ યોજેત્વા ‘‘યત્તકાનિ દ્વાદસાયતનાનિ…પે… યત્તકો દ્વાદસન્નં આયતનાનં, તપ્પભેદાનઞ્ચ ચક્ખાયતનાદીનં પભેદો, તત્તકો આયતનાનં આયતનપઞ્ઞત્તિયા પભેદો’’તિ પકરણન્તરે વુત્તેન વત્થુપભેદેન આયતનપઞ્ઞત્તિયા પભેદં દસ્સેતીતિઆદિના ઇતરપઞ્ઞત્તીસુપિ નયો યોજેતબ્બો.

૭. ‘‘છ પઞ્ઞત્તિયો…પે… પુગ્ગલપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમં અપેક્ખિત્વા ‘‘કિત્તાવતા…પે… એત્તાવતા ઇન્દ્રિયાનં ઇન્દ્રિયપઞ્ઞત્તી’’તિ અયં પાળિપદેસો નિદ્દેસોપિ સમાનો પકરણન્તરે વત્થુભેદેન વુત્તં ખન્ધાદિપઞ્ઞત્તિપ્પભેદં ઉપાદાય ઉદ્દેસોયેવ હોતીતિ આહ ‘‘ઉદ્દેસમત્તેનેવાતિ અત્થો’’તિ.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નિદ્દેસવણ્ણના

૧. એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૧. પચ્ચનીકધમ્માનં ઝાપનટ્ઠેન ઝાનં, તતો સુટ્ઠુ વિમુચ્ચનટ્ઠેન વિમોક્ખોતિ નિપ્પરિયાયેન ઝાનઙ્ગાનેવ વિમોક્ખોતિ અટ્ઠકથાઅધિપ્પાયો. ટીકાકારેન પન ‘‘અભિભાયતનં વિય સસમ્પયુત્તં ઝાનં વિમોક્ખો’’તિ મઞ્ઞમાનેન ‘‘અધિપ્પાયેનાહા’’તિ વુત્તં. ઝાનધમ્મા હિ સમ્પયુત્તધમ્મેહિ સદ્ધિંયેવ પટિપક્ખતો વિમુચ્ચન્તિ, ન વિના, તથા અભિરતિવસેન આરમ્મણે નિરાસઙ્કપ્પવત્તિપીતિ અધિપ્પાયો. યથા વા ઝાનઙ્ગાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયભાવતો સવિસેસો ઝાનપરિયાયો, એવં વિમોક્ખકિચ્ચયોગતો તેસં સવિસેસો વિમોક્ખપરિયાયો, તદુપચારેન સમ્પયુત્તાનં વેદિતબ્બો. પઠમં સમઙ્ગિભાવત્થન્તિ પટિલાભં સન્ધાયાહ. ‘‘ફુસિત્વા વિહરતીતિ પટિલભિત્વા ઇરિયતી’’તિ હિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં ‘‘યેન હિ સદ્ધિં…પે… પટિલદ્ધા નામ હોન્તી’’તિ તેહિ સાધેતબ્બસહજાતાદિપચ્ચયલાભોયેવેત્થ પટિલાભો દટ્ઠબ્બો. યથા ફસ્સો યત્થ ઉપ્પન્નો, તં આરમ્મણં ફુસતીતિ વુચ્ચતિ, એવં સમ્પયુત્તધમ્મેપિ તંસભાવત્તાતિ આહ ‘‘સમ્ફસ્સેન ફુસનત્થ’’ન્તિ. તસ્સ ‘‘વિવરતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ઇતરેહીતિ ઉપચારમ્પીતિઆદિના ઉપચારપુરિમપ્પનાપરપ્પનાનં પટિલાભકારણન્તિ વચનેહિ. ઇતરે કારણત્થેતિ ‘‘ઉપચારેન…પે… ફુસતિયેવા’’તિ વુત્તે કારણત્થદીપકે અત્થે. ફુસતિ ફલં અધિગચ્છતિ એતાયાતિ કારણભાવસ્સ ફુસનાપરિયાયો વેદિતબ્બો.

પઠમત્થમેવાતિ સમઙ્ગિભાવત્થમેવ. તાનિ અઙ્ગાનીતિ ઇમિના ઝાનકોટ્ઠાસભાવેન વુત્તધમ્માયેવ ગહિતા, ન ફસ્સપઞ્ચમકઇન્દ્રિયટ્ઠકાદિભાવેનાતિ વુત્તં ‘‘સેસા…પે… સઙ્ગહિતાની’’તિ. એવં સતીતિ સુખસઙ્ખાતઝાનઙ્ગતો વેદનાસોમનસ્સિન્દ્રિયાનં સેસિતબ્બભાવે સતિ. એવઞ્હિ નેસં ફસ્સકતા ઇતરસ્સ ફસ્સિતબ્બતાવ સિયા. તેનાહ ‘‘સુખસ્સ ફુસિતબ્બત્તા’’તિ. વેદયિતાધિપતેય્યટ્ઠેહીતિ આરમ્મણાનુભવનસઙ્ખાતેન વેદયિતસભાવેન, તસ્સેવ સાતવિસેસસઙ્ખાતેન સમ્પયુત્તેહિ અનુવત્તનીયભાવેન ચ. ઉપનિજ્ઝાયનભાવોપિ યથાવુત્તવેદયિતાધિપતેય્યટ્ઠવિસિટ્ઠો ઓળારિકસ્સ આરમ્મણસ્સ નિજ્ઝાયનભાવો. અભિન્નસભાવોપિ હિ ધમ્મો પુરિમવિસિટ્ઠપચ્ચયવિસેસસમ્ભવેન વિસેસેન ભિન્નાકારો હુત્વા વિસિટ્ઠફલભાવં આપજ્જતિ. યથેકંયેવ કમ્મં ચક્ખાદિનિબ્બત્તિહેતુભૂતં કમ્મં. તેન વુત્તં ‘‘વેદયિતા…પે… વુત્તત્તા’’તિ. અઙ્ગાનીતિ નાયં તપ્પરભાવેન બહુવચનનિદ્દેસો અનન્તભાવતો, કેવલઞ્ચ અઙ્ગાનં બહુત્તા બહુવચનં, તેન કિં સિદ્ધં? પચ્ચેકમ્પિ યોજના સિદ્ધા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચેકમ્પિ યોજના કાતબ્બા’’તિ. યદિ ‘‘સુખં ઠપેત્વા’’તિ યોજનાયં સેસા તયો ખન્ધા હોન્તિ, સેસા તયો, ચત્તારો ચ ખન્ધા હોન્તીતિ વત્તબ્બં સિયાતિ? ન, ચતૂસુ તિણ્ણં અન્તોગધત્તા. તેનાહ ‘‘સબ્બયોજના…પે… વુત્ત’’ન્તિ.

૨. અસમયવિમોક્ખેનાતિ હેટ્ઠામગ્ગવિમોક્ખેન. સો હિ લોકિયવિમોક્ખો વિય અધિગમવળઞ્જનત્થં પકપ્પેતબ્બસમયવિસેસાભાવતો એવં વુત્તો. અગ્ગમગ્ગવિમોક્ખો પન એકચ્ચાસવવિમુત્તિવચનતો ઇધ નાધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ. એકચ્ચેહિ આસવેહિ વિમુત્તોતિ દિટ્ઠાસવાદીહિ સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુત્તો. અસમય…પે… લાભેનાતિ યથાવુત્તઅસમયવિમોક્ખસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતસ્સ અધિગમેન. તતો એવ સાતિસયેન, એકચ્ચેહિ કામાસવેહિ વિમુત્તો વિક્ખમ્ભનવસેનાતિ અત્થો. સો એવ એકચ્ચસમયવિમોક્ખલાભી યથાવુત્તો સમયવિમુત્તો અસમયવિમોક્ખવિસેસસ્સ વસેન સમયવિમોક્ખપઞ્ઞત્તિયા અધિપ્પેતત્તા. સોતિ અસમયવિમોક્ખૂપનિસ્સયસમયવિમોક્ખલાભી. તેન સાતિસયેન સમયવિમોક્ખેન. તથાવિમુત્તોવ હોતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા તથાવિમુત્તો હોતિ, તસ્મા સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિં લદ્ધું અરહતીતિ પરિઞ્ઞાતત્થં હેતુના પતિટ્ઠાપેતિ. બ્યતિરેકમુખેનપિ તમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘પુથુજ્જનો પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમુદાચારભાવતોતિ સમુદાચારસ્સ સમ્ભવતો. સોતિ ઝાનલાભી પુથુજ્જનો.

યદિ પુનરાવત્તકધમ્મતાય પુથુજ્જનો સમયવિમુત્તોતિ ન વુત્તો, તદભાવતો કસ્મા અરહા તથા ન વુત્તોતિ આહ ‘‘અરહતો પના’’તિઆદિ. તદકારણભાવન્તિ તેસં વિમોક્ખાનં, તસ્સ વા સમયવિમુત્તિભાવસ્સ અકારણભાવં. સબ્બોતિ સુક્ખવિપસ્સકોપિ સમથયાનિકોપિ અટ્ઠવિમોક્ખલાભીપિ. બહિઅબ્ભન્તરભાવા અપેક્ખાસિદ્ધા, વત્તુ અધિપ્પાયવસેન ગહેતબ્બરૂપા ચાતિ આહ ‘‘બાહિરાનન્તિ લોકુત્તરતો બહિભૂતાન’’ન્તિ.

૩. રૂપતો અઞ્ઞં ન રૂપન્તિ તત્થ રૂપપટિભાગં કસિણરૂપાદિ રૂપ-સદ્દેન ગહિતન્તિ તદઞ્ઞં પઠમતતિયારુપ્પવિસયમત્તં અરૂપક્ખન્ધનિબ્બાનવિનિમુત્તં અરૂપ-સદ્દેન ગહિતં દટ્ઠબ્બં. પટિપક્ખભૂતેહિ કિલેસચોરેહિ અમૂસિતબ્બં ઝાનમેવ ચિત્તમઞ્જૂસં. સમાધિન્તિ વા સમાધિસીસેન ઝાનમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૪. અત્તનો અનુરૂપેન પમાદેનાતિ એત્થ અનાગામિનો અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અસક્કચ્ચઅસાતચ્ચકિરિયાદિના. ખીણાસવસ્સ પન તાદિસેન પમાદપતિરૂપકેન, તાદિસાય વા અસક્કચ્ચકિરિયાય. સા ચસ્સ ઉસ્સુક્કાભાવતો વેદિતબ્બા. પટિપ્પસ્સદ્ધસબ્બુસ્સુક્કા હિ તે ઉત્તમપુરિસા. સમયેન સમયન્તિ સમયે સમયે. ભુમ્મત્થે હિ એતં કરણવચનં ઉપયોગવચનઞ્ચ. અનિપ્ફત્તિતોતિ સમાપજ્જિતું અસક્કુણેય્યતો. અસ્સાતિ ‘‘તેસઞ્હી’’તિઆદિના વુત્તસ્સ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાવચનસ્સ. તેનાતિ યથાભતેન સુત્તેન.

૫. યેનાધિપ્પાયેન ‘‘ધમ્મેહી’’તિ વત્તબ્બન્તિ વુત્તં, તં વિવરન્તો ‘‘ઇધા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇધાતિ ‘‘પરિહાનધમ્મો અપરિહાનધમ્મો’’તિ એતસ્મિં પદદ્વયે. તત્થાતિ ‘‘કુપ્પધમ્મો અકુપ્પધમ્મો’’તિ પદદ્વયે. સતિ વચનનાનત્તે અત્થેવ વચનત્થનાનત્તન્તિ આહ ‘‘વચનત્થનાનત્તમત્તેન વા’’તિ. વચનત્થગ્ગહણમુખેન ગહેતબ્બસ્સ પન વિભાવનત્થસ્સ નત્થેત્થ નાનત્તં, યતો તેસં પરિયાયન્તરતાસિદ્ધિ.

૭-૮. સમાપત્તિચેતનાતિ યાય ચેતનાય સમાપત્તિં નિબ્બત્તેતિ સમાપજ્જતિ ચ. તેનાહ ‘‘તદાયૂહના’’તિ. આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના સતીતિ કત્વા આહ ‘‘અનુરક્ખણા…પે… સતી’’તિ. તેનાહ ‘‘એકારક્ખો સતારક્ખેન ચેતસા વિહરતી’’તિ. તથા હિ સા ‘‘કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્નેસતી’’તિ વુત્તા.

૧૧. અગ્ગમગ્ગટ્ઠોપિ ઇતરમગ્ગટ્ઠા વિય અનુપચ્છિન્નભયત્તા ભયૂપરતવોહારં લભતીતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગટ્ઠો ચ…પે… ભયૂપરતો’’તિ.

૧૨. કેચીતિ તિહેતુકપટિસન્ધિકે મન્દબુદ્ધિકે સન્ધાયાહ. તેન વુત્તં ‘‘દુપ્પઞ્ઞાતિ ઇમિના ગય્હન્તી’’તિ. દુબ્બલા પઞ્ઞા યેસં તે દુપ્પઞ્ઞાતિ.

૧૪. અનિયતધમ્મસમન્નાગતસ્સેવ પચ્ચયવિસેસેન નિયતધમ્મપટિલાભોતિ આહ ‘‘યત્થ…પે… હોન્તી’’તિ. તદભાવાતિ નિયતાનિયતવોમિસ્સાય પવત્તિયા અભાવા.

૧૬. પરિયાદિયિતબ્બાનીતિ પરિયાદકેન મગ્ગેન ખેપેતબ્બાનિ. તણ્હાદીનં પલિબુધનાદિકિરિયાય મત્થકપ્પત્તિયા સીસભાવો વેદિતબ્બો, નિબ્બાનસ્સ પન વિસઙ્ખારભાવતો સઙ્ખારસીસતા. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારવિવેકભૂતો નિરોધો’’તિ. કેચિ પન ‘‘સઙ્ખારસીસં નિરોધસમાપત્તી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં પઞ્ઞત્તિમત્તસ્સ સીસભાવાનુપપત્તિતો તદુદ્ધઞ્ચ સઙ્ખારપ્પવત્તિસબ્ભાવતો. સહ વિયાતિ એકજ્ઝં વિય. એતેન સમ-સદ્દસ્સ અત્થમાહ. સહત્થો હેસ સમ-સદ્દો. સંસિદ્ધિદસ્સનેનાતિ સંસિદ્ધિયા નિટ્ઠાનસ્સ ઉપરમસ્સ દસ્સનેન.

ઇધાતિ ઇમિસ્સા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપાળિયા, ઇમિસ્સા વા તદટ્ઠકથાય. કિલેસપવત્તસીસાનન્તિ કિલેસસીસપવત્તસીસાનં. તેસુ હિ ગહિતેસુ ઇતરમ્પિ પરિયાદિયિતબ્બં કિલેસભાવેન પરિયાદિયિતબ્બતાસામઞ્ઞેન ચ ગહિતમેવ હોતીતિ કિલેસવટ્ટપરિયાદાનેન મગ્ગસ્સ ઇતરવટ્ટાનમ્પિ પરિયાદિયનં. વટ્ટુપચ્છેદકેન મગ્ગેનેવ હિ જીવિતિન્દ્રિયમ્પિ અનવસેસતો નિરુજ્ઝતીતિ. કસ્મા પનેત્થ પવત્તસીસં વિસું ગહિતન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘પવત્તસીસમ્પી’’તિઆદિ. ઓધિસો ચ અનોધિસો ચ કિલેસપરિયાદાને સતિ સિજ્ઝમાના પચ્ચવેક્ખણવારા તેન નિપ્ફાદેતબ્બાતિ વુત્તા. તેનેવાહ ‘‘કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારા’’તિ. ઇદાનિ તમત્થં આગમેન સાધેન્તો ‘‘વિમુત્તસ્મિ’’ન્તિઆદિમાહ. ચુતિચિત્તેન હોતીતિ ઇદં યથાવુત્તસ્સ કિલેસપરિયાદાનસમાપનભૂતસ્સ પચ્ચવેક્ખણવારસ્સ ચુતિચિત્તેન પરિચ્છિન્નત્તા વુત્તં, તસ્મા ચુતિચિત્તેન પરિચ્છેદકેન પરિચ્છિન્નં હોતીતિ અત્થો.

૧૭. તિટ્ઠેય્યાતિ ન ઉપગચ્છેય્ય. ઠાનઞ્હિ ગતિનિવત્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નપ્પવત્તેય્યા’’તિ.

૧૮. પયિરુપાસનાય બહૂપકારત્તા પયિરુપાસિતબ્બત્તા.

૨૦. અગ્ગવિજ્જા યસ્સ અનધિગતવિજ્જાદ્વયસ્સ હોતિ, સો ચે પચ્છા વિજ્જાદ્વયં અધિગચ્છતિ, તસ્સ પઠમં અધિગતવિજ્જાદ્વયસ્સ વિય અતેવિજ્જતાભાવા યદિપિ નિપ્પરિયાયતા તેવિજ્જતા, પઠમં અધિગતવિજ્જાદ્વયસ્સ પન સા સવિસેસાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યાય કતકિચ્ચતા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અગ્ગવિજ્જાતિ આસવક્ખયઞાણં, અગ્ગમગ્ગઞાણમેવ વા વેદિતબ્બં. સા ચ તેવિજ્જતાતિ યોજના.

૨૨. તત્થેવાતિ સચ્ચાભિસમ્બોધે એવ.

૨૪. તન્તિ નિરોધસમાપત્તિલાભિનો ઉભતોભાગવિમુત્તતાવચનં. વુત્તલક્ખણૂપપત્તિકોતિ દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ એવં વુત્તલક્ખણેન ઉપપત્તિતો યુત્તિતો સમન્નાગતો. એસેવ નયોતિ યથા ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો નિરોધતો ચ વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તાનં વસેન પઞ્ચ ઉભતોભાગવિમુત્તા વુત્તા, તથા સેક્ખભાવં પત્તાનં વસેન પઞ્ચ કાયસક્ખિનો હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં.

દસ્સનકારણાતિ ઇમિના ‘‘દિસ્વા’’તિ એત્થ ત્વા-સદ્દો હેતુઅત્થોતિ દસ્સેતિ યથા ‘‘સીહં દિસ્વા ભયં હોતી’’તિઆદીસુ. દસ્સને સતિ પરિક્ખયો, નાસતીતિ આહ ‘‘દસ્સનાયત્તપરિક્ખયત્તા’’તિ. પુરિમકિરિયાતિ આસવાનં ખયકિરિયાય પુરિમકિરિયા. સમાનકાલત્તેપિ હિ કારણકિરિયા ફલકિરિયાય પુરિમસિદ્ધા વિય વોહરીયતિ. તતો નામકાયતો મુચ્ચનતો. યતો હિ યેન મુચ્ચિતબ્બં, તં નિસ્સિતો હોતીતિ વુત્તં ‘‘નામનિસ્સિતકો’’તિ. તસ્સાતિ કાયદ્વયવિમુત્તિયા ઉભતોભાગવિમુત્તભાવસ્સ. અરૂપલોકે હિ ઠિતારહન્તવસેનાયમત્થો વુત્તો. તેનાહ ‘‘સુત્તે હી’’તિઆદિ.

દ્વીહિ ભાગેહીતિ વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદભાગેહિ. દ્વે વારેતિ કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનસમુચ્છિન્દનવસેન દ્વિક્ખત્તું. કિલેસેહિ વિમુત્તોતિ ઇદં પઠમતતિયવાદાનં વસેન વુત્તં, ઇતરં દુતિયવાદસ્સ. અરૂપજ્ઝાનં યદિપિ રૂપસઞ્ઞાદીહિ વિમુત્તં તંસમતિક્કમાદિના પત્તબ્બત્તા, પવત્તિનિવારકેહિ પન કામચ્છન્દાદીહિયેવસ્સ વિમુત્તિ સાતિસયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘નીવરણસઙ્ખાતનામકાયતો વિમુત્ત’’ન્તિ આહ. યઞ્ચાપિ અરૂપજ્ઝાનં રૂપલોકે વિવેકટ્ઠતાવસેનપિ રૂપકાયતો વિમુત્તં, તં પન રૂપપટિબન્ધછન્દરાગવિક્ખમ્ભનેનેવ હોતીતિ વિક્ખમ્ભનમેવ પધાનન્તિ વુત્તં ‘‘રૂપતણ્હાવિક્ખમ્ભનેન રૂપકાયતો ચ વિમુત્તત્તા’’તિ. એકદેસેન ઉભતોભાગવિમુત્તં નામ હોતિ સમુચ્છેદવિમુત્તિયા અભાવા.

૨૫. ‘‘સત્તિસયો’’તિ વિય સમુદાયે પવત્તો વોહારો અવયવેપિ દિસ્સતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અટ્ઠવિમોક્ખેકદેસેન…પે… વુચ્ચતી’’તિ.

૨૬. ફુટ્ઠાનન્તિ ફસ્સિતાનં, અધિગતાનન્તિ અત્થો. અન્તોતિ અન્તસદિસો ફસ્સનાય પરકાલો. તદનન્તરો હિ તપ્પરિયોસાનો વિય હોતીતિ. કાલવિસયો ચાયં અન્ત-સદ્દો, ન પન કાલત્થો. તેનાહ ‘‘અધિપ્પાયો’’તિ. નામકાયેકદેસતોતિ નીવરણસઙ્ખાતનામકાયેકદેસતો. આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ વિબન્ધવિક્ખમ્ભનેન આલોચને પકાસને સમત્થસ્સ ઞાણચક્ખુનો અધિટ્ઠાનસમુપ્પાદનતો. ન તુ વિમુત્તોતિ વિમુત્તોતિ ન વુચ્ચતેવ.

૨૮. ઇમં પન નયન્તિ ‘‘અપિચ તેસ’’ન્તિઆદિના આગતવિધિં. યેન વિસેસેનાતિ યેન કારણવિસેસેન. સોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તસદ્ધાવિમુત્તાનં યથાવુત્તો પઞ્ઞાય વિસેસો. પટિક્ખેપો કતો કારણસ્સ અવિભાવિતત્તા. ઉભતોભાગવિમુત્તો વિય, પઞ્ઞાવિમુત્તો વિય વા સબ્બથા અવિમુત્તસ્સ સાવસેસવિમુત્તિયમ્પિ દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ વિય પઞ્ઞાય સાતિસયાય અભાવતો સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવો દટ્ઠબ્બો. સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ ઇદં આગમનવસેન સદ્ધાય અધિકભાવં સન્ધાય વુત્તં, મગ્ગાધિગમતો પનસ્સ પચ્ચક્ખમેવ ઞાણદસ્સનં.

૩૧. ‘‘સોતોતિ અરિયમગ્ગસ્સ નામ’’ન્તિ નિપ્પરિયાયેન તંસમઙ્ગી સોતાપન્નોતિ અધિપ્પાયેન ચોદકો ‘‘અપિ-સદ્દો કસ્મા વુત્તો’’તિ ચોદનં ઉટ્ઠાપેત્વા ‘‘નનૂ’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ. ઇતરો ‘‘નાપન્ન’’ન્તિઆદિના પરિહરતિ. સમન્નાગતો એવ નામ લોકુત્તરધમ્માનં અકુપ્પસભાવત્તા. ઇતરેહીતિ દુતિયમગ્ગટ્ઠાદીહિ. સો એવાતિ પઠમફલટ્ઠો એવ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સત્તક્ખત્તુપરમનિદ્દેસે. સોતં વા અરિયમગ્ગં આદિતો પન્નો અધિગતોતિ સોતાપન્નોતિ વુચ્ચમાને દુતિયમગ્ગટ્ઠાદીનં નત્થેવ સોતાપન્નભાવાપત્તિ. સુત્તે પન સોતં અરિયમગ્ગં આદિતો મરિયાદં અમુઞ્ચિત્વાવ પન્નો પટિપજ્જતીતિ કત્વા મગ્ગસમઙ્ગી ‘‘સોતાપન્નો’’તિ વુત્તો. પરિયાયેન ઇતરોપિ તસ્સ અપરિહાનધમ્મત્તા સોતાપન્નોતિ વેદિતબ્બં. પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણાય સમુદયસચ્ચં વિય દુક્ખસચ્ચમ્પિ પચ્ચવેક્ખિતં હોતિ સચ્ચદ્વયપરિયાપન્નત્તા કિલેસાનન્તિ આહ ‘‘ચતુસચ્ચપચ્ચવેક્ખણાદીન’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન ફલપચ્ચવેક્ખણઉપરિમગ્ગફલધમ્મે ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૨. મહાકુલમેવાતિ ઉળારકુલમેવ વુચ્ચતિ ‘‘કુલીનો કુલપુત્તો’’તિઆદીસુ વિય.

૩૩. સજ્ઝાનકો અપરિહીનજ્ઝાનો કાલકતો બ્રહ્મલોકૂપગો હુત્વા વટ્ટજ્ઝાસયો ચે, ઉપરૂપરિ નિબ્બત્તિત્વા નિબ્બાયતીતિ આહ ‘‘અનાગામિસભાગો’’તિ. યતો સો ઝાનાનાગામીતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘અનાવત્તિધમ્મો’’તિ.

૩૬. પરયોગે ત્વા-સદ્દો તદન્તો હુત્વા ‘‘પરસદ્દયોગે’’તિ વુત્તો, અપ્પત્વાતિ વુત્તં હોતીતિ ‘‘અપ્પત્તં હુત્વા’’તિ ઇમિના વુચ્ચતિ.

૩૭. તેનાતિ ‘‘ઉપહચ્ચા’’તિ પદેન. નનુ ચ વેમજ્ઝાતિક્કમો ‘‘અતિક્કમિત્વા વેમજ્ઝ’’ન્તિ ઇમિના પકાસિતો હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૪૦. તણ્હાવટ્ટસોતા તણ્હાવટ્ટબન્ધા. તસ્સાતિ સોતસ્સ. સમ્બન્ધે ચેતં સામિવચનં. ઉદ્ધંસોતસ્સ ઉપરિભવૂપગતા એકંસિકાતિ આહ ‘‘યત્થ વા તત્થ વા ગન્ત્વા’’તિ. તસ્સાતિ ઉદ્ધંસોતસ્સ. તત્થાતિ અવિહેસુ. લહુસાલહુસગતિકાતિ લહુકાલહુકાયુગતિકા, લહુકાલહુકઞાણગતિકા વા. ઉપ્પજ્જિત્વાવ નિબ્બાયનકાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘આકાસં લઙ્ઘિત્વા નિબ્બાયતી’’તિઆદિના વુત્તા તિસ્સો ઉપમા સઙ્ગણ્હાતિ. અન્તરાઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીહિ અધિમત્તતા, ઉદ્ધંસોતતો અનધિમત્તતા ચ અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીનં ન વેદિતબ્બાતિ યોજના. તે એવાતિ અન્તરાઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિઉદ્ધંસોતા એવ. યદિ એવં અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીનં ઉપમાવચનેન તતો મહન્તતરેહિ કસ્મા વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તતો મહન્ત…પે… દસ્સનત્થ’’ન્તિ.

તેનાતિ ‘‘નો ચસ્સ, નો ચ મે સિયા’’તિ વચનેન. તેનાતિ વા યથાવુત્તેન તસ્સ અત્થવચનેન. ઇમસ્સ દુક્ખસ્સાતિ ઇમસ્સ સમ્પતિ વત્તમાનસ્સ વિઞ્ઞાણાદિદુક્ખસ્સ. ઉદયદસ્સનં ઞાણં. ચતૂહિપીતિ ‘‘નો ચસ્સા’’તિ ચતૂહિ પદેહિ. યં અત્થીતિ યં પરમત્થતો વિજ્જતિ. તેનાહ ‘‘ભૂતન્તિ સસભાવ’’ન્તિ, ભૂતન્તિ ખન્ધપઞ્ચકન્તિ અત્થો. યથાહ ‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સથા’’તિ. વિવટ્ટમાનસો વિવિચ્ચમાનહદયો તણ્હાદિસોતતો નિવત્તજ્ઝાસયો. ઉપેક્ખકો હોતીતિ ચત્તભરિયો વિય પુરિસો ભયં નન્દિઞ્ચ પહાય ઉદાસિનો હોતિ.

અવિસિટ્ઠેતિ હીને. વિસિટ્ઠેતિ ઉત્તમે. ‘‘ભવે’’તિ વત્વા ‘‘સમ્ભવે’’તિ વુચ્ચમાનં અવુત્તવાચકં હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચુપ્પન્નો’’તિઆદિમાહ. ભૂતમેવ વુચ્ચતીતિ યં ભૂતન્તિ વુચ્ચતિ, તદેવ ભવોતિ ચ વુચ્ચતિ, ભવતિ અહોસીતિ વા. સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવો. તદાહારો તસ્સ ભવસ્સ પચ્ચયો. અનુક્કમેન મગ્ગપઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાનુક્કમેન લદ્ધાય અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય. તેનાતિ સેક્ખેન.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુકનિદ્દેસવણ્ણના

૬૩. કસ્સચીતિ કસ્સચિપિ. કથઞ્ચીતિ કેનચિ પકારેન, વિક્ખમ્ભનમત્તેનાપીતિ વુત્તં હોતિ. અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સાતિ અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તગ્ગાહસ્સ.

૮૩. પુરિમગ્ગહિતન્તિ ‘‘કરિસ્સતિ મે’’તિઆદિના ચિત્તેન પઠમં ગહિતં. તં કતન્તિ તં તાદિસં ઉપકારં. પુઞ્ઞફલં ઉપજીવન્તો કતઞ્ઞુપક્ખે તિટ્ઠતીતિ વુત્તં ‘‘પુઞ્ઞફલં અનુપજીવન્તો’’તિ.

૯૦. ગુણપારિપૂરિયા પરિપુણ્ણો યાવદત્થો ઇધ તિત્તોતિ આહ ‘‘નિટ્ઠિતકિચ્ચતાય નિરુસ્સુક્કો’’તિ.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તિકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૧. સેસસંવરભેદેનાતિ કાયિકવાચસિકવીતિક્કમતો સેસેન સંવરવિનાસેન. સો પન દ્વારવસેન વુચ્ચમાનો મનોદ્વારિકો હોતીતિ આહ ‘‘મનોસંવરભેદેના’’તિ. ઇદાનિ તં પકારભેદેન દસ્સેન્તો ‘‘સતિસંવરાદિભેદેન વા’’તિ આહ, મુટ્ઠસચ્ચાદિપ્પવત્તિયાતિ અત્થો. યં કિઞ્ચિ સભાવભૂતં ચરિતમ્પિ ‘‘સીલ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ અકુસલસ્સપિ સીલપરિયાયો વુત્તો.

૯૪. સમાનવિસયાનન્તિ પઠમફલાદિકો સમાનો એવરૂપો વિસયો એતેસન્તિ સમાનવિસયા, તેસં.

૧૦૭. તદત્થો તપ્પયોજનો લોકુત્તરસાધકોતિ અત્થો. તસ્સ પરમત્થસાસનસ્સ. મૂલેકદેસત્તાતિ મૂલભાવેન એકદેસત્તા.

૧૧૮. ઉન્નળો ઉગ્ગતતુચ્છમાનો.

૧૨૩. સીલસ્સ અનુગ્ગણ્હનં અપરિસુદ્ધિયં સોધનં અપારિપૂરિયં પૂરણઞ્ચાતિ આહ ‘‘સોધેતબ્બે ચ વડ્ઢેતબ્બે ચા’’તિ. અધિસીલં નિસ્સાયાતિ અધિસીલં નિસ્સયં કત્વા ઉપ્પન્નપઞ્ઞાય.

૧૨૪. ગૂથસદિસત્તમેવ દસ્સેતિ, ન ગૂથકૂપસદિસત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ગૂથવસેનેવ હિ કૂપસ્સપિ જિગુચ્છનીયતાતિ. અયઞ્ચ અત્થો ગૂથરાસિયેવ ગૂથકૂપોતિ ઇમસ્મિં પક્ખે નવત્તબ્બો સિયા.

૧૩૦. સરભઙ્ગસત્થારાદયો રૂપભવાદિકામાદિપરિઞ્ઞં કત્વા પઞ્ઞપેન્તો લોકિયં પરિઞ્ઞં સમ્મદેવ પઞ્ઞપેન્તીતિ આહ ‘‘યેભુય્યેન ન સક્કોન્તી’’તિ. અસમત્થભાવં વા સન્ધાય નો ચ પઞ્ઞાપેતું સક્કોન્તીતિ વુત્તન્તિ યોજના.

તિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૩. પરેનાતિ અઞ્ઞેન, આણત્તેનાતિ અત્થો. આણત્તિયા અત્તના ચાતિ આણાપકસ્સ આણત્તિયા, અત્તના ચ આણત્તેન કતં તઞ્ચ તસ્સ આણાપકસ્સ યં વચીપયોગેન કતન્તિ યોજના. આણત્તિયા પાપસ્સાતિ આણાપનવસેન પસુતપાપસ્સ.

૧૪૮. દેસનાય કરણભૂતાય. ધમ્માનન્તિ દેસનાય યથાબોધેતબ્બાનં સીલાદિધમ્માનં.

૧૫૨. અનન્તરન્તિ ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠિતન્તિ અનન્તરં વુત્તં. કિં પન તન્તિ આહ ‘‘વચન’’ન્તિ. લુજ્જતીતિ ઇદં યેન કારણેન લોક-સદ્દો તદત્થે પવત્તો, તં દસ્સેતીતિ આહ ‘‘કારણયુત્ત’’ન્તિ.

૧૫૬. સહિતાસહિતસ્સાતિ કુસલસદ્દયોગેન સામિવચનં ભુમ્મત્થેતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સહિતાસહિતેતિ અત્થો’’તિ. સહિતભાસનેન દેસકસમ્પત્તિ, સહિતાસહિતકોસલ્લેન સાવકસમ્પત્તિ વેદિતબ્બા. પરિસસમ્પત્તિપિ ઞાણસમ્પન્નસ્સ ધમ્મકથિકસ્સ પટિભાનસમ્પદાય કારણં હોતીતિ આહ ‘‘સાવકસમ્પત્તિયા બોધેતું સમત્થતાયા’’તિ.

૧૫૭. કુસલધમ્મેહીતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેહિ. ચતુત્થો વુત્તો, યો નેવ સઙ્ઘં નિમન્તેતિ, ન દાનં દેતિ.

૧૬૬. યમિદં ‘‘કાલેના’’તિ વુત્તન્તિ ‘‘યો તત્થ અવણ્ણો, તમ્પિ ભણતિ કાલેન. યોપિ તત્થ વણ્ણો, તમ્પિ ભણતિ કાલેના’’તિ યં ઇદં પાળિયં વુત્તં, તત્ર તસ્મિં વચને વાક્યે યો પુગ્ગલો ‘‘કાલેન ભણતી’’તિ વુત્તો, સો કીદિસોતિ વિચારણાય તસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘કાલઞ્ઞૂ હોતી’’તિઆદિ પાળિયં વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો સઙ્ગહે આહાતિ યોજના.

૧૬૮. પુબ્બુપ્પન્નપચ્ચયવિપત્તીતિ તસ્મિં અત્તભાવે પઠમુપ્પન્નપચ્ચયવિપત્તિ. તેસં વિપત્તિ પવત્તપ્પચ્ચયવિપત્તીતિ યોજના.

૧૭૩. તેસન્તિ પહીનાવસિટ્ઠકિલેસાનં. વિમુત્તિદસ્સનમેવ હોતિ વિમુત્તિઅત્થત્તા તંદસ્સનસ્સ.

૧૭૪. તન્તાવુતાનં વત્થાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં.

૧૭૮. નામકાયોતિ નામસમૂહો. ઇદમેવ ચ દ્વયન્તિ સીલસંવરપૂરણં, સાજીવાવીતિક્કમનઞ્ચાતિ ઇદમેવ દ્વયં. તતોતિ સાજીવાવીતિક્કમનતો. કથાય હલિદ્દરાગાદિસદિસતાતિ યોજના. તેનાહ ‘‘ન પુગ્ગલસ્સા’’તિ.

૧૭૯. ઇતિ-સદ્દેનાતિ ‘‘દારુમાસકો’’તિ એત્થ વુત્તઇતિ-સદ્દેન. એવંપકારેતિ ઇમિનાપિ સલાકાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૮૧. અવિસટસુખન્તિ અવિક્ખેપસુખં.

૧૮૭. ખન્ધધમ્મેસૂતિ સઙ્ખતધમ્મેસુ. તદલાભેનાતિ મગ્ગફલાલાભેન. અત્થેનાતિ સીલાદિઅત્થેન.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૧. યથા તેસુ પટિપજ્જિતબ્બન્તિ તેસુ પઞ્ચસુ પુગ્ગલેસુ યથારહં ઉપમેય્યોપમાદસ્સનમુખેન હિતૂપદેસપટિપત્તિયા યથા અઞ્ઞેહિ પટિપજ્જિતબ્બન્તિ અત્થો. કિરિયાવાચી આરમ્ભ-સદ્દો અધિપ્પેતો, ન ‘‘આરમ્ભકત્તુસ્સ કસાવપુચ્છા’’તિઆદીસુ વિય ધમ્મવાચીતિ આહ ‘‘આરમ્ભકિરિયાવાચકો સદ્દો’’તિ. ‘‘નિરુજ્ઝન્તી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘મગ્ગકિચ્ચવસેના’’તિ વુત્તં.

૧૯૨. ગહણં ‘‘એવમેત’’ન્તિ સમ્પટિચ્છનં.

૧૯૯. ન એવં સમ્બન્ધો અસમાનજાતિકત્તા.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. છક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૨. ઇદં સચ્ચાભિસમ્બોધાદિકં સઙ્ગહિતં હોતિ ફલસ્સ હેતુના અવિનાભાવતો. તેનાહ ‘‘સામ’’ન્તિઆદિ. અનાચરિયકેન અત્તના ઉપ્પાદિતેનાતિ ઇદં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે વિજ્જમાનગુણકથનં, ન તબ્બિધુરધમ્મન્તરનિવત્તનં તથારૂપસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવતો. તેનસ્સ સાચરિયકતા, પરતો ચ ઉપ્પત્તિ પટિક્ખિત્તાતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિના. તત્થ સાચરિયકત્તં પરૂપદેસહેતુકતા, પરતો ઉપ્પત્તિ ઉપદેસેન વિનાપિ સન્નિસ્સાય નિબ્બત્તીતિ અયમેતેસં વિસેસો.

છક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૩. કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ આધારે ભુમ્મં, ન વિસયેતિ દસ્સેન્તો ‘‘કુસલેસુ ધમ્મેસુ અન્તોગધા’’તિ આહ. ઇદાનિ વિસયલક્ખણં એતં ભુમ્મન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘બોધિપક્ખિયધમ્મેસુ વા’’તિઆદિમાહ. ‘‘તદુપકારતાયા’’તિ ઇદં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સાધેતબ્બેસૂતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. ઉમ્મુજ્જનપઞ્ઞાયાતિ ઉમ્મુજ્જાપનપઞ્ઞાય, ઉમ્મુજ્જનાકારેન વા પવત્તપઞ્ઞાય. તેનેવાતિ ઉમ્મુજ્જનમત્તત્તા એવ. યથા હિ ઞાણુપ્પાદો સંકિલેસપક્ખતો ઉમ્મુજ્જનં, એવં સદ્ધુપ્પાદોપીતિ આહ ‘‘સદ્ધાસઙ્ખાતમેવ ઉમ્મુજ્જન’’ન્તિ. ચિત્તવારોતિ ચિત્તપ્પબન્ધવારો. પચ્ચેકં ઠાનવિપસ્સનાપતરણપતિગાધપ્પત્તિનિટ્ઠત્તા તેસં પુગ્ગલાનં ‘‘અનેકે પુગ્ગલા’’તિ વુત્તં. કસ્મા? તેનત્તભાવેન અરહત્તસ્સ અગ્ગહણતો. તતિયપુગ્ગલાદિભાવન્તિ ઉમ્મુજ્જિત્વા ઠિતપુગ્ગલાદિભાવં.

સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દસકનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૯. સોતાપન્નાદયોતિ વુત્તવિસેસયુત્તા સોતાપન્નસકદાગામિઝાનાનાગામિનો. અસા…પે… પનાતિ એત્થ પન-સદ્દો વિસેસત્થદીપનો. તેન ‘‘અજ્ઝત્તસંયોજનાનં સમુચ્છિન્નત્તા’’તિ ઇદં વિસેસં દીપેતીતિ વેદિતબ્બં.

દસકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપકરણ-અનુટીકા સમત્તા.