૨. દુતિયનયો સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૭૧. ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિ એત્થ સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતસદ્દા ભિન્નાધિકરણા ન ગહેતબ્બા વિસેસનવિસેસિતબ્બતાય ઇચ્છિતત્તા. યો હિ ધમ્મો સઙ્ગહિતતાવિસેસવિસિટ્ઠો અસઙ્ગહિતો હેટ્ઠા ઉદ્દિટ્ઠો, સ્વેવ ઇધ અસઙ્ગહિતભાવેન પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જીયતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં તં…પે… તદેવ દસ્સેન્તો’’તિ આહ. યે હિ ધમ્મા ચક્ખાયતનેન ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન ચ અસઙ્ગહિતા, તેસંયેવ પુન ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહો પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જિતો. તેન વુત્તં ‘‘ચક્ખાયતનેન…પે… આહા’’તિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ નયેસુ વારેસુ ચ. ખન્ધાદિસઙ્ગહસામઞ્ઞાનન્તિ ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેના’’તિઆદિના અવિસેસેન વુત્તાનં ખન્ધાદિસઙ્ગહાનં. ‘‘સામઞ્ઞજોતના વિસેસે અવતિટ્ઠતી’’તિ આહ ‘‘નિચ્ચં વિસેસાપેક્ખત્તા’’તિ. વિસેસાવબોધનત્થાનિ પઞ્હબ્યાકરણાનીતિ વુત્તં ‘‘ભેદનિસ્સિતત્તા ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાન’’ન્તિ. સવિસેસાવ ખન્ધાદિગણનાતિ ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેના’’તિઆદિના અવિસેસેન વુત્તાપિ રૂપક્ખન્ધાદિના સવિસેસાવ ખન્ધાદિગણના, ખન્ધાદિના સઙ્ગહોતિ અત્થો. સુદ્ધાતિ કેવલા અનવસેસા, સામઞ્ઞભૂતાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થાતિ યથાધિકતે દુતિયનયે. સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસનિદ્દિટ્ઠત્તા આહ ‘‘સઙ્ગહિ…પે… નિદ્ધારિતત્તા’’તિ. તીસુ સઙ્ગહેસૂતિ ખન્ધાદિસઙ્ગહેસુ તીસુ. અઞ્ઞેહીતિ વુત્તાવસેસેહિ દ્વીહિ એકેન વા. એત્તકેનેવ દસ્સેતબ્બા સિયું તાવતાપિ સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતભાવસ્સ પકાસિતત્તા. તેસન્તિ સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતભાવેન વુત્તધમ્માનં. એવંવિધાનન્તિ ‘‘ચક્ખાયતનં સોતાયતન’’ન્તિઆદિના અનિદ્ધારિતવિસેસાનં. અસમ્ભવાતિ વુત્તપ્પકારેન નિદ્દિસિતું અસમ્ભવા. સઙ્ગહાદિનયદસ્સનમત્તં નયમાતિકાય બ્યાપારો, યત્થ પન સઙ્ગહાદયો, તે ખન્ધાદયો કુસલાદયો ચ તેસં વિસયભૂતાતિ તેહિ વિના સઙ્ગહાદીનં પવત્તિ નત્થિ. તેનાહ ‘‘નયમાતિકાય અબ્ભન્તરબાહિરમાતિકાપેક્ખત્તા’’તિ. સઙ્ગાહકં અસઙ્ગાહકઞ્ચાતિ વત્તબ્બં. યો હિ ઇધ સઙ્ગાહકભાવેન વુત્તો ધમ્મો અસઙ્ગાહકભાવેનપિ વુત્તોયેવાતિ.

‘‘યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ, ‘‘યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિ ચ યત્થ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બધમ્મવિસેસનિદ્ધારણં નત્થિ, તત્થ પઠમનયે છટ્ઠનયે ચ ‘‘રૂપક્ખન્ધો કતિહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતો? એકેન ખન્ધેના’’તિ (ધાતુ. ૬), ‘‘રૂપક્ખન્ધો કતિહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્તોતિ? નત્થિ. ચતૂહિ ખન્ધેહિ વિપ્પયુત્તો’’તિ (ધાતુ. ૨૨૮) ચ એવં પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બભાવેન. ઇતરેસૂતિ દુતિયાદિનયેસુ. તસ્સ તસ્સાતિ યં પુચ્છિતબ્બં વિસ્સજ્જિતબ્બઞ્ચ ‘‘યે ધમ્મા’’તિ અનિયમિતરૂપેન નિદ્ધારિતં, તસ્સ તસ્સ ‘‘તે ધમ્મા’’તિ નિયામકભાવેન.

એત્થાતિ એતસ્મિં પકરણે. યેન યેન ચક્ખાયતનાદિના સઙ્ગાહકેન. ખન્ધાદિસઙ્ગહેસૂતિ ખન્ધાયતનધાતુસઙ્ગહેસુ. તેન તેનાતિ ખન્ધાદિસઙ્ગહેન. અઞ્ઞન્તિ તતો તતો સઙ્ગાહકતો અઞ્ઞં. તબ્બિનિમુત્તં સઙ્ગહેતબ્બાસઙ્ગહેતબ્બં યં ધમ્મજાતં અત્થિ, તં તદેવ ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકભાવેન ઉદ્ધટં. અઞ્ઞો ધમ્મો નત્થિ તસ્સ સભાગભાવેન સઙ્ગાહકસ્સેવ અભાવતો. સિયા પનેતં સભાગેન એકદેસેન સઙ્ગહોતિ, તં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘ન ચ સો…પે… હોતી’’તિ. યઞ્ચાતિઆદિના વચનન્તરં પરિહરતિ.

યદિ ચાતિઆદિનાપિ તસ્સેવ તેન સઙ્ગહાભાવં પાઠાભાવદસ્સનેન વિભાવેતિ. તત્થ સો એવાતિ યો રૂપાદિક્ખન્ધો સઙ્ગાહકભાવેન વુત્તો, સો એવ તેન રૂપાદિક્ખન્ધેન સઙ્ગય્હેય્ય સઙ્ગહેતબ્બો ભવેય્ય, તેનેવ તસ્સ સઙ્ગહાભાવે લક્ખણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન હિ સો એવ તસ્સ સભાગો વિસભાગો ચા’’તિ. એકદેસા વિય ચક્ખાયતનાદયો સમુદાયસ્સ રૂપક્ખન્ધાદિકસ્સ. રૂપક્ખન્ધો ચક્ખાયતનાદીનં ન સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ સભાગવિસભાગભાવાભાવતો. એસ નયો સેસેસુપિ. સમુદાયન્તોગધાનન્તિઆદિના વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. તત્થ યેનાતિ વિભાગેન. તેતિ એકદેસા. તેસન્તિ એકદેસાનં. એત્થ તદન્તોગધતાય વિભાગાભાવો, વિભાગાભાવેન સભાગવિસભાગતાભાવો, તેન સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકતાભાવો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો.

યથા સબ્બેન સબ્બં સભાગવિસભાગાભાવેન એકદેસાનં સમુદાયો સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ ન હોતિ, એવં એકદેસસભાગવિસભાગાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથાતિઆદિ ઉદાહરણદસ્સનેન યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ પાકટકરણં. ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગાહકં અસઙ્ગાહકઞ્ચાતિ યોજના. તથા સેસેસુપિ. ન હિ એકદેસ…પે… વિસભાગં યેન સમુદાયો સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ સિયાતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ સઙ્ગાહકત્તં તાવ મા હોતુ, અસઙ્ગાહકત્તં પન કસ્મા પટિક્ખિપીયતીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. તત્થ તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં હેતુભાવેન પરામસતિ. અત્તતો અઞ્ઞસ્સ, અત્તનિ અન્તોગધતો અઞ્ઞસ્સ, અત્તેકદેસસભાગતો અઞ્ઞસ્સ સતિપિ અસઙ્ગાહકત્તેતિ યોજના. તં પનેતં ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતો અસઙ્ગહિતો ચ ન હોતી’’તિઆદિના વુત્તે તયો પકારે સન્ધાય વુત્તં. સઙ્ગાહકત્તમેવ એતેસં નત્થીતિ એતેસં અત્તા, અત્તનિ અન્તોગધો, અત્તેકદેસસભાગો ચાતિ વુત્તાનં સઙ્ગાહકભાવો એવ નત્થિ સભાગાભાવતો. તેન વુત્તં ‘‘ન હિ સો એવ તસ્સ સભાગો’’તિઆદિ. યેનાતિ સઙ્ગાહકત્તેન. એવરૂપાનન્તિ યથાવુત્તાનં તિપ્પકારાનં અગ્ગહણં વેદિતબ્બં સતિપિ વિસભાગભાવેતિ અધિપ્પાયો.

તેનાતિ ‘‘ધમ્માયતન’’ન્તિઆદિના વચનેન. એકદેસસ્સ વેદનાક્ખન્ધાદિકસ્સ સમુદાયસ્સ ધમ્માયતનસ્સ સઙ્ગાહકત્તં એકદેસેન સમુદાયસ્સ સઙ્ગહિતભાવન્તિ અત્થો, સમુદાયસ્સ રૂપક્ખન્ધસ્સ એકદેસસ્સ ચક્ખાયતનસ્સ સોતાયતનસ્સ ચ સઙ્ગાહકત્તં સમુદાયેન એકદેસસ્સ સઙ્ગહિતભાવન્તિ વુત્તં હોતિ. યદિ એવં ન દસ્સેતિ, અથ કિં દસ્સેતીતિ આહ ‘‘ચતુક્ખન્ધગણનભેદેહી’’તિઆદિ. તત્થ ચતુક્ખન્ધગણનભેદેહીતિ રૂપાદિચતુક્ખન્ધગણનવિભાગેહિ. પઞ્ચધાતિ રૂપાદિચતુક્ખન્ધસઙ્ગહો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસઙ્ગહોતિ એવં પઞ્ચપ્પકારેન ભિન્નતં. તેનાહ ‘‘ગણેતબ્બાગણેતબ્બભાવેના’’તિ. ‘‘એકેન ખન્ધેના’’તિઆદીસુ કરણત્થે કરણવચનં, ન કત્તુઅત્થેતિ કત્વા આહ ‘‘સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકનિરપેક્ખાન’’ન્તિ. તેનેવાહ ‘‘કમ્મકરણમત્તસબ્ભાવા’’તિ. દુતિયાદયો પન નયા. અગણનાદિદસ્સનાનીતિ અગણનગણનદસ્સનાનિ. નનુ ચ દુતિયાદીસુ ગણનાદીનિપિ વિજ્જન્તીતિ? સચ્ચં વિજ્જન્તિ, તાનિ પન વિસેસનભૂતાનિ અપ્પધાનાનીતિ વિસેસિતબ્બભૂતાનં પધાનાનં વસેનેવં વુત્તં. ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિઆદિના કત્તુઆદયો નિદ્દિટ્ઠાતિ આહ ‘‘કત્તુકરણકમ્મત્તયસબ્ભાવા’’તિ.

તથા તથાતિ તેન તેન રૂપક્ખન્ધાદિપ્પકારેન. તંતંખન્ધાદિભાવાભાવો સભાગવિસભાગતાતિ રૂપધમ્માદીનં રૂપક્ખન્ધાદિભાવો સભાગતા, વેદનાક્ખન્ધાદિઅભાવો વિસભાગતાતિ અત્થો. યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સનેતિ ‘‘યે ધમ્મા, તે ધમ્મા’’તિ નિદ્ધારિતપ્પકારધમ્મનિરૂપને. સઙ્ગાહકસઙ્ગહેતબ્બાનન્તિ ચક્ખાયતનાદિકસ્સ સઙ્ગાહકસ્સ સોતાયતનાદિકસ્સ ચ સઙ્ગહેતબ્બસ્સ. સમાનક્ખન્ધાદિભાવોતિ એકક્ખન્ધાદિભાવો, રૂપક્ખન્ધાદિભાવોતિ અત્થો. તદભાવોતિ તસ્સ સમાનક્ખન્ધાદિભાવસ્સ અભાવો અઞ્ઞક્ખન્ધાદિભાવો. અયન્તિ ય્વાયં પઠમનયે તથા તથા ગણેતબ્બાગણેતબ્બતાસઙ્ખાતો દુતિયાદિનયેસુ યથાવુત્તાનં સમાનક્ખન્ધાદિભાવાભાવસઙ્ખાતો તંતંખન્ધાદિભાવાભાવો વુત્તો, અયમેતેસં દ્વિપ્પકારાનં નયાનં સભાગવિસભાગતાસુ વિસેસો.

સમુદયસચ્ચસુખિન્દ્રિયાદીતિ આદિ-સદ્દેન મગ્ગસચ્ચદુક્ખિન્દ્રિયાદિ સઙ્ગય્હતિ. અસઙ્ગાહકત્તાભાવતોતિ સઙ્ગહિતતાવિસિટ્ઠસ્સ અસઙ્ગાહકત્તસ્સ અભાવતો. ન હિ સક્કા ‘‘સમુદયસચ્ચેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિઆદિ વત્તું. દુક્ખસચ્ચસદિસાનિ અબ્યાકતપદાદીનિ. ઇતરેહીતિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગાહકત્તાસઙ્ગાહકત્તાભાવતો ન ઉદ્ધટાનીતિ યોજના. એવન્તિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ નિગમનવસેન વુત્તં. ન રૂપક્ખન્ધોતિ ન સબ્બો રૂપક્ખન્ધધમ્મોતિ અત્થો.

‘‘ખન્ધપદેના’’તિ ઇદં કરણત્થે કરણવચનં, ન કત્તુઅત્થેતિ આહ ‘‘ખન્ધપદસઙ્ગહેનાતિ અત્થો’’તિ. તેનેવસ્સ કત્તુઅત્થતં પટિસેધેતું ‘‘ન સઙ્ગાહકેના’’તિ વુત્તં. કરણં પન કત્તુરહિતં નત્થીતિ આહ ‘‘કેનચિ સઙ્ગાહકેનાતિ ઇદં પન આનેત્વા વત્તબ્બ’’ન્તિ. સઙ્ગાહકેસુ ન યુજ્જતિ ન સઙ્ગહેતબ્બેસૂતિ અધિપ્પાયો. રૂપક્ખન્ધધમ્મા હિ ‘‘યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિ વુત્તાતિ. સમુદાયે વુત્તવિધિ તદવયવેપિ સમ્ભવતીતિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેન્તો ‘‘એતેન નયેના’’તિઆદિમાહ. પટિયોગીનિવત્તનં એવ-સદ્દેન કરીયતીતિ આહ ‘‘ન હિ અઞ્ઞમત્તનિવારણં એવ-સદ્દસ્સ અત્થો’’તિ. તેનાહ ‘‘સઙ્ગાહકતો અઞ્ઞનિવારણં એવ-સદ્દસ્સ અત્થો’’તિ. સો ચ…પે… પેક્ખન્તિ ઇમિના તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. સઙ્ગાહકાપેક્ખત્તે હિ ‘‘સો ચા’’તિઆદિવચનસ્સ ‘‘ચક્ખાયતનેન રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતો’’તિ એત્થ ચક્ખાયતનં સઙ્ગાહકન્તિ યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ અસમ્ભવો એવાતિ ઇદાનિ તં અસમ્ભવં વિભાવેન્તો ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એત્થાતિ ‘‘અડ્ઢેકાદસહિ આયતનધાતૂહી’’તિ એત્થ. ‘‘રૂપક્ખન્ધેના’’તિ આનેત્વા વત્તબ્બં આયતનધાતુવિસેસનત્થં. ન સો એવ તસ્સ, સમુદાયો વા તદેકદેસાનં સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ હોતીતિ વુત્તોવાયમત્થોતિ આહ ‘‘રૂપક્ખન્ધો…પે… ન હોતી’’તિ. ઇમિના પરિયાયેનાતિ યસ્મા વુત્તપ્પકારં સઙ્ગાહકત્તં નત્થિ ‘‘યેન સઙ્ગહિતસ્સ અસઙ્ગાહકં સિયા’’તિ ઇમિના પરિયાયેન. અસઙ્ગહિતતાય અભાવો વુત્તો અટ્ઠકથાયં (ધાતુ. અટ્ઠ. ૧૭૧) ‘‘સો ચ…પે… નત્થી’’તિ. સઙ્ગહિતતાયાતિ નિપ્પરિયાયેન સઙ્ગહિતભાવેન અસઙ્ગહિતતાય અભાવો વુત્તોતિ ન યુજ્જતીતિ યોજના. સા સઙ્ગહિતતાતિ અત્તના અત્તનો, અત્તેકદેસાનં વા સઙ્ગહિતતા. તેનાતિ રૂપક્ખન્ધેન. તેસન્તિ રૂપક્ખન્ધતદેકદેસાનં. અત્થિ ચ વિપ્પયુત્તતા વેદનાક્ખન્ધાદીહિ. ચક્ખાયતનાદીહિ વિયાતિ વિસદિસુદાહરણં. એતેહિ રૂપવેદનાક્ખન્ધાદીહિ અઞ્ઞેહિ ચ એવરૂપેહિ. એતાનિ અઞ્ઞાનિ ચાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

તેનેવ તસ્સ સઙ્ગહિતત્તાભાવદસ્સનેન હેટ્ઠા દસ્સિતેન. એત્થાતિ એતસ્મિં વારે. અગ્ગહણેતિ અકથને, અદેસનાયન્તિ અત્થો. સમુદયસચ્ચાદીસૂતિ સમુદયસચ્ચસુખિન્દ્રિયાદીસુ યુજ્જેય્ય તં કારણં. કસ્મા? તેહિ સમુદયસચ્ચાદીહિ ખન્ધાદિસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતે ધમ્મજાતે સતિ તસ્સ આયતનસઙ્ગહાદીહિ અસઙ્ગહિતત્તસ્સ અભાવતો. રૂપક્ખન્ધાદીહીતિ રૂપક્ખન્ધવેદનાક્ખન્ધાદીહિ. સઙ્ગહિતમેવ નત્થિ, કસ્મા? ‘‘સો એવ તસ્સ સઙ્ગાહકો ન હોતી’’તિ વુત્તોવાયમત્થો. યદિપિ રૂપક્ખન્ધાદિના રૂપક્ખન્ધાદિકસ્સ અત્તનો…પે… નત્થીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞસ્સ પન વેદનાક્ખન્ધાદિકસ્સ રૂપક્ખન્ધાદિના સઙ્ગહિતત્તાભાવેન અસઙ્ગહિતત્તં અત્થીતિ યોજના. ઉભયાભાવોતિ સઙ્ગહિતત્તાસઙ્ગહિતત્તાભાવો. એત્થ એતસ્મિં વારે. ધમ્માયતનજીવિતિન્દ્રિયાદીનન્તિ ધમ્માયતનાદીનં ખન્ધચતુક્કસઙ્ગાહકત્તે, જીવિતિન્દ્રિયાદીનં ખન્ધદુકસઙ્ગાહકત્તેતિ યોજના. પાળિયં અનાગતત્તા ‘‘સતી’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. આદિ-સદ્દેન પઠમેન ધમ્મધાતુસળાયતનાદીનં સુખિન્દ્રિયાદીનઞ્ચ, દુતિયેન એકક્ખન્ધસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સુખિન્દ્રિયઞ્હિ વેદનાક્ખન્ધસ્સેવ સઙ્ગાહકં. તેસન્તિ ખન્ધચતુક્કખન્ધદુકાદીનં અસઙ્ગહિતતા ન નત્થિ અત્થેવાતિ તસ્સા અભાવો અનેકન્તિકો. પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ ‘‘રૂપક્ખન્ધાદીહિ પના’’તિઆદિના વુત્તનયેન.

તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ પુબ્બે વુત્તે સનિદસ્સનસપ્પટિઘપદે. નિવત્તેત્વા ગણ્હન્તોતિ પુબ્બે વુત્તં પટિનિવત્તેત્વા ગણ્હન્તો પચ્ચામસન્તો. તદવત્તબ્બતાતિ તેસં સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકસઙ્ગહિતત્તાસઙ્ગહિતત્તાનં અવત્તબ્બતા. અસઙ્ગાહકત્તાભાવતો એવ…પે… ન સઙ્ગાહકત્તાભાવતોતિ યસ્મા નેસં અસઙ્ગાહકત્તં વિય સઙ્ગાહકત્તમ્પિ નત્થિ, તતો એવ સઙ્ગહિતત્તાસઙ્ગહિતત્તમ્પીતિ દસ્સેતિ.

દુતિયનયસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.