૧. માતિકાવણ્ણના

૧. ‘‘ધાતુકથં દેસયિત્વા અનન્તરં તસ્સ આહ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ’’ન્તિ વુત્તે તત્થ કારણં સમુદાગમતો પટ્ઠાય વિભાવેન્તો ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે’’તિઆદિમાહ. તત્થ યદિપિ ધમ્મસઙ્ગહે ફસ્સાદીનં પથવીઆદીનઞ્ચ ધમ્માનં નાનાનયવિચિત્તો અનુપદવિભાગોપિ કતો, ન સઙ્ગહો એવ, સો પન તેસં કુસલત્તિકાદિહેતુદુકાદિતિકદુકેહિ સઙ્ગહસન્દસ્સનત્થોતિ વુત્તં ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે તિકદુકાદિવસેન સઙ્ગહિતાનં ધમ્માન’’ન્તિ. તેનેવ હિ તં પકરણં ‘‘ધમ્મસઙ્ગહો’’તિ સમઞ્ઞં લભિ. કામઞ્ચ ધમ્મસઙ્ગહેપિ ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૫૮) ખન્ધાદિવિભાગો દસ્સિતો, સો પન ન તથા સાતિસયો, યથા વિભઙ્ગપકરણેતિ સાતિસયં તં ગહેત્વા આહ ‘‘વિભઙ્ગે ખન્ધાદિવિભાગં દસ્સેત્વા’’તિ, યતો તં ‘‘વિભઙ્ગો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. ધાતુકથાયાતિ આધારે ભુમ્મં, તથા ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે વિભઙ્ગે’’તિ એત્થાપિ. આધારો હિ સઙ્ગહણવિભજનપ્પભેદવચનસઙ્ખાતાનં અવયવકિરિયાનં તંસમુદાયભૂતાનિ પકરણાનિ યથા ‘‘રુક્ખે સાખા’’તિ. કરણવચનં વા એતં, ધાતુકથાય કરણભૂતાયાતિ અત્થો.

એત્થ ચ અભિઞ્ઞેય્યધમ્મે દેસેન્તો દેસનાકુસલો ભગવા તિકદુકવસેન તાવ નેસં સઙ્ગહં દસ્સેન્તો ધમ્મસઙ્ગણિં દેસેત્વા સઙ્ગહપુબ્બકત્તા વિભાગસ્સ તદનન્તરં ખન્ધાદિવસેન વિભાગં દસ્સેન્તો વિભઙ્ગં દેસેસિ. પુન યથાવુત્તવિભાગસઙ્ગહયુત્તે ધમ્મે સઙ્ગહાસઙ્ગહાદિનયપ્પભેદતો દસ્સેન્તો ધાતુકથં દેસેસિ તસ્સા અબ્ભન્તરબાહિરમાતિકાસરીરકત્તા. ન હિ સક્કા ખન્ધાદિકે કુસલાદિકે ચ વિના સઙ્ગહાસઙ્ગહાદિનયં નેતુન્તિ. તેનાહ ‘‘તથાસઙ્ગહિતવિભત્તાન’’ન્તિ. એવં સઙ્ગહતો વિભાગતો પભેદતો ચ ધમ્માનં દેસના યસ્સા પઞ્ઞત્તિયા વસેન હોતિ, યો ચાયં યથાવુત્તધમ્મુપાદાનો પુગ્ગલવોહારો, તસ્સ ચ સમયવિમુત્તાદિવસેન વિભાગો, તં સબ્બં વિભાવેતું પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ દેસિતાતિ ઇદમેતેસં ચતુન્નં પકરણાનં દેસનાનુક્કમકારણં દટ્ઠબ્બં.

તેસન્તિ ધમ્માનં. સભાવતોતિ ‘‘ફસ્સો વેદના’’તિઆદિસભાવતો. ઉપાદાયાતિ ‘‘પુગ્ગલો સત્તો પોસો’’તિઆદિના ખન્ધે ઉપાદાય. પઞ્ઞાપનં યાય તજ્જાઉપાદાદિભેદાય પઞ્ઞત્તિયા હોતિ, તં પઞ્ઞત્તિં. પભેદતોતિ ખન્ધાદિસમયવિમુત્તાદિવિભાગતો. યાય પઞ્ઞત્તિયા સભાવતો ઉપાદાય ચ પઞ્ઞાપનન્તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘તત્થ યે ધમ્મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અસભાવપઞ્ઞત્તિયાપિ મૂલભૂતં ઉપાદાનં સભાવધમ્મો એવ, કેવલં પન તેસં પવત્તિઆકારભેદસન્નિસ્સયતો વિસેસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે ધમ્મે…પે… હોતી’’તિ આહ. તત્થ પુબ્બાપરિયભાવેન પવત્તમાનેતિ ઇમિના પબન્ધસન્નિસ્સયતં દસ્સેન્તો સન્તાનપઞ્ઞત્તિં વદતિ, અસભાવસમૂહવસેનાતિ ઇમિના સેસપઞ્ઞત્તિં. તિસ્સો હિ પઞ્ઞત્તિયો સન્તાનપઞ્ઞત્તિ સમૂહપઞ્ઞત્તિ અવત્થાવિસેસપઞ્ઞત્તીતિ. તત્થ પબન્ધો સન્તાનો. સમુદાયો સમૂહો. ઉપ્પાદાદિકો દહરભાવાદિકો ચ અવત્થાવિસેસો. તેસુ અસભાવગ્ગહણેન વિના પબન્ધસમૂહાનં અસભાવત્તે સિદ્ધે અસભાવસમૂહવસેનાતિ અસભાવગ્ગહણં પબન્ધસમૂહવિનિમુત્તપઞ્ઞત્તિસન્દસ્સનત્થન્તિ તેન અવત્થાવિસેસપઞ્ઞત્તિયા પરિગ્ગહો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

તેસન્તિ પુબ્બે યં-સદ્દેન પરામટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયબદ્ધધમ્માનં. તેનેવાહ ‘‘અઞ્ઞેસઞ્ચ બાહિરરૂપનિબ્બાનાન’’ન્તિ. સસભાવસમૂહસસભાવપ્પભેદવસેનાતિ રૂપક્ખન્ધાદિસસભાવસમૂહવસેન ચક્ખાયતનાદિસસભાવવિસેસવસેન ચ. ‘‘સસભાવસમૂહસભાવભેદવસેના’’તિ ચ પાઠો. તત્થ સમૂહસભાવોતિ સભાવસન્તાનં અવત્થાવિસેસવિધુરં સમૂહવસેન લક્ખણમેવાહ. તથા હિ ખન્ધપઞ્ઞત્તિયાપિ સભાવપઞ્ઞત્તિતા વુત્તા. તાયાતિ આયતનપઞ્ઞત્તિઆદિપ્પભેદાય સભાવપઞ્ઞત્તિયા. વિભત્તા સભાવપઞ્ઞત્તીતિ ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨) વિભત્તા ફસ્સાદિસભાવપઞ્ઞત્તિ. સબ્બાપીતિ પિ-સદ્દેન સભાવધમ્મેસુ સામઞ્ઞવસેન પવત્તં કુસલાદિપઞ્ઞત્તિં સઙ્ગણ્હાતિ. રૂપાદિધમ્માનં સમૂહો સન્તાનેન પવત્તમાનો અવત્થાવિસેસસહિતો એકત્તગ્ગહણનિબન્ધનો સત્તોતિ વોહરીયતીતિ સો સભાવધમ્મો નામ પન ન હોતીતિ આહ ‘‘પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ પન અસભાવપઞ્ઞત્તી’’તિ. તાયાતિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા. યસ્મા પન ધમ્માનં પબન્ધો સમૂહો ચ ધમ્મસન્નિસ્સિતોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, તસ્મા ‘‘પરિઞ્ઞેય્યાદિસભાવધમ્મે ઉપાદાય પવત્તિતો’’તિ વુત્તં.

વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ પન ‘‘સભાવપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તા, અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ‘‘અસભાવપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તા. સબ્બા પઞ્ઞત્તિયોતિ ઉપાદાયપઞ્ઞત્તિકિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદયો સબ્બા પઞ્ઞત્તિયો. યદિ સબ્બા પઞ્ઞત્તિયો ઇધ દસ્સિતા હોન્તિ, કથં ‘‘પુગ્ગલપઞ્ઞત્તી’’તિ નામં જાતન્તિ આહ ‘‘ખન્ધાદિપઞ્ઞત્તીસૂ’’તિઆદિ. અઞ્ઞત્થાતિ ધમ્મસઙ્ગહાદીસુ. યે ધમ્મેતિ યે ખન્ધાદિધમ્મે. પઞ્ઞત્તિયા વત્થુભાવેનાતિ પઞ્ઞાપનસ્સ અધિટ્ઠાનભાવેન. અધિટ્ઠાનઞ્હિ પઞ્ઞાપેતબ્બધમ્મા પઞ્ઞાપનસ્સ. એવઞ્ચ કત્વા ખન્ધાદીહિ સદ્ધિં પુગ્ગલો ગહિતો. યે ધમ્મેતિ વા યે પઞ્ઞત્તિધમ્મે. પઞ્ઞાપેતુકામોતિ નિક્ખિપિતુકામો વત્થુભેદતો અસઙ્કરતો ઠપેતુકામો. પઞ્ઞત્તિપરિચ્છેદન્તિ ચ વત્થુભેદભિન્નં પઞ્ઞત્તિભૂતં પરિચ્છેદં. એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

સામઞ્ઞપ્પભેદપઞ્ઞાપનાતિ સામઞ્ઞભૂતાનં વિસેસભૂતાનઞ્ચ અત્થાનં પઞ્ઞાપના. તેસન્તિ અત્થ-સદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો. તત્થાતિ પઞ્ઞાપનાય અત્થદસ્સનભૂતેસુ દસ્સનાદીસુ. ઇદમેવંનામકન્તિ ઇદં રુપ્પનાદિઅત્થજાતં ઇત્થન્નામકં રૂપક્ખન્ધવેદનાક્ખન્ધાદિસમઞ્ઞં. તંતંકોટ્ઠાસિકકરણન્તિ રૂપવેદનાદિતંતંઅત્થવિભાગપરિયાપન્નતાપાદનં. તથા સઞ્ઞુપ્પાદાનમેવાતિ આહ ‘‘બોધનમેવ નિક્ખિપના’’તિ. બોધનઞ્હિ બોધનેય્યસન્તાને બોધેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ ઠપનન્તિ કત્વા ‘‘નિક્ખિપના’’તિ વુત્તં. ‘‘પઞ્ઞાપના’’તિઆદિના ભાવસાધનેન વત્વા સાધનન્તરામસનેન અત્થન્તરપરિકપ્પાસઙ્કા સિયાતિ તં નિવારેતું ‘‘યો પનાયં…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ તંતંપઞ્ઞાપેતબ્બધમ્માનં. દસ્સનભૂતાય નામપઞ્ઞત્તિયા દિટ્ઠતાય, ઠપનભૂતાય ઠપિતતાય. તંનિમિત્તતન્તિ તસ્સ દસ્સનસ્સ ઠપનસ્સ ચ નિમિત્તકારણતં. નિમિત્તઞ્હિ કત્તુભાવેન વોહરીયતિ યથા ‘‘ભિક્ખા વાસેતી’’તિ, ‘‘અરિયભાવકરાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાની’’તિ ચ.

પાળિયં અનાગતતન્તિ વિજ્જમાનતાદિવિસેસવચનેન સહ પાઠાનારુળ્હતં. વિજ્જમાનસ્સ સતોતિ વિજ્જમાનસ્સ સમાનસ્સાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘વિજ્જમાનભૂતસ્સાતિ અત્થો’’તિ આહ. તથાતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનસ્સ અનુપલબ્ભમાનસ્સ. તં પન અનુપલબ્ભમાનતં તથા-સદ્દેન બ્યતિરેકવસેન દીપિતં પાકટતરં કાતું ‘‘યથા કુસલાદીની’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિનિવત્તસભાવાનીતિ વિભત્તસભાવાનિ. ઉપલદ્ધીતિ ગહણં. તેનાકારેનાતિ તેન રૂપવેદનાદિઆકારેન અવિજ્જમાનસ્સ. અઞ્ઞેનાકારેનાતિ તતો રૂપવેદનાદિતો અઞ્ઞેન તબ્બિનિમુત્તેન પઞ્ઞાપેતબ્બપઞ્ઞાપનાકારેન વિજ્જમાનસ્સ. પઞ્ઞત્તિદુકે વુત્તમેવ ‘‘અયઞ્ચ વાદો સેવત્થિકથાય પટિસિદ્ધો’’તિઆદિના. લોકનિરુત્તિમત્તસિદ્ધસ્સાતિ એત્થ મત્તગ્ગહણં તસ્સ પઞ્ઞત્તિવત્થુસ્સ ન કેવલં વિજ્જમાનસભાવતાનિવત્તનત્થમેવ, અથ ખો વિપરીતગ્ગાહનિવત્તનત્થમ્પીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનભિનિવેસેન ચિત્તેના’’તિ આહ. ચતુસચ્ચપઞ્ચક્ખન્ધાદિવિનિમુત્તં સચ્ચન્તરખન્ધન્તરાદિકં પઞ્ચમસચ્ચાદિકં. સચે તં કોચિ અત્થીતિ પટિજાનેય્ય, અયાથાવગહિતસ્સ તં વાચાવત્થુમત્તમેવસ્સાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સાભિનિવેસેન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. ઉદ્દેસે નિદ્દેસે ચ સત્તવન્તં પધાનભાવેન આગમનં સન્ધાયાહ ‘‘સરૂપતો તિસ્સન્નં આગતત’’ન્તિ. ગુણભાવેન પન ઉદ્ધંસોતપઞ્ઞાવિમુત્તપાસાણલેખાદિગ્ગહણેસુ ઇતરાપિ તિસ્સો પઞ્ઞત્તિયો ઇમસ્મિં પકરણે આગતા એવ.

યથાવુત્તસ્સ…પે… અવિરોધેનાતિ ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ એવં વુત્તપ્પકારસ્સ અવિલોમનેન. આચરિયવાદાતિ ચેત્થ અત્તનોમતિયો વેદિતબ્બા, અઞ્ઞત્થ પન અટ્ઠકથા ચ. યથા ચ અવિરોધો હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞાપેતબ્બમત્તત્થેન પઞ્ઞત્તીતિ એતેન ‘‘અવિજ્જમાના પઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમં સમાસવિકપ્પમાહ. અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિ એત્થ હિ દ્વે સમાસા અવિજ્જમાનસ્સ, અવિજ્જમાના વા પઞ્ઞત્તીતિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. તેસુ પુરિમેન નામપઞ્ઞત્તિ વુત્તા, દુતિયેન ઉપાદાપઞ્ઞત્તિઆદિભેદા ઇતરાપિ. સસભાવં વેદનાદિકં. તજ્જપરમત્થનામલાભતોતિ તજ્જસ્સ તદનુરૂપસ્સ પરમત્થસ્સ અન્વત્થસ્સ નામસ્સ લભનતો, અનુભવનાદિસભાવાનં ધમ્માનં પરમત્થિકસ્સ વેદનાદિનામસ્સ લભનત્તાતિ અત્થો. એતેન વિસેસનિવત્તિઅત્થો મત્ત-સદ્દો, તેન ચાયં વિસેસો નિવત્તિતોતિ દસ્સેતિ. પરતો લભિતબ્બન્તિ પરં ઉપાદાય લદ્ધબ્બં યથા રૂપાદિકે ઉપાદાય સત્તોતિ નિસ્સભાવસમૂહસન્તાનાદિ પઞ્ઞત્તિવત્થુ. એકત્તેનાતિ અનઞ્ઞત્તેન. અનુપલબ્ભસભાવતા ઞાણેન અગ્ગહેતબ્બસભાવતા, યતો તે નવત્તબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

સસૂકસાલિરાસિઆદિઆકારેન સંકુચિતગ્ગો વાસવવાસુદેવાદીનં વિય મોલિવિસેસો કિરીટં, સો પન મકુટવિસેસોપિ હોતિયેવાતિ આહ ‘‘કિરીટં મકુટ’’ન્તિ. સબ્બસમોરોધોતિ સબ્બાસં વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિઆદીનં છન્નં પઞ્ઞત્તીનં અન્તોકરણં. સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનત્તાતિ ઇદં લક્ખણવચનં. ન હિ સબ્બાપિ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાવસેન પવત્તા, નાપિ સબ્બા સઙ્ખાતબ્બપ્પધાના. દુતિયં તતિયન્તિઆદિકં પન ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિયા, દ્વે તીણીતિઆદિકં ઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિયા એકદેસં ઉપલક્ખણવસેન દસ્સેન્તો તસ્સ ચ સઙ્ખ્યેય્યપ્પધાનતાયાહ ‘‘સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનત્તા’’તિ. પૂરણત્થો હિ સદ્દો તદત્થદીપનમુખેન પૂરેતબ્બમત્થં દીપેતિ. સો ચ સઙ્ખાવિસયો પધાનોવાતિ દુતિયાદીનં પઞ્ઞત્તીનં સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનતા વુત્તા. યાવ હિ દસસઙ્ખા સઙ્ખ્યેય્યપ્પધાનાતિ. તથા દ્વે તીણીતિઆદીનમ્પિ પઞ્ઞત્તીનં. સઙ્ખાતબ્બો પન અત્થો કોચિ વિજ્જમાનો, કોચિ અવિજ્જમાનો, કોચિ સહ વિસુઞ્ચ તદુભયં મિસ્સોતિ છપિ પઞ્ઞત્તિયો ભજતીતિ.

ઇતરાતિ ઉપાદાસમોધાનતજ્જાસન્તતિપઞ્ઞત્તિયો વુત્તાવસેસા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિયો ચ. સત્તરથાદિભેદા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ, દીઘરસ્સાદિભેદા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ ચ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. હત્થગતાદિવિસિટ્ઠા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ, સમોધાનપઞ્ઞત્તિ ચ અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. તથેવ ‘‘સુવણ્ણવણ્ણો બ્રહ્મસ્સરો’’તિઆદિકા વિજ્જમાનગબ્ભા વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિં ભજન્તીતિ આહ ‘‘યથાયોગં તં તં પઞ્ઞત્તિ’’ન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘દુતિયં તતિયં…પે… ભજન્તી’’તિ. યઞ્હીતિઆદિ યથાવુત્તઉપનિધાઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તીનં અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવસમત્થનં. તત્થ તઞ્ચ સઙ્ખાનન્તિ યં ‘‘પઠમં એક’’ન્તિઆદિકં સઙ્ખાનં, તઞ્ચ સઙ્ખામુખેન ગહેતબ્બરૂપં. ચ-સદ્દેન સઙ્ખ્યેય્યં સઙ્ગણ્હાતિ. તમ્પિ હિ પઞ્ઞાપેતબ્બં પઞ્ઞત્તીતિ. તસ્સા પન પરમત્થતો અભાવો વુત્તોયેવ. કિઞ્ચિ નત્થીતિ પરમત્થતો કિઞ્ચિ નત્થિ. તથાતિ ઇમિના અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનભાવન્તિ એતં આકડ્ઢતિ. તેનાહ ‘‘ન હિ…પે… વિજ્જમાનો’’તિ.

ઓકાસેતિ અવીચિપરનિમ્મિતવસવત્તીપરિચ્છિન્ને પદેસે. સો હિ કામાધિટ્ઠાનતો ‘‘કામો’’તિ વુચ્ચતિ. કમ્મનિબ્બત્તક્ખન્ધેસૂતિ ઇમિના ઉત્તરપદલોપેન કામભવં ‘‘કામો’’તિ વદતિ. ભણનં સદ્દો ચેતના વા, તંસમઙ્ગિતાય તબ્બિસિટ્ઠે પુગ્ગલે ભાણકોતિ પઞ્ઞત્તીતિ આહ ‘‘વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિપક્ખં ભજતી’’તિ. યેભુય્યેન રૂપાયતનગ્ગહણમુખેન રૂપસઙ્ખાતેન સણ્ઠાનં ગય્હતીતિ તસ્સ તેન અભેદોપચારં કત્વા વુત્તં ‘‘રૂપાયતનસઙ્ખાતેન સણ્ઠાનેના’’તિ. યં અભેદોપચારં ભિન્દિતું અજાનન્તા નિકાયન્તરિયા રૂપાયતનં સણ્ઠાનસભાવં પટિજાનન્તિ. ‘‘કિસો પુગ્ગલો, થૂલો પુગ્ગલો, કિસો દણ્ડો, થૂલો દણ્ડો’’તિઆદિના પુગ્ગલાદીનં પઞ્ઞાપના તથાતથાસન્નિવિટ્ઠે રૂપસઙ્ખાતે કિસાદિસણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ, ન રૂપાયતનમત્તેતિ આહ ‘‘સણ્ઠાનન્તિ વા રૂપાયતને અગ્ગહિતે’’તિ. પચ્ચત્તધમ્મનામવસેનાતિ ‘‘પથવી ફસ્સો’’તિઆદિના ધમ્માનં તંતંનામવસેન. કિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદિવિભાગેન પવત્તો અયમ્પિ આચરિયવાદો ‘‘કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ એકચ્ચા ભૂમિપઞ્ઞત્તિ પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિ અસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિ ચ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, લિઙ્ગપઞ્ઞત્તિ એકચ્ચા પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિ ચ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, એકચ્ચા કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, એકચ્ચા ભૂમિસણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેન વા અવિજ્જમાનેન વા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ દસ્સિતત્તા ‘‘ધમ્મકથા ઇત્થિલિઙ્ગ’’ન્તિઆદીનં વિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો, અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો ચ દસ્સિતનયોતિ આહ ‘‘સબ્બસઙ્ગાહકોતિ દટ્ઠબ્બો’’તિ. ઉપાદાપઞ્ઞત્તિઆદિભાવો ચેત્થ કિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદીનં કિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદિભાવો ચ તાસં યથારહં વિભાવેતબ્બો.

૨. સઙ્ખેપપ્પભેદવસેનાતિ ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ સબ્બેપિ ખન્ધે ખન્ધભાવસામઞ્ઞેન સંખિપનવસેન, ‘‘યાવતા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના ખન્ધાનં તતો સામઞ્ઞતો પકારેહિ ભિન્દનવસેન ચ. અયં અત્થોતિ અયં પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતો અત્થો. સામઞ્ઞતો વા હિ ધમ્માનં પઞ્ઞાપનં હોતિ વિસેસતો વા. વિસેસો ચેત્થ અત્તનો સામઞ્ઞાપેક્ખાય વેદિતબ્બો, વિસેસાપેક્ખાય પન સોપિ સામઞ્ઞં સમ્પજ્જતીતિ ‘‘કિત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ પુચ્છાય સઙ્ખેપતો વિસ્સજ્જનવસેન ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ વુત્તન્તિ તત્થાપિ ‘‘ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બન્તિ આહ ‘‘યાવતા…પે… પઞ્ઞત્તી’’તિ. ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા, એત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ. યાવતા રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, એત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ એવમેત્થ પાળિયોજના કાતબ્બા. એવઞ્હિ સઙ્ખેપતો પભેદતો ચ ખન્ધપઞ્ઞત્તિ વિસ્સજ્જિતા હોતિ. તથા હિ ઇમસ્સેવ અત્થસ્સ અટ્ઠકથાયં વુત્તભાવં દસ્સેન્તો ‘‘યત્તકેન…પે… આદિકેના’’તિ આહ. તત્થાતિ તસ્મિં વિસ્સજ્જનસ્સ અત્થવચને, તસ્મિં વા વિસ્સજ્જનપાઠે તદત્થવચને ચ. પભેદનિદસ્સનમત્તન્તિ પભેદસ્સ ઉદાહરણમત્તં. અવુત્તોપિ સબ્બો ભૂતુપાદિકો, સુખાદિકો ચ પભેદો. તં પન ભૂમિમુખેન દસ્સેતું ‘‘રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એવં અટ્ઠકથાયં આગતનયેન પાળિયા અત્થયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તં પકારન્તરેન દસ્સેતું ‘‘અયં વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અયં વાતિ વુચ્ચમાનં સન્ધાયાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં ખન્ધપઞ્ઞત્તિવિસ્સજ્જને. ઇદન્તિ ઇદં પદં. યત્તકો…પે… ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા પભેદોતિ ઇમિના સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચ ખન્ધાનં પભેદં પતિ પઞ્ઞત્તિવિભાગોતિ દસ્સિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘વત્થુભેદેન…પે… દસ્સેતી’’તિ. પકરણન્તરેતિ વિભઙ્ગપકરણે. તત્થ હિ સાતિસયં ખન્ધાનં વિભાગપઞ્ઞત્તિ વુત્તા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ…પે… કથિતા’’તિ. એત્થ ચ પઠમનયે સમુખેન, દુતિયે વત્થુમુખેન પઞ્ઞત્તિયા વિભાગા દસ્સિતાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

એસ નયોતિ ઇમિના ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા વુત્તમત્થં આયતનપઞ્ઞત્તિયાદીસુ અતિદિસતિ. તત્થ ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ, ‘‘ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇદં પઞ્ઞત્તિનિદ્દેસપાળિયા આદિપરિયોસાનગ્ગહણમુખેન દસ્સનં. ‘‘યાવતા દ્વાદસાયતનાની’’તિ, ‘‘આયતનાનં આયતનપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમસ્સ અત્થો ‘‘યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો દ્વાદસાયતનાની’’તિ એતેન દસ્સિતો, ‘‘યાવતા ચક્ખાયતન’’ન્તિઆદિકસ્સ પન ‘‘પભેદતો ચક્ખાયતન’’ન્તિઆદિકેનાતિ. તત્થ ‘‘ચક્ખાયતનં…પે… ધમ્માયતન’’ન્તિ પભેદનિદસ્સનમત્તમેતં. એતેન અવુત્તોપિ સબ્બો સઙ્ગહિતો હોતીતિ ‘‘તત્રાપિ દસાયતના કામાવચરા’’તિઆદિ વુત્તં. અયં વા એત્થ પાળિયા અત્થયોજના – ‘‘યાવતા’’તિ ઇદં સબ્બેહિ પદેહિ યોજેત્વા ‘‘યત્તકાનિ દ્વાદસાયતનાનિ…પે… યત્તકો દ્વાદસન્નં આયતનાનં, તપ્પભેદાનઞ્ચ ચક્ખાયતનાદીનં પભેદો, તત્તકો આયતનાનં આયતનપઞ્ઞત્તિયા પભેદો’’તિ પકરણન્તરે વુત્તેન વત્થુપભેદેન આયતનપઞ્ઞત્તિયા પભેદં દસ્સેતીતિઆદિના ઇતરપઞ્ઞત્તીસુપિ નયો યોજેતબ્બો.

૭. ‘‘છ પઞ્ઞત્તિયો…પે… પુગ્ગલપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમં અપેક્ખિત્વા ‘‘કિત્તાવતા…પે… એત્તાવતા ઇન્દ્રિયાનં ઇન્દ્રિયપઞ્ઞત્તી’’તિ અયં પાળિપદેસો નિદ્દેસોપિ સમાનો પકરણન્તરે વત્થુભેદેન વુત્તં ખન્ધાદિપઞ્ઞત્તિપ્પભેદં ઉપાદાય ઉદ્દેસોયેવ હોતીતિ આહ ‘‘ઉદ્દેસમત્તેનેવાતિ અત્થો’’તિ.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.