૩. નિક્ખેપકણ્ડં

તિકનિક્ખેપકથાવણ્ણના

૯૮૫. યથાવુત્તફસ્સપઞ્ચમકાદિરાસિકિચ્ચરહિતત્તા કેચિ ધમ્મે વિસું ઠપેત્વા સોવચસ્સતાદિઅવુત્તવિસેસસઙ્ગણ્હનત્થઞ્ચ, વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વા છન્દાદયો ‘‘યેવાપના’’તિ વુત્તાતિ યેવાપનકાનં પદુદ્ધારેન નિદ્દેસાનરહતાય કારણં વુત્તન્તિ હદયવત્થુસ્સ તથા નિદ્દેસાનરહતાય કારણં વદન્તો ‘‘સુખુમુપા…પે… હિતસ્સા’’તિ આહ. સુખુમભાવેપિ ઇન્દ્રિયાદિસભાવાનિ ઉપાદાયરૂપાનિ આધિપચ્ચાદિવસેન પાકટાનિ હોન્તિ, ન અતંસભાવં સુખુમુપાદાયરૂપન્તિ હદયવત્થુસ્સ પદુદ્ધારેન કુસલત્તિકપદભાજને નિદ્દેસાનરહતા વુત્તા. સુખુમભાવતોયેવ હિ તં મહાપકરણેપિ ‘‘યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૮) નિસ્સિતધમ્મમુખેન દસ્સિતન્તિ. વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વા હદયવત્થુ પદુદ્ધારેન ન દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. યેન પન અધિપ્પાયેન રૂપકણ્ડે હદયવત્થુ દુવિધેન રૂપસઙ્ગહાદીસુ ન વુત્તં, સો રૂપકણ્ડવણ્ણનાય વિભાવિતો એવાતિ. નિક્ખિપિત્વાતિ પદસ્સ પક્ખિપિત્વાતિ અત્થોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘વિત્થારદેસનં અન્તોગધં કત્વા’’તિ વુત્તં. મૂલાદિવસેન હિ દેસિતા કુસલાદિધમ્મા તંતંચિત્તુપ્પાદાદિવસેનપિ દેસિતા એવ નામ હોન્તિ તંસભાવાનતિવત્તનતોતિ.

મૂલવસેનાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનવસેન. એતાનિ હેતુપદાદીનિ હિનોતિ ફલં એતસ્મા પવત્તતીતિ હેતુ, પટિચ્ચ એતસ્મા એતીતિ પચ્ચયો, જનેતીતિ જનકો, નિબ્બત્તેતીતિ નિબ્બત્તકોતિ સેસાનં વચનત્થો. ‘‘મૂલટ્ઠસ્સ…પે… વુત્ત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ‘‘પીળનટ્ઠો’’તિઆદીસુ વિય મૂલભાવો મૂલટ્ઠો, તીણિ કુસલમૂલાનીતિ અયઞ્ચ મૂલતો નિક્ખેપોતિ? ન, મૂલસ્સ અત્થો મૂલટ્ઠો, સો એવ મૂલટ્ઠોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનટ્ઠેન મૂલસભાવાનં અલોભાદિધમ્માનં કુસલધમ્મેસુ કિચ્ચવિસેસસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તેનેવાહ ‘‘અત્થોતિ ધમ્મકિચ્ચ’’ન્તિ. અથ વા અત્થવસેનાતિ ‘‘તીણિ કુસલમૂલાની’’તિ વુત્તાનં તેસં મૂલાનં સભાવસઙ્ખાતઅત્થવસેન, ન ગાથાય વુત્તઅત્થવસેન. યસ્મા પન સો મૂલટ્ઠોયેવ ચ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અલોભાદીન’’ન્તિઆદિ. અલોભાદયો વિય વેદનાક્ખન્ધાદયોપિ અધિકતત્તા તં-સદ્દેન પટિનિદ્દિસિતબ્બાતિ વુત્તં ‘‘તે કુસલમૂલા તંસમ્પયુત્તા’’તિ. તેહિ અલોભાદીહીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન વા વેદનાક્ખન્ધાદયોપિ સઙ્ગહિતાતિ દસ્સેતું ‘‘તે કુસલમૂલા તંસમ્પયુત્તા’’તિ વુત્તં.

‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા’’તિ પુચ્છિત્વા ફસ્સાદિભેદતો ચત્તારો ખન્ધે દસ્સેત્વા ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા’’તિ (ધ. સ. ૧) વુત્તતા ખન્ધા ચ કુસલન્તિ વુત્તં ‘‘ખન્ધેહિ સભાવતો કુસલે પરિયાદિયતી’’તિ. વેદનાક્ખન્ધો વાતિ કુસલં…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો વાતિ. અઞ્ઞસ્સ અત્તનો ફલસ્સ. મૂલેહિ કુસલાનં અનવજ્જતાય હેતું દસ્સેતીતિ ઇદં ન મૂલાનં કુસલસ્સ અનવજ્જભાવસાધકત્તા વુત્તં, અથ ખો તસ્સ અનવજ્જતાય સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધકત્તા. યદિ હિ મૂલેહિ કતો કુસલાનં અનવજ્જભાવો ભવેય્ય, તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સપિ સો ભવેય્ય, મૂલાનં વા તેસં પચ્ચયભાવો ન સિયા, હોતિ ચ સો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘હેતૂ હેતુ…પે… પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧.). કિઞ્ચ ભિય્યો કુસલાનં વિય અકુસલાબ્યાકતાનમ્પિ તબ્ભાવો મૂલપટિબદ્ધો ભવેય્ય, તથા સતિ અહેતુકાનં અકુસલાબ્યાકતાનં તબ્ભાવો ન સિયા, તસ્મા કુસલાદીનં યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો, ન મૂલપટિબદ્ધો, મૂલાનિ પન કુસલાદીનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનાનીતિ વેદિતબ્બં. સહેતુકા હિ ધમ્મા વિરુળ્હમૂલા વિય પાદપા સુપ્પતિટ્ઠિતા થિરા હોન્તિ, ન તથા અહેતુકાતિ. તંસમ્પયોગકતં અનવજ્જસભાવન્તિ ઇદમ્પિ ન અનવજ્જસભાવસ્સ તંસમ્પયોગેન નિપ્ફાદિતત્તા વુત્તં, અનવજ્જસભાવં પન વિસેસેત્વા દસ્સેતું વુત્તં. અલોભાદિસમ્પયોગતો હિ કુસલાદીનં ખન્ધાનં અનવજ્જભાવો સુપ્પતિટ્ઠિતો જાયતિ, ન અહેતુકાબ્યાકતાનં વિય ન સુપ્પતિટ્ઠિતોતિ. યદિ એવં ન તેસં ખન્ધાનં કુસલાદિભાવો દસ્સિતો સિયા? ન, અધિકારતો કુસલભાવસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા. કમ્મ-સદ્દો વિય વિપાકધમ્મતાવાચિનો ન મૂલક્ખન્ધસદ્દા, સો ચ ઇધ અવિસેસતો વુત્તોતિ આહ ‘‘કમ્મેહિ સુખવિપાકતં દસ્સેતી’’તિ. આદિકલ્યાણતં કુસલાનં દસ્સેતીતિ યોજના. અનવજ્જહેતુસભાવસુખવિપાકભાવનિદાનાદિસમ્પત્તિયો દટ્ઠબ્બા, યોનિસોમનસિકારઅવજ્જપટિપક્ખતાઇટ્ઠવિપાકતાવસેનપિ નિદાનાદિસમ્પત્તિયો યોજેતબ્બા. યોનિસોમનસિકારતો હિ કુસલા અલોભાદિમૂલકા, અલોભાદિસમ્પયોગતો ચ લોભાદિપટિપક્ખસુખવિપાકાવ જાતાતિ.

૯૮૬. ‘‘કસ્મા વુત્ત’’ન્તિ અનુયુઞ્જિત્વા ચોદકો ‘‘નનૂ’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ. ઇતરો યથાવુત્તમોહસ્સ ઇધ સમ્પયુત્ત-સદ્દેન અવુચ્ચમાનતં ‘‘સચ્ચમેત’’ન્તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘તેના’’તિઆદિના પરિહારમાહ. તસ્સત્થો – ‘‘તંસમ્પયુત્તા’’તિપદેન કિઞ્ચાપિ યથાવુત્તમોહો પધાનભાવેન ન ગહિતો, નાનન્તરિયકતાય પન ગુણભાવેન ગહિતોતિ. અઞ્ઞત્થ અભાવાતિ યથાવુત્તસમ્પયુત્તતો અઞ્ઞત્થ અભાવા. ન હિ વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતો મોહો વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચાદિધમ્મેહિ વિના હોતીતિ.

૯૮૭. ઉપ્પાદાદિસઙ્ખતલક્ખણવિનિવત્તનત્થં ‘‘અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તતા’’તિ વુત્તં. ઉપ્પાદાદયો પન તદવત્થધમ્મવિકારભાવતો તંતંધમ્મગ્ગહણેન ગહિતાયેવ. તથા હિ વુત્તં ‘‘જરામરણં દ્વીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિત’’ન્તિ (ધાતુ. ૭૧), ‘‘રૂપસ્સ ઉપચયો’’તિ ચ આદિ. કેસકુમ્ભાદિ સબ્બં નામં નામપઞ્ઞત્તિ, રૂપવેદનાદિઉપાદાના બ્રહ્મવિહારાદિગોચરા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ સત્તપઞ્ઞત્તિ, તંતંભૂતનિમિત્તં ભાવનાવિસેસઞ્ચ ઉપાદાય ગહેતબ્બો ઝાનગોચરવિસેસો કસિણપઞ્ઞત્તિ. પરમત્થે અમુઞ્ચિત્વા વોહરિયમાનાતિ ઇમિના વિહારમઞ્ચાદિપઞ્ઞત્તીનં સત્તપઞ્ઞત્તિસદિસતં દસ્સેતિ, યતો તા સત્તપઞ્ઞત્તિગ્ગહણેન ગય્હન્તિ. હુત્વા અભાવપટિપીળનઅવસવત્તનાકારભાવતો સઙ્ખતધમ્માનં આકારભાવતો સઙ્ખતધમ્માનં આકારવિસેસભૂતાનિ લક્ખણાનિ વિઞ્ઞત્તિઆદયો વિય વત્તબ્બાનિ સિયું, તાનિ પન નિસ્સયાનપેક્ખં ન લબ્ભન્તીતિ પઞ્ઞત્તિસભાવાનેવ તજ્જાપઞ્ઞત્તિભાવતોતિ ન વુત્તાનિ, સત્તઘટાદિતો વિસેસદસ્સનત્થં પન અટ્ઠકથાયં વિસું વુત્તાનીતિ. ન હિ કો…પે… વત્તું યુત્તં કુસલત્તિકસ્સ નિપ્પદેસત્તા.

૯૮૮. ભવતિ એત્થાતિ ભૂમિ, નિસ્સયપચ્ચયભાવતો સુખસ્સ ભૂમિ સુખભૂમિ. સુખવેદનાસહિતં ચિત્તં. તસ્સ ભૂમિભેદેન નિદ્ધારણત્થં તંનિસ્સયભૂતા સમ્પયુત્તધમ્મા ‘‘કામાવચરે’’તિ વુત્તા. તસ્સ વા એકદેસભૂતસ્સ સમુદાયભાવતો આધારણભાવેન અપેક્ખિત્વા તંસમાનભૂમિ ‘‘કામાવચરે’’તિ વુત્તા. તત્થ ‘‘સુખભૂમિયં કામાવચરે’’તિ દ્વેપિ ભુમ્મવચનાનિ ભિન્નાધિકરણભાવેન અટ્ઠકથાયં વુત્તાનીતિ ઉભયેસમ્પિ સમાનાધિકરણભાવેન અત્થયોગં દસ્સેતું ‘‘સુખભૂમીતિ કામાવચરાદયોપિ યુજ્જન્તી’’તિ વુત્તં. યથેવ હિ ચિત્તં, એવં સબ્બેપિ પરિત્તસુખેન સમ્પયુત્તા ધમ્મા તસ્સ નિસ્સયભાવતો ભૂમિ કામાવચરાતિ. અટ્ઠકથાયમ્પિ વા અયમત્થો વુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ હિ ચિત્તુપ્પાદોપિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ એત્થ ચિત્તમેવ અગ્ગહેત્વા પરોપણ્ણાસકુસલધમ્મેહિ સદ્ધિંયેવ ચિત્તં ગહિત’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ સુખભૂમિયન્તિ ચિત્તુપ્પાદસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા. વિભાગદસ્સનં વિસેસદસ્સનં. ભાસિતબ્બં ભાસિતં, તદેવ અત્થોતિ ભાસિતત્થો. અભિધેય્યત્થો. તદત્થવિઞ્ઞાપનેનાતિ તિકદુકાનં કુચ્છિતાનં સલનાદિઅત્થદીપકેન.

૯૯૪. કો પન વાદો ખન્ધારમ્મણસ્સાતિ પુબ્બાપરભાવેન વત્તમાને અરહતો ખન્ધે એકત્તનયવસેન સન્તાનતો ‘‘અમ્હાકં માતુલત્થેરો’’તિઆદિના આલમ્બિત્વા પવત્તમાનં ઉપાદાનં તસ્સ ઉપાદાનક્ખન્ધેયેવ ગણ્હાતિ. સતિપિ તંસન્તતિપરિયાપન્ને લોકુત્તરક્ખન્ધે તત્થ પવત્તિતું અસમત્થભાવતો કા પન કથા ખન્ધે આરબ્ભ પવત્તમાને. એતેન નત્થિ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા, નત્થિ નિબ્બાનન્તિ એવમાદિવસેન પવત્તા મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો ન મગ્ગાદિવિસયા તંતંપઞ્ઞત્તિવિસયાતિ દીપિતં હોતિ.

૯૯૮. એવં સં…પે… લેસિકાતિ અનુપાદાનિયેહિ અસંકિલેસિકાનં ભેદાભાવમાહ.

૧૦૦૬. અવિજ્જમાનો ચ સો નિચ્ચાદિવિપરિયાસાકારો ચાતિ અવિ…પે… સાકારોતિ પદચ્છેદો. દિટ્ઠિયા નિચ્ચાદિઅવિજ્જમાનાકારેન ગય્હમાનત્તેપિ ન તદાકારો વિય પરમત્થતો અવિજ્જમાનો, અથ ખો વિજ્જમાનો કાયો સક્કાયોતિ અવિજ્જમાનનિચ્ચાદિવિપરિયાસાકારતો વિસેસનન્તિ લોકુત્તરા ન ઇદં વિસેસનં અરહન્તિ ‘‘સન્તો વિજ્જમાનો કાયો સક્કાયો’’તિ. વત્થુ અવિસેસિતં હોતીતિ ઇદં ‘‘સતી કાયે’’તિ એત્થ કાય-સદ્દો સમૂહત્થતાય અનામસિતવિસેસં ખન્ધપઞ્ચકં વદતીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. પસાદકાયો વિય કુચ્છિતાનં રાગાદીનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય કાયોતિ વુચ્ચતીતિ એવં પન અત્થે સતિ દિટ્ઠિયા વત્થુ વિસેસિતમેવ હોતીતિ લોકુત્તરાપિ અપનીતા. ન હિ લોકુત્તરા ખન્ધા ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય ‘‘કાયો’’તિ વુચ્ચન્તીતિ. સુદ્ધિયા અહેતુભૂતેનાતિ ગોસીલાદિના, લોકિયસીલેન વા લોકુત્તરસીલસ્સ અપદટ્ઠાનેન. ‘‘અવીતિક્કમનીયતાસતતંચરિતબ્બતાહિ વા સીલં, તપોચરણભાવેન સમાદિન્નતાય વતં. અત્તનો ગવાદિભાવાધિટ્ઠાનં સીલં, ગચ્છન્તોયેવ ભક્ખનાદિગવાદિકિરિયાકરણં વતં. અકત્તબ્બાભિમતતો નિવત્તનં વા સીલં, તંસમાદાનવતો વેસભોજનકિચ્ચચરણાદિવિસેસપટિપત્તિ વત’’ન્તિ ચ સીલબ્બતાનં વિસેસં વદન્તિ.

૧૦૦૭. ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતીતિ ઉપ્પાદોતિ ન જનનમત્તં અધિપ્પેતં, અથ ખો અનિરોધોપીતિ ‘‘અવિઘાતં જનસદ્દો વદતી’’તિ આહ. તત્થાયં જન-સદ્દે નયો, જનિતાતિ જના, અવિહતાતિ અત્થો. પુથૂ જના એતેસન્તિ પુથુજ્જનાતિ પુથુસત્થુમાનિનો સત્તા. અભિસઙ્ખરણાદિઅત્થો વા જન-સદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનં. ખન્ધાયતનાદીનં સવનાધીનત્તા પઞ્ઞાચક્ખુપટિલાભસ્સ તેસં સવનાભાવદીપકં ‘‘અસ્સુતવા’’તિ ઇદં પદં અન્ધતં વદતિ.

કતં જાનન્તીતિ અત્તના પરેહિ ચ કતં કુસલાકુસલં તેહિ નિપ્ફાદિતં સુખદુક્ખં યાથાવતો જાનન્તિ. પરેસં અત્તના, અત્તનો ચ પરેહિ કતં ઉપકારં યથાવુત્તાકારેન પાકટં કરોન્તિ. બ્યાધિઆદીહિ દુક્ખિતસ્સ ઉપટ્ઠાનાદિકાતબ્બં, સંસારદુક્ખદુક્ખિતસ્સેવ વા યથાવુત્તાકારેન કાતબ્બં કરોન્તિ. અરિયકરધમ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ પુરિમસચ્ચદ્વયવસેન વુત્તં ‘‘વિપસ્સિયમાના અનિચ્ચાદયો’’તિ. પરિઞ્ઞાદિવિસેસેન વા પસ્સિયમાનાતિ અત્થે સતિ અનિચ્ચાદયોતિ આદિ-સદ્દેન નિચ્ચમ્પિ નિબ્બાનં ગહિતન્તિ ચતુસચ્ચવસેનપિ યોજેતબ્બં, અનિચ્ચત્તાદયો વા ‘‘અનિચ્ચાદયો’’તિ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

અવસેસકિલેસા કિલેસસોતં. ઞાણન્તિ યાથાવતો જાનનં. યથાભૂતાવબોધેન હિ તસ્સ તાનિ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતતાય સન્તાને અપ્પવેસારહાનિ ‘‘સંવુતાનિ પિહિતાની’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. તથાતિ સબ્બસઙ્ખારાનં વિપ્પકારસ્સ ખમનાકારેન. અવિપરીતધમ્મા એતાય નિજ્ઝાયં ખમન્તીતિ પઞ્ઞા ખન્તીતિ. અદુટ્ઠસ્સેવ તિતિક્ખાભાવતો તથાપવત્તા ખન્ધાતિ અદોસપ્પધાના ખન્ધા વુત્તાતિ ‘‘અદોસો એવ વા’’તિ તતિયો વિકપ્પો વુત્તો. સતિપટિપક્ખત્તા અભિજ્ઝાદોમનસ્સાનં ‘‘મુટ્ઠસ્સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તા. અક્ખન્તિ દોસો. સસ્સતાદિઅન્તવિનિમુત્તા ધમ્મટ્ઠિતીતિ સસ્સતુચ્છેદાદિગાહો તપ્પટિલોમભાવો વુત્તો. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદો નિબ્બાને પટિલોમભાવો. ચરિમાનુલોમઞાણવજ્ઝતણ્હાદિકો કિલેસોતિ વુત્તો, પટિપદાઞાણદસ્સનઞાણદસ્સનાનિ વિય ગોત્રભુઞાણં કિલેસાનં અપ્પવત્તિકરણભાવેન વત્તતિ, કિલેસવિસયાતિલઙ્ઘનભાવેન પન પવત્તતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સઙ્ખાર…પે… પહાન’’ન્તિ.

દિટ્ઠિયાદીનં સમુદયસભાગતા કમ્મસ્સ વિકુપ્પાદને સહકારીકારણભાવો, દસ્સનાદિબ્યાપારં વા અત્તાનઞ્ચ દસ્સનાદિકિચ્ચં ચક્ખાદીનન્તિ એવઞ્હિ યથાતક્કિતં અત્તાનં રૂપન્તિ ગણ્હાતિ. યથાદિટ્ઠન્તિ તક્કદસ્સનેન યથોપલદ્ધન્તિ અધિપ્પાયો. ન હિ દિટ્ઠિગતિકો રૂપાયતનમેવ અત્તાતિ ગણ્હાતીતિ. ઇમિસ્સાપવત્તિયાતિ સામઞ્ઞેન રૂપં અત્તાતિ સબ્બસઙ્ગાહકભૂતાય પવત્તિયા. રૂપે…પે… માનન્તિ ચક્ખાદીસુ તંસભાવો અત્તાતિ પવત્તમાનં અત્તગ્ગહણં. અનઞ્ઞત્તાદિગ્ગહણન્તિ અનઞ્ઞત્તં અત્તનિયઅત્તનિસ્સિતઅત્તાધારતાગહણં. વણ્ણાદીનન્તિ વણ્ણરુક્ખપુપ્ફમણીનં. નનુ ચ રુક્ખપુપ્ફમણિયો પરમત્થતો ન વિજ્જન્તિ? સચ્ચં ન વિજ્જન્તિ, તદુપાદાનં પન વિજ્જતીતિ તં સમુદિતાદિપ્પકારં ઇધ રુક્ખાદિપરિયાયેન વુત્તન્તિ રુક્ખાદિનિદસ્સનેપિ ન દોસો છાયારુક્ખાદીનં વિય રૂપસ્સ અત્તનો ચ સંસામિભાવાદિમત્તસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

૧૦૦૮. જાતિઆદિસભાવન્તિ જાતિભવાદીનં નિબ્બત્તિનિબ્બત્તનાદિસભાવં, ઉપ્પાદનસમત્થતા પચ્ચયભાવો.

૧૦૦૯. સામઞ્ઞેન ‘‘તદેકટ્ઠા કિલેસા’’તિ (ધ. સ. ૧૦૧૦), પરતો ‘‘અવસેસો લોભો’’તિઆદિવચનતો (ધ. સ. ૧૦૧૧) પારિસેસતો સામત્થિયતો વા લબ્ભમાનતાય સતિપિ આગતત્તે સરૂપેન પભેદેન વા દિટ્ઠિઆદયો વિય અનાગતત્તા લોભાદયો ‘‘અનાગતા’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘ઇધ …પે… સ્સેતુ’’ન્તિ. અત્થતો વિઞ્ઞાયતિ લોભાદીહિ સહજાતા હુત્વા દિટ્ઠિયા એવ પાળિયં વુત્તકિલેસભાવતો. ઇતિપિ અત્થો યુજ્જતિ સંયોજનકિલેસાનમ્પિ પટિનિદ્દેસારહત્તા સમ્પયુત્તસમુટ્ઠાનભાવતો ચ. સંયોજનરહિતેહીતિ સંયોજનભાવરહિતેહિ થિનઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, થિનઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ વા.

૧૦૧૩. એકદે…પે… વદતિ અવયવેનપિ સમુદાયો વુચ્ચતીતિ. હેતુ એતેસં અત્થીતિ વા હેતુકા. અનિયતોતિ ન અવધારિતો. પુરિમપદાવધારણવસેન ગહેતબ્બત્થત્તા વિવરણીયત્થવા. અત્થતો નિક્ખિપિતુન્તિ ‘‘તયો કુસલહેતૂ અલોભો અદોસો અમોહો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૬૦) વિય પુરિમનયેન દસ્સિતધમ્મેયેવ હેતુપહાતબ્બહેતુકભેદતો અત્થદસ્સનવસેન નિદ્દિસિતુન્તિ અત્થો.

૧૦૨૯. અભિઞ્ઞાયુત્તવજ્જાનં મહગ્ગતાનં પરિત્તારમ્મણત્તાભાવા ‘‘મહગ્ગતા વા ઇદ્ધિવિધાદયો’’તિ વુત્તં. અતીતંસઞાણસ્સ કામાવચરત્તા ‘‘ચેતો…પે… ઞાણસમ્પયુત્તા’’તિ આહ.

૧૦૩૫. અનન્તરે નિયુત્તાનીતિ ચુતિઅનન્તરં ફલં અનન્તરં, તસ્મિં નિયુત્તાનિ તં એકન્તેન નિપ્ફાદનતો અનતિક્કમનકાનીતિ અત્થો. વુત્તપ્પકારસ્સ અનન્તરસ્સ કરણં અનન્તરં, તં સીલાનીતિ યોજેતબ્બં. અનેકેસુ આનન્તરિયેસુ કતેસુ કિઞ્ચાપિ બલવતોયેવ પટિસન્ધિદાનં, ન ઇતરેસં, અત્તના પન કાતબ્બકિચ્ચસ્સ તેનેવ કતત્તા તસ્સ વિપાકસ્સ ઉપત્થમ્ભનવસેન પવત્તનતો ન ઇતરાનિ તેન નિવારિતફલાનિ નામ હોન્તિ, કો પન વાદો પટિપક્ખેસુ કુસલેસૂતિ વુત્તં ‘‘પટિપક્ખેન અનિવારણીયફલત્તા’’તિ. ‘‘અનેકસ્મિમ્પિ…પે… નત્થી’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ અનેકેસુ આનન્તરિયેસુ કતેસુ બલવંયેવ પટિસન્ધિદાયકન્તિ તેન ઇતરેસં વિપાકો પટિબાહિતો હોતીતિ આહ ‘‘ન ચ તેસ’’ન્તિઆદિ. તઞ્ચ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અપ્પટિબાહકત્તં માતિકાવણ્ણનાયં વિત્થારેન વિચારિતમેવ.

અત્થતો આપન્નં અગ્ગહેત્વા યથારુતવસેનેવ પાળિયા અત્થં ગહેત્વા તેસં વાદાનં તપ્પરભાવેન પવત્તિં સન્ધાય અહેતુકવાદાદીનં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘પુરિમવાદો’’તિઆદિ વુત્તં. અનિય્યાનિકનિય્યાનિકભેદં પન સમ્ભારકમ્મં બન્ધમોક્ખહેતૂતિ બન્ધમોક્ખહેતું પટિસેધેન્તોપિ કમ્મં પટિસેધેતિ. સુમઙ્ગલવિલાસિનિયં પન વિપાકસ્સ કમ્મકિલેસસમાધિપઞ્ઞાનં હેતુભાવતો વિપાકોપિ બન્ધમોક્ખહેતૂતિ ‘‘નત્થિ હેતૂતિ વદન્તો ઉભયં પટિબાહતી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭૦-૧૭૨) વુત્તં. તત્થ કમ્મં પટિસેધેન્તેનપિ વિપાકો પટિસેધિતો હોતિ, વિપાકં પટિસેધેન્તેનપિ કમ્મન્તિ તયોપિ એતે વાદા અત્થતો ઉભયપટિસેધકાતિ વેદિતબ્બા. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિન્તિ અહેતુકવાદાદિપટિસંયુત્તે અસદ્ધમ્મે ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવિનિચ્છયપસુતસ્સ ‘‘નત્થિ હેતૂ’’તિઆદિના રહો નિસીદિત્વા ચિન્તેન્તસ્સ તસ્મિં આરમ્મણે મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, જવનાનિ જવન્તિ. પઠમજવને સતેકિચ્છો હોતિ, તથા દુતિયાદીસુ. સત્તમે અતેકિચ્છભાવં પત્તો નામ હોતિ. યા એવં પવત્તા દિટ્ઠિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિ’’ન્તિ. તતો પુરિમભાવા અનિયતા.

૧૦૩૯. સહજાત અઞ્ઞમઞ્ઞ નિસ્સય અત્થિ અવિગતાદિવિસિટ્ઠભાવેપિ મગ્ગપચ્ચયસ્સ સમ્પયોગવિસિટ્ઠતાદીપનેનેવ સહજાતાદિવિસિટ્ઠતાપિ વિઞ્ઞાયતીતિ પાળિયં ‘‘સમ્પયુત્તો’’તિ વુત્તન્તિ ‘‘સમ્પયોગવિસિટ્ઠેના’’તિ વુત્તં. મગ્ગ…પે… દસ્સેતું, ન પન મગ્ગઙ્ગાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં મગ્ગપચ્ચયભાવાભાવતોતિ અધિપ્પાયો. એવં સતીતિ યદિ મગ્ગઙ્ગાનં મગ્ગપચ્ચયલાભિતાય પકાસનો પઠમનયો, એવં સન્તે. મગ્ગઙ્ગાનિપિ વેદનાદયો વિય મગ્ગહેતુકભાવેન વત્તબ્બત્તા અમગ્ગસભાવાનં અલોભાદીનં તદઞ્ઞેસં તદુભયસભાવાનં ધમ્માનં પચ્ચયભાવદીપને તતિયનયે વિય ન ઠપેતબ્બાનીતિ આહ ‘‘ઠપેત્વાતિ ન વત્તબ્બં સિયા’’તિ. પુબ્બેતિ પુરિમનયે.

દુતિયનયેપીતિ પિ-સદ્દેન પઠમનયં સમ્પિણ્ડેતિ. તેન સમ્માદિટ્ઠિયા પુરિમસ્મિં નયદ્વયે ઠપિતત્તા તસ્સ સહેતુકભાવદસ્સનો તતિયનયો આરદ્ધોતિ દસ્સેતિ. તતિયનયે સમ્માદિટ્ઠિયા સહેતુકભાવદસ્સનં અનિચ્છન્તો ચોદકો ‘‘કથં દસ્સિતો’’તિ ચોદેત્વા ‘‘નનૂ’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ. ઇતરો ‘‘યથા હી’’તિઆદિના દસ્સનેન પહાતબ્બહેતુભાવેન વુત્તાનમ્પિ લોભાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજેકટ્ઠસમ્પયુત્તસઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નતો દસ્સનેન પહાતબ્બહેતુકસઙ્ગહો વિય મગ્ગહેતુભાવેન વુત્તાયપિ સમ્માદિટ્ઠિયા મગ્ગહેતુકભાવોપિ યુજ્જતિ મગ્ગહેતુસમ્પયુત્તસઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નભાવતોતિ દસ્સેતિ.

તતો અઞ્ઞસ્સેવાતિ તતો સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતહેતુતો અઞ્ઞસ્સ અલોભાદોસસ્સેવ. અઞ્ઞેનાતિ ‘‘મગ્ગો હેતૂ’’તિ ઇતો અઞ્ઞેન. અલોભાદોસાનંયેવ અધિપ્પેતત્તા તેસંયેવ આવેણિકેન મગ્ગહેતૂતિ ઇમિના પરિયાયેન. સાધારણેન પરિયાયેનાતિ તિણ્ણમ્પિ હેતૂનં અધિપ્પેતત્તા મગ્ગામગ્ગસભાવાનં સાધારણેન મગ્ગહેતુમગ્ગહેતૂતિ ઇમિના પરિયાયેન. તેસન્તિ હેતૂનં. અઞ્ઞેસન્તિ હેતુસમ્પયુત્તાનં. અત્થવિસેસવસેનાતિ ‘‘મગ્ગહેતુકા’’તિ પાળિયા અત્થવિસેસવસેન. અમોહેન અલોભાદોસામોહેહિ ચ સેસધમ્માનં સહેતુકભાવદસ્સનવસેન પવત્તા દુતિયતતિયનયા ‘‘સરૂપતો હેતુહેતુમન્તદસ્સન’’ન્તિ વુત્તા. તથાઅદસ્સનતોતિ સરૂપેન અદસ્સનતો. અત્થેન…પે… ગમનતોતિ ‘‘મગ્ગઙ્ગાનિ ઠપેત્વા તંસમ્પયુત્તો’’તિ (ધ. સ. ૧૦૩૯) વચનતો મગ્ગસભાવાનં ધમ્માનં મગ્ગપચ્ચયતાસઙ્ખાતો સમ્પયુત્તાનં હેતુભાવો સરૂપતો દસ્સિતો. મગ્ગહેતુભૂતાય પન સમ્માદિટ્ઠિયા સમ્પયુત્તાનં હેતુહેતુભાવો અત્થતો ઞાપિતો હોતીતિ અત્થો.

૧૦૪૦. અસભાવધમ્મો ગરુકાતબ્બો ન હોતીતિ ‘‘સભાવધમ્મો’’તિ વુત્તં. તેનેવ પટ્ઠાનવણ્ણનાયં (પટ્ઠા. અટ્ઠ. ૧.૩) ‘‘આરમ્મણાધિપતિ જાતિભેદતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપનિબ્બાનવસેન છબ્બિધો’’તિ વક્ખતિ. મગ્ગાદીનિ ઠપેત્વાતિ મગ્ગાદીનિ પહાય. અઞ્ઞેસન્તિ મગ્ગાદિતો અઞ્ઞેસં. અધિ…પે… વસ્સાતિ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયભાવસ્સ. પઞ્ઞુત્તરત્તા કુસલાનં લોકુત્તરકથાય ચ પઞ્ઞાધુરત્તા વીમંસાધિપતિસ્સ સેસાધિપતીનં પધાનતા વેદિતબ્બા.

૧૦૪૧. પદેસસત્તવિસયત્તા પઠમવિકપ્પસ્સ સકલસત્તવસેન દસ્સેતું ‘‘કપ્પસહસ્સાતિક્કમેપિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. લદ્ધોકાસં યં ભવિસ્સતીતિ લદ્ધોકાસં યં કમ્મં પાપુણિસ્સતિ. કપ્પસહસ્સાતિક્કમે અવસ્સં ઉપ્પજ્જનવિપાકત્તા તદપિ…પે… વુચ્ચતીતિ. અલદ્ધત્તલાભતાય ઉપ્પાદાદિક્ખણં અપ્પત્તસ્સ વિપાકસ્સ અનુપ્પન્નભાવો નત્થિભાવો પાકટભાવાભાવતોતિ વુત્તં ‘‘નત્થિ નામ ન હોતીતિ અનુપ્પન્નો નામ ન હોતી’’તિ. તત્થાતિ અરૂપભવઙ્ગે.

અવિપક્કવિપાકં કમ્મં સહકારીકારણસમવાયાલાભેન અકતોકાસં વિપાકાભિમુખભાવાભાવતો વિપક્કવિપાકકમ્મસરિક્ખકન્તિ વુત્તં ‘‘અલદ્ધો…પે… દેય્યા’’તિ. કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા અસતિ ઉપ્પન્નમ્પિ કમ્મં અનુપ્પન્નસમાનન્તિ ‘‘ઓકાસો ન ભવેય્યા’’તિ એતસ્સ સમત્થતા ન સિયાતિ અત્થમાહ. તેન અપચયગામિકમ્મકિચ્ચસ્સ ઓકાસાભાવો દસ્સિતો. પુબ્બે નિરત્થકત્તા ઉપ્પત્તિયા ઓકાસો ન ભવેય્યાતિ પયોજનાભાવતો કમ્મુપ્પત્તિયા ઓકાસાભાવો વુત્તો. ‘‘વિપાકતો અઞ્ઞસ્સ પવત્તિઓકાસો ન ભવેય્યા’’તિ ઇમિના અસમ્ભવતોતિ અયમેતેસં વિસેસો. ધુવવિપાકસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન નિદસ્સનમત્તભૂતેનાતિ અધિપ્પાયો. અરિયમગ્ગઆનન્તરિયકમ્માનં વિય મહગ્ગતકમ્માનં નિયતસભાવતાભાવા અટ્ઠસમાપત્તીનં ‘‘બલવવિરહે’’તિઆદિના સવિસેસનધુવવિપાકતા વુત્તા. એત્થ ચ ‘‘પઞ્ચ આનન્તરિયકમ્માની’’તિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયાપિ ધુવવિપાકત્તા. યસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા યો વિપાકો નિયોગતો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, સો તસ્સ અનાગતકાલેપિ ઉપ્પાદિવોહારં લભતિ. સો ચ ઉપ્પાદિવોહારો આયૂહિતકમ્મવસેન વુચ્ચમાનો ભાવિના આયૂહિતભાવેન મગ્ગો અનુપ્પન્નોતિ એત્થ વુત્તોતિ દસ્સેતું ‘‘યં આયૂહિતં ભવિસ્સતી’’તિઆદિ વુત્તં.

૧૦૫૦. ઉપાદાનેહિ આદિન્નાતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞેતિ ઉપાદાનારમ્મણેહિ અઞ્ઞે અનુપાદાનિયાતિ અત્થો. આદિકેન ગહણેનાતિ ‘‘અહં ફલં સચ્છાકાસિ’’ન્તિ એવં પચ્ચવેક્ખણઞાણસઙ્ખાતેન ગહણેન. ઇદાનિ ઉપેતત્થદીપકસ્સ ઉપ-સદ્દસ્સ વસેન ઉપાદિન્ન-સદ્દસ્સ અત્થં વત્તું ‘‘ઉપાદિન્નસદ્દેન વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિબ્બાનસ્સ અનજ્ઝત્તભાવતો ‘‘અમગ્ગફલધમ્માયેવ વુત્તા’’તિ આહ. ઇતરેહીતિ અજ્ઝત્તપદાદીહિ.

તિકનિક્ખેપકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકનિક્ખેપકથાવણ્ણના

૧૦૬૨. મેત્તાય અયનં ઉપગમનં મેત્તાયનં, તઞ્ચ અત્તનો સન્તાને મેત્તાય લાભો ઉપ્પાદનં સત્તાનં અનુપગમો અત્થતો મજ્જનમેવાતિ ‘‘મેત્તા, મેદન’’ન્તિ વત્વા ‘‘સિનેહન’’ન્તિ આહ.

૧૦૬૫. તસ્મિં તસ્મિં વિસયે ચિત્તં સંરઞ્જતીતિ ચિત્તસ્સ સંરઞ્જનં. તણ્હાવિચરિતાદીતિ આદિ-સદ્દેન એસનાદયો સઙ્ગહિતા. તણ્હાય વિપુલતા વિસયવસેન પવત્તિવસેન વા વેદિતબ્બા. અનિચ્ચાદિસભાવસ્સ રૂપાદિકસ્સ નિચ્ચાદિતો ગહણં અભિનિવેસો વિસેસતો તણ્હાવસેન હોતિ તણ્હારહિતાય દિટ્ઠિયા અભાવાતિ ઉપચારવસેન નિમિત્તસ્સ કત્તુભાવમાહ ‘‘નિચ્ચાદિતો ગણ્હન્તી વિસંવાદિકા હોતી’’તિ. પાકટેન સદ્દેન લબ્ભમાનત્તા યથારુતવિઞ્ઞાયમાનત્તા ચ વિસત્તિકાસદ્દસ્સ વિસતસભાવો ‘‘પધાનો અત્થો’’તિ વુત્તો. ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો. તેન તં બાધયિસ્સામી’’તિઆદિવસેન (સં. નિ. ૧.૧૫૧; મહાવ. ૩૩) મારેન ગહિતતાય.

૧૦૬૬. અનત્થચરણાદિઅનભિસન્ધાનકતાય અટ્ઠાનભૂતેસુ ચ વસ્સવાતાદિસઙ્ખારેસુ ઉપ્પન્નકોપો વિય સત્તેસુ અત્થાચરણાદિના આરોપનાધિપ્પાયેસુયેવ તદજ્ઝારોપનવસેન પવત્તો યદિપિ અનાયતનુપ્પત્તિયા અટ્ઠાનાઘાતોયેવ હોતિ, સત્તવિસયત્તા પન સતિ ચિત્તસ્સ એકન્તબ્યાપત્તિયં કમ્મપથભેદો હોતિયેવાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું, અટ્ઠાનુપ્પત્તિયં પનસ્સ ન સિયા કમ્મપથભેદોતિ આહ ‘‘સત્તેસુ ઉપ્પન્નો અટ્ઠાનકોપો કરોતી’’તિ. પટિઘાદિપદાનં ઘટ્ટનાપુરિમયામવિકારુપ્પત્તિસમઞ્ઞાદીસુપિ દસ્સનતો ‘‘પટિવિરોધાદિપદાનિ તેસં વિસેસનત્થાની’’તિ વુત્તં.

૧૦૯૧. દ્વે ધમ્મા તયો ધમ્માતિ સદ્દન્તરસન્નિધાનેન પરિચ્છેદવતો બહુવચનસ્સ દસ્સનતો ‘‘અપરિચ્છેદેન બહુવચનેના’’તિ વુત્તં. ઉદ્દેસો કતોતિ ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. તેન બહુવચનેન ઉદ્દેસકરણં બહુવચનેન પુચ્છાય કારણન્તિ દીપેતિ. ઉદ્દેસાનુવિધાયિની હિ પુચ્છાતિ. તથા હિ સઙ્ખાપરિચ્છિન્ને ઉદ્દેસે ‘‘કતમે વા તયો’’તિ સઙ્ખાપરિચ્છિન્નાવ પુચ્છા કરીયતીતિ. ઉદ્દેસેન ધમ્માનં અત્થિતામત્તવચનિચ્છાયં સભાવભૂમિકારણફલાદિપરિચ્છેદો વિય સઙ્ખાપરિચ્છેદોપિ ન કાતબ્બોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘અનિદ્ધારિતપરિચ્છેદે’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અપચ્ચયા ધમ્મા’’તિ પદતો પન હેટ્ઠા અનેકભેદભિન્ના ધમ્મા અપરિચ્છેદેન બહુવચનેનેવ ઉદ્દિટ્ઠા, ઉદ્ધઞ્ચ તથા ઉદ્દિસીયન્તીતિ તં સોતપતિતતાય ભેદાભાવેપિ પરમત્થતો અપ્પચ્ચયધમ્મસ્સ અસઙ્ખતધમ્મસ્સ ચ સોપાદિસેસનિરુપાદિસેસરાગક્ખયાદિઅસઙ્ખતાદિવચનવચનીયભાવેન ઉપચરિતભેદેગહિતે પદદ્વયેન અત્થિ કાચિ ભેદમત્તાતિ અપરિચ્છેદેન બહુવચનેન ઉદ્દેસો કતોતિ યુત્તં સિયા. ઉદ્દેસાનુસારીનિ પુચ્છાનિગમનાનીતિ તાનિપિ તથા પવત્તાનિ. નિદ્દેસો પન યથાધિપ્પેતસભાવાદિપરિચ્છેદવિભાવનવસેનેવ કાતબ્બોતિ અસઙ્ખતા ધાતુ ઇચ્ચેવ કતો પરમત્થતો ભેદાભાવદીપનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. કથેતુકામતાવસેન પુચ્છન્તો યસ્સ કથેતિ, તેન કાતબ્બપુચ્છાય કરણતો તગ્ગતં અજાનનં સંસયં વા અનુવિધાયયેવ પુચ્છતીતિ ‘‘સભાવ…પે… અજાનન્તસ્સ વસેન પુચ્છા કરીયતી’’તિ વુત્તં. નિદ્દેસતો પુબ્બેતિઆદિના અટ્ઠકથાયં વુત્તં પુચ્છાનુસન્ધિંયેવ વિભાવેતિ.

૧૧૦૧. ભિન્દિત્વાતિ વિભજિત્વા. રૂપાવ…પે… વિઞ્ઞેય્યાતિ કામાવચરકુસલમહાકિરિયવિઞ્ઞાણેન મહગ્ગતધમ્માનં સમ્મસનવસેન યથાયોગં મહગ્ગતપ્પમાણધમ્માનં પચ્ચવેક્ખણાદિવસેન રૂપરાગારૂપરાગસમ્પયુત્તેન અકુસલમનોવિઞ્ઞાણેન મહગ્ગતધમ્માનં અભિનિવેસનઅસ્સાદનવસેન તંતંપઞ્ઞત્તિયઞ્ચ તંતંવોહારવસેન પવત્તેન આવજ્જનેન ચ યથાવુત્તવિઞ્ઞાણાનં પુરેચારિકેન કામાવચરધમ્મા ન વિઞ્ઞેય્યા. ઇતરેનાતિ પરિત્તારમ્મણેન. કામાવચરાનમેવ આરમ્મણાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. રૂપારમ્મણાદીહિ વિઞ્ઞાણેહિ તત્થ રૂપારમ્મણેન વિઞ્ઞાણેનપિ સદ્દાદીનં અવિઞ્ઞેય્યતા રૂપસ્સ ચ વિઞ્ઞેય્યતા. એવં સેસેસુપિ યોજના દટ્ઠબ્બા. ચક્ખુદ્વારિકેન સદ્દાદીનં અવિઞ્ઞેય્યતા રૂપસ્સ વિઞ્ઞેય્યતાતિઆદિના દ્વારભેદવસેન યોજેતબ્બં. ઇતરન્તિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તં અનિટ્ઠમનિટ્ઠમજ્ઝત્તઞ્ચ. રૂપાવચરાદયો કામાવચરવિપાકાદીહીતિ રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરપઞ્ઞત્તિયો કામાવચરવિપાકેહિ લોકુત્તરા કામાવચરતો ઞાણવિપ્પયુત્તકુસલકિરિયેહિ અકુસલેહિ ચ અવિઞ્ઞેય્યાતિ યોજેતબ્બં. નિબ્બાનસ્સ અવિજાનનસભાવો એવ અત્તસમ્ભવો.

૧૧૦૨. રૂપારૂપાવચરકમ્મૂપપત્તિભવે દિટ્ઠિરહિતો લોભો ભવાસવોતિ યથાવુત્તવિસયો દિટ્ઠિસહિતો સબ્બકામાવચરધમ્મવિસયો ચ લોભો કામાસવો ભવિતું યુત્તોતિ વુત્તં ‘‘ભવાસવં…પે… સિયા’’તિ. કામાસવભવાસવવિનિમુત્તસ્સ હિ લોભસ્સ અભાવં સયમેવ વક્ખતીતિ. પાળિયન્તિ અટ્ઠકથાકણ્ડપાળિયં. તત્થ યથા ‘‘કામાસવો અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘ભવાસવો અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ અવત્વા ‘‘ચતૂસુદિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તલોભસહગતચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (ધ. સ. ૧૪૬૫) વુત્તત્તા ‘‘ભવાસવો…પે… યુત્તેસુ એવ ઉપ્પજ્જતી’’તિ પાળિયં વુત્તોતિ સાવધારણં વુત્તં. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘ભવાસવો ચતૂસુ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તેસુ અવિજ્જાસવેન સદ્ધિં એકધાવ એકતો ઉપ્પજ્જતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૭૩). સોપિ રાગોતિ સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો. કામભવપત્થના વિય કામાસવોતિ યુત્તં વત્તું. સસ્સતદિટ્ઠિસહગતરાગકામભવપત્થનાનમ્પિ હિ ભવાસવોતિ વત્તબ્બપરિયાયો અત્થીતિ ‘‘સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો ભવરાગવસેન પત્થના ભવાસવો નામા’’તિ વુત્તં, ન તેસં ઇધ અધિપ્પેતભવાસવભાવદસ્સનત્થન્તિ અટ્ઠકથાયં અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ‘‘રૂપારૂપસઙ્ખાતે કમ્મતો ચ ઉપપત્તિતો ચ દુવિધેપિ ભવે આસવો ભવાસવો’’તિ વુત્તન્તિ. તત્થ કામભવપત્થનાય તાવ કામાસવભાવો હોતુ, રૂપારૂપભવેસુ સસ્સતાભિનિવેસસહગતરાગસ્સ કથન્તિ? સોપિ યથાવુત્તવિસયે કામનવસેન પવત્તિતો કામાસવોયેવ નામ. સબ્બેપિ હિ તેભૂમકા ધમ્મા કમનીયટ્ઠેન કામાતિ. ન ચેત્થ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભસ્સ ભવાસવભાવેન વિસું ઉદ્ધટત્તા. અવસ્સઞ્ચેતમેવં વિઞ્ઞાતબ્બં, ઇતરથા રૂપારૂપભવેસુ ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતસ્સપિ લોભસ્સ ભવાસવભાવો આપજ્જેય્યાતિ. કામાસવાદયો એવ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાસવભાવેન દ્વિધા વુત્તા.

૧૧૦૩. ઇધ પાળિયાપિ ભવાસવવિનિમુત્તલોભસ્સ કામાસવભાવો ન ન સક્કા યોજેતુન્તિ દસ્સેતું ‘‘કામાસવનિદ્દેસે ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ધમ્મચ્છન્દો સદ્ધા’’તિ કેચિ.

૧૧૦૫. ઉપાદાનક્ખન્ધેસ્વેવ પવત્તતિ તબ્બિનિમુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ જીવગ્ગહણવિસયસ્સ પરમત્થતો અભાવા. રૂપે…પે… વિઞ્ઞાણે વા પન ન પતિટ્ઠાતિ રૂપાદીનં અવિપરીતસભાવમત્તે અટ્ઠત્વા સયં સમારોપિતસ્સ તેસુ પરિકપ્પનામત્તસિદ્ધસ્સ કસ્સચિ આકારસ્સ અભિનિવેસનતો. તેનેવાહ ‘‘તતો અઞ્ઞં કત્વા’’તિ. તતો ઉપાદાનક્ખન્ધતો. વેદનાદયોપિ હિ કેચિ દિટ્ઠિગતિકા અનિચ્ચાતિ પસ્સન્તીતિ. તતોતિ વા સરીરસઙ્ખાતરૂપક્ખન્ધતો. ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ હિ વુત્તં. હોતીતિ ભવતિ સસ્સતં અત્તાતિ અત્થો. અઞ્ઞન્તિ બ્રહ્મઇસ્સરાદિતો અઞ્ઞં.

અરૂપભવો વિય રૂપરાગપ્પહાનેન રૂપભવો કામરાગપ્પહાનેન પત્તબ્બો. રૂપીબ્રહ્માનઞ્ચ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પહીયતિ, ન વિમાનાદીસુ રાગોતિ સો અકામરાગોતિ કત્વા કામાસવો ન હોતીતિ અટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તં. ટીકાકારેહિ પન કામાસવભવાસવવિનિમુત્તલોભાભાવદસ્સનેન રૂપીબ્રહ્માનં વિમાનાદિરાગસ્સપિ કામચ્છન્દાદિભાવતો દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તરૂપારૂપભવરાગવિનિમુત્તો સબ્બો લોભો કામાસવોતિ દસ્સિતો. તત્થ યુત્તં વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. સિયા આસવસમ્પયુત્તો કામરાગેન ભવરાગેન વા સહુપ્પત્તિયં, સિયા આસવવિપ્પયુત્તો તદઞ્ઞરાગેન સહુપ્પત્તિયં, ‘‘ચતૂસુ દિટ્ઠિગતા’’તિઆદિપાળિયા અભાવદસ્સનેન કામાસવભવાસવવિનિમુત્તલોભાભાવં દસ્સેત્વા ‘‘કામાસવો’’તિઆદિપાળિદસ્સનેન દિટ્ઠિરાગસ્સ કામાસવભાવં સાધેતિ. પહાતબ્બદસ્સનત્થન્તિ પહાતબ્બતાદસ્સનત્થં. પહાનેતિ પહાનનિમિત્તં.

૧૧૨૧. જાતિયાતિ ખત્તિયસભાવાદિજાતિસમ્પત્તિયા. ગોત્તેનાતિ ગોતમગોત્તાદિઉક્કટ્ઠગોત્તેન. કોલપુત્તિયેનાતિ મહાકુલભાવેન. વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ વણ્ણસમ્પન્નસરીરતાય. ‘‘પોક્ખર’’ન્તિ હિ સરીરં વુચ્ચતીતિ. માનં જપ્પેતીતિ માનં પવત્તેતિ કરોતિ. પવત્તો માનો પવત્તમાનો. પુગ્ગલવિસેસન્તિ સેય્યસ્સ સેય્યોતિઆદિભેદં પુગ્ગલવિસેસં. સેય્યં ભિન્દિત્વા પવત્તમાનો સેય્યમાનો. તિણ્ણન્તિ સેય્યસ્સ સેય્યાદીનં તિણ્ણં ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના અઞ્ઞં પુગ્ગલં અનિસ્સાય વુત્તાનં. સેય્યાદિવસેન અત્તનો મનનં પગ્ગહો માનો, તસ્સ કરણં સેય્યોહમસ્મીતિઆદિપવત્તિયેવાતિ વુત્તં ‘‘સેય્યોતિ આદિકિચ્ચકરણ’’ન્તિ.

૧૧૪૦. સબ્બોપિ લોભો અભિજ્ઝાસભાવોતિ અભિજ્ઝા આસવદ્વયસભાવા, કામરાગો કામાસવસભાવો એવાતિ આસવદ્વયએકાસવભાવો અભિજ્ઝાકામરાગાનં વિસેસો વુત્તો. ન અભિજ્ઝા ચ ધમ્મા ઠપેત્વા દિટ્ઠિં અવિજ્જઞ્ચ નોઆસવસભાવા. અભિજ્ઝા ચ આસવદ્વયસભાવા એવ, નઅભિજ્ઝાસભાવો ચ લોભો નત્થીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘નોઆસવલોભસ્સ સબ્ભાવો વિચારેતબ્બો’’તિ આહ. ગણનાય હેતુયા સત્તાતિ વુત્તન્તિ પઞ્હાવારપાઠં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ ‘‘આસવો ધમ્મો આસવસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો. આસવો ધમ્મો નોઆસવસ્સ ધમ્મસ્સ. આસવો ધમ્મો આસવસ્સ ચ નોઆસવસ્સ ચ. નોઆસવો ધમ્મો નોઆસવસ્સ. નોઆસવો ધમ્મો આસવસ્સ. નોઆસવો ધમ્મો આસવસ્સ ચ નોઆસવસ્સ ચ. આસવો ચ નોઆસવો ચ ધમ્મા નોઆસવસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૩.૧૬) ઇમેસં વારાનં વસેન ‘‘ગણનાય સત્તા’’તિ વુત્તં. તત્થ યદિ નોઆસવસભાવોપિ લોભો સિયા, દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તસ્સ વસેન ‘‘આસવો ચ નોઆસવો ચ ધમ્મા મોહયથાવુત્તલોભા આસવસ્સ ધમ્મસ્સ દિટ્ઠિયા હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ સત્તમો, પાળિયં આગતં સત્તમં અટ્ઠમં કત્વા ‘‘આસવો ચ નોઆસવો ચ ધમ્મા આસવસ્સ ચ નોઆસવસ્સ ચ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ નવમો પઞ્હો વુચ્ચેય્ય, ન પન વુત્તોતિ. એવં દિટ્ઠિસમ્પયુત્તલોભસ્સ નોઆસવભાવાભાવં દસ્સેત્વા ઇતરસ્સપિ તં દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તે ચા’’તિઆદિ વુત્તં.

૧૧૬૨. યથારૂપે રૂપપ્પબન્ધે વત્તમાને પુગ્ગલો ગચ્છતિ તિટ્ઠતિ નિસીદતીતિ વુચ્ચતિ, તથા વિસદરૂપસ્સ ઉપ્પાદકં ચિત્તં ઇરિયાપથૂપત્થમ્ભકં. તં પન કુસલતો કિરિયતો ચ પઞ્ચમજ્ઝાનચિત્તં અભિઞ્ઞાપ્પત્તં અપ્પત્તઞ્ચ ભિન્દિત્વા સત્તપઞ્ઞાસ જવનાનિ વોટ્ઠબ્બનઞ્ચાતિ અટ્ઠપઞ્ઞાસવિધં. સહજાતધમ્માનં અકમ્મઞ્ઞભાવકરત્તા થિનમિદ્ધસહગતચિત્તં વિસદાનિ રૂપાનિ ન સમુટ્ઠપેતિ ન ઉપત્થમ્ભેતિ ચાતિ વુત્તં ‘‘ઇરિયાપથં સન્ધારેતું અસક્કોન્ત’’ન્તિ.

૧૧૬૩. વિપક્ખેપિ ભાવતો અનેકન્તિકત્તા રૂપત્તાસાધકત્તં. ગરુભાવપ્પત્તિ લહુતાવિરહો દટ્ઠબ્બો. સતિપિ અઞ્ઞેસમ્પિ અકુસલાદીનં લહુતાવિરહે થિનમિદ્ધાનં એકન્તતો લહુતાપટિપક્ખત્તા કારણાનુરૂપત્તા ચ ફલસ્સ ‘‘થિનમિદ્ધસમુટ્ઠિતરૂપેહી’’તિ વુત્તં. ન જાગર…પે… સન્તતિન્તિ એતેન નામકાયે સુપનસ્સ અસિદ્ધતં દસ્સેતિ. મિદ્ધસ્સ ફલત્તાતિ એત્થ મિદ્ધંયેવ નિદ્દાકારણન્તિ નાયં નિયમો ઇચ્છિતો, નિદ્દાકારણમેવ પન મિદ્ધન્તિ નિયમો ઇચ્છિતોતિ દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ખીણાસવાનં નિદ્દાય મિદ્ધતો અઞ્ઞં કારણં કરજકાયસ્સ દુબ્બલભાવો અટ્ઠકથાયં દસ્સિતોતિ.

છાદનં, અવત્થરણં વા ઓનાહો, સો રૂપસ્સેવ સભાવોતિ પરસ્સ આસઙ્કં મનસિ કત્વા આહ ‘‘તેન સહ વુત્તા ઓનાહપરિયોનાહા ચા’’તિ. અસઙ્કોચવસેન વિસદા પવત્તિ વિપ્ફારિકભાવો. આવરણભાવો વિયાતિ એતેન આવરણસભાવત્તેપિ મિદ્ધસ્સ તબ્બિધુરો અનઞ્ઞસાધારણત્તા ઓનહનાદિભાવોતિ દસ્સેતિ. સામઞ્ઞઞ્હિ પઞ્ચન્નમ્પિ કામચ્છન્દાદીનં આવરણસભાવોતિ આવરણભાવસદિસસ્સ ઓનહનાદિભાવસ્સ નામકાયે લબ્ભમાનસ્સ ગહિતતાતિ એત્થાધિપ્પાયો.

પાનન્તિ અનુયોગોતિ ચ તંકિરિયાસાધિકા ચેતના અધિપ્પેતાતિ સુરાપાનસ્સ સુરા…પે… યોગસ્સ ચ અકુસલભાવેન ઉપક્કિલેસદુબ્બલીકરણભાવો યુત્તોતિ વુત્તો. ‘‘સુરામેરયસ્સ અજ્ઝોહરણં પાનં પમાદટ્ઠાનાનુયોગો ચા’’તિ પરસ્સ અધિપ્પાયો. નીવરણં હુત્વા વાતિઆદિના ઇદં દસ્સેતિ ‘‘નીવરણસભાવાનં નીવરણસમ્પયુત્તભાવદસ્સનપરાય ચોદનાય નીવરણન્તિ કત્થચિ અદિટ્ઠપયોગસ્સ અસમ્પયુત્તસ્સ રૂપસ્સ યથાલાભતો ગહણં ઞાયોયેવ ન હોતિ, સિદ્ધનીવરણભાવસમ્પયુત્તસભાવાનંયેવ પન ગહણન્તિ તંસભાવા અરૂપધમ્માયેવ દસ્સિતા, ન રૂપન્તિ થિનં વિય મિદ્ધમ્પિ અરૂપમેવાતિ વિઞ્ઞાયતી’’તિ. યન્તિ યેન વચનેન. અસમ્ભવવચનતોતિ અસમ્ભવવચનભાવતો.

તેનાતિ તેન રૂપારમ્મણસ્સ છન્દરાગસ્સ પહાનવચનેન. રૂપપ્પહાનતો અઞ્ઞોતિ કત્વા રૂપે છન્દરાગપ્પહાનં ‘‘અઞ્ઞો કારો’’તિ વુત્તં. યં અટ્ઠકથાયં ‘‘અઞ્ઞથા’’તિ વુત્તં. ઇદન્તિઆદિના ‘‘તં પજહથા’’તિ પાળિયા ન નિપ્પરિયાયપ્પહાનં અધિપ્પેતન્તિ દસ્સેતિ. અરૂપસ્સેવ યુજ્જતીતિ સુદુદ્દસં દૂરઙ્ગમાદિપ્પવત્તકં ચિત્તં તંસમ્પયુત્તો અરૂપધમ્મોયેવ વિબન્ધિતું સમત્થોતિ દસ્સેતિ. ચેતસો પરિયુટ્ઠાનન્તિ કુસલચિત્તસ્સ ગહણં. નીવરણાનિ હિ ઉપ્પજ્જમાનાનિ ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેન કુસલવારં ગણ્હન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. ગહણઞ્ચેત્થ પરિયુટ્ઠાનં ‘‘ચોરા મગ્ગે પરિયુટ્ઠિંસૂ’’તિઆદીસુ વિય.

૧૧૭૬. ઉદ્ધચ્ચં કુક્કુચ્ચઞ્ચ સહ વુત્તન્તિ ઉદ્દેસપુચ્છાનિગમને સન્ધાય વુત્તં. યં પન અટ્ઠકથાયં ઉદ્ધચ્ચસ્સ કુક્કુચ્ચેન વિનાભાવકારણં વત્વા ‘‘ભિન્દિત્વા વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, તં ‘‘નીવરણા ચેવ નીવરણસમ્પયુત્તા ચા’’તિ પદસ્સ નિદ્દેસે ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાનં વિસું નિદ્દિટ્ઠતં સન્ધાય વુત્તં. કામચ્છન્દસ્સ ઉક્કટ્ઠનીવરણતા ઓરમ્ભાગિયભાવો. સો હિ રૂપરાગારૂપરાગપ્પકારકામચ્છન્દં ઉપાદાય તતો તિબ્બકિચ્ચતાય ‘‘ઉક્કટ્ઠનીવરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કામચ્છન્દનીવરણન્ત્વેવ લોભો વુત્તો, ન ભિન્દિત્વા. કામચ્છન્દનીવરણસ્સ ચ અનવસેસતો અનાગામિમગ્ગેન પહાને વુચ્ચમાને ચતુત્થમગ્ગવજ્ઝો લોભો અનીવરણસભાવો આપજ્જતીતિ આહ ‘‘યદિ…પે… સિયા’’તિ. નોનીવરણો રૂપરાગારૂપરાગપ્પકારો લોભધમ્મો નીવરણસ્સ અવિજ્જાદિકસ્સ. આદિ-સદ્દેન ‘‘નોનીવરણો ધમ્મો નીવરણસ્સ ચ નોનીવરણસ્સ ચ ધમ્મસ્સ. નીવરણો ચ નોનીવરણો ચ ધમ્મા નીવરણસ્સ ધમ્મસ્સ. નીવરણો ચ નોનીવરણો ચ ધમ્મા નોનીવરણસ્સ ધમ્મસ્સ. નીવરણો ચ નોનીવરણો ચ ધમ્મા નીવરણસ્સ ચ નોનીવરણસ્સ ચ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૨૫) ઇમે પઞ્હે સઙ્ગણ્હાતિ. ચત્તારીતિ વુત્તં નીવરણપદમૂલકાનં તિણ્ણં નોનીવરણમૂલકસ્સ એકસ્સ વસેન. નીવરણનોનીવરણતદુભયમૂલકાનં પન તિણ્ણં તિણ્ણં વસેન નવાતિ વુત્તં. તસ્માતિ યથાદસ્સિતનયાય પાળિયા અભાવા નોનીવરણલોભાભાવા.

૧૨૧૯. તેનેવાતિ પુરિમદિટ્ઠિઆકારેનેવ ઉપ્પજ્જમાનેન. દિટ્ઠિગતિકેહિ વુચ્ચમાનાનં ‘‘નિચ્ચં સુભ’’ન્તિ એવમાદિવચનાનં, દિટ્ઠિરહિતેહિ વુચ્ચમાનાનં ગગનકુસુમાદિલોકવોહારવચનાનઞ્ચ વત્થૂનિ વાચાવત્થુમત્તાનીતિ આહ ‘‘વાચા…પે… વા’’તિ.

૧૨૨૧. ચિત્તેન પરલોકે ઠિતોતિ યસ્મિં લોકે નિબ્બત્તિવસેન સયં ઠિતો, તતો અઞ્ઞં લોકં પરલોકોતિ ચિત્તેન ગહેત્વા ઠિતો.

૧૨૩૬. ન હિ પુરિમેહીતિઆદિના પઠમમગ્ગાદીહિ સમુગ્ઘાટિતઅપાયગમનીયભાવાદિકા એવ રાગાદયો દુતિયમગ્ગાદીહિ પહીયન્તીતિ દસ્સેતિ.

૧૨૮૭. ઉપટ્ઠિતેપિ દુગ્ગતિનિમિત્તાદિકે ન તથા તિબ્બો લોભો ઉપ્પજ્જતિ, યથા સુગતિનિમિત્તાદિકેતિ આહ ‘‘બલવનિકન્તિવિરહેના’’તિ.

૧૩૦૧. એકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે ઉપ્પન્નાનં વિય એકસ્મિં સન્તાને ઉપ્પન્નાનમ્પિ સહપવત્તિપરિયાયો અત્થીતિ પહાનેકટ્ઠેન રાગરણેન વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતમોહસ્સ સરણતા વુત્તા. ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાહિ યો મોહો સહજાતો ભવે, સોપિ રાગેન સરણો પહાનેકટ્ઠભાવતોતિ. લોભદોસમોહતદેકટ્ઠકિલેસતંસમ્પયુત્તક્ખન્ધતંસમુટ્ઠાનકમ્મભેદતો સબ્બસ્સપિ અકુસલસ્સ સઙ્ગહણવસેન પવત્તો સરણપદનિદ્દેસો અરણવિભઙ્ગસુત્તેનપિ અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતીતિ દસ્સેતું ‘‘અરણવિભઙ્ગસુત્તે’’તિઆદિમાહ. યં પન અટ્ઠકથાયં સમ્પયોગપ્પહાનેકટ્ઠભાવદીપનેન રાગાદીનં સબ્બેસં વા અકુસલધમ્માનં સરણભાવદસ્સનં, તં પાળિયા યથાદસ્સિતધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞસરણભાવદસ્સનપરં, તદઞ્ઞધમ્માનં સરણભાવપટિસેધનપરન્તિ અરણવિભઙ્ગસુત્તવિરોધોતિ દટ્ઠબ્બં. સુત્તન્તદેસનાય વા પરિયાયકથાભાવતો નિપ્પરિયાયતો સરણભાવો વિય અરણભાવોપિ અકુસલધમ્માનંયેવાતિ તથાપવત્તાય અટ્ઠકથાય ન કોચિ સુત્તવિરોધોતિ દટ્ઠબ્બં.

સુત્તન્તિકદુકનિક્ખેપકથાવણ્ણના

૧૩૧૩. અહં-સદ્દેન હેતુભૂતેન યો અત્થોતિ એત્થ અહં-સદ્દો અત્થોતિ અધિપ્પેતો. અત્થાવબોધનત્થો હિ સદ્દપ્પયોગો. અત્થપરાધીનો કેવલો અત્થપદત્થકો, સો પદત્થવિપરિયેસકારિના પન ઇતિ-સદ્દેન પરતો પયુત્તેન સદ્દપદત્થકો જાયતિ યથા ગાવીતિ અયમાહાતિ ગો-સદ્દં આહાતિ વિઞ્ઞાયતિ. તેન વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતો સદ્દો પઞ્ઞત્તીતિ દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘બુદ્ધસ્સ ભગવતો વોહારો લોકિયસોતે પટિહઞ્ઞતી’’તિઆદિના (કથા. ૩૪૭) પઞ્ઞત્તિયા વચનભાવં સાધયતિ. અઞ્ઞથાતિઆદિના પઞ્ઞત્તિયા અસદ્દસભાવત્તે દોસમાહ. અધિવચનાદિતા સિયા, તથા ચ અધિવચનાદીનં અધિવચનપથાદિતો વિસેસો ન સિયાતિ દુકોયેવ ન સમ્ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો. અટ્ઠકથાયં પન સકસન્તતિપરિયાપન્ને રૂપાદયો ધમ્મે સમૂહતો સન્તાનતો ચ એકત્તવસેન ગહેત્વા અહન્તિ વોહરિયમાના ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ સઙ્ખાયતિ વોહરીયતીતિ સઙ્ખાતિ અધિપ્પેતા. તથા સેસેસુ યથાસમ્ભવં દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ ‘‘દત્તોતિ એત્તાવતા સત્તપઞ્ઞત્તિં દસ્સેત્વા અઞ્ઞમ્પિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિં દસ્સેતુ’’ન્તિઆદિ. પદત્થસ્સાતિ અહં-સદ્દાદિપદાભિધેય્યસ્સ, પરમત્થસ્સ વા. અધિવચનં સદ્દોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘વદન્તેના’’તિઆદિ વુત્તં. સો હિ અત્તના ઞાપેતબ્બમત્થં સયં ઞાતો એવ ઞાપેતીતિ અગ્ગહિતસમ્બન્ધસ્સ ન સદ્દો અત્થપ્પકાસનસમત્થોતિ વુત્તં ‘‘પુબ્બે ગહિતસઞ્ઞેના’’તિ. વિસેસેન ઞાયતીતિ સમઞ્ઞાતિ સં-સદ્દસ્સ વિસેસત્થતં આહ.

કરીયતીતિ ઇદં ઇમસ્સત્થસ્સ અધિવચનન્તિ એવં નિક્ખિપીયતિ. નામભૂતં વચનમેવ તં તં અત્થં નિદ્ધારેત્વા સહેતુકં કત્વા વદતિ બ્યઞ્જયતિ ચાતિ આહ ‘‘નામમિચ્ચેવ વુત્તં હોતી’’તિ. તેનેવાહ ‘‘ન હિ પથવી’’તિઆદિ. પથવીસઙ્ખાતન્તિ પથવી-સદ્દાભિધેય્યં.

આચરિયાતિ અટ્ઠકથાય સંવણ્ણનકા આચરિયા, ન અટ્ઠકથાચરિયાતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. માતિકાયન્તિ માતિકાવણ્ણનાયં. તેનાતિ માતિકાવણ્ણનાવચનેન. ઇમિસ્સા પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ અત્થદસ્સનસ્સ એતસ્સ યથાવુત્તસ્સ આચરિયવાદસ્સ વિરોધો સિયા, તમેવ વિરોધં ‘‘ન હી’’તિઆદિના વિવરતિ. તત્થ અધિવચનપથાદિભાવેન વુત્તાનં ધમ્માનં પકાસકસ્સ સભાવસ્સ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતસદ્દસ્સેવ વચનમત્તં અધિકારં કત્વા પવત્તિઆદિ યુજ્જતિ, ન અસભાવસ્સાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ઉપ્પાદવયકિચ્ચરહિતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનિદ્ધારિતસભાવસ્સાતિ પરમત્થતો અનુપલદ્ધસભાવસ્સ.

દુવિધાતિ પઞ્ઞાપનપઞ્ઞાપિતબ્બભેદતો દુવિધા. યથાવુત્તપ્પકારાતિ ઉપ્પાદવયકિચ્ચરહિતાતિઆદિપ્પકારા. અટ્ઠકથાયં પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિવણ્ણનાયં. નનુ ચ તત્થ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિઆદયો અપરાપિ પઞ્ઞત્તિયો વુત્તા, અથ કસ્મા ‘‘છ પઞ્ઞત્તિયોવ વુત્તા’’તિ વુત્તં? સચ્ચં વુત્તા, તા પન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિઆદીસુ છસુ એવ અન્તોગધાતિ ‘‘અટ્ઠકથાયં વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિઆદયો છ પઞ્ઞત્તિયોવ વુત્તા’’તિ વુત્તં.

તત્થ રૂપાદિ વિય અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞાપિતબ્બત્તા ચ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અવિજ્જમાનસ્સ ચ સત્તરથાદિઅત્થસ્સ પઞ્ઞાપનતો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિ એવં અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિવચનેન યથાવુત્તા દુવિધાપિ પઞ્ઞત્તિ સઙ્ગહિતાતિ આહ ‘‘અવિજ્જમાન…પે… વુત્તા’’તિ. ઇતરેહીતિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિઆદીહિ અવસેસેહિ પઞ્ચહિ, રૂપવેદનાદીનં સત્તરથાદીનઞ્ચ અત્થાનં પકારેહિ ઞાપનતો તંતંવાચકો સદ્દોયેવ વિસયભેદતો વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિઆદિભેદા પઞ્ઞત્તિ સઙ્ખાદીહિ દસહિ પદેહિ વુત્તાતિ અયં પુરિમો અત્થો, સો ચ યથારુતવસેનેવ પાળિયા વિઞ્ઞાયમાનત્તા ‘‘પાળિઅનુગતો ઉજુકો’’તિ ચ વુત્તો. યદિ ચાતિઆદીસુ સત્તાદિકા યથાવુત્તપ્પકારા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ યદિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, સા અત્થીતિ ન વત્તબ્બા. અવિજ્જમાના ચ સા પઞ્ઞાપિતબ્બતો પઞ્ઞત્તિ ચાતિ તેસં આચરિયાનં લદ્ધીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તસ્સા લદ્ધિયા વસેન પઞ્ઞત્તિપથાતિ વુત્તધમ્માનમ્પિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવાપત્તિચોદનેન તત્થ દોસં દસ્સેતિ ‘‘યથા ચા’’તિઆદિના. તતોતિ યસ્મા અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞાપિતબ્બત્તા ચ સત્તરથાદીનં અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો વિય વિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞાપિતબ્બત્તા ચ સબ્બેસં સભાવધમ્માનં વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો આપજ્જતિ, તસ્માતિ અત્થો.

‘‘અથા’’તિઆદિના પઞ્ઞત્તિપથનિદ્દેસતો વિસિટ્ઠસ્સ પઞ્ઞત્તિધમ્મનિદ્દેસસ્સ સયમેવ કારણમાસઙ્કતિ. ‘‘નાપી’’તિઆદિના તસ્સ કારણસ્સ અસિદ્ધતં દસ્સેતિ. ‘‘પુરિસોતિ સઙ્ખા’’તિઆદીસુ સઙ્ખાદયોપિ નામાદીહિ અત્થતો અવિસિટ્ઠા વુત્તાતિ આહ ‘‘સઙ્ખાદિસદ્દાનં સમાનત્થત્તા’’તિ. વચનગ્ગહણં વચનુચ્ચારણં. અઞ્ઞસ્સાતિ નામપઞ્ઞત્તિં સન્ધાયાહ. તેસન્તિ સઙ્કેતગ્ગહણવચનગ્ગહણાનં. અસમત્થતા ન સમ્ભવતીતિ યોજના. તમેવ અસમ્ભવં ‘‘યદિ હી’’તિઆદિના વિવરતિ. પઞ્ઞત્તિયાતિ નામપઞ્ઞત્તિયા. પઞ્ઞત્તિપઞ્ઞાપનેતિ યાય નામપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાયપઞ્ઞત્તિ રૂપાદયો ચ પઞ્ઞાપીયન્તિ, યા ચ સોતદ્વારવિઞ્ઞાણસન્તાનાનન્તરમુપ્પન્નેન ગહિતપુબ્બસઙ્કેતેન મનોદ્વારવિઞ્ઞાણસન્તાનેન ગય્હતિ, સા અયં નામાતિ તસ્સા પઞ્ઞાપને અસઙ્કરતો ઠપને. અથ વા સોતદ્વારવિઞ્ઞાણસન્તાનાનન્તરમુપ્પન્નેન મનોદ્વારવિઞ્ઞાણસન્તાનેન પઞ્ઞત્તિયા ગાહાપને પરિચ્છિન્દને. તસ્સા અઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વત્તબ્બા સિયાતિ તસ્સા નામપઞ્ઞત્તિયા ઞાપને સઙ્કેતગ્ગહણવચનગ્ગહણાનં સહકારીકારણભૂતા અઞ્ઞા નામપઞ્ઞત્તિ અત્થીતિ વત્તબ્બા અનુઞ્ઞાતબ્બા સિયા. તતો અત્થવિજાનનમેવ ન સિયાતિ કેવલાનિ સઙ્કેતગ્ગહણવચનગ્ગહણાનિ અત્થપઞ્ઞાપને વિય પઞ્ઞત્તિઞાપનેપિ અસમત્થાનિ, પઞ્ઞત્તિ ચ ઞાતાયેવ તેસં સહકારીકારણં તંજાનનત્થં પઞ્ઞત્તિઅનન્તરપરિકપ્પને ચ અનવત્થાનાપત્તીતિ અત્થાધિગમસ્સ સમ્ભવો એવ ન ભવેય્ય.

સઙ્કેતો રૂપાદીસુ ન કિઞ્ચિ હોતિ, ભૂતાદિનિમિત્તં ભાવનાવિસેસઞ્ચ ઉપાદાય વોહરિયમાના કસિણાદિપઞ્ઞત્તિ વિય તં તં સઙ્કેતિતબ્બં સઙ્કેતકરણઞ્ચ ઉપાદાય વોહારમત્તો, તસ્સ ચ પઞ્ઞાપિકા નામપઞ્ઞત્તીતિ યથાવુત્તદોસાપત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘નાપિ સઙ્કેતગ્ગહણ’’ન્તિ અવોચ. નનુ ચ અત્થવિજાનનાસમ્ભવચોદનેનેવ સઙ્કેતગ્ગહણાભવોપિ દસ્સિતોતિ? સચ્ચમેતં, સઙ્કેતે પન આચરિયાનં મતિભેદો વિજ્જતિ. તત્થ એકપક્ખિકો અયં દોસોતિ દસ્સનત્થં તસ્સ વિસું વચનં વુચ્ચમાના રૂપાદયો ધમ્માવચનત્થા પઞ્ઞાપિતબ્બા ચ, તદભિધાયકો સદ્દો પઞ્ઞત્તીતિ. એત્તાવતા સબ્બવોહારો સિજ્ઝતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘વચન…પે… જનં નત્થી’’તિ આહ. પઞ્ઞત્તિયા વચનભાવો સિદ્ધો પટિહનનસોતબ્બતાદીપકત્તા તેસં પાઠાનન્તિ અધિપ્પાયો. આદિ-સદ્દેન ‘‘અત્થિ કેચિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો વોહારં સુણન્તિ, નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા’’તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘પઞ્ઞત્તિધમ્મા’’તિ પદસ્સ યથાવુત્તપઞ્ઞત્તિયો અત્થોતિ એતસ્મિં પક્ખે માતિકાવણ્ણનાય વિરોધો, અટ્ઠકથાયં અવુત્તતા, ઇમિસ્સા પાળિયા અનનુગમો, સબ્બે ધમ્મા પઞ્ઞત્તીતિ નિદ્દિસિતબ્બતા, પઞ્ઞત્તિપથપદસ્સ નવત્તબ્બતા, અનવત્થાનાપત્તિતો અત્થવિજાનનાસમ્ભવોતિ અનેકે દોસા, વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતસ્સ પન સદ્દસ્સ પઞ્ઞત્તિભાવે યથાવુત્તદોસાભાવો અનેકેસં પાઠપ્પદેસાનઞ્ચ અનુલોમનં, તસ્મા. તત્થ યુત્તં ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘પાળિ…પે… તબ્બો’’તિ.

યદિ સત્તાતિઆદિના સદ્દસ્સ પઞ્ઞત્તિભાવે અટ્ઠકથાય વિરોધમાહ. એવં પઞ્ઞત્તિભાવે યદિ સદ્દસ્સ પઞ્ઞત્તિભાવો, તસ્સ પરમત્થતો વિજ્જમાનત્તા રૂપાદિઅત્થસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો એવ સિયા, ન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો. ન હિ તે સત્તાદયો પઞ્ઞત્તીતિ. એવઞ્ચ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયા અભાવો એવ સિયા. વુત્તા ચ અટ્ઠકથાયં (પ. પ. અટ્ઠ. ૧ માતિકાવણ્ણના) ‘‘અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. ઇતરો વિસયસ્સ અવિજ્જમાનત્તા તસ્સ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવોતિ યથાવુત્તવિરોધાભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અવિજ્જમાનાન’’ન્તિઆદિમાહ. ઇદાનિ સત્તાદિવિસયસ્સ કેનચિપિ પરિયાયેન અત્થિતાય અભાવદસ્સનેન તબ્બિસયાય પઞ્ઞત્તિયા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવંયેવ વવત્થપેતિ ‘‘અયઞ્ચ વાદો’’તિ. વિજ્જમાના એવ સત્તાદયો રૂપાદિસભાવાભાવવસેન ‘‘અવિજ્જમાના’’તિ વુચ્ચન્તિ, ન સબ્બથા અભાવતો. તથા હિ તથા તથા પઞ્ઞાપિયમાનભાવેન વિઞ્ઞાયન્તીતિ યથાવુત્તરૂપો વાદો ‘‘રૂપં અત્થીતિ? હેવત્થિ હેવ નત્થીતિ. સેવત્થિ સેવ નત્થીતિ. ન હેવં વત્તબ્બે. સેવત્થિ સેવ નત્થીતિ. આમન્તા. અત્થટ્ઠો નત્થટ્ઠો’’તિ (કથા. ૩૦૬) એવં પવત્તાય હેવત્થિકથાય. તત્થ હિ રૂપાદયો ધમ્મા રૂપાદિસભાવેન અત્થિ, વેદનાદિસભાવેન નત્થિ, તસ્મા સબ્બમેવિદં એવં અત્થિ એવં નત્થીતિ એવંલદ્ધિકે સન્ધાય ‘‘રૂપં અત્થી’’તિ પુચ્છા સકવાદિસ્સ. ‘‘હેવત્થિ હેવ નત્થી’’તિ વિસ્સજ્જનં પરવાદિસ્સ. અથ નં સકવાદી યદિ રૂપમેવ એવં અત્થિ એવં નત્થીતિ લદ્ધિ, એવં સન્તે સો એવ અત્થિ સો એવ નત્થિ નામાતિ પુચ્છન્તો ‘‘સેવત્થી’’તિ આહ. ઇતરો તેનેવ સભાવેન અત્થિતં, તેનેવ નત્થિતં સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. દુતિયં પુટ્ઠો સકભાવેન અત્થિતં, પરભાવેન નત્થિતં સન્ધાય પટિજાનાતિ. તતો સકવાદી ‘‘અત્થટ્ઠો નત્થટ્ઠો’’તિઆદિના અત્થિતા વા નત્થિતા વા અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધા એકસ્મિં ધમ્મે વિના કાલભેદેન અસમ્ભવત્તાતિ કિં એકત્તં આપજ્જતીતિ દસ્સેન્તો પરવાદિં નિગ્ગણ્હાતીતિ. પટિસિદ્ધોતિ ચ ‘‘રૂપં ‘રૂપ’ન્તિ હેવત્થિ, રૂપં ‘વેદના’તિ હેવ નત્થી’’તિઆદિના (કથા. ૩૦૬) વુત્તાય રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનં સકભાવેન અત્થિતાય પરભાવેન નત્થિતાય ચ પટિસેધનેન સત્તાદીનમ્પિ તથાભાવો પટિસેધિતો હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

રૂપાદયો ન હોન્તીતિ રૂપાદિસભાવા ન હોન્તિ. તથા તથાતિ સમૂહસન્તાનાદિવસેન. વિચિત્તસઞ્ઞા પરિકપ્પવસેન ઉપ્પજ્જતિ. યદિ સત્તરથાદિસઞ્ઞાવલમ્બિતો વચનત્થો વિજ્જમાનો ન હોતિ, નનુ સત્તરથાદિઅભિલાપા અનરિયવોહારા જાયન્તીતિ આહ ‘‘ન ચ તે અભિલાપા’’તિઆદિ. અત્તનો વસેન કિઞ્ચિ અહોન્તં પઞ્ઞાપકસ્સ વચનસ્સેવ વસેન પઞ્ઞાપિતબ્બત્તા પઞ્ઞત્તિવોહારં લભતિ. ઇમિનાવ અધિપ્પાયેનાતિઆદિ ‘‘સયં અવિજ્જમાનો’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં સન્ધાયાહ. તન્તિ સત્તાદિગ્ગહણં. ‘‘બ્રહ્મવિહારચતુક્કં સત્તપઞ્ઞત્તિં આરબ્ભ પવત્તત્તા નવત્તબ્બારમ્મણં નામ હોતી’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૨૧) તત્થ તત્થ ન વત્તબ્બન્તિ વુત્તં. યદિ પરિત્તાદિભાવેન ન વત્તબ્બં, કથં અવિજ્જમાનસ્સ સત્તાદિકસ્સ પચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘ખન્ધસમૂહસન્તાન’’ન્તિઆદિ. તન્તિ ખન્ધસમૂહસન્તાનં. તદુપાદાનભૂતન્તિ પુગ્ગલોતિ ગહણપઞ્ઞત્તીનં કારણભૂતં. યદિ પુગ્ગલસઞ્ઞાય સેવમાનસ્સ કુસલાદિઉપ્પત્તિ હોતિ, કથં પુગ્ગલદસ્સનં મિચ્છાદસ્સનન્તિ પટિસિદ્ધન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. પથવીધાતુ ઉપલબ્ભતીતિ પુગ્ગલાભાવે વિપક્ખવસેન નિદસ્સનમાહ. ઇદઞ્હેત્થ અનુમાનં. ન રૂપાદયો વિવેચેત્વા પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ તેસં અગ્ગહણે તથારૂપાય બુદ્ધિયા અભાવતો સેવનાદયો વિયાતિ. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્છિકટ્ઠપરમત્થેન યો છવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યોતિ સંસરતિ મુચ્ચતિ ચાતિ એવં દિટ્ઠિયા પરિકપ્પિતપુગ્ગલોવ પટિસેધિતો, ન વોહારપુગ્ગલોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પટિસે…પે… દિટ્ઠી’’તિ આહ.

ગાથાય પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ રૂપં વેદના સઞ્ઞા ચેતના વિઞ્ઞાણન્તિ એતેસુ કં નામ ધમ્મં સત્તોતિ જાનાસિ નુ, એતેસુ એકમ્પિ સત્તોતિ ગણ્હિતું નારહતીતિ દસ્સેતિ. અથ એતેહિ અઞ્ઞો એકો સત્તો અત્થીતિ પચ્ચેસિ. એવમ્પિ માર દિટ્ઠિગતં નુ તે. નુ-સદ્દો દિટ્ઠિગતમેવેતિ અવધારણત્થો. કસ્મા? યસ્મા સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જોયં. તમેવત્થં વિવરતિ ‘‘નયિધ સત્તૂપલબ્ભતી’’તિ. યસ્મા પચ્ચક્ખતો વા અનુમાનતો વા અનુપલદ્ધિતો નત્થિ એત્થ કોચિ સત્તો નામાતિ અધિપ્પાયો. યદિ સત્તો નત્થિ, કથં સત્તો સંસારમાપાદીતિઆદિ નીયતીતિ. કિમેત્થ નેતબ્બં, સત્તોતિ વોહારસત્તો અધિપ્પેતો, યસ્મા સત્ત-સદ્દો વોહારે પવત્તતીતિ. દુતિયગાથાય સમ્બન્ધં દસ્સેન્તો ‘‘સત્તો પના’’તિઆદિમાહ. અઙ્ગસમ્ભારાતિ અઙ્ગસમ્ભારતો અક્ખચક્કઈસાદિઅઙ્ગસમ્ભારમુપાદાયાતિ અત્થો. સત્તોતિ વોહારો.

અવિજ્જમાનસ્સાતિ અચ્ચન્તં અવિજ્જમાનસ્સ સસવિસાણાદિકસ્સ. યદિ અચ્ચન્તં અવિજ્જમાનં, કથં તં ગય્હતીતિ આહ ‘‘પરિકપ્પિત’’ન્તિ. લોકસઞ્ઞાતં ઘટાદિ. એત્થ પન યથા અત્તાનં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાનકધમ્માનં તંસન્તતિપતિતાનઞ્ચ કિલેસુપતાપાભાવેન અસ્સત્થભાવપચ્ચયતાય ઉપ્પાદાદિરહિતમ્પિ નિબ્બાનં ‘‘અસ્સાસનકરસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં અત્તાનં આરબ્ભ પવત્તનકધમ્મવસેન ઉપ્પાદાદિરહિતાપિ પઞ્ઞત્તિ પવત્તાતિ વુત્તા. હેતુઅત્થો વા અન્તોનીતોતિ પવત્તિતા વોહારિતાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તથા નામપઞ્ઞત્તિ પઞ્ઞપેતબ્બમત્થં ગહિતાયેવ પઞ્ઞાપેતિ, વિઞ્ઞત્તિ વિય અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતીતિ સા ગહેતબ્બાભાવતો વુચ્ચમાનત્થદ્વારેન વુચ્ચમાનાતિ વુત્તા. પઞ્ઞાપિતબ્બપઞ્ઞત્તિયા પન વુચ્ચમાનભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તથા પકારતો ઞાપનભાવેન ઞાપેતબ્બઞાપનન્તિ કત્વા ગહેતબ્બત્તાયેવ ચ તસ્સા અનિદ્ધારિતસભાવતા પટિક્ખિત્તા દટ્ઠબ્બા. ન હિ સભાવધમ્માનં કક્ખળફુસનાદિ સરૂપતો સદ્દેન વચનીયભાવં ભજતિ, અપિચ ખો નેસં કાલદેસાદિભેદભિન્નાનં વિનિવત્તઅઞ્ઞજાતિયકો સજાતિયસાધારણો પુબ્બસઙ્કેતાનુરૂપં અજ્ઝારોપસિદ્ધો સામઞ્ઞાકારો વચનીયો. તત્થાપિ ન વિના કેનચિ પવત્તિનિમિત્તેન સદ્દો પવત્તતીતિ તસ્સ પવત્તિનિમિત્તભૂતો લોકસઙ્કેતસિદ્ધો તંતંવચનત્થનિયતો સામઞ્ઞાકારવિસેસો નામ પઞ્ઞત્તીતિ પુબ્બાચરિયા. સો હિ તસ્મિં તસ્મિં અત્થે સદ્દં નામેતિ, તસ્સ તસ્સ વા અત્થસ્સ નામસઞ્ઞં કરોતીતિ નામં, પકારેહિ ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ ચાતિ.

કસ્સ પન સો આકારવિસેસોતિ? પઞ્ઞાપેતબ્બત્થસ્સાતિ વેદિતબ્બં. અનેકાકારા હિ અત્થાતિ. એવઞ્ચ કત્વા તસ્સા પઞ્ઞત્તિયા ગહેતબ્બતાવચનઞ્ચ સમત્થિતં ભવતિ, અવસ્સઞ્ચ એતમેવં સમ્પટિચ્છિતબ્બં. અઞ્ઞથા વચનવચનીયભેદાનં સઙ્કરો સિયા, સબ્બોપિ અત્થો સબ્બસ્સ સદ્દસ્સ વચનીયો, સબ્બો ચ સદ્દો સબ્બસ્સ અત્થસ્સ વાચકોતિ ન ચેત્થ સઙ્કેતગ્ગહણેનેવ તેસં પવત્તાતિ સક્કા વત્તું વવત્થિતેસુ એવ તેસુ સઙ્કેતગ્ગહણસ્સ પવત્તિતો.

અપરે પન ‘‘યથા ધૂમતો અગ્ગિઅનુમાને ન કેવલેન ધૂમેનેવ અગ્ગિ વિઞ્ઞાયતિ, ધૂમસ્સ પન અગ્ગિના અવિનાભાવસઙ્ખાતો સમ્બન્ધો વિઞ્ઞાયમાનો ધૂમેન અગ્ગિ વિઞ્ઞાયતિ, એવં સદ્દેન અત્થવિજાનને ન કેવલેન સદ્દેન તદત્થો વિઞ્ઞાયતિ. તંતંસદ્દસ્સ પન તેન તેન અત્થેન અવિનાભાવસઙ્ખાતો સમ્બન્ધો વિઞ્ઞાયમાનો તેન તેન સદ્દેન અત્થં ઞાપેતીતિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞથા અગ્ગહિતસમ્બન્ધેનપિ સદ્દસવનમત્તેન તદત્થો વિઞ્ઞાયેય્યાતિ. યો યમેત્થ યથાવુત્તરૂપો સમ્બન્ધો, સો તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ સઞ્ઞાપનભાવેન નામન્તિ પરમત્થતો અભાવા લોકસઙ્કેતવસેન લોકસઙ્કેતોતિ વા સિદ્ધો ઞાતોતિ લોકસઙ્કેતસિદ્ધોતિ, સદ્દેન પકાસિયમાનાનં અત્થપ્પકારાનં અધિગમહેતુતાય પકારતો ઞાપનતો પઞ્ઞત્તીતિ ચ વુત્તો’’તિ વણ્ણયન્તિ.

સઙ્ખતાસઙ્ખતવિનિમુત્તસ્સપિ ઞેય્યવિસેસસ્સ અભાવે ઘટાદિસદ્દાભિધેય્યા વિય પથવીફસ્સાદિસદ્દવચનીયોપિ ન લબ્ભતિયેવાતિ સબ્બવોહારલોપો સિયા. યસ્મા ચ રૂપારૂપધમ્મા પબન્ધસઙ્ખાતતંતંવિસેસાકારવસેનેવ પવત્તન્તિ, ન કેવલા, તસ્મા તેસં તે સણ્ઠાનસમૂહઅવત્થાવિસેસાકારા યદિપિ પરમત્થતો કિઞ્ચિ ન હોન્તિ, પરમત્થતો પન વિજ્જમાનાનં રૂપાદીનં ઉપાદાનાનં વસેન વિજ્જમાનભાવં લભિત્વા તંતંગહણાનુરૂપં તંતંઅભિલાપાધિકરણં ભવતિ. ઉપાદાયપઞ્ઞત્તિ હિ ઉપાદાનતો યથા અઞ્ઞા અનઞ્ઞાતિ ચ ન વત્તબ્બા, એવં સબ્બથા અત્થિ નત્થીતિ ચ ન વત્તબ્બા. તયોપિ હિ એતે સન્તાયેવાતિ એવં તાવ માતિકાવણ્ણનાય ન કોચિ વિરોધો. સઙ્ખાયતિ સંકથીયતીતિ સઙ્ખાતિ અયમત્થો કથેતબ્બભાવેન વચનત્થેયેવ નિરુળ્હો, ન વચનસ્મિન્તિ વચનપક્ખસ્સ ઉજુકતા સમ્ભવતિ. વચનપક્ખોયેવ પાળિઅનુગતો, ન પરમ્પરાગતો યથાવુત્તો અત્થોતિ કુતો પનેતં લબ્ભા. ન હિ અનીતો અત્થો પાળિઅનનુગતો, નાપિ સબ્બા પાળિનીતત્થા એવાતિ યથાવુત્તા દુવિધા પઞ્ઞત્તિયો અટ્ઠકથાયં છહિ પઞ્ઞત્તીહિ યથાસમ્ભવં વુત્તાયેવાતિ સિદ્ધમેતં અત્થીતિ ન વત્તબ્બાતિ.

યદિ પરમત્થતો અત્થિતાપટિસેધો, ઇટ્ઠમેતં. અથ વોહારતો, સત્તરથઘટાદીહિ સત્તરથાદિવચનપ્પયોગોયેવ ન સમ્ભવેય્યાતિ. ન હિ વચનીયરહિતો વચનપ્પયોગો અત્થીતિ. પરમત્થધમ્માનં અસભાવધમ્મભૂતાય પઞ્ઞત્તિયા વિભાગદસ્સનત્થા અધિવચનાદિદુકત્તયદેસનાતિ ન પરમત્થધમ્માનં રૂપાદીનં પઞ્ઞત્તિભાવાપત્તીતિ. ન ચ પઞ્ઞત્તિપથપઞ્ઞત્તિધમ્મનિદ્દેસાનં અવિસેસવચનં યુત્તં, સદ્દસ્સેવ પન પઞ્ઞત્તિભાવે સિયા કાચિ તેસં વિસેસમત્તા. પઞ્ઞાપિતબ્બસ્સ અપરમત્થસભાવસ્સેવ પઞ્ઞત્તિભાવો અધિપ્પેતોતિ ન સબ્બો પઞ્ઞત્તિપથો પઞ્ઞત્તિસદ્દેન વુત્તો, પઞ્ઞત્તિ ચ પઞ્ઞાપેતબ્બભાવેન વુત્તાતિ પઞ્ઞત્તિપથપદં વત્તબ્બમેવ. એવઞ્ચેતં ઇચ્છિતબ્બં. ઇતરથા સદ્દસ્સ ચ પઞ્ઞાપિતબ્બતાય પઞ્ઞત્તિપથભાવોતિ પઞ્ઞત્તિપદં ન વત્તબ્બં સિયાતિ ચ સક્કા વત્તું, નિક્ખેપકણ્ડે વિભત્તાયેવ પઞ્ઞત્તિ ‘‘પુરિસો માગણ્ડિયો’’તિ એત્થાપિ દસ્સિતાતિ ન ન સક્કા વત્તું. તથાપિ હિ યથાવુત્તઉપાદાયપઞ્ઞત્તિનામપઞ્ઞત્તીનં સભાવસમ્ભવતોતિ સઙ્ખાદિસદ્દાનં સમાનત્થતાપિ તેસં મતિમત્તમેવ, વિઞ્ઞત્તિ વિય અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેન્તા સયં ઞાતાયેવ નામપઞ્ઞત્તિ પઞ્ઞાપેતબ્બમત્થં પઞ્ઞાપેતિ ગહિતસરૂપતાય પદીપો વિય રૂપગતવિધંસનેતિ ન પઞ્ઞત્તિઅન્તરપરિકપ્પનેન પયોજનં અત્થિ પઞ્ઞાપેતબ્બત્થપઞ્ઞાપને, નામપઞ્ઞત્તિપઞ્ઞાપને પન ઉપાદાનભેદભિન્ના ઉપાદાયપઞ્ઞત્તિ વિય તંતંવચનવચનત્થભેદભિન્ના નામપઞ્ઞત્તીતિ અઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ ઇચ્છિતા એવ. ન ચ અનવત્થાનદોસો તંતંવચનસ્સ તદત્થવિભાવને સહકારીકારણભાવેન પટિનિયતસરૂપત્તા. એતેન સઙ્કેતગ્ગહણાભાવોપિ પટિસિદ્ધો દટ્ઠબ્બો, તથા નામપઞ્ઞત્તિયા પયોજનાભાવો. દસ્સિતપ્પયોજના હિ સા પુબ્બેતિ.

‘‘વોહારો લોકિયસોતે પટિહઞ્ઞતી’’તિઆદીસુ સોતબ્બસ્સ સદ્દસ્સ વસેન તબ્બિસયભૂતા વોહારાદયો પટિહનનસોતબ્બતાપરિયાયેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. સદ્દોયેવ વા તત્થ વોહારાદિસહચારિતાય તથા વુત્તો. ન હિ સક્કા સબ્બત્થ એકરસા દેસના પવત્તીતિ વત્તું. તથા હિ કત્થચિ સુખા દુક્ખા, સુખાપિ વેદના દુક્ખાતિ વુચ્ચન્તિ, દુક્ખા સુખા, દુક્ખાપિ સુખાતિ, એવં યથાવુત્તા દુવિધાપિ પઞ્ઞત્તિ અધિવચનાદિપાઠસ્સ અત્થભાવેન અટ્ઠકથાયં વુત્તાયેવાતિ. અયં સઙ્ખતાસઙ્ખતવિનિમુત્તં ઞેય્યવિસેસં ઇચ્છન્તાનં વસેન વિનિચ્છયો.

૧૩૧૬. સતિપિ પરેસં સામઞ્ઞાદિનામકારકાનં નામકરણભાવે પરાનપેક્ખતાય તતો અતિવિય યુત્તો ઇધ નામકરણસભાવો ઉક્કંસપરિચ્છેદેન નામકરણત્થોતિ અધિપ્પેતોતિ દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞં અનપેક્ખિત્વા’’તિઆદિમાહ. નામકરણસભાવતા ન હોતિ અસભાવિકતાય કદાચિદેવ પવત્તિતો ચાતિ અધિપ્પાયો. સભાવસિદ્ધત્તાતિ વેદનાદીનં વેદનાદિનામકરણધમ્મતં આહ. યદિ વેદનાદીનં કેનચિ અકતં સકનામં આદાયયેવ પવત્તનતો ઓપપાતિકનામાનં નામકરણટ્ઠેન નામભાવો, એવં સતિ પથવીઆદીનમ્પિ નામભાવો આપજ્જતિ, અઞ્ઞથા પથવીઆદિનિદસ્સનમેવ ન સિયાતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘પથવીઆદિનિદસ્સનેના’’તિઆદિ. એકદેસસામઞ્ઞેન હિ યથાધિપ્પેતેન ઉપમા હોતિ, ન સબ્બસામઞ્ઞેનાતિ. એવમ્પિ યદિ સભાવસિદ્ધનામત્તા વેદનાદયો નામં, પથવીઆદીનમ્પિ અનિવત્તનીયો નામભાવોતિ આહ ‘‘નિરુળ્હત્તા’’તિઆદિ. તેન યંનિમિત્તં વેદનાદીસુ નામસદ્દપ્પવત્તિ, સતિપિ તદઞ્ઞેસં તંનિમિત્તયોગે ગો-સદ્દો વિય કુક્કુટાદિસત્તપિણ્ડે નિરુળ્હતો વેદનાદીસુ નામ-સદ્દો પવત્તોતિ દસ્સેતિ. તથા હિ અનેકેસુ સુત્તપદેસેસુ તેસંયેવ નામવોહારો દિસ્સતિ. નામતાનાપત્તિ વુત્તા કેસકુમ્ભાદિનામન્તરાપજ્જનતો. એતમેવત્થં નિદસ્સનભાવેન ‘‘ન હી’’તિઆદિના વિવરતિ. યદિપિ સમૂહાદિઘનવિનિબ્ભોગાભાવતો વેદનાદિઅરૂપધમ્મેસુપિ પિણ્ડાકારેન ગહણં પવત્તતિ, તં પન યેભુય્યેન અત્થાતિપરિકપ્પમુખેન એકધમ્મવસેનેવ, ન સમૂહવસેનાતિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞેન…પે… નત્થી’’તિ.

પકાસકપકાસિતબ્બભાવો વિસયિવિસયભાવો એવ. અધિવચનસમ્ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો. સો નામમન્તરેન ગહેતું અસક્કુણેય્યતાય પાકટોતિ નિદસ્સનભાવેન વુત્તો. ‘‘અધિવચનસમ્ફસ્સો વિયા’’તિ વચનેન મનોસમ્ફસ્સતપ્પકારાનમેવ નામભાવો સિયા, ન પટિઘસમ્ફસ્સતપ્પકારાનન્તિ આસઙ્કાય નિવત્તનત્થં ‘‘પટિઘસમ્ફસ્સોપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસહગતો ફસ્સો પટિઘસમ્ફસ્સો. પિ-સદ્દો સમ્ભાવને. ઇદં વુત્તં હોતિ – વિસયીવિસયસઙ્ઘટ્ટનસમુપ્પત્તિયા અઞ્ઞફસ્સતો ઓળારિકોપિ પટિઘસમ્ફસ્સો ન રૂપધમ્મા વિય વિભૂતાકારો, તતો નામાયત્તગહણિયભાવો નામસ્સેવાતિ. અરૂપતાય વાતિઆદિના સામઞ્ઞતો વિસેસતો ચ પટિઘસમ્ફસ્સસ્સ ઉપચારવસેન નામભાવમાહ. પચ્છિમપુરિમાનન્તિ ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ ઇમં અનુપુબ્બિં સન્ધાય વુત્તં. સતિપિ રૂપસ્સાતિઆદિના નામવોહારહેતું અનઞ્ઞસાધારણં નિબ્બાનસ્સ અધિપતિપચ્ચયભાવં એવ વિભાવેતિ, યતો અરિયાનં અઞ્ઞવિસયવિનિસ્સટં નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન અસઙ્ખતધાતુયં એવ ચિત્તં પવત્તતીતિ.

૧૩૧૮. વટ્ટસ્મિં આદીનવપટિચ્છાદનતો તદસ્સાદનાભિનન્દનતો ચ વટ્ટસ્સ મૂલં પધાનકારણન્તિ વટ્ટમૂલં.

૧૩૨૦. એકેકસ્મિં રૂપાદિકે યથાભિનિવિટ્ઠે વત્થુસ્મિં અહંમાનાધારનિમિત્તતં કુસલાકુસલતબ્બિપાકલોકાધારતઞ્ચ સમારોપેત્વા પવત્તગ્ગહણવિસેસો. યા કાચિ દિટ્ઠિ નિવિસમાના ધમ્મસભાવં અતિચ્ચપરામસનાકારેનેવ નિવિસતીતિ વુત્તં ‘‘પરામસન્તીતિ અત્થો’’તિ.

૧૩૩૨. ચેતનાપ્પધાનો સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ કત્વા ‘‘યાય ચેતનાયા’’તિઆદિ વુત્તં.

૧૩૩૩. દુન્નામં ગારય્હનામં. અનુપસઙ્કમન્તસ્સાતિઆદિના સેવનભજનાનં વિસેસમાહ.

૧૩૩૬. આપત્તિઆપત્તિવુટ્ઠાનપરિચ્છેદજાનનૂપાયદસ્સનં સહ વત્થુના સહ કમ્મવાચાયાદિવચનન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘વત્થુવીતિક્કમતો’’તિઆદિમાહ. ‘‘આપત્તિકુસલતા આપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૧૯) હિ વુત્તન્તિ. કારણજાનનેન ફલં સુટ્ઠુ ઞાતં હોતીતિ તં દસ્સેતું ‘‘આપત્તિયા વા’’તિઆદિમાહ.

૧૩૪૨. તસ્સાતિ મનસિકારકુસલતાય.

૧૩૪૪. અનુપ્પજ્જમાનાનેવ અનુપ્પજ્જન્તાનેવ.

૧૩૪૮. અકરણેન અનાદરવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

૧૩૫૦. ફેગ્ગુરુક્ખસ્સ સિગ્ગુઆદિકસ્સ.

૧૩૫૨. ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સાતિ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરણસ્સ. અસંવુતચક્ખુન્દ્રિયસ્સેવ હેતૂતિ ચક્ખુદ્વારિકસ્સ અભિજ્ઝાદિઅન્વાસ્સવનસ્સ તંદ્વારિકવિઞ્ઞાણસ્સ વિય ચક્ખુન્દ્રિયં પધાનકારણં. સતિ હિ અસંવુતત્તે ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ તે તે અન્વાસ્સવન્તીતિ અસંવરિયમાનચક્ખુન્દ્રિયહેતુકો સો અસંવરો તથાવુત્તોતિ અટ્ઠકથાય અધિપ્પાયં દસ્સેતિ. ઇદાનિ યથાવુત્તે અધિપ્પાયે ઠત્વા ‘‘યત્વાધિકરણન્તિ હી’’તિઆદિના પાળિયા યોજનં દસ્સેતિ. કસ્સ ચાતિ પકારં પુચ્છતિ, કથંવિધસ્સ કથંસણ્ઠિતસ્સાતિ અત્થો. ન હિ સરૂપે વુત્તે પુન સરૂપપુચ્છાય પયોજનં અત્થિ. અન્વાસ્સવન્તિ અભિજ્ઝાદયો. તદુપલક્ખિતન્તિ અન્વાસ્સવૂપલક્ખિતં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતન્તિ યોજના.

યથાસમ્ભવન્તિ દુસ્સીલ્યાસંવરો મનોદ્વારવસેન, સેસાસંવરો છદ્વારવસેન યોજેતબ્બો. મુટ્ઠસ્સચ્ચાદીનં સતિપટિપક્ખાકુસલધમ્માદિભાવતો સિયા પઞ્ચદ્વારે ઉપ્પત્તિ, ન ત્વેવ કાયિકવાચસિકવીતિક્કમભૂતસ્સ દુસ્સીલ્યસ્સ તત્થ ઉપ્પત્તિ પઞ્ચદ્વારિકજવનાનં અવિઞ્ઞત્તિજનકત્તાતિ તમેવ યથાસમ્ભવં ‘‘ન હિ પઞ્ચદ્વારે’’તિઆદિના વિવરતિ.

યથા કિન્તિ યેન પકારેન જવને ઉપ્પજ્જમાનો અસંવરો ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે અસંવરો’’તિ વુચ્ચતિ, તં નિદસ્સનં કિન્તિ અત્થો. તત્થાયં પવત્તિક્કમો – પઞ્ચદ્વારે રૂપાદિઆરમ્મણે આપાથગતે નિયમિતાદિવસેન કુસલાકુસલજવને ઉપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણે મનોદ્વારિકજવનં તંયેવારમ્મણં કત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ, પુન તસ્મિંયેવ દ્વારે ‘‘ઇત્થિપુરિસો’’તિઆદિના વવત્થપેત્વા જવનં ભવઙ્ગં ઓતરતિ. પુન વારે પસાદરજ્જનાદિવસેન જવનં જવતિ. પુન યદિ તં આરમ્મણં આપાથં આગચ્છતિ, તંસદિસમેવ પઞ્ચદ્વારાદીસુ જવનં તદા ઉપ્પજ્જમાનકં સન્ધાય ‘‘એવમેવ જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અયં પન ઉક્કટ્ઠનયો પરિચિતારમ્મણં સન્ધાય વુત્તો, અપરિચિતે અન્તરન્તરા પઞ્ચદ્વારે ઉપ્પજ્જિત્વા તદનુરૂપં મનોદ્વારેપિ ઉપ્પજ્જતીતિ. દ્વારભવઙ્ગાદીનં જવનેન સમ્બન્ધો એકસન્તતિપરિયાપન્નતો દટ્ઠબ્બો.

સતિ દ્વારભવઙ્ગાદિકેતિ પચ્ચયભાવેન પુરિમનિપ્ફન્નં જવનકાલે અસન્તમ્પિ ભવઙ્ગાદિ ચક્ખાદિ વિય ફલનિપ્ફત્તિયા સન્તઞ્ઞેવ નામાતિ વુત્તં. ન હિ ધરમાનંયેવ સન્તન્તિ વુચ્ચતીતિ. બાહિરં વિય કત્વાતિ પરમત્થતો જવનસ્સ બાહિરભાવે ઇતરસ્સ ચ અબ્ભન્તરભાવે અસતિપિ ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિઆદિવચનતો (અ. નિ. ૧.૪૯) આગન્તુકભૂતસ્સ કદાચિ કદાચિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ જવનસ્સ બાહિરભાવો તબ્બિધુરસભાવસ્સ ઇતરસ્સ અબ્ભન્તરભાવો પરિયાયતો વુત્તોતિ દસ્સેતિ. અસંવરહેતુભાવાપત્તિતોતિ દ્વારાદીનં અસંવરહેતુભાવાપજ્જનસ્સ પાકટભાવં સન્ધાયાહ. ઉપ્પન્ને હિ અસંવરે દ્વારાદીનં તસ્સ હેતુભાવો પઞ્ઞાયતીતિ. દ્વારભવઙ્ગાદિમૂસનન્તિ દ્વારભવઙ્ગાદીસુ મૂસનં. યસ્મિઞ્હિ દ્વારે અસંવરો ઉપ્પજ્જતિ, સો તત્થ દ્વારાદીનં સંવરૂપનિસ્સયભાવં ઉપચ્છિન્દન્તોયેવ પવત્તતીતિ. તેનેવાહ ‘‘કુસલભણ્ડવિનાસન’’ન્તિ.

એત્થ ચ ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા’’તિઆદિપાળિયં સંવરો, સંવરિતબ્બં, સંવરણુપાયો, યતો ચ સો સંવરો, યત્થ ચ સો સંવરોતિ ઇમં પભેદં દસ્સેત્વા યોજેતબ્બા. કથં? ‘‘રક્ખતિ…પે… સંવરં આપજ્જતી’’તિ એતેન સંવરો વુત્તો. સતિં પચ્ચુટ્ઠપેતીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થોતિ. ચક્ખાદિ સંવરિતબ્બં. ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહીતિ સંવરણુપાયો. ‘‘યત્વાધિકરણ’’ન્તિઆદિના સંવરણાવધિ. રૂપાદયો સંવરવિસયોતિ. કિઞ્ચ પટિસઙ્ખાભાવનાબલસઙ્ગહિતભાવેન દુવિધોપિ ઇન્દ્રિયસંવરો? તત્થ પુરિમેન વિસયેસુ આદીનવદસ્સનં, ઇતરેન આદીનવપ્પહાનં. તથા પુરિમેન પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં, ઇતરેન અનુસયપ્પહાનં. તથા પુરિમો લોકિયમગ્ગસઙ્ગહિતો, દુતિયો લોકુત્તરમગ્ગસઙ્ગહિતોતિ અયમ્પિ વિસેસો વેદિતબ્બો.

૧૩૫૩. દવત્થાદિઅભિલાસોતિ દવો એવ અત્થો પયોજનન્તિ દવત્થો, સો આદિ યેસં તે દવત્થાદયો. તેસુ, તેસં વા અભિલાસો, દવો વા અત્થો એતસ્સાતિ દવત્થો, તદાદિકો દવત્થાદિ, કો પન સોતિ આહ ‘‘અભિલાસો’’તિ. આહારપરિભોગે અસન્તુસ્સનાતિ આહારપરિભોગે અતિત્તિ. બહુનો ઉળારસ્સ ચ પત્થનાવસેન પવત્તા ભિય્યોકમ્યતા અસન્તુસ્સનાતિ એવમેત્થ અત્થો યુજ્જતિ.

૧૩૫૫. મજ્જનાકારેન પવત્તિ માનસ્સેવાતિ કત્વા ‘‘માનોવ માનમદો’’તિ વુત્તં. તથા હિ જાતિમદાદયો ‘‘માનો મઞ્ઞના’’તિઆદિના માનભાવેનેવ વિભત્તાતિ. ખુદા નામ કમ્મજતેજો. તં પન અભુત્તે ભુત્તે ચ ઉપ્પજ્જતીતિ યં તત્થ આમાસયસઙ્ખાતસ્સ સરીરદેસસ્સ પીળનતો વિહિંસાસદ્દવચનીયં, તદેવ દસ્સેતબ્બં, ઇતરઞ્ચ નિવત્તેતબ્બન્તિ અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકત્તેન ખુદા વિસેસિતાતિ આહ ‘‘ખુદાય વિસેસન’’ન્તિ. યે પન ‘‘કમ્મજતેજપચ્ચયા દુક્ખા વેદના ખુદા’’તિ વદન્તિ, તેસં અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકાતિ વિસેસનમેવ ન યુજ્જતિ. સતિપિ તસ્મિં ભૂતત્થકથને વિહિંસૂપરતિપુરાણવેદનાપટિહનનાનં વિસેસાભાવો આપજ્જતીતિ પુરિમોયેવેત્થ અત્થો. એતાસં કો વિસેસોતિ અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદના, ભુત્તપચ્ચયા ન ઉપ્પજ્જનકવેદનાતિ દ્વેપિ ચેતા વેદના યાવતા અનાગતાયેવાતિ અધિપ્પાયો. સતિપિ અનાગતત્તે પુરિમા ઉપ્પન્નસદિસી, ઇતરા પન અતંસદિસી અચ્ચન્તં અનુપ્પન્નાવાતિ અયમેત્થ વિસેસો. તેનેવ ‘‘યથાપવત્તા’’તિ પુરિમાયં વુત્તં, ઇતરત્થ ચ ‘‘અપ્પવત્તા’’તિ. અથ વા અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદના પુબ્બે કતકમ્મસ્સ વિપાકત્તા પુરાણવેદના નામ. અપ્પચ્ચવેક્ખણાદિઅયુત્તપરિભોગપચ્ચયા પચ્ચવેક્ખણાદિયુત્તપરિભોગતો આયતિં ન ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ ભુત્તપચ્ચયા ન ઉપ્પજ્જનકવેદના નવવેદના નામ. વિહિંસાનિમિત્તતા વિહિંસાનિબ્બત્તતા.

યાપેન્તિ એતેનાતિ યાપનાતિ વુત્તસ્સ સરીરયાપનકારણસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સપિયાપનકારણન્તિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સદસ્સનત્થં ‘‘જીવિતિન્દ્રિયયાપનત્થાયા’’તિ વત્વા ન કેવલં જીવિતિન્દ્રિયસ્સેવ યાપનકારણમાહારો, અથ ખો ઠાનાદિપવત્તિઆકારવિસેસયુત્તસ્સ સકલસરીરસ્સપિ યાપનકારણન્તિ તંદીપનત્થં યાત્રાતિ વચનન્તિ યાપના મે ભવિસ્સતીતિ અવિસેસેન વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં અવિચ્છેદસઙ્ખાતા યાપના યાત્રા’’તિ આહ. અટ્ઠાનયોજનઅપરિભોગદુપ્પરિભોગાદિવસેન સદ્ધાદેય્યસ્સ વિનાસનં સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનં. યેનાતિ ગણભોજનલક્ખણપ્પત્તસ્સ થૂપીકતાદિકસ્સ વા પટિગ્ગહણેન. સાવજ્જં સનિન્દં પરિભોગં કરોતીતિ વા અત્થો.

ઇરિયા…પે… વુત્તન્તિ સુખં પવત્તમાનેહિ ઇરિયાપથેહિ તેસં તથાપવત્તિયા કારણન્તિ ગહિતત્તા વિદિતત્તા યથાવુત્તભુઞ્જનપિવનાનિ પુબ્બકાલકિરિયાભાવેન વુચ્ચમાનાનિ ઇરિયાપથકત્તુકાનિ વિય વુત્તાનીતિ અત્થો. યથા હિ ‘‘પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૧; ૨.૧૮૨) દસ્સનસ્સ ખયહેતુતા, ‘‘ઘતં પિવિત્વા બલં ભવતિ, સીહં દિસ્વા ભયં ભવતી’’તિ ચ પાનદસ્સનાનં બલભયહેતુતા વુચ્ચતિ, એવં ભુઞ્જનપિવનાનં ઇરિયાપથસુખપ્પવત્તિહેતુભાવો વુત્તોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સુલભાનવજ્જભાવો વિય અપ્પભાવોપિ પચ્ચયાનં પરમસલ્લેખવુત્તીનં સુખવિહારાય પરિયત્તોતિ ચીવરસેનાસનાનં અપ્પભાવુક્કંસાનુજાનનવસેન પવત્તાહિ અનન્તરગાથાહિ ઇધાપિ ધમ્મસેનાપતિના સુખવિહારાય પરિયત્તો અપ્પભાવુક્કંસો અનુઞ્ઞાતોતિ વિઞ્ઞાયતીતિ ‘‘પુનપી’’તિઆદિના ‘‘ભુત્વાના’’તિ પાઠં સમત્થયતિ.

૧૩૬૮. સતિઆદિધમ્માતિ સતિપઞ્ઞાસમાધિવીરિયસમ્માવાચાદિધમ્મા, યે છહિ દુકેહિ પરિગ્ગહિતા.

૧૩૭૩. પટિવિજ્ઝિતબ્બેહિ પટિવેધો વુત્તો. વિસયેનપિ હિ વિસયી વુચ્ચતિ સહચરભાવતો. યથા –

‘‘ઉપ્પાદેત્વાન સંવેગં, દુક્ખેનસ્સ ચ હેતુના;

વડ્ઢયિત્વા સમ્મસિત્વા, મુત્તિયા મગ્ગમબ્રવી’’તિ

‘‘સચ્ચપરિયોસાને’’તિ ચ.

યથા દુક્ખાદીનં પરિઞ્ઞાદિવસેન પવત્તમાનં પટિવેધઞાણં અસમ્મોહતો તે અવિલોમેત્વા અવિરોધેત્વા પવત્તતિ નામ, એવં તદુપનિસ્સયભાવં વિપસ્સનાઞાણમ્પિ યથાબલં તે અવિલોમેત્વા પવત્તતીતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં અનુલોમન્તિ વુત્તન્તિ દુતિયો અત્થવિકપ્પો વુત્તો. એત્થ ચ ‘‘ચતુન્નં સચ્ચાન’’ન્તિ પદં વિના ઉપચારેન વુત્તં, પુરિમસ્મિં ઉપચારેનાતિ દટ્ઠબ્બં. સમ્માદિટ્ઠિપ્પધાનત્તા વા સેસમગ્ગઙ્ગાનં મગ્ગસચ્ચેકદેસસ્સ પટિવેધસ્સ અનુલોમં સમુદાયાનુલોમં વુત્તં, ચતુસચ્ચેકદેસસ્સ મગ્ગસ્સ વા.

૧૩૮૦. ખયસમયેતિ ખયસમૂહે. ‘‘કિલેસાનં ખયવસેન પવત્તધમ્મપુઞ્જે’’તિ ચ વદન્તિ.

૧૩૮૧. અપરિબન્ધભાવેન નિરાસઙ્કા, આરમ્મણે અભિરતિભાવેન ચ પવત્તિ અધિમુચ્ચનટ્ઠોતિ આહ ‘‘અનિ…પે… ત્તનટ્ઠેના’’તિ.

૧૩૮૨. અરિયમગ્ગપ્પવત્તિયા ઉત્તરકાલં પવત્તમાનં ફલઞાણં તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસાનં ખયપરિયોસાને પવત્તત્તા ‘‘ખીણન્તે ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા પન તં મગ્ગાનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા મગ્ગેન ઠાનસો ખીણેસુ કિલેસેસુ તેસં ખીણભાવાનન્તરં પવત્તમાનં ખીણભાવાનં પઠમકાલે પવત્તન્તિપિ વુચ્ચતીતિ દુતિયો વિકપ્પો વુત્તો.

દુકનિક્ખેપકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિક્ખેપકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.