૭. સત્તમનયો સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૦૬. તેહિ સમુદયસચ્ચાદીહિ ખન્ધત્તયખન્ધેકદેસાદિકે સમ્પયુત્તે સતિપિ, સમ્પયુત્તેહિ ચ વિપ્પયુત્તે રૂપનિબ્બાનાદિકે તદઞ્ઞધમ્મે સતિપિ વિપ્પયોગાભાવતો. સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન દસ્સેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં. તતો લોભસહગતચિત્તુપ્પાદતો અઞ્ઞધમ્માનં અવસિટ્ઠાનં કુસલાકુસલાબ્યાકતધમ્માનં ખન્ધાદીસુ કેનચિ વિપ્પયોગો ન હિ અત્થિ ખન્ધપઞ્ચકાદીનં સઙ્ગણ્હનતો તેસં. તે એવ ચિત્તુપ્પાદાતિ તે લોભસહગતચિત્તુપ્પાદા એવ. તદઞ્ઞધમ્માનન્તિ તદઞ્ઞધમ્માનમ્પીતિ પિ-સદ્દલોપો દટ્ઠબ્બો. તથાતિ ઇમિના ન ચ તે એવ ધમ્મા અડ્ઢદુતિયાયતનધાતુયો, અથ ખો તે ચ તતો અઞ્ઞે ચાતિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ.

નનુ તદઞ્ઞભાવતો એવ તેહિ ઇતરેસં વિપ્પયોગો સિદ્ધોતિ આહ ‘‘ન ચા’’તિઆદિ. તદઞ્ઞસમુદાયેહીતિ તતો લોભસહગતચિત્તુપ્પાદતો અઞ્ઞસમુદાયેહિ અઞ્ઞે લોભસહગતા ધમ્મા વિપ્પયુત્તા ન હોન્તિ. કસ્મા? સમુદાયે…પે… વિપ્પયોગાભાવતો. તસ્સત્થો – સમુદાયેન લોભસહગતતદઞ્ઞધમ્મરાસિના એકદેસાનં લોભસહગતધમ્માનં વિપ્પયોગાભાવતો, તથા યે એકદેસા હુત્વા અઞ્ઞેસં અવયવાનં સમુદાયભૂતા, તેસઞ્ચ સમુદાયેન વિપ્પયોગાભાવતોતિ. અનેન સમુદાયેન અવયવસ્સ સમુદાયસ્સ અવયવેન ચ તસ્સ ન વિપ્પયોગો, અવયવસ્સેવ પન અવયવેનાતિ દસ્સેતિ. એસ નયોતિ ય્વાયં સમુદયસચ્ચે વુત્તો વિધિ, એસેવ મગ્ગસચ્ચસુખિન્દ્રિયાદીસુ અરૂપક્ખન્ધેકદેસત્તા તેસન્તિ દસ્સેતિ. નિરવસેસેસૂતિ અબહિકતવિતક્કેસુ. વિતક્કો હિ સમુદાયતો અબહિકતો. ‘‘સો હિ સમુદાયો’’તિઆદિકો વુત્તનયો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અગ્ગહણે કારણં ન દિસ્સતી’’તિ.

અઞ્ઞેસુપિ સમુદયસચ્ચાદીસુ વિસ્સજ્જનસ્સ…પે… દટ્ઠબ્બં, યતો સમુદયસચ્ચાદિ ઇધ ન ગહિતન્તિ અધિપ્પાયો. સમ્પયુત્તાધિકારતો ‘‘અઞ્ઞેના’’તિ પદં સમ્પયુત્તતો અઞ્ઞં વદતીતિ આહ ‘‘અસમ્પયુત્તેન અસમ્મિસ્સન્તિ અત્થો’’તિ. ઇદાનિ બ્યતિરેકેનપિ તમત્થં પતિટ્ઠાપેતું ‘‘અદુક્ખમસુખા…પે… ગહિતાની’’તિ વુત્તં. એતેન લક્ખણેનાતિ ‘‘અસમ્પયુત્તેન અસમ્મિસ્સ’’ન્તિ વુત્તલક્ખણેન. ચિત્તન્તિ ‘‘ચિત્તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા’’તિ પઞ્હં ઉપલક્ખેતિ. સહયુત્તપદેહિ સત્તાતિ ‘‘ચેતસિકેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા’’તિઆદિના ચિત્તેન સહયુત્તે ધમ્મે દીપેન્તેહિ પદેહિ આગતા સત્ત પઞ્હા. તિણ્ણં તિકપદાનમગ્ગહણેન ઊનોતિ કત્વા. યે સન્ધાય ‘‘તિકે તયો’’તિ વુત્તં. તં પન વેદનાપીતિત્તિકેસુ પચ્છિમં, વિતક્કત્તિકે પઠમન્તિ પદત્તયં વેદિતબ્બં.

૩૦૯. ઉદ્ધટપદેન પકાસિયમાના અત્થા અભેદોપચારેન ‘‘ઉદ્ધટપદ’’ન્તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘ઉદ્ધટપદેન સમ્પયુત્તેહી’’તિ. તેન ચ યથાવુત્તેન ઉદ્ધટપદેન. મનેન યુત્તાતિ એત્થ મનનમત્તત્તા મનોધાતુ ‘‘મનો’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘મનોધાતુયા એકન્તસમ્પયુત્તા’’તિ.

સત્તમનયસમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.