૪. અટ્ઠકથાકણ્ડં

તિકઅત્થુદ્ધારવણ્ણના

૧૩૮૪. નયગમનન્તિ નીયતિ, નેતિ, નીયન્તિ વા એતેનાતિ નયો, ગમ્મતિ એતેનાતિ ગમનં, નયોવ, નયસ્સ વા ગમનં નયગમનં. ગતિ એવ વા ગમનં. પઠમેન આદિ-સદ્દેન અભિધમ્મભાજનીયાદિસઙ્ગહાસઙ્ગહાદિએકકાદિસુદ્ધિકસચ્છિ કટ્ઠાદિમૂલમૂલાદિકા પઞ્ચપકરણિકા નયગતિ સઙ્ગય્હતિ. અનુલોમાદીતિ પન પચ્ચનીયઅનુલોમપચ્ચનીયપચ્ચનીયાનુલોમપકારા એકમૂલાદિપ્પકારા ચ. એત્થ અત્થેસુ નિચ્છિતેસૂતિ એતસ્મિં અટ્ઠકથાકણ્ડે ચિત્તુપ્પાદવસેન ભૂમન્તરવિસેસયોગતો સબ્બેસં માતિકાપદાનં અત્થેસુ સઙ્ખેપતો વવત્થાપિતેસુ.

પઞ્હુદ્ધારન્તિઆદીસુ ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૫) કુસલપદં આદિં કત્વા કુસલાકુસલાબ્યાકતન્તા તિસ્સો કુસલાદિકા, કુસલાબ્યાકતઅકુસલાબ્યાકતકુસલાકુસલન્તા તિસ્સો, કુસલાકુસલાબ્યાકતન્તા એકાતિ કુસલાદિકા સત્ત પુચ્છા, તથા અકુસલાદિકા, અબ્યાકતાદિકા, કુસલાબ્યાકતાદિકા, અકુસલાબ્યાકતાદિકા, કુસલાકુસલાદિકા, કુસલાકુસલાબ્યાકતાદિકાતિ સત્તન્નં સત્તકાનં વસેન ધમ્માનુલોમે કુસલત્તિકં નિસ્સાય હેતુપચ્ચયે એકૂનપઞ્ઞાસ પુચ્છા, તથા સેસપચ્ચયેસુ સેસતિકેસુ ધમ્મપચ્ચનીયાદીસુ ચ. તં સન્ધાય ‘‘એકૂનપઞ્ઞાસાય એકૂનપઞ્ઞાસાયા’’તિ વુત્તં. ‘‘સિયા હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૩.૧.૧) ‘‘હેતું પટિચ્ચ હેતુ, હેતું પટિચ્ચ નહેતુ, હેતું પટિચ્ચ હેતુ ચ નહેતુ ચ. નહેતું પટિચ્ચ નહેતુ, નહેતું પટિચ્ચ હેતુ, નહેતું પટિચ્ચ હેતુ ચ નહેતુ ચ. હેતુઞ્ચ નહેતુઞ્ચ પટિચ્ચ હેતુ, હેતુઞ્ચ નહેતુઞ્ચ પટિચ્ચ નહેતુ, હેતુઞ્ચ નહેતુઞ્ચ પટિચ્ચ હેતુ ચ નહેતુ ચા’’તિ એકેકસ્મિં દુકે હેતુપચ્ચયાદીસુ એકમેકસ્મિં પચ્ચયે નવ નવ પુચ્છા હોન્તિ. તા સન્ધાય ‘‘નવસુ નવસુ પઞ્હેસૂ’’તિ વુત્તં.

લબ્ભમાનસ્સાતિ કુસલત્તિકે તાવ પટિચ્ચવારે હેતુપચ્ચયે ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા, કુસલં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩) કુસલેન કુસલં, કુસલેન અબ્યાકતં, કુસલેન કુસલાબ્યાકતં, અકુસલેન અકુસલં, અકુસલેન અબ્યાકતં, અકુસલેન અકુસલાબ્યાકતં, અબ્યાકતેન અબ્યાકતં, કુસલાબ્યાકતેન અબ્યાકતં, અકુસલાબ્યાકતેન અબ્યાકતન્તિ નવન્નં નવન્નં પઞ્હાનં અત્થતો સમ્ભવન્તસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનવસેન ઉદ્ધરણં, તથા સેસપચ્ચયવારત્તિકાદીસુ. તેસુયેવાતિ યથાવુત્તેસુ એવ પઞ્હેસુ અત્થસમ્ભવતો યથાવિભત્તાનં પઞ્હવિસ્સજ્જનાનં ‘‘હેતુયા નવા’’તિઆદિના ગણનાઠપનં. પસટે ધમ્મેતિ યથા હેટ્ઠા કણ્ડદ્વયે ‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્ત’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧) વિપ્પકિણ્ણે મુત્તપુપ્ફે વિય ફસ્સાદયો ધમ્મે. અવિસિટ્ઠનિદ્દેસો સામઞ્ઞનિદ્દેસો. વિઞ્ઞાતધમ્મસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

યદિ ચિત્તુપ્પાદરૂપકણ્ડેસુ ચતુભૂમિચિત્તુપ્પાદાદિવસેન વિઞ્ઞાતધમ્મસ્સ અત્થુદ્ધારદેસના આરદ્ધા, એવં સન્તે ઇધ કસ્મા કુસલત્તિકનિદ્દેસો વુત્તોતિ આહ ‘‘યદિપિ કુસલત્તિકવિત્થારો’’તિઆદિ. ધમ્મવિસેસનભાવતોતિ ‘‘ધમ્મા’’તિ પદસ્સ પધાનભાવં દસ્સેતિ. અતો હિ તદભિધેય્યા પુચ્છિતબ્બા જાતા. વિઞ્ઞાતાહીતિ ભૂમીનં વિસેસનલક્ખણયોગમાહ. એત્થ પધાનન્તિ કિઞ્ચાપિ ઉદ્દેસે કુસલપદેન ધમ્મા વિસેસિતબ્બા, ‘‘ચતૂસુ ભૂમીસુ કુસલ’’ન્તિ ઇમસ્મિં પન નિદ્દેસે ભૂમીહિ વિસેસિતબ્બત્તા કુસલપદં પધાનન્તિ વિસેસનભાવેન વચનિચ્છાય અભાવતો સતિપિ વિસેસિતબ્બધમ્માનં કામાવચરાદિફસ્સાદિભેદે તદનપેક્ખં અનવજ્જસુખવિપાકતાસઙ્ખાતં અત્તનો કુસલાકારમેવ ગહેત્વા પવત્તમાનત્તા ‘‘એકત્તમેવ ઉપાદાય પવત્તતી’’તિ વુત્તં. સબ્બેપિ હિ કુસલા ધમ્મા અનવજ્જસુખવિપાકતાય એકસભાવાયેવાતિ.

૧૩૮૫. યથાયોગં યોજેતબ્બન્તિ ચતૂહિ ભૂમીહિ આધારભૂતાહિ વિસેસેત્વા સમયફસ્સાદિભેદં અનામસિત્વા વિપાકભાવેન એકત્તં નેત્વા ‘‘ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકો’’તિ વુત્તન્તિ યોજેતબ્બં. એસ નયો ‘‘તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકત’’ન્તિઆદીસુપિ.

ઉપ્પજ્જતિ એત્થાતિ ઉપ્પાદો, ચેતસિકા. તે હિ ચિત્તસ્સ સબ્બથાપિ નિસ્સયાદિપચ્ચયભાવતો એત્થ ચ ઉપ્પત્તિયા આધારભાવેન અપેક્ખિતા. યથા ચ ચેતસિકા ચિત્તસ્સ, એવં ચિત્તમ્પિ ચેતસિકાનં નિસ્સયાદિપચ્ચયભાવતો આધારભાવેન વત્તબ્બતં અરહતીતિ યથાવુત્તં ઉપ્પાદસદ્દાભિધેય્યતં ન વિનિવત્તતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ચિત્તુપ્પાદો’’તિ એત્થ ઉપ્પાદસ્સ વિસેસનભાવેન પવત્તમાનમ્પિ ચિત્તં અત્તનિ યથાવુત્તઉપ્પાદઅત્થસમ્ભવતો અપરિચ્ચત્તવિસેસિતબ્બભાવમેવ હુત્વા તસ્સ વિસેસનભાવં પટિપજ્જતીતિ. યદાહ ‘‘અવયવેન સમુદાયોપલક્ખણવસેન અત્થો સમ્ભવતી’’તિ. ચિત્તસમાનગતિકસ્સ ઇધ ચિત્તગ્ગહણેન ગહેતબ્બતાય ‘‘દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણાની’’તિ નિદસ્સનેન વક્ખમાનત્તા ‘‘ચિત્ત…પે… ગહણં કત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ અઞ્ઞસ્સાતિ રૂપસ્સ.

૧૪૨૦. પઞ્ચદ્વારે વત્તબ્બમેવ નત્થિ એકન્તપરિત્તારમ્મણત્તા પઞ્ચદ્વારિકચિત્તાનં. ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનન્તિ વિપાકસ્સ પકપ્પેત્વા આરમ્મણગ્ગહણાભાવમાહ. તતો કમ્માનુરૂપં પવત્તમાનો વિપાકો પરિત્તકમ્મવિપાકતાય પરિત્તારમ્મણેયેવ પવત્તિતુમરહતિ, ન મહગ્ગતપ્પમાણારમ્મણેતિ અધિપ્પાયો. સમાધિપ્પધાનસ્સપિ કસ્સચિ કમ્મસ્સ અપ્પનાઅપ્પત્તસ્સ એકન્તેન સદિસવિપાકતાઅભાવતો ‘‘અપ્પનાપ્પત્તસ્સા’’તિ કમ્મં વિસેસિતં. વણ્ણલક્ખણાદિં અગ્ગહેત્વા લોકસઞ્ઞાનુરોધેનેવ ગહિતે પથવાદિકે પરિકમ્મસઞ્ઞાય સમુપ્પાદિતત્તા પટિભાગનિમિત્તસઙ્ખાતં સઞ્ઞાવસં આરમ્મણં અસ્સાતિ સઞ્ઞાવસારમ્મણં. તાદિસેનેવાતિ સમાધિપ્પધાનતાય અપ્પનાપ્પત્તીહિ વિય સઞ્ઞાવસારમ્મણતાય ચ નિબ્બિસેસેનેવ. સોપીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘અત્તનો કમ્મસ્સ સમાનભૂમિકધમ્મારમ્મણતાય વિય તસ્સ આરમ્મણારમ્મણતાયપિ વિપાકો કમ્માનુરૂપોયેવ નામ હોતી’’તિ.

યદિ એવં કસ્મા મહગ્ગતપ્પમાણારમ્મણસ્સ પરિત્તકમ્મસ્સ વિપાકો તદારમ્મણારમ્મણો ન હોતીતિ? અપ્પનાપ્પત્તકમ્મવિપાકસ્સ વિય તસ્સ કમ્મારમ્મણારમ્મણતાય નિયમાભાવતો કમ્માનુરૂપતાય ચ અનેકરૂપત્તા. યથા અત્તનો કમ્મસદિસસ્સ મહગ્ગતજવનસ્સ પરિત્તારમ્મણસ્સપિ તદારમ્મણં નાનુબન્ધકં પરિચયાભાવતો, એવં અત્તનો કમ્મસ્સ નિમિત્તભૂતેપિ તસ્સ સહકારીકારણાહિ અપરિયાદિન્ને મહગ્ગતપ્પમાણે આરમ્મણે પરિચયાભાવતો પરિત્તવિપાકો ન પવત્તતિ, કમ્મનિમિત્તારમ્મણો પન જાયમાનો પરિત્તેનેવ તેન હોતીતિ આહ ‘‘પટિસન્ધિઆદિભૂતો’’તિઆદિ. યસ્મા પનાતિઆદિના પાળિયાવ યથાવુત્તમત્થં નિચ્છિનોતિ. નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયો હિ એત્થ અધિપ્પેતો પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં ભિન્નારમ્મણતાય વુત્તત્તા. ન ચાતિઆદિના પરિત્તવિપાકા એવ ઇધ પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન વુત્તાતિ દસ્સેતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અત્થુદ્ધારકણ્ડે.

સતિવેપુલ્લપ્પત્તાનં સતિવિરહિતસ્સ કાયકમ્મસ્સ સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘વાસનાવસેના’’તિ વુત્તં. અવીતરાગાનં અપરિત્તેપિ કત્થચિ આરમ્મણે સિયા ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તન્તિ ‘‘કિલેસવિરહે’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. આદરાકરણવસેનેવાતિ આદરાકરણમત્તવસેનેવાતિ વિસેસનિવત્તિઅત્થો એવ-સદ્દો તમેવ નિવત્તેતબ્બં વિસેસં દસ્સેતિ, નાઞ્ઞથા. કોસજ્જાદીતિ આદિ-સદ્દેન દોસાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. આદરાકરણં નિરુસ્સુક્કતા એવાતિ આદરં કરોન્તા નિરુસ્સુક્કભાવેનેવ ન હોન્તિ, ન પન આદરં ન કરોન્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એકચ્ચે પન ‘‘અકમ્મઞ્ઞસરીરતાય અઞ્ઞવિહિતતાય ચ ખીણાસવાનં અસક્કચ્ચદાનાદિપવત્તિ ન અનાદરવસેના’’તિ વદન્તિ.

૧૪૨૧. અતિપગુણાનન્તિ સુભાવિતાનં સુટ્ઠુતરં વસિપ્પત્તાનં. એવં પગુણજ્ઝાનેસુપિ પવત્તિ હોતિ તત્થ વિચારણુસ્સાહસ્સ મન્દભાવતોતિ અધિપ્પાયો. પુબ્બે દસ્સિતન્તિ ‘‘તીણિ લક્ખણાનીતિ અહન્તિ વા’’તિઆદિના પુબ્બે દસ્સિતં. ‘‘અવિજ્જમાનો અપરમત્થભાવતો, વિજ્જમાનો ચ લોકસઙ્કેતસિદ્ધિયા સમ્મુતિસચ્ચભાવતો અત્થો અરીયતિ ચિત્તેન ગમ્મતિ ઞાયતી’’તિ આચરિયા વદન્તિ. યતો તબ્બિસયા ચિત્તુપ્પાદા નવત્તબ્બં આરમ્મણં એતેસન્તિ નવત્તબ્બારમ્મણાતિ અઞ્ઞપદત્થસમાસવસેન વુચ્ચન્તિ. અયં પન વાદો હેવત્થિકવાદો વિય હોતીતિ તસ્સ અચ્ચન્તં અવિજ્જમાનતં મઞ્ઞન્તો ઇતો ચ અઞ્ઞથા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિં દસ્સેતું ‘‘સમ્મુતિસચ્ચે પના’’તિઆદિમાહ. કથં પન તસ્સ અચ્ચન્તમવિજ્જમાનત્તે તબ્બિસયાનં ધમ્માનં પવત્તિ નવત્તબ્બારમ્મણભાવો ચાતિ આહ ‘‘અવિજ્જમાનમ્પી’’તિઆદિ. પરિત્તાદિઆરમ્મણાતિ ન વત્તબ્બાતિ વુત્તાતિ પરિત્તાદયો વિય તસ્સ વિસું વવત્થિતભાવં નિસેધેતિ.

વિક્ખિપનં નાનારમ્મણેસુ ચિત્તસ્સ પવત્તનં. અનવટ્ઠાનં એકસ્મિંયેવ પવત્તિતું અપ્પદાનં. દુતિયાદિમગ્ગપુરેચારિકં ફલસમાપત્તિપુરેચારિકઞ્ચ કામાવચરઞાણં નિબ્બાનારમ્મણતાય લોકુત્તરચિત્તસ્સ આવજ્જનટ્ઠાનિયતાય ચ પઠમમગ્ગપુરેચારિકઞાણેન સમાનન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘ગોત્રભુવોદાને ગોત્રભૂતિ ગહેત્વા’’તિ.

સબ્બત્થપાદકન્તિ નિપ્ફાદેતબ્બે, પયોજને વા ભુમ્મં ‘‘ચેતસો અવૂપસમે’’તિઆદીસુ વિય. તેન સબ્બેસુ વિપસ્સનાદીસુ નિપ્ફાદેતબ્બેસૂતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘સબ્બેસૂ’’તિઆદિ. અતીતંસઞાણસ્સ કામાવચરત્તા ઇદ્ધિવિધાદીસુ તસ્સ અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. તસ્સ પન અતીતસત્તદિવસતો હેટ્ઠા યાવ પચ્ચુપ્પન્નપટિસન્ધિ, તાવ વિસયોતિ વદન્તિ. અતીતસત્તદિવસેસુપિ ખન્ધપટિબદ્ધાનં તસ્સ વિસયભાવો યુત્તો વિય દિસ્સતિ.

પાદકજ્ઝાનચિત્તં પરિકમ્મેહિ ગહેત્વાતિ પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘ઇદં ચિત્તં વિય અયં કાયો સીઘગમનો હોતૂ’’તિ પુબ્બભાગપરિકમ્મેહિ રૂપકાયસ્સ વિય પાદકજ્ઝાનચિત્તસ્સપિ ગહેતબ્બતં સન્ધાય વુત્તં. ઇદં પન અધિટ્ઠાનં એવં પવત્તતીતિ વેદિતબ્બં. અધિપ્પેતટ્ઠાનપાપુણનત્થં ગન્તુકામતં પુરક્ખત્વા પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘ઇદં ચિત્તં વિય અયં કાયો સીઘગમનો હોતૂ’’તિ કરજકાયારમ્મણં પરિકમ્મં કત્વા ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા વુટ્ઠાય પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા પુન ભવઙ્ગે ઓતિણ્ણે મનોદ્વારાવજ્જનં રૂપકાયં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ અનુલોમાનિ ચ. તતો અધિટ્ઠાનચિત્તમ્પિ તમેવારમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સાનુભાવેન યથાધિપ્પેતટ્ઠાનં ગતોયેવ હોતિ. એવં અદિસ્સમાનેન કાયેન ગચ્છન્તો પનાયં કિં તસ્સ અધિટ્ઠાનચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ગચ્છતિ, ઉદાહુ ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે વાતિ? તીસુ ખણેસુ ગચ્છતીતિ ઇચ્છન્તિ. ચિત્તેતિ પાદકજ્ઝાનચિત્તે. સમોદહતીતિ ચિત્તાનુગતિકં ચિત્તં વિય સીઘગમનં કરોતીતિ અત્થો. યથા હિ ચિત્તં ઇચ્છિતક્ખણે અતિદૂરેપિ વિસયં આરબ્ભ પવત્તતિ, એવં રૂપકાયસ્સપિ લહુપરિવત્તિભાવાપાદનં ચિત્તવસેન કાયપરિણામનં. ન ચેત્થ રૂપધમ્માનં દન્ધપરિવત્તિભાવતો એકચિત્તક્ખણેન દેસન્તરુપ્પત્તિ ન યુજ્જતીતિ વત્તબ્બા અધિટ્ઠાનચિત્તેન રૂપકાયસ્સ લહુપરિવત્તિભાવસ્સ આપાદિતત્તા. તેનેવાહ ‘‘ચિત્તવસેન કાયં અધિટ્ઠહિત્વા સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા અદિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૯૭). અચિન્તેય્યો હિ ઇદ્ધિમન્તાનં ઇદ્ધિવિસયોતિ.

ચિત્તસન્તાનં રૂપકાયે સમોદહિતન્તિ યત્તકેહિ ચિત્તેહિ દિસ્સમાનેન કાયેન યથાધિપ્પેતટ્ઠાનપ્પત્તિ, તત્તકાનં ચિત્તાનં પબન્ધસ્સ દન્ધગમનકરણતો ઇમસ્સ અધિટ્ઠાનસ્સ કરજકાયે આરોપિતં તદનુગુણન્તિ અત્થો. ઇદમ્પિ અધિટ્ઠાનપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘અયં કાયો વિય ઇદં ચિત્તં દન્ધગમનં હોતૂ’’તિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠિતજ્ઝાનચિત્તારમ્મણં પરિકમ્મં કત્વા ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા ભવઙ્ગતો વુટ્ઠાય પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા પુન ભવઙ્ગે ઓતિણ્ણે મનોદ્વારાવજ્જનં પાદકજ્ઝાનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ અનુલોમાનિ ચ. તતો અધિટ્ઠાનચિત્તમ્પિ તમેવારમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સાનુભાવેન અન્તરા પઞ્ચવિઞ્ઞાણાદીસુ ઉપ્પન્નેસુપિ અપતન્તો ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગચ્છતિ. એવં ગચ્છન્તો ચ સચે ઇચ્છતિ, પથવીકસિણવસેન આકાસે મગ્ગં નિમ્મિનિત્વા પદસા ગચ્છતિ. સચે ઇચ્છતિ, વાયોકસિણવસેન વાયું અધિટ્ઠહિત્વા તૂલપિચુ વિય વાયુના ગચ્છતિ. અપિચ ગન્તુકામતાવ એત્થ પમાણં. સતિ હિ ગન્તુકામતાય એવં કતાધિટ્ઠાનો અધિટ્ઠાનવેગક્ખિત્તોવેસો ઇસ્સાસપક્ખિત્તો સરો વિય દિસ્સમાનો ગચ્છતીતિ. તત્થ આકાસે મગ્ગં નિમ્મિનિત્વા ગચ્છન્તો વિનાપિ અભિઞ્ઞાઞાણેન પકતિપથવિયં વિય ગચ્છતિ. તેનેવ ‘‘પદસા ગચ્છતી’’તિ વુત્તં. વાયું અધિટ્ઠહિત્વા ગચ્છન્તો અભિઞ્ઞાઞાણસમુટ્ઠિતવાયોધાતુપરમ્પરાય ગચ્છતિ. ઉભયત્થાપિ અન્તરા વનરામણીયકાદીનિ પેક્ખમાનો આપાથગતે સદ્દે ચ સુણમાનો ગચ્છતીતિ વદન્તિ. કેચિ પન ‘‘અદિસ્સમાનેન કાયેન એકચિત્તક્ખણેનેવ ઇચ્છિતટ્ઠાનગમને દિસ્સમાનેન કાયેન પદસા વાયુના ચ ગમને અભિઞ્ઞાચિત્તસમુટ્ઠિતકાયવિઞ્ઞત્તિવિપ્ફારેન ગમન’’ન્તિ વદન્તિ. અપરે ‘‘અભિઞ્ઞાચિત્તસ્સ વિઞ્ઞત્તિનિબ્બત્તનકિચ્ચં નત્થી’’તિ વદન્તિ.

અધિટ્ઠાનદ્વયન્તિ ચિત્તકાયવસેન કાયચિત્તપરિણામનભૂતં રૂપકાયપાદકજ્ઝાનચિત્તારમ્મણં ઉભયં અધિટ્ઠાનં. તંસમ્પયુત્તાયાતિ યથાવુત્તઅધિટ્ઠાનદ્વયસમ્પયુત્તાય. સુખસઞ્ઞાલહુસઞ્ઞાભાવતોતિ સુખસઞ્ઞાલહુસઞ્ઞાસબ્ભાવતો, તબ્ભાવં આપજ્જનતોતિ અત્થો. સુખસઞ્ઞાતિ ચેત્થ ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા. ઉપેક્ખા હિ ‘‘સન્તં સુખ’’ન્તિ વુત્તા. સાયેવ ચ સઞ્ઞા નીવરણેહિ ચેવ વિતક્કાદીહિ પચ્ચનીકેહિ ચ વિમુત્તત્તા ‘‘લહુસઞ્ઞા’’તિપિ વેદિતબ્બા. તાહિ સમોક્કન્તાહિ રૂપકાયોપિ તૂલપિચુ વિય સલ્લહુકો હોતિ. સો એવં વાતક્ખિત્તતૂલપિચુના વિય સલ્લહુકેન એકચિત્તક્ખણેન અદિસ્સમાનેન ચ કાયેન યથારુચિ ગચ્છતીતિ.

‘‘મુત્તો વતમ્હિ તાય અનત્થસંહિતાય દુક્કરકારિકાય, સાધુ વતમ્હિ સમ્માસમ્બોધિં સમ્બુજ્ઝ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૩૭) પવત્તં ભગવતો ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય મારો ‘‘અમુત્તભાવમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ,

‘‘તપોકમ્મા અપક્કમ્મ, યં ન સુજ્ઝન્તિ માણવા;

અસુદ્ધો મઞ્ઞસિ સુદ્ધો, સુદ્ધિમગ્ગા અપરદ્ધો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૩૭) –

આહાતિ એવમાદિં સન્ધાય ‘‘મારાદીનમ્પિ ભગવતો ચિત્તજાનનં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણઞ્ચ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન નિબ્બાના…પે… ઞાતેસુ પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. નિબ્બાના…પે… ઞાતેસૂતિ ઇદં અભિઞ્ઞાઞાણસ્સ પરતો પવત્તમાનં પચ્ચવેક્ખણં અભિઞ્ઞાઞાણસ્સ વિસયે વિય અભિઞ્ઞાઞાણવિસયવિસયેપિ કદાચિ પવત્તિતું અરહતીતિ કત્વા વુત્તં. અપ્પમાણારમ્મણતન્તિ અપ્પમાણખન્ધારમ્મણતન્તિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ નિબ્બાનારમ્મણભાવદીપકો કોચિ પાઠો નત્થિ, તસ્મા. પચ્ચવેક્ખણકિચ્ચે વુચ્ચમાનેતિ રુળ્હિં અગ્ગહેત્વા મગ્ગાદીનં અતીતાનં પતિ પતિ અવેક્ખનં અનુસ્સરણં પચ્ચવેક્ખણન્તિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ કિચ્ચંયેવ પચ્ચવેક્ખણન્તિ વુચ્ચમાનેતિ અત્થો. અનુઞ્ઞાતાતિ દિસ્સતીતિ ‘‘મગ્ગફલનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણતો’’તિ ઇદમેવ સન્ધાય વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન નિબ્બાનારમ્મણે ખન્ધે દિસ્વા ‘‘ઇમે ધમ્મા કિં નુ ખો આરબ્ભ પવત્તા’’તિ આવજ્જેન્તસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં નિબ્બાનારમ્મણે પવત્તતીતિ. અનાગતંસઞાણેપિ એસેવ નયો.

યદિ એવં કસ્મા પરિત્તત્તિકે ‘‘અપ્પમાણો ધમ્મો મહગ્ગતસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૨.૫૮) એત્થ ‘‘અપ્પમાણા ખન્ધા ચેતોપરિયઞાણસ્સ પુબ્બેનિવાસઅનાગતંસઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ અજ્ઝત્તત્તિકે ચ ‘‘બહિદ્ધાધમ્મો બહિદ્ધાધમ્મસ્સ, બહિદ્ધાધમ્મો અજ્ઝત્તસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એતેસં વિભઙ્ગેસુ ‘‘બહિદ્ધા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ ચેતોપરિયપુબ્બેનિવાસયથાકમ્મૂપગઅનાગતંસઆવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૨૦.૨૯) એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં નિબ્બાનન્તિ. ચેતોપરિયઇદ્ધિવિધાદિઞાણેહિ સહ વુત્તત્તાતિ ચે, એવમ્પિ વિસું વિભજિતબ્બં સિયા. ન હિ વિસું વિભજનારહં સહ વિભજતીતિ? ન, અવચનસ્સ અઞ્ઞકારણત્તા. યાનિ હિ પુથુજ્જનાનં પુબ્બેનિવાસઅનાગતંસઞાણાનિ, તેસં અવિસયો એવ નિબ્બાનં. અરિયાનં પન મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણેહિ સચ્છિકતનિબ્બાનાનં ઇમેહિ ઞાણેહિ પચ્ચક્ખકરણે પયોજનં નત્થીતિ સાધારણેન ઇદ્ધિવિધઞાણાદીનં ગહિતત્તા નિબ્બાનં ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિબ્બત્તક્ખન્ધજાનનમાહ, ન નિબ્બત્તકક્ખન્ધજાનનં. યથાકમ્મૂપગઞાણકિચ્ચઞ્હિ તન્તિ. અત્થો સમ્ભવતીતિ ઇદં અનાગતંસઞાણસ્સપિ અનિબ્બાનારમ્મણતં સન્ધાય વુત્તં.

૧૪૨૯. મગ્ગારમ્મણત્તિકે યસ્મા ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે બોધિતેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ એકન્તતો મગ્ગારમ્મણાયેવ કેચિ નત્થિ, મગ્ગારમ્મણાયેવ પન કદાચિ મગ્ગાધિપતિનો હોન્તિ, તસ્મા ‘‘કતમે ધમ્મા મગ્ગારમ્મણા’’તિ એકમેવ પુચ્છં કત્વા તયોપિ કોટ્ઠાસા લબ્ભમાનવસેન વિભત્તા. ઇમિના નયેન પરતોપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘ચિત્તુપ્પાદા’’તિ, ‘‘મગ્ગારમ્મણા’’તિ ચ વુત્તધમ્માનંયેવ મગ્ગહેતુકત્તાભાવં સાધેતું ‘‘અસહજાતત્તા’’તિ ઇદં હેતુવચનન્તિ ‘‘અસમ્પયુત્તત્તાતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘ન હિ અરૂપધમ્માન’’ન્તિઆદિ. ‘‘અઞ્ઞધમ્મારમ્મણકાલે એવા’’તિ અવધારણસ્સ અગ્ગહિતત્તા ગરું અકત્વા મગ્ગારમ્મણકાલેપિ મગ્ગાધિપતિભાવેન ન વત્તબ્બાતિ અયમ્પિ અત્થો અટ્ઠકથાયં પરિગ્ગહિતોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખણકાલે’’તિ હિ વુત્તત્તા ગરું અકત્વા પચ્ચવેક્ખણકાલેપિ અત્થિ એવ. તદા ચ મગ્ગાધિપતિભાવેન ન વત્તબ્બા તે ધમ્માતિ ભિય્યોપિ સિદ્ધોવાયમત્થો.

૧૪૩૪. અતીતારમ્મણાવાતિ ઉદ્ધટં, ‘‘અતીતારમ્મણા’’તિ પન અટ્ઠકથાપાઠો બહૂસુ પોત્થકેસુ દિસ્સતિ. તસ્માતિ યસ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગવણ્ણનાયં (વિભ. અ. ૨૨૭) ‘‘મરણસમયે ઞાતકા ‘અયં, તાત, તવત્થાય બુદ્ધપૂજા કરીયતિ, ચિત્તં પસાદેહી’તિ વત્વા’’તિઆદિના પઞ્ચદ્વારે રૂપાદિઆરમ્મણૂપસંહરણં તત્થ તદારમ્મણપરિયોસાનાનં ચુદ્દસન્નં ચિત્તાનં પવત્તિઞ્ચ વત્વા તસ્મિંયેવ એકચિત્તક્ખણટ્ઠિતિકે આરમ્મણે પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણભાવં પટિસન્ધિયા વક્ખતિ, તસ્માતિ અત્થો. દ્વે ભવઙ્ગાનિ આવજ્જનં મરણસ્સાસન્નભાવેન મન્દીભૂતવેગત્તા પઞ્ચ જવનાનિ દ્વે તદારમ્મણાનિ ચુતિચિત્તન્તિ એકાદસ ચિત્તક્ખણા અતીતાતિ આહ ‘‘પઞ્ચચિત્તક્ખણાવસિટ્ઠાયુકે’’તિ. ઇતરત્થાતિ અઞ્ઞતદારમ્મણાય ચુતિયા. ઇદાનિ તમેવ ‘‘ઇતરત્થા’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘યદા હી’’તિઆદિમાહ. ચુતિયા તદારમ્મણરહિતત્તા પટિસન્ધિયા ચ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા ‘‘રૂપા…પે… જ્જન્તસ્સા’’તિ ઉદાહટં. છ ભવઙ્ગાનિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાનિ હોન્તિ, નવ ચિત્તક્ખણા અતીતાતિ સત્તચિત્તક્ખણાવસિટ્ઠાયુકે ગતિનિમિત્તે પટિસન્ધિયા પવત્તત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

વિજ્જમાનમેવ કાયં આરમ્મણં કરોતીતિ એતેન સુખલહુસઞ્ઞોક્કમનેન પચ્ચુપ્પન્નસ્સેવ ભૂતુપાદાયરૂપસઙ્ઘાતસ્સ લહુપરિવત્તિભાવાપાદનં, ન ભાવિનોતિ દસ્સેતિ.

એત્થન્તરેતિ અપાકટકાલતો પટ્ઠાય યાવ પાકટકાલો, એતસ્મિં અન્તરે. યસ્મા પન કસ્સચિ કિઞ્ચિ સીઘં પાકટં હોતિ, કસ્સચિ દન્ધં, તસ્મા ‘‘એકદ્વેસન્તતિવારા’’તિ અનિયમેત્વા વુત્તં. ‘‘વચનસિલિટ્ઠતાવસેન વુત્ત’’ન્તિ એકે, કેચિ પન ‘‘એત્થન્તરે પવત્તા રૂપધમ્મા અરૂપધમ્મા ચ પચ્ચુપ્પન્નાતિ ગહિતે એકો સન્તતિવારો હોતિ, તં પન દ્વિધા વિભજિત્વા અપાકટકાલં આદિં કત્વા યેભુય્યેન પાકટકાલતો ઓરભાવો એકો કોટ્ઠાસો યેભુય્યેન પાકટકાલં આદિં કત્વા યાવ સુપાકટકાલો એકોતિ એતે દ્વે સન્તતિવારા. ઇમિના નયેન સેસસન્તતિવારભેદાપિ વેદિતબ્બા. તત્થ કાલવસેન સબ્બેસં સમાનભાવં અગ્ગહેત્વા ધમ્માનં સદિસપ્પવત્તિવસેન સન્તતિપરિચ્છેદો દીપિતબ્બો’’તિ વદન્તિ. કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ કાલં સદિસં પવત્તમાનાપિ હિ ઉતુચિત્તાદિસમુટ્ઠાના રૂપધમ્મા સન્તતિવારાતિ વુચ્ચન્તિ. યદાહ ‘‘અતિપરિત્તા’’તિઆદિના, અરૂપસન્તતિપિ ચેત્થ યથાવુત્તરૂપસન્તતિપરિચ્છિન્ના સઙ્ગહિતાયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતીતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ આકડ્ઢનીયટ્ઠાનભાવેન વુત્તં. ‘‘યો ચાવુસો, મનો યે ચ ધમ્મા’’તિ વિસયિવિસયભૂતા એકભવભૂતા ચ એકસન્તતિપરિયાપન્ના ધમ્મા વિભાગં અકત્વા ગય્હમાના અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં હોતિ, સતિ પન વિભાગકરણે ખણસન્તતિપચ્ચુપ્પન્નતા લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં હોન્તં એતં ઉભયં હોતી’’તિ.

તસ્સાતિ મહાજનસ્સ. અતીતાદિવિભાગં અકત્વાતિ આવજ્જનાદીનં સમાનાકારપ્પવત્તિયા ઉપાયં દસ્સેતિ. સિદ્ધં હોતીતિ ખણપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તેપિ પરિકમ્મચેતોપરિયઞાણાનં અયં પાળિ સુટ્ઠુ નીતા હોતીતિ અત્થો. અતીતત્તિકો ચ એવં અભિન્નો હોતીતિ એવં ખણપચ્ચુપ્પન્નેયેવ ધમ્મે ઇધ પચ્ચુપ્પન્નોતિ ગય્હમાને અઞ્ઞપદસઙ્ગહિતસ્સેવ અનન્તરપચ્ચયભાવં પકાસેન્તો અતીતત્તિકો ચ પટ્ઠાને અભેદતો સમ્મા અત્થસ્સ ઉદ્ધટત્તા અવિનાસિતો હોતિ. અથ વા અતીતત્તિકોતિ પટ્ઠાને અતીતત્તિકપાળિ, ઇમાય અતીતત્તિકપાળિયા યથાવુત્તકારણતોયેવ અભિન્નો અવિસિટ્ઠો અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતીતિ અત્થો.

યથાસમ્ભવન્તિ આવજ્જનાય અનાગતારમ્મણતા, જવનાનં પચ્ચુપ્પન્નાતીતારમ્મણતા અનાગતપચ્ચુપ્પન્નાતીતારમ્મણતાતિ યોજેતબ્બં. નાનારમ્મણતા ન સિયા અદ્ધાવસેન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તાતિ અધિપ્પાયો. અયઞ્ચ અત્થો એકિસ્સા જવનવીથિયા એકસ્મિંયેવ ચિત્તે પવત્તિયં આવજ્જનાદીનં અનાગતાદિઆરમ્મણતા સમ્ભવતીતિ સમ્ભવદસ્સનવસેન વુત્તોતિ યથાધિપ્પેતસ્સ અભિઞ્ઞાચિત્તસ્સ ખણપચ્ચુપ્પન્ને પવત્તિં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘તેના’’તિઆદિમાહ. તીણીતિ ‘‘અતીતારમ્મણો ધમ્મો અતીતારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો, અનાગતારમ્મણો ધમ્મો અનાગતારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૯.૩૪) પદન્તરસઙ્ગહિતધમ્માનપેક્ખા ધમ્મા તીણિ પઞ્હવિસ્સજ્જનાનીતિ અત્થો. અનાસેવનં નત્થીતિ આસેવનલાભે સતિ યથાધમ્મસાસને અવચનસ્સ કારણં નત્થીતિ અવચનેન તત્થ ઇતરેસં પઞ્હાનં પટિસેધો વિઞ્ઞાયતીતિ અધિપ્પાયો.

એતસ્સ વાદસ્સાતિ ‘‘આવજ્જનજવનાનં અનાગતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તેપિ ચેતોપરિયઞાણં સિદ્ધ’’ન્તિ વાદસ્સ. નિસ્સયભાવોતિ અત્થસમ્ભવતો યથાવુત્તનયસ્સ જોતકભાવો. યન્તિ ચિત્તં. તસ્સાતિ આવજ્જનજવનાનં ખણપચ્ચુપ્પન્નનિરુદ્ધારમ્મણતાવચનસ્સ. એત્થ ચ કાલવિસેસં આમસતિ, અનાગતાયેવ ચ આવજ્જના પવત્તતીતિ નયિદં યુજ્જમાનકં. અથ ‘‘યં ઇમસ્સ ચિત્તં ભવિસ્સતિ, તં જાનામી’’તિ આભોગં કરોતિ, એવં સતિ પરિકમ્માભિઞ્ઞાચિત્તાનમ્પિ અનાગતારમ્મણત્તમેવાતિ સબ્બત્થ આવજ્જનજવનાનં અનાગતપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા ન સિજ્ઝતીતિ આહ ‘‘પવત્તિ…પે… વુત્તત્તા’’તિ. દોસાપત્તિયાતિ દોસાપજ્જનેન, દોસાપત્તિતો વા. રાસિએકદેસાવજ્જનપટિવેધેતિ યથારુતવસેનેવ પુરિમવાદિપક્ખમાહ, સમ્પત્તસમ્પત્તાવજ્જનજાનનેતિ અત્તના નિદ્ધારિતપક્ખં. પુરિમવાદિનો નાનુજાનેય્યુન્તિ અદ્ધાસન્તતિપચ્ચુપ્પન્નપદત્થતા અભિધમ્મમાતિકાયં આગતપચ્ચુપ્પન્નપદસ્સ નત્થીતિ અધિપ્પાયે ઠત્વા નાનુજાનેય્યું. એત્થ ચ સતિપિ સભાવભેદે આકારભેદાભાવતો એકત્તનયવસેન આવજ્જનપરિકમ્માભિઞ્ઞાચિત્તાનં નાનારમ્મણતાદોસો નત્થીતિ ખણપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા ચેતોપરિયઞાણસ્સ પુરિમવાદીનં અધિપ્પાયવિભાવનમુખેન દસ્સિતા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સભાવભેદે સતિ નાનારમ્મણતાદોસાભાવો નત્થિ એવાતિ એકસ્મિં એવ ચિત્તે અદ્ધાસન્તતિવસેન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા વિભાવિતા’’તિ દ્વીસુપિ વાદેસુ યં યુત્તં, તં વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

તેનેવાતિ યસ્મા અતીતત્તિકે ઉપ્પન્નત્તિકે ચ ચેતોપરિયઞાણસ્સ વત્તમાનધમ્મારમ્મણભાવજોતનો પાઠો ન દિસ્સતિ, તેનેવ કારણેન. દ્વીસુ ઞાણેસૂતિ પુબ્બેનિવાસચેતોપરિયઞાણેસુ. કમ્મમુખેન ગય્હન્તીતિ સતિપિ આરમ્મણભાવે ચત્તારો ખન્ધા યથાકમ્મૂપગઞાણેન કમ્મદ્વારેન કુસલાકુસલા ઇચ્ચેવ ગય્હન્તિ, ન પન વિભાગસોતિ દસ્સેતિ. લોભાદિસમ્પયોગવિસેસેન દુચ્ચરિતભાવો, અલોભાદિસમ્પયોગવિસેસેન ચ સુચરિતભાવો લક્ખીયતીતિ દુચ્ચરિતસુચરિતાનિ વિભાવેન્તં લોભાદયોપિ વિભાવેતિયેવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘દુચ્ચરિત…પે… ભાવનં હોતી’’તિ.

૧૪૩૫. અસભાવધમ્મસ્સ ‘‘અહ’’ન્તિઆદિપઞ્ઞત્તિયા અજ્ઝત્તધમ્મુપાદાનતાય સિયા કોચિ અજ્ઝત્તપરિયાયો, ન પન સભાવધમ્મસ્સ અસત્તસન્તાનેવ તસ્સાતિ વુત્તં ‘‘સભાવ…પે… અહોન્ત’’ન્તિ. તથા હિ ‘‘અત્તનો ખન્ધાદીનિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સા’’તિ એત્થ ‘‘અજ્ઝત્તારમ્મણા’’તિ પદસ્સ અત્થવિવરણવસેન ‘‘અજ્ઝત્તં ગય્હમાનં અહન્તિ પઞ્ઞત્તિં આદિ-સદ્દેન ગણ્હાતી’’તિ વક્ખતિ. યદિ એવં તસ્સ અજ્ઝત્તત્તિકેપિ અજ્ઝત્તભાવો વત્તબ્બો સિયા? ન, બહિદ્ધાભાવસ્સ વિય અજ્ઝત્તભાવસ્સપિ અજ્ઝત્તત્તિકે નિપ્પરિયાયવસેન અધિપ્પેતત્તાતિ. યદાહ ‘‘અસભા…પે… ન વુત્ત’’ન્તિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાદીતિ આદિ-સદ્દેન સાવજ્જનાનિ તસ્સ પુરેચારિકઉપચારચિત્તાનિ તસ્સ આરમ્મણેન પવત્તનકપચ્ચવેક્ખણઅસ્સાદનાદિચિત્તાનિ ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં તં-સદ્દેન આકડ્ઢિત્વા વદતિ, ન પન તં સબ્બન્તિ વુત્તં, યઞ્ચ તસ્સ પુરેચારિકન્તિ અત્થો. લેસવચનન્તિ એકદેસસારુપ્પેન સમાનારમ્મણભાવેન એકદેસસ્સેવ વચનં. લિસ્સતિ સિલિસ્સતિ એકદેસેન અલ્લીયતીતિ હિ લેસો. યેસન્તિ કામાવચરકુસલાકુસલમહાકિરિયાવજ્જનચિત્તાનં કુસલકિરિયાભેદસ્સ રૂપાવચરચતુત્થસ્સ ચ. એવં ઉપેક્ખાસહગતનિદ્દેસાદીસૂતિ યેસં અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તતા વુત્તા, તેસુ એકમેવ ઉપેક્ખાસહગતનિદ્દેસં વત્વા ઇતરં ન વત્તબ્બં સિયાતિ અત્થો. આદિ-સદ્દેન હેતુસમ્પયુત્તકામાવચરાદિનિદ્દેસે સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થાપિ હિ પરિત્તસહેતુકાદિભાવેન વુત્તેસુ ધમ્મેસુ એકમેવ વત્વા ઇતરં ન વત્તબ્બં સિયાતિ. અભાવનાનિટ્ઠપ્પવત્તિયાતિ અભાવનાનિટ્ઠપ્પવત્તિયા અભાવનાકારસ્સ ઉક્કંસપ્પવત્તિયાતિ અત્થો, અભાવસ્સ વા ઉક્કંસપ્પવત્તિયા. નવત્તબ્બં જાતં અજ્ઝત્તારમ્મણાદિભાવેનાતિ અધિપ્પાયો. તાનીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનેન સમાનારમ્મણાનિ આવજ્જનાદીનિ. યદિ એવં ‘‘અભાવનાસામઞ્ઞે’’તિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનારમ્મણસ્સ પચ્ચવેક્ખણઅસ્સાદનાદિવસેન પવત્તચિત્તાનં અભાવનાકારેન પવત્તિ અત્થીતિ? ન, અભાવેતબ્બતાય અધિપ્પેતત્તા. ન ભાવીયતીતિ હિ અભાવનં, ન ન ભાવેતીતિ.

ગહણવિસેસનિમ્મિતાનીતિઆદીસુ અયમધિપ્પાયો – યદિપિ ભાવનાઞાણનિમ્મિતાકારમત્તેસુ સભાવતો અવિજ્જમાનેસુ વિસયેસુ યેભુય્યેન મહગ્ગતા ધમ્મા પવત્તન્તિ, બહિદ્ધાકારગ્ગહણવસેન પન કસિણાદીનં બહિદ્ધાભાવોતિ તદારમ્મણધમ્મા બહિદ્ધારમ્મણાતિ વુત્તં. કસિણાનઞ્હિ સન્તાનં મુઞ્ચિત્વા ઉપટ્ઠાનં વિસેસતો વડ્ઢિતકસિણવસેન વિઞ્ઞાયતિ, પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવસ્સ પન ન બહિદ્ધાકારો, નાપિ અજ્ઝત્તાકારોતિ ઉભયાકારવિધુરે તસ્મિં અનઞ્ઞસાધારણેન પવત્તિયાકારેન પવત્તમાનં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમેવ નવત્તબ્બારમ્મણં વુત્તં, ન ઇતરે ઇતરાકારપ્પવત્તિતોતિ. કામાવચરકુસલાનન્તિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનવિપાકં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ વિપાકાદિકસ્સાતિ અત્થવસેન વિભત્તિ પરિણામેતબ્બા. અભિનીહારાસમ્ભવતોતિ સમાપત્તિચિત્તસ્સ અભિનીહરણાસમ્ભવતો. કુસલમેવ વિપાકસ્સ આરમ્મણન્તિ કત્વા ‘‘વિપાકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

અસભાવધમ્મત્તેપિ બહિદ્ધાકારેન ગહણીયભાવતો કસિણાનં બહિદ્ધાભાવો વિય એકન્તતો ઇધ અજ્ઝત્તધમ્મુપાદાનતાય અહન્તિ પઞ્ઞત્તિયા સિયા અજ્ઝત્તભાવોતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિઆદિ. ‘‘ખન્ધાદીતિ આદિ-સદ્દેન ધાતુઆયતનાદિ સઙ્ગય્હતી’’તિ ચ વદન્તિ. એસ નયોતિ ‘‘અરૂપક્ખન્ધે ખન્ધાતિ ગહેત્વા’’તિઆદિકં વણ્ણનાનીતિં આહ. પરેસં ખન્ધાદિગ્ગહણેતિ પરેસં ખન્ધાદીતિ ઇમસ્સ પદસ્સ કથને ઉચ્ચારણે. સબ્બં ઉપાદાપઞ્ઞત્તિં આહ આદિસદ્દેનાતિ સમ્બન્ધો.

તિકઅત્થુદ્ધારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકઅત્થુદ્ધારવણ્ણના

૧૪૭૩. અઞ્ઞથાતિ વુત્તપ્પકારસ્સ દસ્સને. વુત્તપ્પકારસ્સ દસ્સનતો એવ હિ અટ્ઠકથાયં સસઙ્ખારિકાનં થિનમિદ્ધવિરહે અસઙ્ખારિકસદિસી યોજના ન દસ્સિતા. ભવરાગાદીસૂતિ ભવરાગમૂલિકાદીસુ યોજનાસુ.

૧૫૧૧. દ્વેતિ ઉદ્ધચ્ચાવિજ્જાનીવરણાનિ. તીણીતિ કામચ્છન્દબ્યાપાદવિચિકિચ્છાસુ એકેકેન ઉદ્ધચ્ચાવિજ્જાનીવરણાનિ. દ્વે વા તીણિ વાતિ પાળિયં વા-સદ્દસ્સ લુત્તનિદ્દિટ્ઠતં આહ. અથ વા નિપાતસદ્દસન્નિધાનેપિ નામપદાદીહિ એવ સમુચ્ચયાદિઅત્થો વુચ્ચતિ, ન નિપાતપદેહિ તેસં અવાચકત્તાતિ અન્તરેનપિ નિપાતપદં અયમત્થો લબ્ભતિ. તથા વચનિચ્છાય સમ્ભવો એવ હેત્થ પમાણન્તિ પાળિયં ‘‘દ્વે તીણી’’તિ વુત્તં. યત્થ સહુપ્પત્તીતિઆદિના ‘‘દ્વે તીણી’’તિ લક્ખણવચનન્તિ સબ્બસાધારણમત્થમાહ. તથા હિ ‘‘એવઞ્ચ કત્વા કિલેસગોચ્છકે ચા’’તિ વુત્તં. તસ્સાયમધિપ્પાયો – કિલેસદ્વયસહિતસ્સેવ ચિત્તુપ્પાદસ્સ અભાવેપિ પાળિયં દ્વિગ્ગહણં કતં, કિલેસાનઞ્ચ સમ્ભવન્તાનં સબ્બેસં સરૂપેન ગહણં ન કતન્તિ દ્વે તયોતિ લક્ખણકરણન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ.

યદિ સબ્બાકુસલે ઉપ્પજ્જનકસ્સપિ ઉદ્ધચ્ચસ્સ એકો એવ ચિત્તુપ્પાદો વિસયભાવેન વુચ્ચતિ, અવિજ્જાનીવરણસ્સપિ તથા વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘કસ્મા વુત્ત’’ન્તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો ઉદ્ધચ્ચનીવરણસ્સેવ તથા વત્તબ્બતં અવિજ્જાનીવરણસ્સ તથા વત્તબ્બતાભાવઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘સુત્તન્તે’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુત્તન્તે વુત્તેસુ પઞ્ચસુ નીવરણેસૂતિ ઉદ્ધચ્ચસહગતે ઉદ્ધચ્ચસ્સ અવિજ્જાનીવરણેન નીવરણસહિતતં આસઙ્કિત્વા વુત્તં. નનુ ચ સુત્તન્તેપિ ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાન’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૨૪) અવિજ્જા ‘‘નીવરણ’’ન્તિ વુત્તાતિ? સચ્ચમેતં, ઝાનઙ્ગાનં પટિપક્ખભાવેન પન સુત્તન્તે બહુલં કામચ્છન્દાદયો પઞ્ચેવ નીવરણાનિ વુત્તાનીતિ યેભુય્યવુત્તિવસેન એતં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

કેચિ પન ‘‘યથા નિક્ખેપકણ્ડે કુસલપટિપક્ખભૂતાનિ દુબ્બલાનિપિ નીવરણાનિ પટ્ઠાને વિય દસ્સિતાનિ. તથા હિ પટ્ઠાને (પટ્ઠા. ૩.૮.૧) ‘નીવરણં ધમ્મં પટિચ્ચ નીવરણો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન પુરેજાતપચ્ચયા. અરૂપે કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચનીવરણ’ન્તિઆદિ વુત્તં, ન એવં અટ્ઠકથાકણ્ડે. અટ્ઠકથાકણ્ડે પન ઝાનપટિપક્ખભૂતાનિયેવ નીવરણાનિ નિદ્દિટ્ઠાનીતિ ‘ઉદ્ધચ્ચનીવરણં ઉદ્ધચ્ચસહગતે ચિત્તુપ્પાદે ઉપ્પજ્જતી’તિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ઉદ્ધચ્ચનીવરણસ્સ કામચ્છન્દાદીહિ એકતો ઉપ્પત્તિદસ્સનં નિક્ખેપકણ્ડાનુસારેન કતં એકતો ઉપ્પત્તિયા પભેદદસ્સનત્થં. તત્થ હિ પાળિયંયેવ તાનિ વિત્થારતો વુત્તાની’’તિ વદન્તિ. અયઞ્ચ વાદો ‘‘ઉદ્ધચ્ચનીવરણં ઉદ્ધચ્ચસહગતે ચિત્તુપ્પાદે ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઇદમેવ વચનં ઞાપકન્તિ કત્વા વુત્તો. અઞ્ઞથા અવિજ્જાનીવરણં વિય વત્તબ્બં સિયા. ન તિ ઇતો અઞ્ઞં પરિયુટ્ઠાનપટ્ઠાયીનિયેવ નીવરણાનિ અત્થુદ્ધારકણ્ડે અધિપ્પેતાનીતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ સાધકં વચનં અત્થિ, ઇદં વચનં દ્વેતીણિવચનસ્સ સામઞ્ઞેન સબ્બનીવરણસઙ્ગાહકત્તા યથાવુત્તવચનસ્સ વિસયવિસેસપ્પકાસનસઙ્ખાતેન પયોજનન્તરેન વુત્તભાવસ્સ દસ્સિતત્તા ચ ઞાપકં ન ભવતીતિ દિસ્સતિ, તસ્મા વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

અગ્ગહેત્વાતિ યથારુતવસેનેવ અત્થં અગ્ગહેત્વા યથા નિક્ખેપકણ્ડપટ્ઠાનાદીહિ ન ઇમિસ્સા પાળિયા વિરોધો હોતિ, એવં અધિપ્પાયો ગવેસિતબ્બોતિ યથાવુત્તમેવત્થં નિગમેતિ.

૧૫૭૭. તેસન્તિ લોભાદિતો અઞ્ઞેસં. દસ્સિતાતિ કથં દસ્સિતા? માનો તાવ લોભમોહઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહથિનઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, તથા દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા મોહઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, થિનં લોભમોહદિટ્ઠિઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહમાનઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, દોસમોહઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, ઉદ્ધચ્ચં લોભમોહદિટ્ઠિઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહદિટ્ઠિથિનઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહમાનઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહમાનથિનઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહથિનઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, દોસમોહઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, દોસમોહથિનઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, મોહવિચિકિચ્છાઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, મોહઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ એકતો ઉપ્પજ્જતિ.

યથા ચ ઉદ્ધચ્ચં, એવં અહિરિકાનોત્તપ્પાનિ ચ યોજેત્વા વેદિતબ્બાનિ. કથં? અહિરિકં લોભમોહદિટ્ઠિઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહદિટ્ઠિથિનઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહમાનઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહમાનથિનઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહથિનઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ, લોભમોહઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ, દોસમોહઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ, દોસમોહથિનઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ, મોહવિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ, મોહઉદ્ધચ્ચાનોત્તપ્પેહિ ચ એકતો ઉપ્પજ્જતિ. અનોત્તપ્પં લોભમોહદિટ્ઠિઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ, લોભમોહદિટ્ઠિથિનઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ, લોભમોહમાનઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ, લોભમોહમાનથિનઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ, લોભમોહથિનઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ, લોભમોહઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ, દોસમોહઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ, દોસમોહથિનઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ, મોહવિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ, મોહઉદ્ધચ્ચાહિરિકેહિ ચ એકતો ઉપ્પજ્જતીતિ એવમેત્થ માનાદીનમ્પિ એકતો ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

અટ્ઠકથાકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ ધમ્મસઙ્ગણીમૂલટીકાય લીનત્થપદવણ્ણના

ધમ્મસઙ્ગણી-અનુટીકા સમત્તા.