૬. છટ્ઠનયો સમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના

૨૨૮. ‘‘તત્થા’’તિ ઇમિના ‘‘સમ્પયોગવિપ્પયોગપદં ભાજેત્વા’’તિ એત્થ સમ્પયોગવિપ્પયોગપદં ભાજિતં, સંવણ્ણેતબ્બતાય ચ પધાનભૂતં પચ્ચામટ્ઠં, ન રૂપક્ખન્ધાદિપદન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં લબ્ભતિ…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા પુન ‘‘રૂપક્ખન્ધાદીસુ હી’’તિઆદિના તમત્થં વિવરતિ. તત્થ ન લબ્ભતીતિ ‘‘સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ વા ગહેતું ન લબ્ભતિ, અલબ્ભમાનમ્પિ પુચ્છાય ગહિતં પટિક્ખેપેન વિસ્સજ્જેતું. પટિક્ખેપોપિ હિ પુચ્છાય વિસ્સજ્જનમેવ. તથા હિ યમકે (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૫૯-૬૧) ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ પુચ્છાય ‘‘નત્થી’’તિ વિસ્સજ્જિતં. તેન પનેત્થ રૂપધમ્મેસુ સમ્પયોગટ્ઠો ન લબ્ભતીતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. અલબ્ભમાનમ્પિ સમ્પયોગપદં ગહિતન્તિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થાતિ રૂપક્ખન્ધવેદનાક્ખન્ધાદીસુ. એતેસન્તિ રૂપનિબ્બાનાનં. વિસભાગતાતિ અતંસભાગતા. એકુપ્પાદાદિભાવો હિ સમ્પયોગે સભાગતા, ન સઙ્ગહે વિય સમાનસભાગતા, તસ્મા એકુપ્પાદાદિભાવરહિતાનં રૂપનિબ્બાનાનં સા એકુપ્પાદાદિતા વિસભાગતા વુત્તા. તદભાવતોતિ તસ્સા વિસભાગતાય એકુપ્પાદાદિતાય અભાવતો. વિપ્પયોગોપિ નિવારિતો એવ હોતિ, વિસભાગો ભાવો વિપ્પયોગોતિ વુત્તોવાયમત્થોતિ. ‘‘ચતૂસુ હી’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. તત્થ તેસં તેહીતિ ચ અરૂપક્ખન્ધે એવ પરામસતિ. વિસભાગતા ચ હોતિ રૂપનિબ્બાનેસુ અવિજ્જમાનત્તાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ન ચ રૂપેકદેસસ્સા’’તિઆદિ. તેનેવાતિ ચતુક્ખન્ધસભાગત્તા એવ.

તીહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહીતિ ઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણધાતૂહિ વિપ્પયુત્તે અનારમ્મણમિસ્સકે રૂપધમ્મમિસ્સકે ધમ્મે દીપેતિ રૂપભવોતિ યોજના. પઞ્ચહીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ. એકાય મનોધાતુયા. ન સમ્પયુત્તેતિ ન સમ્પયુત્તે એવ. તથા હિ ‘‘વિપ્પયુત્તે અહોન્તે સત્તહિપિ સમ્પયુત્તે સત્તપિ વા તા’’તિ વુત્તં. તેનાતિ વિપ્પયુત્તતાપટિક્ખેપેન. તાહીતિ સત્તવિઞ્ઞાણધાતૂહિ. સમ્પયુત્તે દીપેન્તીતિ સમ્પયુત્તે દીપેન્તિયેવ, ન સમ્પયુત્તે એવાતિ એવમવધારણં ગહેતબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. સમ્પયુત્તે વેદનાદિકે. સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તભાવેહિ નવત્તબ્બં, તંયેવ વિઞ્ઞાણધાતુસત્તકં. સમ્પયુત્તભાવેન નવત્તબ્બાનિ સમ્પયુત્તનવત્તબ્બાનિ, ભિન્નસન્તાનિકાનિ, નાનાક્ખણિકાનિ ચ અરૂપાનિપિ ધમ્મજાતાનિ. અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુતંસમ્પયુત્તા ધમ્માયતનાદિપદેહિ દીપેતબ્બા, અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુયો અચેતસિકાદિપદેહિ દીપેતબ્બા, તદુભયસમુદાયા દુક્ખસચ્ચાદિપદેહિ દીપેતબ્બાતિ વેદિતબ્બા.

યદિ એવન્તિ યદિ અનારમ્મણમિસ્સાનં ધમ્માનં વિપ્પયોગો નત્થિ. અનારમ્મણમિસ્સોભયધમ્માતિ રૂપનિબ્બાનસહિતસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુતંસમ્પયુત્તધમ્મા. ખન્ધાદીહેવાતિ ખન્ધાયતનધાતૂહિ એવ, ન અરૂપક્ખન્ધમત્તેન. અરૂપક્ખન્ધેયેવ પન સન્ધાય ‘‘તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિ વુત્તન્તિ નાયં દોસોતિ દસ્સેતિ. તદેકદેસાતિ ‘‘અનારમ્મણમિસ્સા’’તિઆદિના વુત્તધમ્મસમુદાયસ્સ એકદેસા. તદેકદેસઞ્ઞસમુદાયાતિ તસ્સેવ યથાવુત્તસ્સ સમુદાયસ્સ એકદેસા હુત્વા અઞ્ઞેસં અવયવાનં રૂપક્ખન્ધાદીનં સમુદાયભૂતા. વિભાગાભાવતોતિ ભેદાભાવતો. ભેદોતિ ચેત્થ અચ્ચન્તભેદો અધિપ્પેતો. ન હિ સમુદાયાવયવાનં સામઞ્ઞવિસેસાનં વિય અચ્ચન્તભેદો અત્થિ ભેદાભેદયુત્તત્તા. તેસં અચ્ચન્તભેદમેવ હિ સન્ધાય ‘‘સમુદાયન્તોગધાનં એકદેસાનં ન વિભાગો અત્થી’’તિ સઙ્ગહેપિ વુત્તં. તેનાતિ અવિભાગસબ્ભાવતો સભાગવિસભાગત્તાભાવેન. તેસન્તિ અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુઆદીનં. તે ચ અકુસલાબ્યાકતા. તેસન્તિ કુસલાકુસલાબ્યાકતધમ્માનં. તસ્માતિ યસ્મા વિભત્તસભાવાનં ન તેસં સમુદાયેકદેસાદિભાવો, તસ્મા. યસ્મા પન કુસલાદયો એવ ખન્ધાદયોતિ ખન્ધાદિઆમસનેન સમુદાયેકદેસાદિભાવો આપન્નો એવાતિ વુત્તનયેન વિપ્પયોગાભાવો હોતિ, તસ્મા તં પરિહરન્તો ‘‘ખન્ધાદીનિ અનામસિત્વા’’તિઆદિમાહ. તેસન્તિ કુસલાદીનં. અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયુત્તતા વુત્તા ‘‘કુસલેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિઆદિના. સબ્બેસૂતિ દુતિયાદિસબ્બપઞ્હેસુ.

છત્તિંસાય પિટ્ઠિદુકપદેસુ વીસતિ દુકપદાનિ ઇમસ્મિં નયે લબ્ભન્તિ, અવસિટ્ઠાનિ સોળસેવાતિ આહ ‘‘સોળસાતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ. તતો એવ ‘‘તેવીસપદસત’’ન્તિ એત્થ ‘‘તેવીસ’’ન્તિ ઇદઞ્ચ ‘‘એકવીસ’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ યોજના. સબ્બત્થાતિ સબ્બપઞ્હેસુ. એકકાલેકસન્તાનાનં ભિન્નકાલભિન્નસન્તાનાનઞ્ચ અનેકેસં ધમ્માનં સમુદાયભૂતા સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતુયોતિ આહ ‘‘કાલસન્તાન…પે… ધાતૂન’’ન્તિ. એકદેસસમ્મિસ્સાતિ ચિત્તિદ્ધિપાદાદિના અત્તનો એકદેસેનેવ ખન્ધન્તરાદીહિ સમ્મિસ્સા ઇદ્ધિપાદાદયો, અનારમ્મણેહિ રૂપનિબ્બાનેહિ ચ અસમ્મિસ્સા. સમાનકાલસન્તાનેહીતિ એકકાલસન્તાનેહિ કાલસન્તાનભેદરહિતેહિ એકદેસન્તરેહિ, સઙ્ખારક્ખન્ધાદીનં એકદેસન્તરેહિ, સઙ્ખારક્ખન્ધાદીનં એકદેસવિસેસભૂતેહિ સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનસઞ્ઞાક્ખન્ધાદીહિ વિભત્તા એવ સમુદયસચ્ચાદયો સમ્પયોગીવિપ્પયોગીભાવેન, રૂપક્ખન્ધાદયો વિપ્પયોગીભાવેન ગહિતાતિ યોજના. તેહિ સમુદયસચ્ચાદીહિ. તે સઞ્ઞાક્ખન્ધાદયો. કેહિચિ સહુપ્પજ્જનારહેહિ એકદેસન્તરેહિ વિભત્તેહિ. ન હિ સઙ્ખારક્ખન્ધાદિપરિયાપન્નત્તેપિ સમુદયસચ્ચાદયો મગ્ગસચ્ચાદીહિ સમ્પયોગં લભન્તિ. તેસન્તિ વેદનાક્ખન્ધસઞ્ઞાક્ખન્ધાદીનં. એકુપ્પાદા…પે… વિસભાગતા ચાતિ એકુપ્પાદાદિતાસઙ્ખાતા યથારહં સભાગતા વિસભાગતા ચ. તેન યથાવુત્તકારણેન સમ્પયોગસ્સ વિપ્પયોગસ્સ ચ લભનતો.

ભિન્નકાલાનં સમુદાયીનં સમુદાયા ભિન્નકાલસમુદાયા. વત્તમાના ચ એકસ્મિં સન્તાને એકેકધમ્મા વત્તન્તિ. તસ્માતિ યસ્મા એતદેવ, તસ્મા. તેસં વેદનાક્ખન્ધાદીનં વિભજિતબ્બસ્સ એકદેસભૂતસ્સ અભાવતો. સુખિન્દ્રિયાદીનિ વેદનાક્ખન્ધેકદેસભૂતાનિપિ. તેન વિભાગાકરણેન. યદિ સમાનકાલસ્સ વિભજિતબ્બસ્સ અભાવતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદયો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ વિભાગં ન કરોન્તિ, અથ કસ્મા ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતુ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા’’તિ વુત્તન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘ખન્ધાયતન…પે… વિપ્પયુત્તાતિ વુત્ત’’ન્તિ. એવમેવન્તિ યથા ધાતુવિભાગેન વિભત્તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ, એવમેવં.

૨૩૫. તંસમ્પયોગીભાવન્તિ તેહિ ખન્ધેહિ સમ્પયોગીભાવં. યથા હિ સમાનકાલસન્તાનેહિ એકચિત્તુપ્પાદગતેહિ વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધેહિ સમુદયસચ્ચસ્સ સમ્પયુત્તતા, એવં ભિન્નસન્તાનેહિ ભિન્નકાલેહિ ચ તેહિ તસ્સ વિપ્પયુત્તતાતિ આહ ‘‘એવં તંવિપ્પયોગીભાવં…પે… ન વુત્ત’’ન્તિ. વિસભાગતાનિબન્ધસ્સ વિભાગસ્સ અભાવેન અવિભાગેહિ તેહિ તીહિ ખન્ધેહિ. વિભાગે હીતિઆદિના તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. વિભાગરહિતેહીતિ સમાનકાલસન્તાનેહિ એકચિત્તુપ્પાદગતત્તા અવિભત્તેહિ વેદનાક્ખન્ધાદીહિ ન યુત્તં વિપ્પયુત્તન્તિ વત્તું. તેનાહ ‘‘વિજ્જમાનેહિ…પે… ભાવતો’’તિ. તત્થ વિજ્જમાનસ્સ સમાનસ્સ સમાનજાતિકસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ન હિ વિજ્જમાનં રૂપારૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વિસભાગં ન હોતિ. અનુપ્પન્ના ધમ્મા વિયાતિ ઇદં વિસદિસુદાહરણદસ્સનં. યથા ‘‘અનુપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ અનાગતકાલં વુચ્ચતીતિ આમટ્ઠકાલભેદં, એવં યં આમટ્ઠકાલભેદં ન હોતીતિ અત્થો. ઉદ્ધરિતબ્બં દેસનાય દેસેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. વિજ્જમાનસ્સેવ વિજ્જમાનેન સમ્પયોગો, સમ્પયોગારહસ્સેવ ચ વિપ્પયોગોતિ અત્થિભાવસન્નિસ્સયા સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તતાતિ આહ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નભાવં નિસ્સાયા’’તિ. તેનેવાહ ‘‘અવિજ્જમાનસ્સા’’તિઆદિ. તઞ્ચાતિ ઉદ્ધરણં.

વિભાગરહિતેહીતિ વિસભાગતાભાવતો અવિભાગેહિ. અનામટ્ઠકાલભેદેતિ અનામટ્ઠકાલવિસેસે. અવિજ્જમાનસ્સ…પે… સમ્પયોગો નત્થીતિ એતેન પારિસેસતો વિજ્જમાનસ્સ ચ વિજ્જમાનેન સમ્પયોગો દસ્સિતો. અવિજ્જમાનતાદીપકે ભેદે ગહિતેતિ યથાગહિતેસુ ધમ્મેસુ તેહિ વિપ્પયોગીનં અવિજ્જમાનભાવદીપકે તેસંયેવ વિસેસે ‘‘અરૂપભવો એકેન ખન્ધેન દસહાયતનેહિ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તો’’તિઆદિના (ધાતુ. ૨૪૬) ગહિતે તેનેવ રુપ્પનાદિના ભેદેન તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસભાગતાપિ ગહિતા એવાતિ વિપ્પયોગો હોતીતિ યોજના. ભેદે પન અગ્ગહિતે તેન તેન ગહણેનાતિ યથાવુત્તે અવિજ્જમાનતાદીપકે વિસેસે, વિસભાગે વા અગ્ગહિતે ‘‘વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારક્ખન્ધો તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ સમ્પયુત્તો’’તિઆદિના તેન તેન ગહણેન સભાગતાદીપનેન વિસભાગતાય અગ્ગહિતત્તા સભાગતાવ હોતિ. તથા ચ સતિ સભાગત્તે કા પનેત્થ સભાગતાતિ આહ ‘‘વિજ્જમાનતાય…પે… હોતી’’તિ. તસ્સાતિ સભાગતાય. તસ્માતિ વિસભાગતાય અલબ્ભમાનત્તા, સભાગતાય ચ લબ્ભમાનત્તા.

૨૬૨. વિતક્કો વિયાતિ સવિતક્કસવિચારેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ વિતક્કો વિય. સો હિ વિતક્કરહિતત્તા અવિતક્કો વિચારમત્તો ચ. તેનાહ ‘‘કોટ્ઠાસન્તરચિત્તુપ્પાદેસુ અલીના’’તિ. તતો એવ સો અપ્પધાનો, દુતિયઝાનધમ્મા એવેત્થ પધાનાતિ આહ ‘‘યે પધાના’’તિ. તેનેવાતિ સવિતક્કસવિચારેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ વિતક્કસ્સ અવિતક્કવિચારમત્તગ્ગહણેન ઇધ અગ્ગહિતત્તા, વિતક્કત્તિકે દુતિયરાસિયેવ ચ અધિપ્પેતત્તા. અનન્તરનયેતિ સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે. સમુદયસચ્ચેન સમાનગતિકા સદિસપ્પવત્તિકા. ઇતીતિ ઇમિના કારણેન. તે અવિતક્કવિચારમત્તા ધમ્મા ન ગહિતા, સમુદયસચ્ચં વિય ન દેસનારુળ્હા. ન સવિતક્કસવિચારેહિ સમાનગતિકાતિ યોજના. યદિ હિ તે સવિતક્કસવિચારેહિ સમાનગતિકા સિયું, ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા ન કેહિચિ ખન્ધેહિ, ન કેહિચિ આયતનેહિ, એકાય ધાતુયા વિપ્પયુત્તા’’તિ વત્તબ્બા સિયું. યસ્મા પન તે સમુદયસચ્ચેન સમાનગતિકા. યથા હિ યે સમુદયસચ્ચેન સમ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તા, તેસં કેહિચિ વિપ્પયોગં વત્તું ન સક્કા, એવં તેહિપિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સમુદયસચ્ચાદીની’’તિઆદિ. દસમો…પે… વુત્તોતિ એત્થ દસમનયે તેહિ અવિતક્કવિચારમત્તેહિ વિપ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તાનં સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયોગો વુત્તો, ઓસાનનયે તેહિ વિપ્પયુત્તાનં અટ્ઠારસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહો ચ વુત્તોતિ તસ્મા ન તે સવિતક્કસવિચારેહિ સમાનગતિકાતિ દસ્સેતિ.

વિતક્કસહિતેસૂતિ સહવિતક્કેસુ. તેસૂતિ અવિતક્કવિચારમત્તેસુ સહ વિતક્કેન દુતિયજ્ઝાનધમ્મેસુ, ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા’’તિ ગહિતેસુ વુત્તેસૂતિ અત્થો. સબ્બેપિ તેતિ દુતિયજ્ઝાનધમ્મા વિતક્કો ચાતિ સબ્બેપિ તે ધમ્મા સક્કા વત્તું. તથા હિ સમ્પયોગવિપ્પયોગપદનિદ્દેસે ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા ધમ્મા એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્તા’’તિ વુત્તં. તત્થ એકેન ખન્ધેનાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધેન. સો હિ સમુદાયોતિ ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા ધમ્મા’’તિ વુત્તધમ્મસમુદાયો. નનુ વિતક્કોપેત્થ ધમ્મસઙ્ગહં ગતો, સો ચ વિચારતો અઞ્ઞેનપિ સમ્પયુત્તોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ન હિ તદેકદેસસ્સ…પે… હોતી’’તિ. યથાતિઆદિના તમેવત્થં ઇદ્ધિપાદનિદસ્સનેન વિભાવેતિ. તસ્સત્થો – યથા ઇદ્ધિપાદસમુદાયસ્સ એકદેસભૂતાનં છન્દિદ્ધિપાદાદીનં તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયોગો વુત્તો, તંસમુદાયસ્સ ન હોતિ, એવં ઇધાપિ વિતક્કસ્સ અઞ્ઞેહિ સમ્પયોગો અવિતક્કવિચારમત્તસ્સ સમુદાયસ્સ ન હોતીતિ.

યદિ એવં ‘‘ઇદ્ધિપાદો દ્વીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્તો’’તિઆદિ ન વત્તબ્બન્તિ ચે? નો ન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યથા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેસૂતિ ઇદ્ધિપાદેસુ. સમુદાયસ્સાતિ ઇદ્ધિપાદસમુદાયસ્સ. તેહિ વેદનાક્ખન્ધાદીહિ સમ્પયુત્તતા વુત્તા ‘‘ઇદ્ધિપાદો દ્વીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્તો’’તિઆદિના. તેનાતિ વિચારેન. ન હીતિઆદિના યથાધિગતધમ્માનં સમ્પયુત્તતાય નવત્તબ્બાભાવં ઉદાહરણદસ્સનવસેન વિભાવેતિ. કેચિ વિચિકિચ્છા તંસહગતા ચ મોહવજ્જા મોહેન સમ્પયુત્તા, કેચિ અસમ્પયુત્તા. મોહેનાતિ વિચિકિચ્છાસહગતમોહમેવ સન્ધાય વદતિ. ઇતિ ઇમિના કારણેન ન સમુદાયો તેન મોહેન સમ્પયુત્તો. અઞ્ઞો કોચિ ધમ્મો હેતુભાવો નાપિ અત્થિ, યેન હેતુના સો દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકોતિ વુત્તો સમુદાયો. એવન્તિ ઇમિના નયેન ‘‘ભાવના…પે… યોપિ સમ્પયુત્તા’’તિ નવત્તબ્બતાય નિદસ્સેતબ્બાતિ અત્થો. એવન્તિ યથા દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકસમુદાયસ્સ સમ્પયુત્તતા ન વત્તબ્બા, એવં યેન ધમ્મેન અવિતક્ક…પે… સિયા, તં ન નત્થિ. તસ્માતિ યસ્મા અવિતક્કવિચારમત્તેસુ કોચિપિ વિચારેન અસમ્પયુત્તો નત્થિ, તસ્મા. તેતિ અવિતક્કવિચારમત્તા ધમ્મા. એકધમ્મેપિ…પે… કતો યથા ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા અસઙ્ખતા ધમ્મા’’તિ.

છટ્ઠનયસમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.